cf. Քաջուշեղ.
Զիարդ գեղեցիկ ի տեսանել. ո՛վ որպէս քաջուշ. (Բրս. մախ.։)
very intelligent, full of wit, ingenious;
— է մանուկդ, there's good stuff in that boy.
Զիարդ գեղեցիկ ի տեսանել. ո՛վ որպէս քաջուշ. (Բրս. մախ.։)
well instructed, learned;
fond of science.
Տեսանելով զկզերսեկեղեցեացն քաջուսմունս. (Կաղանկտ.։)
cf. Քառադիմի.
Ե՛լ գնա՛ ի ժառանգութենէ մերմէ ի կառոն քառադիմի։ Որ ցանկայր զորդի իւր տեսանել յաթոռն գաւթի, ետես զնա այսօր ի յաթոռն քառադիմի. (Ճ. ՟Ժ.։ Լմբ. վերափոխ.։)
cf. Քառադիմի.
Ե՛լ գնա՛ ի ժառանգութենէ մերմէ ի կառոն քառադիմի։ Որ ցանկայր զորդի իւր տեսանել յաթոռն գաւթի, ետես զնա այսօր ի յաթոռն քառադիմի. (Ճ. ՟Ժ.։ Լմբ. վերափոխ.։)
four-faced, square;
tetrahedron.
Ե՛լ գնա՛ ի ժառանգութենէ մերմէ ի կառոն քառադիմի։ Որ ցանկայր զորդի իւր տեսանել յաթոռն գաւթի, ետես զնա այսօր ի յաթոռն քառադիմի. (Ճ. ՟Ժ.։ Լմբ. վերափոխ.։)
in four manners or ways.
Քառակի երիւք (երկոտասան թուով՝) առաք։ Աղբիւր գետոց քառակի։ Քառակի վտակացն հոսմունք։ Քառակի իրս իմաստից աւանդէ. (Տաղ.։ Ճ. ՟Ժ.։ Երզն. մտթ.։)
four-tailed.
Որպէս զխէչս, եւ զքառաձետս, եւ զօձասանգրս. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
drawn by four horses.
Մարտ քառաձիոց։ Յարձակմանէ քառաձիոցն ընթադրեալք, յոտիցն եւ յանուոցն կասան. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
necklace, collar.
Ընդ քառս պերճութեան լանջացն, զքառամանեակն ասէ, որ լինի ի վզանոցն՝ չորեքկուսի աղիւսանման՝ արծաթ կամոսկի։
cf. Քառանիւթեայ.
Քառանիւթեայ շնչակիր լրութիւնք երեւելեացս։ Զմեր քառանիւթեայ մարմինս էօծ ինքեամբ։ Սկսանին սաղմոսք չորք ըստ քառանիւթեայ բնութեանս։ Քառանիւթեայ մարմինն ի կուսէն. (Պիտ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Խոսր.։ Տօնակ.։)
composed of four matters or elements.
Քառանիւթեայ շնչակիր լրութիւնք երեւելեացս։ Զմեր քառանիւթեայ մարմինս էօծ ինքեամբ։ Սկսանին սաղմոսք չորք ըստ քառանիւթեայ բնութեանս։ Քառանիւթեայ մարմինն ի կուսէն. (Պիտ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Խոսր.։ Տօնակ.։)
quadrangular;
tetragone;
— վանաց, cloister.
Քառանկիւնի դարձեալ. վասն զի ամենայն թիւ ղինքեան բազմապատկելով՝ զքառանկիւնի թիւն բացակատարէ. որպէս, հնգիցս հինգ քսան եւ հիգ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Ի չորից քառանկիւնաց։ Իսկ քառանկիւնաց։ Իսկ քառանկիւնոյն նոյնպէս հինգերորդն ի միակէն։ Երկոտասանիցն թիւ բաղկանայ յառաջնոցն յերկուց քառան կիւնեաց՝ ի չորից եւ յինննէն. (Փիլ. լին.։)
having four angles, quadrangular.
Քառանկիւնի դարձեալ. վասն զի ամենայն թիւ ղինքեան բազմապատկելով՝ զքառանկիւնի թիւն բացակատարէ. որպէս, հնգիցս հինգ քսան եւ հիգ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Ի չորից քառանկիւնաց։ Իսկ քառանկիւնաց։ Իսկ քառանկիւնոյն նոյնպէս հինգերորդն ի միակէն։ Երկոտասանիցն թիւ բաղկանայ յառաջնոցն յերկուց քառան կիւնեաց՝ ի չորից եւ յինննէն. (Փիլ. լին.։)
age of forty year.
Հարսանիք եւ ամուսնութիւն ժամու իմաստնոյն քառասնամութիւն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 154։)
forty days.
Յառաջնում քառասնաւուծսն անդադար հոսանք արկածին եղեն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 29։)
of forty days.
Հաճեցաւ զտղայսն սանդիացս եւ քառասնօրեացսն վերակոչել յօրհնաբանութիւն. (Պիտառ.։)
of four streams.
Որոյ են վտակք կամ առուք եւ հոսանք չորք.
Charon (the ferryman of the Styx).
յն. խա՛ռօն. χάρων charon. Առասպելեալ նաւավար դժոխոց՝ որ ասի մակուկաւ անցուցանել զոգիս յափն կոյս երից գետոց սանգարամետաց.
fourth;
quarter, fourth part;
quarter of an hour;
*quadrant;
— լուսնի, quarter;
cf. Ժամ.
Քառորդն՝ երրորդին է յայտնագոյն։ Յորս առ ի քեզ քառորդ վտակ՝ յորդահոսան գետ հոլովի. (Անյաղթ պորփ.։ Շ. եդես.։)
quadrature;
quartation.
craggy topped.
Բանակեալ էր մերձ ի քարագլուխն։ Զքարագլուխն բնաւ ոչ իմացան։ Դէպ ի քարագլուխն փախուստ առնէին, (կամ դէմ փախըստի ի քարագլուխն արարին), եւ սկսան յահաւոր բարձրութենէ վիմացն ի վայր հոսիլ. (Մամիկ.։)
plover, pluvialis, lapwing;
or jaundice-bird, icterus, galbula.
Է թռչուն ինչոր կոչի քարադր (կամ քարագրոս). համակ սպիտակ է. աղբ փորոյն բժշկէ զաչս չլացեալս ... իբրեւ տեսանէ զհիւանդն (մահացու), դարձուցանէ զերեսս քարադրն. ապա թէ կենաց իցէ հիւանդն, պշնու ընդ նա քարադրն, եւ հիւանդն ընդ քարադր, եւ կլանէ քարադր (կամ քաղադր) զցաւս հիւանդին եւ զախտսն, եւ ապրի. (Եպիփ. բարոյ.։)
cf. Քարակոփ.
Որպէս քարադրօշիցն է տեսանել. քանզի առաջի կայ արուեստագիտին՝ կենդանւոյ ուրումն տեսիլ ի քարի ցուցա նել. (Նիւս. կազմ.։)
made or built of stone;
stone-cutter, stone-mason;
sculptor, carver.
Վասն հիւսան, եւ քարակոփ ճարտարաց Հրամայեաց կոչել քարակոփս։ Հրամայեա քարակոփացն բանալ զվէմն. (ՃՃ.։)
Սկսան քարակոփքն շինել եկեղեցի Պտմ. (վր.։)
stone-cutter;
paviour's beetle or rammer.
Ութսուն հազար քարահատաց ի լերինն։ Կացոյց քարահատս՝ հատանել զքարինս կոփածոյս։ Ետուն արծաթ քարահատացն եւ հիւսանցն.եւ այլն։
stone-throw;
stoning, lapidation.
Զկոշկոճեալն ի բազում դարուց՝ բամբասանաց քարաձգութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Այն որ աչս ունի, ի տեսանելն զոք ի կուրացն ընդ վաղս քարանձաւաց գնացեալ՝ ձայնէ գալ յուղիղ ճանապարհ։ Ի քարանձաւաց վազելով, եւ ի ջուրս անկանելով. (Լմբ. առակ.։ Անյաղթ պորփ.։)
stone-worshipper, idolater.
Առ ձեզդ իսկ տեսանէի զքարապաշտս՝ զփայտապաշտս մոլորութիւն մարդկան։ Ի քարապաշտ ի փայտապաշտութենէդ սրբեալ լիջիք. (Ագաթ.։)
cf. Քարաբոյս;
morphew.
Ազգ բուսականց՝ առաջին, քոսն ի քարինս ... Առաջինն է քարաքոսն, որ մօտ է ի հողն։ Քարաքոսն փոշին է, զոր բերէ հողմ եւ արկանէ զքարամաբն, եւ ըստ ժամանակին արմատանայ եւ բուսանի. (Ոսկիփոր.։)
stone-break, saxifrage, alchemilla or lady's mantle.
ἕμπετρον, σαξίφραγον . ի լտ. saxifragum, seselis. Խոտն՝ որ բեկանէ զքար երիկամանց. ասի եւ բուսանիլ ի մէջ քարանց ճեղքելոց։ Դաղիպն։
cf. Քարկոծումն.
Հաւատոյ աչօք զքարկոծանս մարգարէիցն տեսանեն։ Խոցոտելոյ նոցա, եւ քարկոծանաց նոցա։ Տանջանօքն եւ քարկոծանօքն։ Ի տանջանաց եւ ի քարկոծանաց։ Մինչեւ ի քարկոծանաս մատնէ. (Եղիշ. ՟Ե։ Ճ. ՟Ա.։ Եփր. ՟բ. տիմ. եւ Եփր. ՟գ. կոր.։ Կիւրղ. ել.։)
serpent's trail.
Յանկարծակի տեսանէաք քարշահետ մեծ վիշապի. (Վրք. հց. ձ։)
herald, crier;
promulgator;
reacher;
missionary, missioner.
Որք քարոզիչքն են աստուածութեան նորա։ Ի ձեռնադրութենէ անտի առաքելոցն երկոտասանից, եւ այ. լոց քարոզչաց. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ.)
cf. Քարուականք.
Մի՛ զայլսն ի քարուականսն կոչիցես։ Ըզմատնիչն այսպիսի քարուականք (բամբասանք) արին ի խեղդն կախաղանի։ Զգործ շնացողացն ծածկել կամէին, եւ չախորժէին ձազել զայլոց քարուականս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 23։)
ill treatment, outrage, dishonour, brand or stigma, infamy, disgrace, opprobrium, turpitude, crime.
Մի՛ զայլսն ի քարուականսն կոչիցես։ Ըզմատնիչն այսպիսի քարուականք (բամբասանք) արին ի խեղդն կախաղանի։ Զգործ շնացողացն ծածկել կամէին, եւ չախորժէին ձազել զայլոց քարուականս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 23։)
cf. Քեզոյն.
Զմարդկայինն տեսանես քեզոյն իսկ ի քեզ (յն. ի քեզ ինքնդ), եւ՛ զբանն եւ՛ զմիտս. (Նիւս. կազմ.։)
of or by thyself;
thou alone.
Զմարդկայինն տեսանես քեզոյն իսկ ի քեզ (յն. ի քեզ ինքնդ), եւ՛ զբանն եւ՛ զմիտս. (Նիւս. կազմ.։)
to govern, to be at the helm, to steer.
Զծովագնաց նաւ տեսանելով ի նաւահանգիստ ածեալ սա զնաւաստին գովէ՛. քանզի անգէտ եւ ոչ իւիք է՝ իմաստուն նաւաստւոյ զսա քեղացեալ ... Ընդէ՞ր ոչ արդեօք զնախախնամութիւն յառաջ քան զաշխարհիս մասունսսախոստովանեսցէ՝ ի նմանէ ամենայն տարերց քեղացելոց. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
shaving, planing, scraping, smoothing.
Ըստ հիւսանց քերելով զփայտ, անօթս ինչ առնել ի ձեռն քերածոյ. կամ որպէս ի ձմղաձեւս մորթէգործք, որք արտաքոյ եւ ներքոյ քերածովք զմորթսն կազմեն. (Երզն. քեր.։)
to flay, to strip, to excoriate, to peel off;
to make, to compose, to write;
to versify, to poetize.
Եւ ըզգլուխսըն քերթէին, ի խորասան զայն տանէին. (Շ. եդես.։)
poet;
philologer;
grammarian.
ՔԵՐԹՈՂ կամ ՔԵՐԴՈՂ. (գրի ի հին մատեանս եւ ՔԵՐԹԱՒՂ, իբր ՔԵՐԹՕՂ, ի, աց) ποιητής poeta. Կերտօղ ոտանաւոր եւ չափաբերական բանից, եւ վիպասանութեանց. բանաստեղծ. չափաբան. տաղաչափ, ստէպ բեպհականել հոմերոսի առ յոյնս, եւ առ մեզ մովսեսի խորենացւոյ. (յն. բիիդիս. այսինքն արարօղ, արարիչ. յորմէ. լտ. բօէդա. հյ. պուետ. պուետէս, պուետիկոս) ոտանաւոր. շինօղ, կամ պէլիդ շինօղ. այսինքն շինօղ զտունս բանից.
poetical;
grammatical;
— ազատութիւն, poetical license.
Պղատոն ոչ կարծէ զուսմնականն մասն գոլ իմաստասիրութեան, այլ նախակրթութիւն ինչ, որպէս եւ քերթողականն։ Քան զայլ արհեստ ասեմ եւ զմակացութիւն, քան զքերթողականն ամես, եւ զճարտասանականն. (Սահմ. ՟Ա։)
cf. Քերթուած.
Ճարտասանութեան, կամ քերթողութեան. (Պերիարմ.։)
Քերդողութիւն (կամ քերողութիւն) է ըստ մասանց բանի. եւ են մասունք բանի՝ անուն, բայ, եւ այլն. (Երզն. Անյաղթ։ Տօնակ.։)
cf. Քերթութիւն.
ποίημα poema Քերթած. կերտուած բանեղէն. գրուած բանաստեղծական. տաղաչափութիւն. ոտանաւոր վիպասանութիւն. շիր, շիւուր.
chlamys, mantle, cloak.
Աղեքսանդրոս ... քղամիդաւն ծածկեալ զմարմինն դարեհի. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Քնածեայ.
Իբր քնածն այն որ ղպատառատունն էր զգեցեալ ընդ մողոմոնի։ Որպէս քնածէիցն հասանէր սատակումն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Քնէած.
Իբր քնածն այն որ ղպատառատունն էր զգեցեալ ընդ մողոմոնի։ Որպէս քնածէիցն հասանէր սատակումն. (Երզն. մտթ.։)
lyre;
viol, harp;
Lyra;
— հարկանել, to play on or sound the lyre.
Ջնար. կիթառ. տաւիղ. սաղմոսարան. փանդիռն. բարբուտ. նուագարան բախողական՝ աղեօք կամ լարիւք եւ թիլիւք կազմեալ յայլեւայլ ձեւս. սանթուռ, քեմանչէ, թամպուռա, պէրպուտ, հարբա. եբր. քիննօռ, նէպէլ. յն. քինի՛ռա, քիթա՛ռա, նա՛վլի. լտ. ջինիռա, ջիթա՛ռա. լիռա. նապլա . κινύρα ginyra κιθάρα λύρα lyra νάβλα, ναύλη nabla βάρβιτον, -ος barbiton ὅργανον organum.
Չէր բամբասանաց քնարն, եթէ քնարաւն՝ Այստուածոյ երգս քո մատուցանէր։ Ոչ քնարաւ փողս հարկանեն, եւ ո՛չ փողով քնար։ Ի ձեռն սաղմոսերգուին քնարի։ Եօթնազի յարմարեալ քնար՝ եօթն անգամ յաւուրն նուագէր տեառն. (Սեբեր. ՟Է։ Նիւս. կազմ. ՟Թ։ Պրպմ.։ Եպիփ. սղ.։)
Արարիչն միաբանեաց (զհոգի եւ զմարմին) իբրեւ քնարահար ընդ քնարի, զի շարժեսցի եւ շարժեսցէ զակն ի տեսանել, զռնկունս ի հոտոտել, զքիմսն ի ճաշակել, զլեզու ի խօսել, զխելսն յիմանալ. (Եղիշ. հոգ.։)
lyrical;
lyric author or poet.
Զքնար ոք տեսանելով զգեղեցիկ կազմեալ, զքնարին արարիչ եւ կամ զքնարերգական իմանայցէ։ Ոչ գրեմ իսկ եսայեայ զայսպիսիս. քնար զնա ի ներքոյ եդեալ՝ իմանամ զնոյն ինքն զքնարերգական՝ զԱստուած. (Առ որս. ՟Է։ Աթ. համբ.։)