good humour, merriment, jollity, gaiety, joy;
vivacity;
vigilance, alertness, watchfulness.
ἰλαρότης hilaritas μεγαλοψυχία magnanimitas, munificentia. Զուարթութիւն սրտի եւ երեսաց եւ բանից. մտադիր յոժարութիւն. առատաձեռնութիւն. մեծանձնութիւն. Խնդամիտ բերումն.
Որ ողորմին, լրջմտութեամբ. (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Աղաղակելն նոցա ձայնիւ լինէր ի հշտութենէ եւ ի բազում լրջմտութենէ. (Ոսկ. գծ.։)
Այս այն այրն է, որ կերակրէր զմեզ՝ի սովին մերում լրջմտութեամբ. (Եփր. պհ.։)
Որչափ ինչ յիւղն ծախեաց, եւ ո՞րպիսի լրջմտութիւն յանձին կալաւ. (Ոսկ. մտթ.։)
Լրջմտութեամբ ընկալեալ կատարէ. մտադիր. (Դիոն. եկեղ.։)
Մեծաւ լրջմտութեամբ հրամայէ առաջի առնել. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Լրջմտութեամբ խօսէր երկարս ընդ վասակայ. (Փարպ.։)
Գնացին լրջմտութեամբ եւ տիրասէր խորհրդով. (Եղիշ. ՟Ա.)
Զամենայն պատահմունս ի վերայ եկեալ փորձութեանց ուրախութեամբ եւ լրջմտութեամբասացի ծերոյն. եւ զքոյն դարձուցի՞ն աւազակքն. (Վրք. հց. ՟Ա։)
isatine;
—ւիտ, isatide.
office or employment of a spy, espionage.
κατασκοπή exploratio, speculatio. Գործ լրտեսի. դիտողութիւն լրոյ տեսութեամբ. լրտեսն գոլ. լրտեսելն.
Դարձաք մեք ի լրտեսութենէ երկիրն. (Եփր. յես.։)
Մովսէս զերկոտասան ազգն մհաբանեաց ի մասն լրտեսութեանն. (Եղիշ. յես.։)
to fill, to fill up;
to satiate;
to accomplish, to complete, to effect.
Եւ կատարել լիով.
πληρόω, ἑμπλήθω impleo χορτάζω saturo եւ այլն. Լնուլ, լի առնել. Ճոխացուցանել. լեցընել.
Զգանձս նոցա լցուցից բարութեամբ. (Առակ. ՟Ը. 21։)
Բաժանեցից զանարն, եւ լցուցից ի նոցանէ զանձն իմ. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 9։)
Լցուցանէ զամենեսեան պարգեւօք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
Լցո՛ եւ զմեզ հոգւովդ քով սրբով. (Ժմ.։)
Զբանս հաւանականս ի սակս իմ ասելով լցին զականջս ձեր (չարախօսութեամբ). (Պղատ. սոկր.։)
Եւ Յագեցուցանել. կշտացնել.
Բանաս զձեռն քո, եւ լցուցանես զամենեսեան։ Պարարտութեամբ ցորենոյ լցոյց զքեզ։ Զաղքատս սորա լցուցից հազիւ։ Զամենայն անձն քաղցեալ լցոյց բարութեամբ.եւ այլն։
Լցուցեր զքաղցեալն հացիւ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Եղիշայ լցոյց ի փոքր մի հացէ զհարիւր այր միայն, եւ փրկիչն մեր լցոյց ի սակաւ հացէ զհինգ հազար այր. (Մծբ. ՟Զ։)
Կերակրովք եւ ըմպելեօք զկարօտն լցուցանես. (Խոսր.։)
Լցուսցենզպասքումն ծարաւոյ իւրեանց. (Լմբ. սղ.։)
Լըցուցէ տէր զամենայն խնդրուածս քո. (Սղ. ՟Ժ՟Թ. 7։)
Զփափագսն հարեալ լցուցանել։ Լցուցանել զփափագդ քո. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 53։)
որ լցուցանել (կամ լցեր) զամենայն հաղրական տնօրէնութիւնս. (Պտրգ.։)
that which fills, satiates, completes.
Որ լցուցանէ (ըստ ամենայն առման).
Հարկաւոր պէտք լցուցիչ բնութեանս։ Լցուցիչ կարեացս այսոցիկ։ Լցուցիչ պիտոյից մերոց. (Իգն.։ Սարգ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Լցուցիչ ամենայն բարուց. (Շար.։)
Ինքն է ամենայնի լցուցիչ. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Լքուցանեմ
ԼՔԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Իբր Լքուցանել. կամ յետս քեցել. անյոյս առնել.
Զպնդակազմ նահատակս կարող է գինի լուծանել եւ լքեցուցանել. (Եփր. ծն.։)
Զի ամենայն հնարիւք լքեցուսցանեն զնոսագոնեայ ի գալստեանէ անտի տեառն մերոյ։ Զայսոսիկ՝ որ ի տեառնէ անտի մերմէ լքեցուցանե զնոսա ոչ կարէին. (Եփր. ՟բ. թես.։)
abandonment;
desertion, defection;
weakness, debility;
lowness of spirits, loss of courage.
Որպէս Լքանելն. ի բաց թողուլն.
Լքումն գործոյն։ Լքումն շնորհի, կամ լաւացն. (Ագաթ.։ Նար. ՟Խ՟Ե։)
Եւ Լքանիլն. Թուլութիւն. վստահութիւն.
Ոչ դարձցին հարք առ որդիս իւրեանց՝ ի լքումէ լինէր ամենայն պատերազմող ձեռին. (Յհ. կթ.։)
Ի թմրութեանց լքմանէ մտացս։ Բեկութեամբ հոգւոյս մտացս լքմամբ. (Նար. ՟Ե. ՟Ձ՟Ը։)
ոտն հարկանեն լքման հոգւոյն. (Լմբ. սղ.։)
to weaken, to enfeeble;
to dispirit, to discourage, to dismay, to drive to despair.
παραλύω, καταπαύω dissolvo. որ եւ ասի ԼՈՒԾԱՆԵԼ. Տալ. լքանիլ թուլացուցանլ. ԴՎհատեցուցանել. Կթուցանել. մեղկացուցանել. կասեցուցանել. թուլցընել, լղքեցնել.
Ի փախուստ դարձաւ ... Զի տէր լքոյց զնա։ Լքոյց զնոսա զարհուրեցուցեալ։ Լքոյց զիս, եւ արար յապականութիւն։ Լքուցանէին զձեռս ժողովրդեանն։ Ոտք քո ընթանան, եւ լքուսցեն զքեզ. եւ այլն։ Զհետ մտեալ կամի զքեզ լքեցուցանել. (Եղիշ. ՟Գ։)
Լքուցանէր զձեռս մարտիկ նահատակացն. (Պիտ.։)
Խորհուրդքն զմեզ մեղկեն եւ լքուցանեն. (Խոսր.։)
Զպատասխանութեանն յոյս լքուցեալ. իբր լքեալ։
discouragement.
Լքումն. լքանիլն.
Սառնամանիք ձմերանոյն առաւել բերէր զլքուցումն հեծութեան։ Գուցէ լքուցումն ինչ նոցա ի թշնամեացն լինիցի. (Յհ. կթ.։)
being one's own master, free will, liberty, independence;
absolute or supreme dominion.
Որպէս Անձնիշխանութիւն.
զինքնատէրութիւնն եւ զանմահ բնութիւնչեբարձ ի նմանէ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Եւ որպէս նքնիշխան տերութիւն.
Վասն դատողական իշխանութեան տան աշխարհիս եւ ինքնատէրութեանն. (Երզն. մտթ.։)
that runs by itself.
Ուր իցէ արշաւել ինքնին՝ հետիոտս. եայա.
Ոչ ընտիր ինքնարշաւ վազիւքն. (Նար. ՟Կ՟Ղ։)
proper, own natural.
ինքնական. իւրական. բնաւոր.
Քո ինքնաւորդ զօրեղութեամբ գթածաբար առողջացուսցես. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Ինքնաւոր իւրով զօրութեամբ հրաշացուցանէ. (Անան. եկեղ։)
Եւ ինքնաբոյս. ինքեակ.
Ունի մշտածին ինքնաւոր անարօրադիր բոյսս բիւրաստեղունս. (Նար. մծբ.։)
self-existence, substance, natural production.
τὸ αὑτόματον fortuna, casus, per se fieri Ինքնեղ կարծեցեալ իրք. դիպուած. բախտ հեթանոսական. ինքնեղն գոլ.
Ոմանք (համարեցան) զբախտն եւ զինքնեղութիւնն արդարեւ ինքեամբ, եւ որպէս դիպեցաւ ստեղծեալ իմաստք. (Ածաբ. աղք.։)
Ոչ նքնեղութեանն է տալի զայսքան զօրութիւն։ Յայտ է թէ առաւել քան զինքնեղութիւն ոմն է. եւ այս ո՞վ է՝ բայց եթէ աստուած. (Առ որս. ՟Է։)
Հալլենաց փիլիսոփայիցն կարծիք ... ինքնեղութեան արարածոցս եւ յաւիտենականութեան. (Լմբ. ժղ.։)
absolute power, independence, freedom, despotism.
αὑτεξουσία, το αὑτεξούσιον liberum arbitrium, arbitrii libertas. Անձնիշխանութիւն. ազատութիւն կամաց.
Ինքնիշխանութեանն կառօք՝ իբր ի տեսարանի ումեք՝ ի սոսա նահատակել հանդիսասցուք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Սկիզբն եւ արմատ մեղաց ի մեզ ինքնիշխանութիւնն է. (Բրս. մկրտ.։)
զբարետոհմութիւն հոգւոյ ինքնիշխանութեամբ թշուառացուցանեմք. (Լմբ. սղ.։)
ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. αὑθεντία propria auctoritas. իշխանութիւն անձնական կամ առանձնական. (որ առ յետինս Հեղինակութիւն ասի). ինքնահաճ կամք. հաճոյք անձին.
Եւ ոչ զնոյն ինքն բարին ինքնիշխանութեամբ առնել արժան է. (Բրս. հց.։)
անուն ինչ աստուծոց կամ դիւաց կամ ինքնօրէն մոլորութեանն. (Առ որս.։)
ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. αὑταρχία summa rerum potestas. Ինքնիշխան լինելն. ինքնին իւրով զօրութեամբ իշխելն. ինքնակալ եւ բացարձակ տէրութիւն.
Հանդերձեաց զօրեղ ցութեամբ զարարածոց իւրոց փրկութիւն։ Ամենակալ ինքնիշխանութիւն բոլոր էականութեան. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ծ՟Է։)
Ինքնիշխանութեամբ ի բաց վարեաց զպատրօղն. (Լմբ. ստիպ.։)
selfhood, individuality, personality;
essence, nature, property.
αὑτότης ipseitas ὐπόστασις ut subsistentia, et subsistentia Գոլն ինքեան եւ յինքեան՝ որպէս եւ էն. եւ զի դերանունս Ինքն՝ ոչ է յայտնիչ որոշ դիմի, այլ զանձանց եւ զէութենէ որպէս թանձրացեալ առնոյ. իբր յն. հիփօստացիզ. այսինքն Ենթակայութիւն. երբեմն որպէս Անձնաւորութիւն, որ ըստ աստուածաբանից ասի առնչական ենթակայութիւն երրեակ յաստուած.
Անքնին, անհաս, երրեակ ինքնութեանդ. (Պտրգ.։)
Չերրեակ ինքնութեանն միութիւն ըստ անբաժան սուրբ երրորդութեանն. (Փարպ.։)
ո՛չ եթէ ինքն որդին հայր է, այլ՝ ինքն որդի հօր ասի. ահա մի բնութիւն երեւեցան երկու անձինք կատարեալք. եւ մի էութիւն, երկու ինքնութիւնք. (Աթ. առ եպիկտ.։)
Քեզ օրհնութիւն (քրիստոս), ծնունդ ծածկեալ ինքնութեան (հօր)։ Վասն ինքնութեան հօր յայտ արար, եթէ առ ամենայն, եւ յամենեսին է նա. (Եփր. համաբ.։)
Եւ երբեմն՝ որպէս Բնութիւն, իսկութիւն աստուածային. աստուածութիւն, եւ աստուած. որ է մի եւ նոյն ձյրիս անձինս. որ եւ ըստ աստուածաբանից՝ Բացարձակ ենթակայութիւն միակ. գոյութիւն եւ գոյացութիւն. ինքնագոյութիւն.
Հարկ է ... մի աստուածութիւն ընդունել ի մի ինքնութիւն հօր եւ որդւոյ հաստատութեան։ Ոչ թերի է եւ ոչ պակաս ի հօրն էութենէ, եւ ինքնութենէ, եւ գոյութենէ որդի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. եւ 6։)
Ինքնութիւն է, զի ոչ յումեքէ ունի զգոյութիւնն, այլ՝ ինքնութեամբ. որպէս սուրբ լուսաւորիչն ասէ, տէր աստուած՝ որ եմ միայն ինքնութեամբ՝ եւ ոչ այլ ոք յառաջ քան զնա. (Խոսր. պտրգ.։)
ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ինքնագոյութիւն, եւ ինքնեղութիւն. ինքնիշխան տէրութիւն. եւ Սեպհականութիւն. ինքիրմէ ըլլալը, ինքնագլխութիւն, տիրութիւն.
Ամենայն ինչ ի նմանէ է, բայց նա միայն է ինքնութեամբ. (Ագաթ.։)
Տէր աստուած ինքնութեամբ, որ միայն կարողդ ես. (Մաշտ.։)
Իմ են այս ամենայն թագաւորութիւնք. եւ յայսմիկ մոլորին (մանիքեցիք), եւ կարծեն՝ եթէ ինքնութիւն ունի նա (սատանայ)։ Եւ եթէ՝ զի ասաց նա, բա՝ իմեն, տան նա ինքնութիւն, յորժամ ասէ զկնի նորա, թէ ինձ տուեալ է, ի միտ առցեն՝ թէ այլ է արարիչ նորա, եւ նմա տալով տուաւ. (Եփր. համաբ.։ յորմէ եւ Շ. մտթ.։)
Վասն դիցն՝ զի կարծէին, թէ ինքնութեամբ էինի միտս պաշտօնէից նորա՜ (Եփր. ծն.։)
ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Գոյութիւն եւ գոյացութիւն եղանակաց. անձն. ենթադրեալն. բուն իրն. ինքն.
Որպէս զթագաւորն՝ որ հանուր աշխարհին տիրելով զօրութեամբ, սակայն ինքնութեամբ գտանի միայն յարքունի ապարանսն։ Ոչ եւ ինքնութիւն փառանց յամենայն տեղիս. (Լմբ. պտրգ.։)
Ուր ինքնութիւն ինչ է բունն. (Ոսկիփոր.։)
self-taught;
self-educated.
cf. ԻՄՔՆՈՒՍՈՒՄՆ. ԾՆունդ լինելութեան լաւագոյն բնութեամբ ինքնուս ելոյն. (Փիլ. ՟Դ. 12։)
cf. Ինքնուս.
αὑτοδίδακτος a se ipso doctus. որ եւ ԻՆՔՆՈՒՍ. Ինքնին ուսեալ. եւ Բնաւորական. բնածին.
ոչ առ վարդապետս ... ուսեալք, բայց ինքնլուրք եւ ինքնուսմունք։ Ինքնուսումն օրինօք առաքինութեամբս այսորիկ խրատեալ է։ առ ի միաբանութիւն ... ինքնուսման ազդին. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
Որ ինչ ըստ բնութեանն է՝ ինքնուսումն իմն է. (Ոսկ. ես.։)
abnegation, self-denial.
particular, separate, peculiar.
Որ ինչ է ինքեան ուրոյն. իւրոյին. առանձին. մասնաւոր.
Բանք ինքնուրույն՝ սակս յիշատակի անուան իւրոյ. (Յհ. կթ.։)
autonomy, independence, freedom;
law established by caprice;
caprice, whim, humour.
αὑτονομία libertas publica. ինքնօրէն սովորութիւն, ազատութիւն վարելոյ իւրով օրինօք կամ իրաւամբք կամ խելօք.
մատնեալ եղաք յինքնօրինութիւն (կամ ինքնօրէնութեամբ) մոլորութեանն. (Ածաբ. յայտն.։)
Վասն Ինքնօրէնութեան իւրեանց եւ հպարտութեան. (Կլիմաք.։)
hornet, wasp.
Ազգ վայրի եւ անգործ մեղուի. իշմեղու.
Դատարկակեացս անուանեմք զնոսա, եւ իշամեղուս՝ յայլոց աշխատութեանց կերակրեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
զիշամեղուսն վնասակարս սատակեն. (Փիլ. լիւս.։)
ass's foal or colt.
Մտրուկ իշոյ. յաւանակ. իշու քուռակ.
Եթէ ոք առ աղքատութեան հեծանիցի յիշամտրուկ յովանակ, չէ ինչ ի լաւութիւն եւ ի խոնարհութիւն համարեալ. (Սեբեր. ՟Ժ՟Գ։)
onooentaur, jumart;
cf. Յուշկապարիկ.
ὁνοκένταυρος onocentaurus. Եղջերուաքաղ իմն մտացածին կենդանի խառն յիշոյ եւ ի ցլոյ. cf. ՁԻԱՑՈՒԼ, եւ cf. ՅՈՒՇԿԱՊՄԱՐԻԿ.
Յուշկապարկաց ասեն բնակեալ յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշացուլս ասէ։ Անուանք առանց անձանց են յուշկապարկաց եւ իշացլուց. (Եզնիկ.։)
Յուշկապարիկք բնակեսցեն. զոր յոյնն իշացուլ ասիցէ ... եւ արդարեւ (կռուասէրք), որք իբրեւ յանապատի կեան ... վազեն եւ կցացեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
Իշացլուց եւ ղապիթաց կռիւ։ Իշացուլքն թետաղացւոց հեծեալք էին. (Եւս. քր. ՟Բ։)
cf. Իշխանութիւն.
τὸ ἑξουσιαστικόν, τὸ ἠγεμονικόν potestas, directio, regimen. Իշխանութիւն. կարողութիւն առաջնորդական.
Հոգաբարձականութիւնն, եւ իշխանականութիւնն։ Իսկ չգաւազանսն (հրեշտակաց՝ իմա՛) զթագաւորութիւնն եւ զիշխանականութիւնն, եւ ուղղութեամբ զամենայն անցուցանելն։ Զառիւծոյն (կերպարան) ցուցանել վարկանելի է զիշխանութիւնն եւ զուժգնութիւն. (Դիոն. երկն.։)
dictatorship.
ambition, immoderate thirst of dignity or power.
φιλαρχία imperandi cupiditas, amor principatus. որ եւ ԻՇԽԱՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Սէր իշխանութեան. փառասիրութիւն.
Ի ձեռն ընչասիրութեան եւ իշխանասիրութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
Վասն սնափառութեան եւ իշխանասիրութեան չարաբանիցեմ զընկերէ. (Խոր. ՟Գ. 64։)
Ախտիւ իշխանսիրութեան ըմբռնեալ՝ հակառակութիւն կրէին. (Իգն.։)
Ոչ եթէ յիշխանասիրութեան ախտէ շարժեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
principality, dominion, lordship, power, rule, state;
family or household of a prince, court.
Տուն եւ տեղի եւ ազգատոհմ իշխանի, իշխանաց, կամ իշխանութեան.
Խորհուրդ արարեալ իշխանացն եւ իշխանատանացն հայոց մեծաց. (Ուռպել.։)
subject, vassal;
dignitary.
ἁρχόμενος subditus. որ է ընդ իշխանաւ կամ ընդ իշխանութեամբ. իշխեցեալ. հպատակ.
Ոմն զաշակերտի, եւ ոմնզվարդապետի կարգ ունին. ոմն զիշխանի, եւ ոմն զիշխանաւորի. (Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ։)
sovereignty, principality, lordship;
authority, faculty;
empire, dynasty, sway, rule, dominion, domination;
abselute power;
dignity;
right, privilege;
government, command, power, jurisdiction;
free will, liberty;
licence, exclusive permission;
place, post;
diocese;
—ք, principalities (tho third order in the celestial hierarchy);
հոգեւոր՝ ժամանակաւոր, spiritual and temporal power;
առաւելազանց —, too much authority;
յ— հասանել, to rise to dignities;
to get into office, or power;
տալ ումեք զամենայն —, to empower, to give carte-blanche, or full powers to;
լինել ընդ իշխանութեամբ ուրուք, to be in the power of some one, or dependent on some one;
այս ի վեր քան գիմս է —, that is beyond my power, that surpasses my capacity.
Իշխանն գոլ, եւ իշխելն ո՛ր եւ է օրինակաւ. տէրութիւն կարողութիւն գործ եւ պաշտօնիշխանի, եւ պատիւ եւ սահման իշխանի. թագաւորութիւն. պետութիւն, գլխաւորութիւն. որպէս ἁρχή principatus. որ եւ ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ.
Զլուսաւորն մեծ՝ յիշխանութիւն տուրընջեան, եւ զլուսաւորն փոքր՝ յիշխանանութիւն գիշերոյ։ Յիշեաց զիշխանանութիւն տակառապետին, եւ զիշխանութիւն մատակարարին։ Ինձ տալ հասանել յիշխանութիւն, եւ նմա կախել զփայտէ։ կացուցես ի վերայ քո իշխան. եւ եղիցի յորժամ նստցի յիշխանութեան իւրում։ Ծածկոյթ աստուծոյ իշխանութեան։ Տուաւ նմա իշխանութիւն, եւ իշխանութիւն նորա իշխանութիւն յաւիտենարան։ Եդաւ հրամանս այս ընդ ամենայն իշխանութիւն թագաւորութեան իմում։ Ո՛չ իշխանութիւնք, եւ ո՛չ զօրութիւնք. եւ այլն։
Եւ որպէս ἑξουσία potestas.
Ի տան իւրում, եւ ամենայն իշխանութեան իւրում։ Եղեւ իսրայէլ իշխանութիւն նորա։ Եբեր նմա իշխանութիւն ի վերայ բռնաւորաց նորա։ Ծանիցես զիշխանութիւներկնաւորին։ Իշխանութիւն տուաւ նմա։ Ետ նոցա իշխանութիւն թագաւորն՝ գործել զամենայն։ Իշխանութիւն առեալ (ի վերայ) մարդկան, եւ դու մարդ մահկանացու։ Կենաց եւ մահու դու ունիս իշխանութիւն։ ամենայն անձն որ ընդ իշխանութեամբ է, ի հնազանդութեան կայցէ. քանզի ոչ ուստեք է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ։ Որ հակառակ կայ իշխանեանն, աստուծոյ հրամանին հակառակ կայ եւ այլն։
Կամ ἠγεμονία regimen. Առաջնորդութիւն.
Մի՛ խնդրերի տեառնէ իշխանութիւն, եւ մի՛ ի թագաւորէ աթոռ փառաց. (Սիրաք. ՟Է. 4։)
Կամ δεσποτεία dominium. Տերութիւն.
Ոչ եթէ զիշխանութիւն (ընչից) իշխեաց յինքն հանել. (Կոչ. ՟Ը։)
Կամ ἁξία dignitas. Պատիւ. արժանապատուութիւն.
Ոչ այնպէս փոյթ էր քրիստոսի՝ առժամայն զիւր իշխանութիւն երեւեցուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
Կամ αὑθεντία auctoritas. ուստի αὑθεντικοτέρως majori auctoritate. Տիրաբար.
Իշխանութեամբ զնոյն բանս դնէ ասելով. եւ ես քեզ ասեմ, զի դու ես վէմ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Կամ παροικία paroecia. իտ. parrocchia. Թեմ, վիճակ պատրիարգի, եպիսկոպոսի, եւ աւագերիցու.
երեւեցաւ նա յակոբայ եղբոր իւրում՝ եպիսկոպոսի առաջնոյ՝ այսր իշխանութեան (երուսաղէմի). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս՝ պէսպէս ոճով ասի.
Միոյ իշխանութեան երկու թագաւորք ոչ լինին։ Ամենայն ազգ եւ լեզու որ են ընդ իշխանութեամբ իմով. (Եղիշ.։)
Այսպէս թագաւորական վարելով իշխանութեամբ. (Պիտ.։)
Զմարացն ի բաց բարձրեալ զիշխանութիւն՝ պայազատէր զնա. (Յհ. կթ.։)
ինձ ասպետիս պարտ է զքեզ պսակել ըստ սովորական իշխանութեան իմոյ հայրենեաց։ գրաւ է յինքն զչէնսեւ զամենայն ցութիւնս նոցա. (Խոր.։)
Փրկչիդ իշխանութիւն օժանդակեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Զաւետարանական իշխանութիւն ի գործ ածեալ (կապելոյ եւ արձակելոյ). (Յհ. կթ.։)
ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. Ազատութիւն. որպէս անձնիշխանութիւն, եւ որպէս ի բնէ բերումն անխափան.
Զկամակար իշխանութիւն ոչ հանէ ի նմանէ. որով կարողն է անսալ եւ չանսալ հրամանացն ... այլ զի եւ չանսալոյն իշխանութիւն ունիցի։ Զիա՛րդ երեւէր ընտրութիւն գործոցն, եթէ ոչ ունէր մարդն իշխանութիւն երկոցունց, եւ անսալոյն եւ չանսալոյն. (Եզնիկ.։)
Զհաճոյսն իւր իշխանութեամբ ընտրէր. (Նիւս. կուս.։)
Գտին իւրեանց ժամանակ իշխանութեան, զի գոյր նոցա առաջնորդ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։)
Ոչ եթէ կամաց իմիք հողմոյ ունել ասէ, այլ որ ի բնութենէ հարկի բերմանս զանարգելն եւ զանխափանն իշխանութեամբ գործել ասէ։ Ոչ ոք արգելուլ կարէ (զհողմն), այլ բազում իշխանութեամբ ցրի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Ասեն եօթն մոլորակացդ իշխանութեամբ շրջել, եւ ոչ ի բաժնի կալ. (Շիր.։)
ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. Կարողութիւն. ազատ համարձակութիւն. հրաման.
Միթէ ո՞չ ունիմք իշխանութիւն զքորս կանայս շրջեցուցանել ընդ մեզ. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 5։)
ձեզ ոչ է այդպէս իշխանութիւն ընդդիմանալ կամաց նորա։ ի ձեռն ձեր է իշխանութիւն արձակել նոսա։ Որպէս յերկրի ոչ ունիմք իշխանութիւն փոխանակել զնա ընդ այլում տեառն, նոյնպէս եւ յերկիրս չունիմք իշխանութիւն փոխանակել զճշմարիտ աստուածն մեր ընդ այլում. (Եղիշ.։)
Եթէ զյանցաւորն չունիմք իշխանութիւն դատել, ո՞րչափ եւս առաւել զարդարն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆՔ կամ ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. անուն միոյ յերկրաւոր քահանայապետութեանց, որ եւ չորրորդ դաս ի սրտէ ի վեր. ( ի սուրբ գիրս ἁρχή principatus, հասարակօրէն թարգմանի Պետութիւն, եւ ἑξουσία potestas, Իշխանութիւն. եւ երբեմն ընդ հակառակն)
Նստոյց ընդաջմէ իւրմէ յերկնաւորս ի վերայ ամենայն իշխանութեան եւ պետութեան։ ի հնազանդել նմա հրեշտակաց՝ իշխանութեանցեւ պետութեանց.եւ այլն։
գնդիւք վերնայնոցդ վերակացու ինձ լցիս, պետութեամբք, իշխանութեամբք. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Բարձրելոյն փառաց բարձօղ տէրութիւնք, անյաղթելի զօրութիւնք, վեհագոյն իշխանութիւնք։ Տէրութիւնք վերին, եւ զօրութիւնք հզօրին, ցութիւնք վեհագոյն. (Շար.։)
Այլ ասի երբեմն եւ զամենայն հրեշտակաց վերոց.
Իշխանութիւնք երկնից զարհուրեցան. եւ այլն. (Շար.։)
princess
յիշեցաք զիշխանսն եւ զիշխանուհիսն ... Իրիցագոյն զհոգին քան զմարմին իբրու զտիրուհի եւ զիշխանուհի։ Հանդերձ իշխանուհի եւ ընտանի կանամբքն. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Որպէս թագուհի թագաւորութեան, եւ իշխանուհի իշխանութեան. (Վրդն. յանթառամն.։)
to give power, authority, to cause to dominate;
իշխեցուցեր ի վերայ իմ զմահ, you placed me in the power of death, you put death in authority over me.
Իշխան եւ տէր կացուցանել. տալ իշխանութիւն եւ կարողութիւն.
Իշխեցելոյց զնա ի վերայ ամենայնի, զոր արար։ Իշխեցելոյց զնոսա կապել եւ արձակել. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Թ։)
Սիրով իշխեցուցանէ ամենայն գանձուց. (Եփր. համաբ.։)
Իշխեցուցեր ի վերայ իմ զմահ. (Եփր. թագ.։)
elaterium, wild cucumber;
colocynth.
young ass, foal;
great ass, blockhead.
Յիշկան եւեթնստել, եթէ պէտք ինչ ինիցին. (Տօնակ.։)
ԻՇԿՈՅ ՎԱՐՈՒՆԳ. σίκυος ἅγριος cucumis agrestis. իտ. cocomero selvatico. Վարունգ վայրենի. իշուկի խիար. (Բժշկարան. եւ Հին բռ.)
cf. Իջավան.
Իջաւանք սրբոց էր նորատունն. (Ոսկ. փիլեմ.։)
Այսպիսոյ ամենայնի պարտ է իջաւանք առ տաճարսն գոլ՝ օտարասիրութեամբ մարդկան պատրաստեալք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Իջավան.
Լուաւ զիշխանէն գոլ յիջեւանս. (Յհ. կթ.։)
Իսկ պարսիկն յորժամ եհաս անդ, իջեւանս արար. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Մարդիկ՝ որք եկին յիջեւանս կենցաղոյս. (Լմբ. իմ.։)
traveller, passenger;
guest, lodger.
κατάλυτος hospes. Որ իջավանս առնէ ուրեք. ուղեւոր՝ անցաւոր, հիւր, որ ագանի կամ երկօթս առնէ.
Իբրեւ զյիշատակ իջաւորի միոյ աւուր գնացելոյ. (Իմ. ՟Ե. 15։)
inflammation.
descent;
fall;
declivity;
act of sinking;
subsidence.
Ելմունս անկատարս, իջմունս անհաստատս. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Իջոյց նման իջման քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Զի՞նչ հարկ աստուծոյ ջմանն ի յերկիր. (Լմբ. Շար.։)
to make to descend, to cause to fall;
to let down, to lower;
to pull down, to take down;
to unfasten, to untie;
to turn out, to discard, to dismiss, to remove;
— զառագաստ նաւու, to lower sail, to strike sail;
արտասուս —, to shed tears, to weep.
κατάγω, καταβιβάζω, καταφέρω , καθίημι, χαλάω deduco, defero, dimitto եւ այլն. Տալ իջանել. ի վայր բերել, ածել, առաջնորդել. խաղացուցանել ի բարձր դրից ի ստորին կողմանս. իջեցնել, ինջեցնել.
Ի ցոյց կամ իջուցին զնա անդր։ Իջուցից զքեզ ի գեդդուրն։ Իջոյց զնա ի վերուստ ի սեղանոյ անտի։ Իջուցին զբեռն իւրաքանչիւր ի գետին։ Իջուցից ի վերայ քո զամենայն թռչունս երկնից։ Իջուցին վանդակաւ ընդ պարիսպն։ Իջուցին մահճօքն հանդերձի մէջ առաջի յիսուսի։ Զմեծ մասն ժողովրդեանդ, զոր իջուցեր յուրախութիւն քո.եւ այլն։
Իջուցանել զնա ի վիրապն ներքին. (Ագաթ.։)
Իբրեւ զուռնածս որք պատեն զչանթս հրայրեաց. մին առնոյր, եւ միւսն իջուցանէր. (Զենոբ.։)
Իջուցանէր յամրոցաց անտի. (Եղիշ. ՟Ե։)
Այն որ անձրեւ յետ երաշտին՝ իջոյց նըման իջման քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Արտասուաց գետս իջուցանէ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Կառաչ նորա ի վերայ իջուցանեաց նորա. յն. իջուցանողի. այսինքն որ տայ արտասուս իջուցանել. (Սիր. ՟Լ՟Բ. 18։)
Իջուցանել յանասնական անկարգ խառնակութիւն։ Ի բանական աշտիճանէն յանասնոցն իջուցանէ նմանութւին. (Պիտ.։)
ԻՋՈՒՑԱՆԵԼ. Շարունակել զպատմութիւն կամ յազգաբանութիւն ի նախնեաց եւ այսր.
նմանագոյնք արդեօք եբրայեցւոցն պատմադրաց ի վերուստ ի քեզ իջուցանեմ անսխալ (Խոր.՟Ա. 2։)
cf. Էակցութիւն.
Էակցութիւն. համագոյութիւն.
Զի զիսկութիւն զօրութեան՝ իսկակցութեամբն յայտնի արասցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6. յն. զի. զսեպհական ենթակայութիւն, եւ զնորին էութեան գոլն յայտնի ասասցէ։)
reality, truth;
essence, substance, nature;
naturalness;
personality, hypostasis;
essence, essential or volatile oil;
— բեւեկնոյ, spirit, or — of turpentine.
որ եւ ասի ԻՍԿ. οὑσία essentia, substantia. Բուն էութիւն. իսկականութիւն զինչութիւն. բնութիւն. գոյացութիւն. cf. ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ.
Ոչ ունիս չարանալ իսկութեամբ բարիդ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
ահա տուր, որոյ իսկութիւն բնութեանն ոչ պարփակի. (Լմբ. ստիպ.։)
Քրիստոսի միայն՝ իսկութեամբ բնութեամբ, եւ ոչ յորջորջանօք է աստուած հայր. (Կոչ. ՟Ե։)
Ընդ իսկութեանն աստուծոյ էր աշխարհս (ի միտս աստուծոյ). (Վեցօր. ՟Է։)
ԻՍԿՈՒԹԻՒՆ. ὐπόστασις substistentia, hypostasis. Ինքնութիւն. ենթակայութիւն. անձնաւորութիւն.
հայր է հայրն միածնի որդւոյ, եւ բղխումն հոգւոյն սրբոյ, պատճառ նոցունց իսկութեանցն ի նոյն բնութենէ. (Յճխ. ՟Բ։)
Ծանեաւ յայտնութեամբն հօր զիսկութիւն որդւոյն գոլ ի բնութենէ հօր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
իսկ այս բան՝ իսկութիւն եւ մշտնջենաւորութիւն է. յն. ἑνυπόστατος , ներենթակայացեալ. այսինքն անձնաւոր էակ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Որ ի հայրական իսկութենէն յառաջ բղխեալ աղբիւր լուսոյ. (Շար.։)
ԻՍԿՈՒԹԻՒՆ. Բուն իր. արդիւնք. Ճշմարտութիւն.
Զփորձն իսկութեամբ ցուցից։ Իսկութիւն, եւ ոչ օրինակ. (Նար. ՟Լ՟Թ. ՟Ղ՟Գ։)
Queen;
— Կոյս, the Holy Virgin;
— երկնից, queen of heaven.
իսկապէս եւ տիրապէս թագուհի. ճշմարիտ արքայուհի. օգոստատիրուհի. սեպհականեալ մակդիր տիրամօր կուսի.
Իսկուհի երկնի։ Դշխոյ անարատ ամենից կուսից իսկուհի։ իսկուհի երկնային կենդանեաց գաւառին. (Նար.։)
Վասն իսկուհւոյդ երկնից մարիամայ. (Բենիկ.։)
Էջ ի յաթոռոյ յարգանդն իսկուհոյ. (Գանձ.։)
Լայնաբար եւ զայլոց դշխոյից.
Զճշմարիտ իսկուհւոյ թագուհւոյ եւ մօր իմոյ հեղինէի ընկալայ զթուղթ։ Ո՛ղջ լերիսկուհի մա՛յր իմ. (Վրք. սեղբ. եւ կոստ.) (որպէս լտ. աւկու՛սդա)։
cf. Սպառսպուռ.
cf. Ստոր.
action, performance, deed.
ԻՐԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ πραγματεία negotium. որ եւ ԻՐԱԿՈՒԹԻՒՆ ասի եւ ԻՐԱԿԵՐՏՈՒԹԻՒՆ. Գործողութիւն. գործ. իրք. արարուած. պետք. անցք իրաց. մասլահաթ.
Իրագործութիւն ճշմարիտն այգւոյ։ Գեդէոնի պատերազմական իրագրծութեանցն հանգամանք. (Աթան.։ Պիտ.։)
զայսպիսի իրագործութիւն. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Իրագործութիւն ասի, այլ ի համար առաջին նշանացն ոչ մտանէ. (Մամբր.։)
Ի տեսութիւն այսպիսի սքանչելի իրագործութեան դիմիցէ. (Խոսր.։)
Զարհուրեցուցանօղ իրագործութիւն. (Յհ. կթ.։)
Ի խորհուրդ յեօթներորդ աւուրն հայել, որ գլուխ է ամենայն աւուրցն, եւ իրագործութեանցնաստուծոյ։ տեսանես յերկրորդում աւուրն եւ յերկրորդում հազարին զնոյն իրագործութիւն աստուծոյ եղեալ. (Լաստ. ընթերց.։)
information, knowledge, investigation.
տեղեկութիւն եւ հետազօտութիւն.
Աշխարհի ամենայնի անխոյզ իրազեկութիւն եւ անհոգութիւն պատմեցին. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
action, act, deed.
πραγματεία negotium, actio իրագործութիւն. եւ Իրողութիւն. բան գործք.
Ասի իրակութիւն երկար վասն զամանակն բազում գոլ։ Եթէ բացատրեսցէ ոք, քանի. ինչ իրակութիւն է, ամանակաւ սահմանեսցէ, տարեւո՛ր. (Արիստ. քանակ.։)
Զի զյաղագս մարդկան իրակութիւնն արասցէ, զփրկութիւն մարդկան գործեալ. (Աթ. ՟Դ։)
Կարգեցից որ ինչ վասն սոցա զրոյցք, եւ իրակութիւնք իւրաքանչիւր. (Խոր. ՟Ա. 18։)
Զմի եւ զնոյն յայտնէ զճշմարտութեանն իրականութիւն։ Առ մի եւ նոյն առեալ իրակութիւն զնոյն երկոքին ակնարկեսցեն. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Յուզեցան չար իրակութիւնք։ Ոչ բերէր առժամայն ի զգայութիւն զգործեցեալ իրակութիւն. (Յհ. կթ.։)
temple, (side of the forehead).
justice, equity, law;
just, true, lawful;
justly, reasonably, rightly;
— առնել, to do justice, to justice;
դուք ձեզէն տուք զ—ն, be ye yourselves the judges, judge for yourselves.
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան, Քէ-րակ. 1815, 261, որ դնում է իր բառի գործիականից։
• ԳՒՌ.-Ասլ. Երև. Կր. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. ի-րավ, Ոզմ. էրավ, Հճ. իյօվ «ճշմարիտ». նոր բառեր են իրաւցնէ, իրաւցնել, իրա՛ւորայ, իրաւով։
δίκαιος, -ον, δικαίως justus, -um;
juste, jure, severe, reapse եւ այլն. (ի գործականէ բառիս Իր). վարի՝ որպէս Արդարացի. արդեամբք. ստուգիւ. հաւաստեաւ. իրաւամբք. եւ Արդար. ստոյգ. հաւաստի. դիպող. ի դեպ.
անիրաւն իբրեւ արժանի արդարացաւ, եւ իրաւն իբրեւ ցախոյեան ստացաւ. (Կլիմաք.։)
արդար ասէիր ... իրաւ ասէիր. (Փարպ.։)
Եթէ անիրաւաբար թշնամանեաց ... իսկ եթէ իրաւ, եւս առաւել լուռ լինել արժան է. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Իրաւ է, ասաց ցիս, թէ յաղջկունսդ իմ յարեա՛ց. (Հռութ. ՟Բ. 21։)
Դատ վարէին, իրաւ գտանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 47։)
Անաստուծոյբն ի սուրբն հպիլ ոչ է բարւոք եւ իրաւ. (Սահմ. ՟Ը։)
Որպէս իրաւ իսկ թուի ինձ խորհել զայս վասն ձեր. (Փիլիպ. ՟Ա. 7։)
Իրաւացի, օրինաւոր ինչ. իրաւունք. արդարութիւն. շիտակ.
Ես բնաւորեալ եմ զկնի իրաւ ներողութեանն հետեւել. (Մագ. ՟Ի՟Ա։)
Զանարժանն խնդրել յաստուծոյ եւ զիրաւն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա.)
Ածել յիրաւն, եւ յանարժանն. (Եզնիկ.։)
Որոշէ զնոսա յիրաւն եւ յանիրաւն, յօրինաւորն եւ յանօրէնն։ Որպէս զի իրաւ կարծեսցի անիրաւութիւն. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Յանիրաւ հրամանս յիշեցուցանել զիրաւն եւ զմարդասիրելն. (Խոր. ՟Բ. 7.)
Եւ իրաւ դատաստանին ի քեզ չիցէ պղտորեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Այնպիսին դատ տայցէ եւ իրաւ. (Կանոն.։)
ԻՐԱՒ ԱՌՆԵԼ, կամ ՏԱԼ. κρίνω, δικάζω judico. Առնել իրաւունս, դատ առնել. արդարութեամբ դատել.
իրաւ արար ինձ աստուած. Իրաւ արա՛ ի դատաստանի իմում։ Իրաւ արասցէ քեզ. (Ծն. լ. 6։ ՍՂ. ՟Խ՟Բ. 1։ Ովս. ՟Ժ՟Գ. 10։)
Տու՛ր իրաւ անձն քո յայսմ. (Մծբ. ՟Դ։)
Արդ տու՛ր իրաւ, ո՛վ որ պատուհասեսդ. (Եփր. ել.։)
speaker of truth;
lawyer, barrister;
just, true.
δικαιολόγος, ἁληθινός caussidicus justus, verax. Ստուգաբան. իրաւախօս, արդարախօս, եւ իրաւամբք կամ արդար դատախազ.
Այպանօղք են՝ քն իրաւաբան. (Իսիւք.։)
Եւ իրաւամբք ասացեալ. իրաւացի.
Երբեմն այր աւազակաց լինել ի նոցանէ, ասէ զտաճարն, եւ ա՛րդ տուն վաճառի, զերկոսեանն ցաբան երեւեցուցանելով. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)
cause, motive;
pretext, excuse, cloak, colour;
—նօք, under pretence of;
վասն որո՞յ, վասն որո՞ց or յի՞նչ —նաց, why ? for what cause ?
ամբարտաւանութեան —նօք, on account of pride;
զբօսանաց —նաւ, for walking;
պէսպէս —նօք, under different pretexts;
բառնալ զ—նս, to take away the pretext.
πρόφασις, ἕμφασις praetextus, species. Պատճառք ճարտարեալք, սնոտիք. պատրուակ. արտաքին երեւոյթ. պեհանէ, մահանա.
Գնայր Հեղէոդրոս, պատճառանօք՝ իբրեւ սորին ասորւոցն եւ տաճկաստանի քաղաքացն զաշակերտութեամբ շրջել։ Պատճառանօք յերկարել զաղօթս։ Պատճառանօք՝ որպէս թէ առաջոյ կողմանէ զխարիսխն ձգելոյ իցեն։ Եթէ պատճառանօք, եւ եթէ ճշմարտութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 8։ Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 40։ Գծ. ՟Ի՟Է. 30։ Փիլ. ՟Ա. 18։)
Կողմնեցուցեալ ի մահիճսն քնոյ պատճառանօք. (Մամիկ.։)
ՊԱՏՃԱՌԱՆՔ. αἱτία causa. Որպիսի եւ իցէ պատճառ. սէպէպ.
Անկեալ կիսամահ՝ վասն որոյ պատճառանաց (ա՜յլ ձ. վասն որոց պատճառաց) մեռանէր՝ յայտ առնէր։ Վասն այսր պատճառանաց աղաչեցի, եւ այլն. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 18։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 20։)
Վասն այսպիսի ինչ պատճառանաց (այսինքն անցից անցելոց). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բայց թէ յի՞նչ պատճառանաց գալուստ նոցա այսր, ո՜չ գիտեմ. (Խոր. ՟Բ. 54։)
Որ կատարեալն են սիրով նորա, բարձրագոյն են նոքա ի պատճառանաց օրինաց (իբր ի խտրանաց, կամ յերկիւղէ) Եփր. (ղեւտ.։)
Գտանի եւ յեզականն, Պատճառանաւ, որպէս նխ. Ի պատճառս. աղագաւ.
Իբրեւ զբօսանաց պատճառանաւ (այլ ձ. պատճառաւ). (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 46։)
Մեծարանաց պատճառանաւ առ ինքն կոչէր. (Բուզ. ՟Ե. 3։)
to cause, to do, to occasion, to make, to produce;
to pretend, to seek pretexts, to take as an excuse, to allege;
to dissemble, to feint;
— զանգիտութիւն, to play the simpleton.
Որ զբազմաստուածեան պաշտամունսն մուծին, վկայեն եւ պատճառեն այսպէս. (Եզնիկ.։)
Պատճառեցին ըղձութիւնս, իբր թէ դիքն անդէն կամին զբնակիլն։ Ենանոս պատճառի արքայի, եթէ փրկանս խոստացաւ եւ այլն։ Որում ոչ հաւանեալ Մանաճիհր՝ պատճառէ զարքայ. (Խոր. ՟Բ. 13. 23։ ՟Գ. 7։)
Արդ զի՞նչ պատճառիս ո՜վ թշուառական, զի հատի զպատճառս քո. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Մի՜ զընկերն պատճառեսցես։ Ամաչէր պատմել, եւ պատճառէր ինչ. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Թ։)
ՊԱՏՃԱՌԵԼ. իլ. προσποιέομαι simulo, affecto, adjungo. Ձեւացուցանել. կցկցել. յօդել. կերպարանիլ. ձեւանալ.
Այլակերպեաց առաջի նորա զերեսս իւր, եւ պատճառեցաւ յաւուր յայնմիկ (որպէս թէ զայսահարութիւն)։ Եւ նա պատճառէր հեռագոյն եւս ուրեք երթալ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 13։ Ղկ. ՟Ի՟Դ. 28։)
Ամենայն որ այլազգ ինչ իցէ, եւ զճշմարտութիւն պատճառեսցի, յանդիմանեսցի. (Դիոն. թղթ.։)
Ես կամօք պատճառեցայ զանգիտութիւն. (Սեբեր. ՟Բ։)
Իսկ ՊԱՏՃԱՌԵԼ, իլ, որպէս Ներգործել, առթել, եւ յառաջ գալ ի պատճառէ իմեքէ, ոճ է յետնոց. զորպէս,
to narrate, to relate, to recount, to recite, to tell, to report, to expose, to debit an account, to say by retail;
to publish, to manifest, to announce;
երկինք պատմեն զփառս աստուծոյ, the heavens proclaim the glory of God.
ἰστορέω, ἑξηγέομαι, διηγέομαι narro, enarro, expono, recenseo ἁναγγέλλω, ἁπαγγέλλω, δηλόω nuncio, denuncio, manifesto. Ճառել՝ բանիւ եւ գրով. ազդել. յայտնել. ծանուցանել, հռչակել. նագլ՝ իֆատէ՝ պէյան էթմէք, խապէր վէրմէք.
Պատմեն գիրք թագաւորութեանն։ Աստի սկիզբն արասցուք բանցիդ՝ պատմել խոստացելոց։ Պատմեցէ՜ք ինձ։ Պատմեաց ծառայն Իսահակայ զամենայն զխօսսն։ Պատմեաց տակառապետն զերազն իւր Յովսէփայ։ Պատմեցէ՜ք ի հեթանոսս զգործս նորա։ Պատմեցից զամենայն սքանչելիս քո։ Երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ։ Ետես զնա, եւ պատմեաց զնմանէ։ Վասն պատերազմացն պատմէին հեթանոսքն։ Ո՞ պատմեաց քեզ՝ թէ մերկ ես։ Ել պատմեաց երկուց եղբարց իւրոց արտաքոյ։ Պատմեցաւ Աբրաամու։ Պատմեսցեն զիրաւունս քո Յակոբայ։ Պատմէին բանքս այսոքիկ.եւ այլն։
historian, narrator;
interpreter;
— վարուց, biographer, cf. Կենսագիր.
καταγγελλεύς nunciator, delator. Այն որ պատմէ, կամ ճառէ, ծանուցանէ.
Օտարոտի իմն դից թուի պատմիչ լինելոյ. (Գործ. ՟Ժ՟Է. 18։)
Եզր քահանայ եւ պատմիչ օրինացն Տեառն. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. եւ ՟Թ. ստէպ։)
Զպատմիչս օրինացն սրբոց (սատակէր հերովդէս). (Եւս. քր. ՟Բ։)
deceit, cheat, fraud, imposition, seduction, trick, imposture;
mistake, error;
illusion, deception;
աստղ —նաց, erratic star, planet;
ի —նս արկանել, —նս մատուցանել, to deceive, to cheat, to seduce, to induce or lead into error;
cf. Ըմբռնիմ.
ἁπάτη deceptio, fraus μεθοδεία circumventio, insidiae, dolus. Պատրել, եւ իլն, պատրիք. խաբէութիւն. նենգ. դաւ. ալ.
Պատրանք մեծութեան։ Ամենայն պատրանօք անիրաւուեան. (Մրկ. ՟Դ։ 19 ։ ՟Բ. Թես. ՟Բ. 10։)
Խաբէութեանն մարդկան խորամանկութաբառ պատրանս մոլորութեան. (Աթ. ՟Ա։)
Ոչ իմացեալ զպատրանս խաբէութեանն, որով վրիպեացն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Սովորութիւն ունէր՝ պատրանաց աղագաւ առ բազումս ոչինչ ի ծածուկ գործել. (Խոր. ՟Ա։ 33։)
Պատրանք բանսարկուին, կամ թշնամւոյն, չարին, դիւին, ՟Եւն. (Շար.։ Ժմ.։ Մաշտ. որ են ներգործաբար։)
Իսկ կրաւորաբար ասի.
Պատրանօք նախաստեղծին մերկացաք ի լուսոյն։ Մերկացաք մեղօք ըստ նախահօրն պատրանաց. (Շար.։)
Ի ՊԱՏՐԱՆՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. եւ ՊԱՏՐԱՆՍ ՄԱՏՈՒՑԱՆԵԼ. Պատրել. խաբխըբել.
Բանիւք զքեզ ի պատրանս արկանիցէ (յն. ի շնորհուկս). (Առակ. ՟Է. 5։)
Սկսանի նմա մեղմով պատրանս մատուցանել. (Խոր. ՟Ա. 28։)
Զարեգակն եւ զլուսին եւ զհինգ աստեղսն պատրանաց. (Եւս. քր. ՟Ա։ 2)
to prepare, to make or get ready, to put in condition;
to provide with, to dispose, to put in order, to fit, to dress;
— բանս ի բերան ուրուք, to prompt, to suggest.
ἐτοιμάζω, κατασκευάζω paro, praeparo, apparo διατάσσω dispono, ordino. պատրաստ առնել հանդերձել. կաչմել. յարդարել. կազմ ունել.
Ես պատրաստեցի տու եւ տեղի ուղտոյցդ։ Զեն զենլիս, եւ պատրաստեա՛։ պատրաստեցին զպատարագսն։ Որոգայթ պատրաստեցին ոտից իմոց։ Ի նմա պատրաստել զանօթս մահու։ Որ պատասխանի տայ բանս դիմադարձութեան, պատրաստէ անձին իւում բանս հեռանալ։ Պատրաստեա՛ յելս զգործս քո։ Դու պատրաստեցեր զուղղութիւն։ Պատրաստեցեք զէնս։ պատրաստեաց զտիեզերս իմ առ իւրով։ Դիւրեալ եւ պատրաստեալ են ճանապարհք աստուածապաշտաց։ Պատրեաստեալք իբրեւ զհուր ի պատերազմ։ որպէս ոք զի պատրաստիցի առնել ուրախութիւն կոչնոց ընկերաց։ Գունդ գործէին, մարտի պատրաստէին. (յն. ձեռնարկէին). եւ այլն։
neck;
throat;
— ծովու, isthmus;
strait;
— սրուակաց, neck;
cf. Զոյգ;
անականել զ—աւ or ի վերայ —ի ուրուք, to fall upon the neck of;
գնալ ի բարձր —, to walk proudly or majestically, to strut;
կորացուցանել, դարձուցանել զ—, to take to flight, to flee, to run away.
τράχηλος, αὑχήν collum, ervix. Վիզ. փող. ուլն մարդոյ եւ անասնոյ. ... իմա որպէս ամբողջ բոլորակութիւն ուլան, ի ձայնէս պար, յն. բէրի՛ այսինքն շուրջ, կամ պարան. վասն որոյ խառն ի ստուգաբանութէան հյ. եւ յն. ասի վասն անուանո Պերինոս կամ Բէրինոս։
Բայց քո անունդ պերինոս քարշեսցվե իւրուստն յավիտենական. (Հ=Յ.)
Զուլենիսն ագոյց ի վերայ մերկապարանոցի նորա։ Լուծցես զլուծ նորա պարանոցէ քումմէ։ Անկաւ ի վերայ պարանոց նորա եւ համբուրեաց զնա։ Արկ մարգրակոցկի ի պարանոց նորա։ Զմանկունսն պարանոցէ մարցն կախէին։ Եթէ դու՞ յանգուցի ձիոյ զօրութիւն, եւ զգեցուցեր զրահ ընդ պարանոցաւ նորա. (Եւն։)
Որ մերձ ի պարանոցա խաղաճախուղճն՝ զձայն առ արգելացոլ. (Դիոն. կազմ. ՟Ծ։)
Ամբարտաւանել՝ ոչ երբէք պարանոց ինքեանց արարչին խոնարհացուցանէին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Գիտեմ զհեստութիւն քո, եւ զխիստ պարանոց քո. (Օր. ՟Լ՟Ա. 27։)
Զպարանոցս ձեր մի՛ եւս խստացուցանէք. (Օր. ՟Ծ. 16։)
Կորացոյց իսրայել զպարանոց իւրաւջին թշնամեաց իւրոց. (Յես. ՟Է. 24։)
պարուսցեն զպարանոցս առաջի թշնամեաց ... (Յես. ՟Է. 12։)
Ի նոցա իսկ պարանոցն (..) ամենեւին կրթիցի ... նապն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։)
ՊԱՐԱՆՈՑ. ἡθμός colum, qualus. Կիրճ ծովու երկայնլոյ ըստ նմանութիւն պարանոցի, կամ աղեկատի.
Ներքին ծով ըստ նեղ գնացից ի պարանոցս դարձեալ։ Ընդ նեղ եւ ընդ երկայնաձիգ անցանելով պարանոց, եւ դարձեալ վերստին լայնանայ. (Արիստ. աշխ.։)
կամ ἱσθμός isthmus. պարանոցաձեւ ցամաք ի մէջ երկուց ծովուց.
Եւրոպէ ... արձագանքն հերակլեայ, եւ խորքն պոնտոսի, եւ ծովն իւռկանեայ. յորմէ նեզագոյն պոնտոսի, եւ ծովն իւռկանայ. յորմէ նեզագոյն պարանոց ինչ ի պոնտոս անցանի։ իսկ ասիա է յասացեալ պարանոցէդ պանտոսի եւ իւռկանայ ծովուն մինչեւ ցմիւս պարանոցն, Եւն. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Պարապիմ;
cf. Պարապեցուցանեմ.
Սիրեաց զիս որպէս զորդի իւր եւ պարապեաց ամենայն խորհրդոց իւրոց մինչեւ նախանձել ընդ իս աշակերտակցացն իմոց. (Շիր. յղ. անձին.։)
ՊԱՐԱՊԵՄ եցի. չ. ՊԱՐԱՊԻՄ եցայ. ձ. σχολάζω, σχολήν ἅγω, ἁσχολούμαι vaco, sive otior, vacat mihi. Բցռ. խնդրով՝ է Պարապառնուլ. դատարկանալ. յետս կալ.
Եկեսցէ յորժամ եւ պարապեսցէ (իմա՛ զօրութեամբն՝ ի գործոց). (՟Ա. Կոր. ՟Ծ՟Զ. 12։)
Ոչ զօրեցին եւ պարապեցան գալ ի ժողովն. (Փոտ. առ զքր.։)
Մի՛ պարապեալ ի բարեաց, որպէս ի շաբաթու ի գործոց. (Բրսղ. մրկ.։)
Յորժամ հանդարտեալ պարապիս եւ արգելցիս յամենայնէ։ Ոչ պարապեսցիս դատել եւ կամ ատել զայլս։ Որք պարապեալ էք ի հոգոց կենցաղոյս. (Վրք. հց.։)
Բանիւ եւ գործով ի թշնամանաց ոչ պարապէին. (Երզն. մտթ.։)
Իսկ անօրինացն պարապեալ ի կոտորուածէն. (Լաստ. ՟Ծ՟Թ։)
Ո՞ կարէ յայն ժամն (պատերազմի) պարապել, եւ զէն սրել. (Ոսկիփոր.։)
Եւ ի յընչից պարապեցին. (Գր. տղ.) յերուսաղէմ. այսինքն դատարկացան, զրկեցան։
ՊԱՐԱՊԵԼ. σχολάζω, προσασχολοῦμαι vaco, seu occupor, totus incumbo εὑκαιρέω opportunitatem nanciscor. (որ հայի եւ ի ՟Անչ). Առաւել ար. խնդրելով վարի՝ որպէս Պարապ բերել. դեգերիլ. զհետ լինել իմիք. պատկառ կալ.
Ոչ յայլ ինչ պարապէին, բայց ասել ինչ կամ լսել նորագոյնս։ Ուխտիցն պարապիցէք. (Գծ. ՟Ծ՟Է. 21։ ՟Ա. Կոր. ՟Է. 5։)
Իմաստասիրութեան պարապեալ էի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Իմաստութեան պարապեալք։ Ուտելեաց եւ ըմպելեաց, կամ որսոց եւ զբոսանաց պարապեալ։ Ոչ թողացուցանէր այլում պարապեալ գործոյ. (Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 21. 59. 81։)
Պարապեցին մոլորական վարդապետութեան։ Ոչ զինուորականին պարապեաց վարժից, եւ ոչ իմաստասիրական ինչ կրթութեանց. (Պիտ.։)
Զտիւն ամենայն պարապեն երգոցն քաղցրութեան. (Եղիշ. միանձն.։)
Միայն հոգեւորացն պարապել. (Շ. ընդհ.։)
Միշտ աղօթից պարապեցաւ. (Լմբ. ի շ.։)
Զայսն կարէ՝ ամենայն ոք, որ մտաց զգուշութեան պարապէ, իմանալ. (Լմբ. սղ.։)
Առ ի սպասաւորութիւն նորա պարապել։ Ամենեւին պարապեսցուք հոգւոց. (Իսիւք.։)
Ի հոգեկան իրի. ցանկութիւնս պարապել. (Նիւս. կազմ.։)
Ի հաճոյս Աստուծոյ պարապիմք. (Խոսր.։)
Մինչդեռ պարապէր նա առ ի պիտանացու ինչ իրս. (Պտմ. աղեքս.։)
պարապիլ զօր հանապազ յաղօթս կամ աղօթից։ Որ ունիցի մերձաւոր զքրիստոս, եւ պարապի ի նա։ Ողբ սովորութիւն է որդեակ, զի ի նմա պարապել պարտ է բազում ժամանակս. (Վրք. հց. ստէպ։)
Մեծամեծք աւագանւոյն՝ ձորոց եւ լերանց եւ ամրոցաց պարապէին. իմա՛ դադարէին ի նոսա ամրացեալք։
cf. Պարագլուխ;
dancing-master.
κορυφαῖος coryphaeus, praeceptor χορηγός choragus Պետ պարու եւ գնդի. որ եւ ՊԱՐԱԳԼՈՒԽ. գլխաւոր յո՛ր եւ է կարգի. կարճելով ասի եւ ՊԱՐՊԵՏ.
Որպէս ի պարի պարապետին սկսանելով՝ ընդ նմին մակահնչէ պարն ամենայն։ Ի կառս կառավարն, եւ ի պարուպարապետն. (Արիստ. աշխ.։)
Զոյգ գաւազանին՝ հայոց պարապետին (հայրապետի կամ թագաւորի) կրկին նորոգին. (Գանձ.։)
cf. Պարագլուխ.
Առաջին ի պարու. պարագլուխ. պարապետ. գլխաւոր.
Ի բոլորն պարառաջ ճանաչիւր (աբրահամ որպէս քաղդեասցի աստեղագետ)։ Զմի ի նոցանէ կացուցանեն պետական եւ պարառաջ պայազանց։ Պարառաջ էր պարածանաց քում տողանի տէրութեան։ Պարառաջ բոլոր կրոնից անձնացելոց (սուրբ հայրն անտոն). (Մագ. ՟Է. ՟Ի՟Ը. ՟Ի՟Թ. ձ։)
to fatten;
— զերկիր, to manure;
— զոք սնոտի յուսով, to feed or entertain one with hopes, to beguile, to lull, to fool one with fair promises, to take to a fool's paradise;
— զաչս, to feast, charm or delight the eyes.
λιπαίνω, πιαίνω pinguefacio, impinguo σιτίζω sagino τρέφω nutrio, alo եւ այլն. պարարտացուցանել առատ դարմանօք. գիրացուցանել. բուծանել իբրու պարենիւք կամ ճարակօք. գրգել (իրօք կամ նմանութեամբ). բտել, գիրցնել.
Զընտիր ընտիր հաւուց պարարելոց։ Զուարակք պարարեալք (յն. ճարպացեալք) են ամենեքեան. (՟Գ. Թագ. ՟Դ. 23։ Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 18։)
Նորօք պարարեաց զբաժին իւր, եւ կերակուր իւր ընտիր. (Ամբ. ՟Ա. 16։)
Առ ժամանակ մի պարարէ զքիմս քո։ համբաւ բարի պարարէ զոսկերս։ Ոսկերք քո պարարեսցին։ Ընդ բազում ջրով պարարեսցի. (Առակ. ՟Է. 3։ ՟Ծ՟Է. 30. կամ ՟Ծ՟Զ. 2։ Ես. ՟Լ՟Ը. 11։ Եզեկ. ՟Ծ՟Է. 8. 10։)
Վա՛յ զմարմինս պարարողի կերակուր որդանցն անմահից. (Նար. ՟Է։)
Զսիրելի բարեկամսն քան զչափն աւելի պարարեն. (Եղիշ. միանձն.։ Իգն.։)
Զի մի՛ իւղով մեղաւորաց պարարիցիմք ի բանիս. (Առ որս. ՟Ղ։)
Պարարեա՛ զսիրտս իմ արմամբ հոգւոյդ սրբոյ. (Եփր. աղ.։)
(Հրեշտակք) պարարեալք ի վերուստ իմանալվոյն, եւ պարարեն զնուաստագոյն իմացողս. (Մաքս. ի դիոն.։)
Հող պարարեալ՝ բուսուցանէ զցացկեալսն. այսպէս եւ մարմին պարապեալ՝ զախտս չար ցանկութեանց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Բարեկերպ գունեալ իբր քաղցր օծմամբ, զի հրապուրանօք խաղտեալ զքիմսն պարարիցէ. (Անյաղթ հց. իմ.)
Պարարեա զանձն քո գրովք սրբովք, զի պատրաստեաց քեզ տէր սեղան հոգեւոր. (Կոչ. ՟Ա։)
Արբուցանել եւ պարարել զշայեկան երկիրն բանիւն կենաց։ Յուշլիցի քեզ աստուածեղեն խրատն՝ որով զքեզ պարարեցի. (Յճխ. ՟Ծ՟Ա։ Ագաթ.։)
Երկինք ազգի զարդուցն պաճուճանօք պարարէ զաչս մեր եւ զուարթացուցանէ։ Մի պարարեր զակնդ շրջածութեամբ։ Հերս վասն գեղեցկութեան մի պարարեր. (Ոսկ. ես.։ Հ. դեկտ. ՟Լ. Վրք. հց. ձ։)
Յագուրդ ի կերակրոց՝ զխորհուրդսն պարարէ։ Մշակին պարարին խելք իւր իհոտ անդաստանացն իւոց. (Եւագր. ՟Ծ։ Մամբր.։)
Ախտքն ժամանակօքն պարարեալ՝ հզօրագոյն եղեւ. (Իսիւք.։)
Զաւելաստացու ագահութեան պարարեսցեն բաղձանս. (Պիտ.։)
Զնչասիրութեան բռնաւորութիւն պարարէ։ Զծուլացելոցն պարարէ զյուլութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Առ ի տեսողացն գովութէանն պարարեսցի. (Լմբ. պտրգ.։)
Գարին հասեալ պարարեալ էր, եւ կտաւն ընտացեալ էր. (Եփր. ել.։)
fleet;
cf. Նաւատորմ.
ՏՈՐՄԻՂ ՆԱՒԱՑ. στολή classis, armatura navalis. Նաւատորմիղ. գումարտակ կամ բազմութիւն եւ հանդէս նաւաց. ... (իսկ ձեյնս տորմիղ, է լծ. ընդ հյ. տարմ. եւ լտ. դու՛րմա, դուրմի՛լլա. այսինքն գունդ. խումբ. տող. շարք)
Զտորմիղ նաւամարտիկնաւացն յունաց վանեալ վկանդէր։ Նաւամարտիկ տորմիղ նաւացն նաւարկեաց ի փասին գետ։ Արգիացւոց տորմիղ նաւացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Տրտմեցուցանեմ.
Որպէս Տրտմեցուցանել.
Ոչ կամաւ առնէ սա, այլ դեւն տայ առնել. եւ տրտմէ զմեզ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը. ձ. տպ. զի տրտմեցուսցէ զմեզ։)
Ետ թողութիւն տրտմողին իւրոյ. (անդ. ՟Ժ՟Է. (տպ. տրտմեցուցողին)։)
cf. Տրտունջ.
Նոյնպէս եւ սոքա զմարմնական փափկութիւն՝ մաղկտալով եւ տրտնջանօք. (Լմբ. իմ.։)
very hot, burning;
— ժամ or — ժամանակ, hot hours of the day;
ի — ժամու աւուրն, in the heat of the day;
— ժամու or ի — ժամու, during the heat.
որ եւ ասի ՏՕ՛Թ. Տապագին. ջերմ յմյժ.
Իբրեւ զլոյս տօթագին ի մէջօրէի. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 4. յն. տօթ։)
Յայսմ տօթագին քարանձաւի արգելեալք. (Շ. ընդհանր.։)
Եւ այնպէս էր տեղին տօթագին առաւել քան զհնոցն բաբելոնի. (Վրք. պօղայ ի Ճ. ՟Բ. (որ ի Ճ. ՟Ա. գրի տօթագոյն. եւ Վրք. հց. տօթն տեղւոյն)։)
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
Գիր բաղաձայն, կիսաձայն, կրկնակ, իբրու բաղկացեալ ի տառիցս դս, դձ, ձս. անուանեալ Ցո՛յ, կամ ցո՛. վասն որոյ ասի ի Հին քեր.
Ձայն միջակ է սէի, զայի, եւ ցոյի, զի քան զսէն եւ զզայն թաւ է, քան զցոյն լերկ։
Ց. Չի՛ք յայլ լեզուս՝ բաց յոմանց. եւ ի վրացւոյն, յորում շատ են ձայնք ձայնի եւ ցոյի։
Ց. Լծորդ է երբեմն ընդ զ. որպէս՝ ընդելուզանել, ընդելուցանել. փլուզանել, փլուցանել։
Ց. ՟ց. Իբրրեւ թուանշան՝ է Վեցհազար.
Վեցհազարեակ թուով ցոյին. (Երզն. քեր.։)
Ցոյն ցնծութիւն մեզ քարոզէ՝ զածուն ասէ՝ խոնարհամիտ, լե՛ր առ ընկերն եւ բարեմիտ. (Շ. այբուբ.։)
Ասաց տէր ցտէր իմ։ Հարցին զնա. զնոսա. ցՊետրոս. ցո՛ր. ցո՛ ոք։ Մինչեւ ցօրս ցայս։ Մինչեւ ցօրն ցայն։ Մինչեւ ցօրն ցայն։ Մինչեւ ցե՞րբ. եւ այլն։
Տէր ցտէր ասէ զայս. ո՛չ եթէ տէր ցծառայ, այլ տէրն ամենայնի ցորդի իւր. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Ասէ ցմիտս (այսինքն ընդ միտս) իւր. սա եթէ մարգարէ ոք էր, ապա գիտէր. (Ոսկիփոր.։)
Ցորդի ցիւր. յն. որդւոյ իւրում։ (Կոչ. ՟Ժ. 11)
Ց. Որպէս նխ. Մինչեւ ի Կերիջի՛ք ցյադ։ Ցայդ վայր եկեսցեսս։ Ցմեծ ժամս, եւ այլն։
Ոչ եհաս նմա ցաւուրսն ցայնոսիկ ի մէջ ցեղին իսրայէլի ժառանգութիւն. (Դատ. ՟Ժ՟Զ. 1։)
Կասկածեմ ցառաւօտն. եւ հասեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն. (Փարպ.։)
Ց. Կազմէ զյոքնակի սեռական՝ փոխելով զուղղականին զտառն ք, ի ց.
Զոր օրինակ ջուրք, ջուրց. հանուրք, հանուրց. սայք, սայց. համանգամայնք, մայնց, այնք, այնց։ Անսովոր է ասելն առ Փիլոնի, սմինց, նմինց. եւ այլն։
ՑՈ՛Ր ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցո՛ր վայր, կամ սահման կամ չափ տեղւոյ եւ ժամանակի եւ իրաց. եւ ե՞րբ.
Ցո՛ր վայր նեղութեանց հասանես եւ խռովութեանց. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 11։)
Անցեալ ընդ մէջ նոցա՝ գնաց, ցո՛ր վայր ինքն կամեցաւ։ Ցո՛ր վայր յառաջանան եւ դադարեն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Բայց դու ասա՛, ցո՞ր վայր (ժամանակի) եկեսցէ մարգարէն այն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
dry, arid;
terra firma, continent, mainland;
— կղզի, peninsula;
— երկիր, dry land;
հաց —, dry bread;
— փայտ, dry wood;
— աչօք, with tearless or dry eyes;
զ— ծարաւոյն շիջուցանել, to quench or allay thirst;
յածիլ ընդ ծով եւ ընդ —, to scour sea & land;
անցանել ընդ —, to pass dry-footed, dry-shod;
ելանել or իջանել ի —, to land, to go ashore or ou shore;
հասանել ի —, to reach the shore;
— երթալ, անցանել, to travel by land.
ξηρός siccus, aridus. Չոր. անմասն ի խոնաւութենէ ջրոյ կամ ի դալարութենէ, եւ այլն. չոփ չոր.
Ի չորից նիւթոց զերեւելիս եցոյց, խոնաւ եւ ցամաք, ցուրտ եւ ջերմ։ Զմարմինս կազմեաց ի ցամաքէ եւ ի խոնաւոյ, ի ջերմոյ եւ ի ցրտոյ։ Ընդդիմակաց է ցրտոյ։ Ընդդիմակաց է ցրտոյ ջերմ, եւ ցամաքի խոնաւք։ Զցամաքն եւ զանմասն ի տամկութենէ. (Յճխ. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ։ Եզնիկ.։ Գէ. ես.։)
Ցամաք ի դալարութենէ։ Յաստուածային ջրոյն ցամաք։ Եղեւ ցամաք փոյթ ի հիւթից. (Շ. բարձր. եւ Շ. խոստով. եւ Շ. եդես.։)
Ցամաք փայտ։ Ցամաք աղբիւր. (Անյաղթ բարձր.։ Կիւրղ. գանձ.։)
Հաց ցամաք եւ սակաւ ճաշակէր. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Ցամաք աչօք (այսինքն անարտօսր) տանջեցեալք ի մահ հայէին. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Աչք (մախտցողաց) ցամաքք եւ անպայծառք. (Բրս. մախ.։)
Անցի ընդ ծովն կարմիր իբրեւ ընդ ցամաք երկիր. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 29։)
ՑԱՄԱՔ. գ. ἠ ξηρά, τὸ ξηρόν arida, aridum, terra, continens. Ցամաք երկիր, դիմաբաժանեալ ծովու, կամ գետոց, ցամաք երկիր, հող.
Ժողովեսցին ջուրքդ, եւ երեւեսցի ցամաքն։ Եւ երեւեցաւ ցամաքն։ Եւ կոչեաց Աստուած զցամաքն երկիր։ Ամենայն որ ինչ էր ի վերայ ցամաքի՝ մեռաւ։ Առցես դու ի ջրոյ գետոյն, եւ հեղցես ի ցամաքի, եւ եղիցի, արիւն ի ցամաքին։ Մտցեն ի մէջ ծովուն ընդ ցամաք։ Եւ արար զծովն ցամաք։ Գնացին ընդ ցամաք ի մէջ ծովուն։ Շարժեցից զծով եւ զցամաք։ Յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք։ Ի ցամաքն ելանիցեն (յն. յերկիր)։ Հանեալ ի ցամաք (յն. ի ծովեզր)։ Ցամաքաւ անց իսրայէլ ընդ յորդանան։ Ինքն զցամաքաւն (յն. հետի կամ ոտիւք) երթալոց էր. եւ այլն։
Անցին ընդ մէջ ծովուն իբրեւ ընդ ցամաք, յն. ցամաքութիւն։ (Նեեմ. ՟Թ. 11։)
Յառաջեցին քան զնա ցամաքաւն. (Երզն. մտթ.։)
Մերթ՝ իբր Ցամաքութիւն բերանոյ. պասքումն. պապակումն.
Զցամաք ծարաւոյդ շիջուցանել. (Վրդն. լուս.։)
ՑԱՄԱՔ ԿՂԶԻ. (իբրեւ բարդ՝ Ցամաքակղզի). χερρόνησος, χερσόνησος chersonesus, cherronesus, peninsula. Ցամաք կղզիացեալ՝ երկայնելով ի մէջ ծովու, դոյզն պարանոցաւ կից ընդ ցամաքի, իբր միանգամայն ցամաք եւ կղզի.
Ունի սարմատիտ զքեռսին (որ եւ քերսոն, գըրըմ ) ցամաք կղզի. ելլադա՝ զպեղոպոնիսոս ցամաք կղզի։ Երջանիկն արաբիա մտանէ ընդ մէջ խորշիցն կարմիր ծովուն որպէս ցամաք կղզի. (Խոր. աշխարհ.։)
cf. Ցամաքիմ;
cf. Ցամաքեցուցանեմ.
Առն հոգնածի ցամաքեն ոսկերք։ Ցամաքեացն սիրտ իմ՝ (այլ ձ. ցամաքեցաւ). (Առակ. ՟Ժ՟Է. 22։ Սղ. ՟Ժ՟Ա. 5։)
Յեօթներորդում ամսեան ցամաքեաց երկիր. (Փիլ. լին. ՟Բ. 47։)
ցամաքեմ. ն. Ցամաքեցուցանեմ.
Անուշահոտ վարուք ցամաքէ զժահահոտութիւնս, եւ ի միջոյ բառնայ. (Յճխ. ՟Թ։)
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
ξηράνομαι, ἁποξηραίνομαι siccor, exsiccor, areo, aresco, exareo, exaresco, arefio ψύχομαι, ἑκψύχομαι frigesco. Ցամաք լինել, չորանալ, պակասիլ ի խոնաւութենէ. գօսանալ. պաղիլ. եւ Պապակիլ. ցամքիլ չորնալ, քաշուիլ, սըմքիլ.
Մինչեւ ցամաքել ջրոյն յերկրէ։ Ցամաքեցաւ երկիր, կամ հեղեղատ. բանջար, խոտ, արմատ, դդմենի։ Ցամաքեսցի ամենայն մարմին, եւ ամենայն շունչ։ Ցամաքեսցին ձկունք նոցա ի ջուրցն պակասութենէ։ Ոսկերք ցամաքեալք։ Ստինս ցամաքեալս։ Ցամաքեսցի սէր բազմաց։ Այրն ցամաքեալ դնէր (իբր անշունչ)։ Լեզունք նոցա ի ծարաւոյ ցամաքէին. եւ այլն։
Կործանեալ՝ յոգւոցն ցամաքիւր։ Ցամաքեցան ի սովոյ անտի, իբրեւ պատկերք մեռեալք։ Ձեռն նորա ցամաքեցաւ։ Զօրութիւն դիւին ցամաքեցաւ ի ձեռն նշանի խաչելոյն։ Ցամաքեալ յարդարութենէ. (Կոչ. ՟Զ։ Եւս. պտմ.։ Ճ. ՟Բ.։ Եղիշ. դտ.։)
Գոյն երեսացն ցամաքեցաւ. (Ոսկիփոր.։)
Եւ ոչ զցամաքելոցն զովացուցէք զծարաւ. (Մանդ.։)
Մինչեւ ի ցամաքեալ գօտին առ եթոպացւոց ճանապարհորդութիւն։ Հարավային եզրն, զոր կոչեն ցամաքեալ. (Խոր. աշխարհ.։)
night;
— or զցայգ, nightly, by night, during the night;
զ— եւ զցերեկ, night & day, day & night;
by night & by day.
νύξ nox. Ժամանակն՝ որ յերեկոյէ մինչեւ յայգ, այսինքն ցառաւօտ. այն է գիշեր. (որոյ ներհակն է ցերեկ, այսինքն տիւ)
Ցայգ ցաւագին՝ երկուց վտանգից, մինն լալոյ, եւ միւսն մահու։ Զգիշերոյն աղօթքն եւ ցայգոյ (մօտ յայգանալ) ի ձիթաստանեաց լերինն առանձինն մատուցանէր. (Նար. լ։ Կորիւն.։)
Այն՝ որ զիս եւ զամենայն տիւ լուսաւորէ, եւ զցայգ ղօղեցուցանէ. (Եզնիկ.։)
ՑԱՅԳ. մ. Մինչեւ ցայգ. մինչեւ յայգանալ առաւօտու. գիշերայն. զցայգ.
Զօդոյն՝ որ ցայգ ուռնու ի խոնաւութենէ ջուրց։ Զի ցայգ ի նորա լուսոյն ի լուսնի ամանն լոյս ծագէ։ Յայտ է թէ ուրեք ծածկի ցայգ. (Եզնիկ.։)
Եւ այս ցայգ գործեցաւ, ի դէպ էր՝ թէ ոմանք ննջէին. (Ոսկ. մտթ.։)
ԶՑԱՅԳ. մ. νύκτα, νυκτός per noctem, nocte. Ի գիշերի. մինչեւ ցառաւօտ. գիշերայն. գիշերի. (որպէս եւ Զցերեկ՝ է ի տուէ մինչեւ ցերեկոյ) գիշերը, գիշերով.
Զցերեկ այրեալ լինէի ի տօթոյ, եւ զցայգ ի ցրտոյ։ Չուեսցեն զցերեկ կամ զցայգ։ Ի գնալն զցայգ եւ զցերեկ։ Արք մտեալ են այսր զցայդս։ Որ եկին ի տուն քո զցայգ։ Իջցուք զհետ այլազգեացն զցայգս։ Զցայգ պահ արկցուք զմեօք շուրջ։ Եւ զցայգ եղիցին իբրեւ զգողս։ Պաշտէր զցայգ եւ զցերեկ.եւ այլն։
Տքնեսջի՛ր զցայգ եւ զցերեկ։ Քունն իւրեանց քաղցր է զցայգ եւ զցորեկ. (Մծբ.։)
jet, gush, spirt, splash;
— ջրոյ, jet deau, water-spout, fountain;
condensing jet;
— լուսոյ, sudden ray.
Եւ զցայտսն անկեալս ի վերայ ձորձոց լուտսցեն. (Կանոն.։)
desirable, to be wished for, longed for, much sought after, amiable, dear;
— պարզութիւն, amiable simplicity;
— է ինձ, I desire, I wish for, I would that, I dream of nothing but;
Գանձ ցանկալի։ Անօթս ցանկալիս։ Ցանկալի սպասուք տանն տեառն։ Զերկիրն ցանկալի։ Զտունս ցանկալի։ Այգիս ցնակալի։ Զցանկալի ապարանս։ Զվիճակն իմ ցանկալի։ Տիրեսցէ ի վերայ ամենայն ցանկալեացն եգիպտացւոց։ Ցանկալի էր տեառն անձն նորա։ Ցանկալի է նա քան զոսկի։ Եթէ մեծութիւն ցանկալի է ի կենաց ստացուածս.եւ այլն։
Ետուն զցանկալի ցանկալի ինչս իւրեանց կերակրոց. (Ողբ. ՟Ա. 6) յն. այլազգ։
Այր ցանկալի ես դու. (Դան. ՟Թ. 23) ըստ յն. այր ցանկութեանց. այլ Սիմաքոս դնէ, այրդ ցանկալի։
Այր ցանկացող իմաստից ես դու, եւ դարձեալ՝ ցանկալի ես աստուածեղէն հոգւոյն. (Վրդն. դան.։)
Այր ցանկալի հոգւոյն Աստուծոյ, եւ դարձնի գերւոյն՝ եւս եւ ուսման ցանկացող. (անդ։)
Ապականեմ զգեղ քո ցանկալի։ Ծաղիկ ցանկալի ուսման մերում։ Ցանգալի այրն այն. (ՃՃ.։)
Քաղաքացն եւ աւանացն ցանկալեաց։ Քնով ցանկալւով Երանելիս արար, եւ ցանկալիս. (Ագաթ.։ Նար. երգ.։ Սարգ.։)
Ցանկալիք աչաց։ Զցանկալիս որովայնի նոցա։ Զամենայն ցանկալիս դստեր սիոնի։ Զձեռն իւր ձգեաց նեղիչն ի վերայ ցանկալեաց իմոց.եւ այլն։
cf. Ցասնում.
Ընդ իւր վշտացն ցասչի։ Ոչ ցասչի ծառայից իւրոց մտանել ի դատաստան. (Մխ. երեմ.։ Իսիւք.։)
Դարձեալ ցասչիս։ Ցասչել ունին քեզ։ Զայս ամենայն տանջանս ընդունելով՝ ոչ ինչ ցասչէր։ Եւ ցասչիս ո՛վ թագաւոր. (ՃՃ.։)
until now, still, yet;
— եւս ոչ, not yet.
ՑԱՐԴ որ եւ ՄԻՆՉԵՒ ՑԱՐԴ. Ցայժմ. մինչեւ ցայժմ. այժմ. արդ.
ՑԱՐԴ ԵՒՍ. մ. μέχρι νῦν usque nunc. Մինչեւ ցայժմ. տակաւին եւս. դեռ. արդ. ինչուան հիմա.
Եւ ցարդ եւս պատմեցից զարդարութիւնս քո. (Սղ. ՟Հ. 17։)
Ցարդ եւս ոչ սրբեցան ի խմորոյն եգիպտացւոց. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա։)
Ցարդ եւս բան պատմի. (Յհ. կթ.։)
Ցարդ եւս ի պատուհասելոյ յետս նահանջէ. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ի՟Դ։)
Ոչ ումեք ցարդ եւս եղեւ գիտելի։ Սատանայ ամբարտաւանէ՛ եւ ցարդ եւս. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Ցելում.
ՑԵԼԵՄ ՑԵԼՈՒՄ. σχίζω (լծ. խզել). scindo, findo. Հերձուլ. պատառել. ճեղքել. պատռել, ճեղքել.
Ցելէ զերկինս, ի հօրէ վկայի։ Զվարագոյր տաճարին ցելեաց, զվէմս պատառեաց. (Սարգ. յհ. ՟Ը։ Ճ. ՟Բ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)
Վարագոյր տաճարին ցելաւ յերկուս։ Ետես ցելեալ զերկինս. (Մտթ. ՟Ի՟Ե. 51։ Մրկ. ՟Ա. 10։)
by day, in daytime, during the day, in broad daylight;
զցայգ եւ զցերեկ, day & night;
զօրն ցերեկ, all day long.
մ. ՑԵՐԵԱԿ ՑԵՐԵԿ. յորմէ ռմկ. ցորեկ. ἠμέρα, τῆς ἠμέρας, τὴν ἠμέραν, πρὸς ἠμέραν dies, die, per diem, versus diem. Ժամանակն՝ որ յայգուէ մինչեւ ցերեկոյ. այն է Տիւ. ... Ի տուընջեան. ցորեկը, ցորեկուան ատենը.
Ընդ երեկս մտանէր առ թագաւորն. եւ ցերեակ երթայր անդրէն առ ընկերս իւր. (Եսթ. ՟Բ. 14։)
Ցերեկ առ հարաւակողմամբ գնայ ընդ արեւմուտս, եւ ցայգ առ հիւսիսեաւ։ Է իսչ՝ զոր ցերեկ ընդ բերան ածիցէ մարդն. (Եզնիկ.։)
Անարժանքն գիշեր եւ ցերեկ յամենայն աղօթսն եւ այլն ... այլ ի տանէն՝ ուր կատարի գիշեր եւ ցերեկ ... Որպէս պարտն է՝ գիշեր եւ ցերեկ աղօթէ յեկեղեցիս. (Լմբ. պտրգ.) իմա՛ որպէս զցայգ եւ զցերեկ։
Կամ Մինչեւ ցերեկոյ. ցերեկոյ.
Աստուած առաջնորդէր նոցա ցերեկ սեամբ ամպոյ. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 21։)
ԶՑԵՐԵԱԿ. ԶՑԵՐԵԿ. մ. Ի տունջեան. ի տուէ. մինչեւ ցերեկոյ. զտիւն ողջյն. ցորեկը, ինչուան իրիկուն.
Զցերեակն համբերեալ ոչ ճաշակել։ Որ զցերեակն ուսուցանէ զժողովուրդն ի տաճարին. (Բրս. պհ.։ Զքր. կթ.։)
Զցերեկ այրեալ լինէի ի տօթոյ, եւ զցայգ ի ցրտոյ։ Զցայգ պահ արկցուք զմեօք շուրջ, եւ զցերեկ գործեսցուք։ Աղաչեմ զցայգ եւ զցերեկ զտէր Աստուած երկնից։ Զցայգ եւ զցերեկ գնալ, կամ չուել, կամ աղաղակել.եւ այլն։
cf. Վարսաւոր.
Վարսիւք երեւելի. վարսաւոր. ճաճանչագեղ.
Ծագեաց աստղն վարսադիտակ՝ սուրբ առաքեալն թադէոս։ Արուսեակն վարսադիտակ, եւ փայլածուն գեղեցկապաճոյճ. (Ճ. ՟Բ.։ Ոսկիփոր.։)
cf. Վարսաւիրայ.
ՎԱՐՍԱՎԻՐԱՅ ՎԱՐՍԱՒԻՐԱՅ. κουρεύς tonsor, rasor. իտ. barbiere. Որ վիրայ այսինքն սափրէ կամ կտրէ զվարսս ուրուք. սափրիչ. գերծօղ հերաց ածելեաւ, կամ խուզիչ կտրոցաւ. պէրպէր, գըրգըճը.
Ա՛ռ քեզ սուսեր յեսանասուր՝ սուր քան զսրբիչ վարսավիրայից։ Կոչեաց վարսաւիրայ (կամ զվարսավիրաց). (եւ եգերծ զեօթանեսին գիսակս գլխոյ նորա. Եզեկ. ՟Ե. 1։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
Կոչէ վարսաւիրայ. եւ էր ընդ զգալւոյ սափրչին եւ իմանալի վարսավիրայցն սատանայ. (Փիլ. սամփս.։)
Առ վարսավիրայսն նստեալ՝ եւ զհերդ փոքրես. եւ ցմօտակայսն հարցանես եւ ցվարսավիրայսն, եթէ գեղեցիկս զգիսակսդ յօրինա՞ց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
χρῆσις usus. Յոքնականն բառիս Վար, իբր վարումն, վարմունք, այսինքն կիրառութիւն իրաց. բանեցնելը, գործածութիւն.
Զաչաց զըստ քնոյն զանգործութիւն ոչ է ի մէջ առնլի. քանզի պակասեն եւ նուազեն վարքն։ Եւ այս չարեաց սահման՝ անիրաւ վարք (իրաց), զոր ի վերայ բարւոյն՝ աստուծոյ տուեալ մեզ. որպէս եւ առ ի յաստուծոյ խնդրեալ առաքինութեան (սահման)՝ ի բարիոք կամակցութենէ ըստ պատուիրանին տեառն վարքն (նոցին իրաց). (Փիլ. իմաստն.։ Բրս. հց.։)
Անօթս ըստ արուեստից կազմեսցէ առ ի պէտս վարուց աշխարհիս. (Յճխ. ՟Դ։)
ՎԱՐՔ, րուց, եւ այլն. βίος vita διαγωγή vitae institutum πολιτεία civilis vivendi ratio. Վարումն կենցաղոյս ի մարդոյ. քաղաքավարութիւն ի կենցաղումս. կեանք. ընթացք. կարգ. կրօնք. կեանք անցընելը, վարւիլը.
Իբրեւ զփորձութիւն են վարք մարդոյ ի վերայ երկրի։ Զվարս ձեր ի մէջ հեթանոսաց պարկեշտս ցուցանել. (Յոբ. ՟Է. 1։ ՟Ա. Պետ. ՟Բ. 12։)
Որպէս գիտութիւն այժմ մեծ է (յետ քրիստոսի), նոյնպէս եւ վարք այժմ մեծամեծք պահանջին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Անարատ վարուք։ Վարք սրբոյն, կամ սրբոց. (Շար.։ Ժմ.։ ՃՃ.։ Հ. ստէպ։)
Քրիստոս կանգնեաց մեզ իբրեւ զարձանս զվարսն իւր. (Իսիւք.։)
Որք գերաշխարհիկք են վարուք. (Շ. ընդհանր.։)
Զի՞նչ գործ է, եւ զի՞նչ են կեանքն նորա եւ վարք։ Գեղեցիկ վարովք վարեցան (յն. լաւ կեցին). (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Կատարեալ էր վարիւք իւրովք։ Սուրբ վարիւք հասանել յօթեւանս կենացն անմահից։ Ամենայն վարիւք եւ խաչազդեաց կրօնիւք. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 1։ Յճխ. ՟Բ։ Մագ. ՟Խ՟Գ։)
to cry out, to exclaim;
to predict;
— առ աստուած, to invocate divine help.
Զոր եսայիաս կանխաւ վերագոչեաց։ Վերագոչեմք առ քեզ տէր. (Շար.։)
Փառատրողական երգաբանութեամբ հոգէզուարճ նուագարանօք վերագոչեսցու՛ք. (Թէոդոր. կուս.։)
Ամբակում վերագոչէ, աստուած ի հարաւոյ եկեսցէ. (Զքր. կթ.։)
Տէր եւ աստուած վերագոչեաց զնա. (Նանայ.։)
cf. Վերագիր;
— անուն, surname.
Կոչումն վերադրական անուանն (սիմոնի՝ պետրոս). (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Եւ ὐπερθετικός superlativus. Գերադրական. առաւելեալ.
Եւ καταφατικός affirmativus. Դրական, ստորասական.
Բացբարձական աստուածաբանութիւնքն գերագոյնք են եւ հզօրագոյնք յաստուած քան զվերադրականսն. եւ են վերադրականք, որպէս յորժամ ասեմք զաստուած թագաւոր, ի վերայ նորին դնելով զամենայն, եւ տէր, եւ բարի, եւ լոյս. (Վահր. երրդ.։)
to raise, to elevate, to lift up on high;
— զգլուխ, cf. Ըմբոստանամ, cf. Ընդվզիմ;
— յինքն, cf. Ըստանձնեմ.
ὐπεραίρα extollo, effero, attollo եւ այլն. Բարձեալ բերել կամ կրել. վերացուցանել. ի վեր մատուցանել.
Զաստըւած բոլորովին՝ մարմնով ի քեզ վերամբարձեալ. (Մագ. ոտ. խչ.։)
Վերամբառնան զնա յերկինս՝ տեսանել զամենայն սուրբս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Զստորանկեալս յոտս քո վերամբարձցես ամենաթագաւորին աստուծոյ. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։ (կամ որպէս գրի, վերամբարձեսցես. գուցէ իբր՝ տացես վերամբառնալ)։)
ՎԵՐԱՄԲԱՌՆԱՄ, բարձայ. չ. ὐπερέχω antecello, emineo, efferor. Վերանալ. բարձրանալ. գերազանցել. ամբարտաւանիլ.
Պահելով զպատուիրանն՝ յանապականութեան եւ յանմահութեան վիճակն մարմին վերամբառնայ։ Վասն որոյ եւ յայդպիսի պատիւ վերամբարձար։ Գետնաստորս սակաւ մի վերամբարձեալս ընդ արմկամբքն, զի յայն յեցցին։ Զխաղաղացեալ ոգին եւ յոյժ վերամբարձեալ՝ շրտուցանէ, որպէս զաչս լոյս կայծակեալ. (Լծ. ածաբ.։ Ճ. ՟Բ.։ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զի՞նչ երկին եւ աստեղք, ունիցի՞ս ինչ արդեօք ասել վերամբարձեալդ, որ զառ ոտսդ անգիտանաս։ Յոլովք զրկին ի ձէնջ, մանաւանդ թէ ամենեքին՝ որոց վերամբառնայք. (Առ որս. է. ՟Ը։)
Վերամբարձեալքն քան զկարիս կարօտութեան. ասմենայն ազատք. (Պիտ.։)
ՎԵՐԱՄԲԱՐՁԵԱԼՔՆ. Անսովոր ոճով, որպէս յն. մէդէ՛օռա. μετέωρα meteora, res supra nos apparentes. Եթերականքն. օդային իրք ի վերոյ քան զերկիր. երկնայինք. բարձունք.
Որք բաւականք են տեսանել զվերամբարձեալսն, լուսովն, զամենայն ասեն զաշխարհս ուռճալրացեալ. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Վերամբարձայածու.
ՎԵՐԱՄԲԱՐՁԱՅԱԾ ՎԵՐԱՄԲԱՐՁԱՅԱԾՈՒ. μετεωρολόγος, μετεωρολογικός de rebus sublimibus agens, ad rerum sublimium scientiam pertinens. Որ յածի ի բարձունս, եւ ի բարձր գիտութիւնս. ուսումնական. աստեղաբաշխ. եւ աստեղաբաշխական.
Թեւաբուսեալք յերկնաւոր ցանկութենէ, վերամբարձայածք (կամ վերմբերձայածք) շրջին։ Երեւեցուցանէ զաստեղադիտականն եւ զվերամբարձայածուն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 130. եւ Փիլ. տեսական.։)
on, upon;
over, above;
for, in behalf of, on account of;
յայնր —, upon that;
about that;
ի — ամենայնի, above all, before all else;
յորոց — աշտարակն անկաւ, on whom the tower fell;
ի ճշմարտութեան — չեւ է հասեալ, he has not yet heard the truth;
յաւելին ցաւս ի ցաւոց —, they increased my sorrows, they added to my grief;
հարուածս ի — նոցա հասուցանէին, they charged them with the massacres;
առած ի — արաբացւոց, threatening announcement for Arabia;
փակեմ զդուռն ի —ս, I shut the door behind me;
կործանումն նմա ի — կայր, he was on the brink of ruin, on the point of ruining himself cf. Կամ;
cf. Հասանեմ.
ա.նխ.մ. ռմկ. վըրայ, վըրան. պ. ֆէրա, զիպէր. յն. իբէ՛ր, էբի՛, էբանօ, իբէրա՛նօ. լտ. սու՛բէր. Արմատն է Վեր, ի վեր. Որ ինչ ի վերոյ եդեալ իցէ ներքոյ եղելոյն. ըստանձնեալն. յարեալն կամ ընդ մէջ անկեալն՝ ընդ վերինն եւ ընդ ստորինն, ընդ արտաքինն եւ ընդ ներքինն.
Ըստ միմեանց վերայ գրոյ. ամենայն ըստ գրոյ ի վերայ միմեանց. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ա։)
Ոչ կարէր այնպէս համարձակ խուզել զվերայս (զ՝ի վերայս). (Կիր. պտմ.։)
Փակեմ զդուռն ի վերայս. ամենայն յետ ի ներքս մտանելոյս. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Ոչ որպէս ի վերայ էակացն, այսպէս ունի եւ ի վերայց ոչ էակացն։ Եւ ի վերայց արտաքոյ ամանակաց՝ նոյն բան է. ամենայն ի վերայ այնց՝ որք են, եւ այլն. (Պերիարմ.։)
Ռահ արքունաճեմ՝ վերայ ծովու քայլ. (Նար. տաղ.։)
նխ. Ի ՎԵՐԱՅ. նխ. տե՛ս ի կարգի տառիդ Ի դնեմք եւ աստ քանի մի օրինակս ոճով.
Յաւելին ցաւս ի ցաւոց վերայ։ Ի պատուոյն վերայ եւ այլ եւս պարգեւս մեծամեծս ի նմանէ գտանէր. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Ի ՎԵՐԱՅ. որպէս ռմկ. ուղրունա, հագգընա.
Այնպիսի սիրեաց աստուած զաշխարհ, զի զորդի իւր միածին եդ ի վերայ նորա. (Ագաթ.։)
Ես եմ ասէ հովիւ քաջ, որ ի վերայ խաշանց իմոյց մեռանիմ. յորո՞ց խաշանց արդեօք. ի հարթուցելոցն, ի փախուցելոցն, ի գազանակուր եղելոցն (վերայ). (Ագաթ.։)
Ի յաւանին վարդգիսի՝ որ ի վերայ քասաղ գետոյ. (Խոր. ՟Բ. 16։)
Ի ՎԵՐԱՅ ԿԱԼ կամ ՀԱՍԱՆԵԼ. ἑπίσταμαι . Խելամուտ լինել. վերահասու լինել. ըստուգել. ի միտ առնուլ.
Այսպէս մարիամ ամենայնի ի վերայ կացեալ։ Կալ ստուգութեամբ ի վերայ յայտնութեան. (Իգն.։)
Այլ վասն յովսէփու՝ թէ ունէր զհոգին աստուծոյ յանձին, զայն եւ փարաւոն հաս ի վերայ. յն. ըմբռնեաց, կամ հասկացաւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
նխ. Ի ՎԵՐԱՅ. նխ. ի ձայնէս Վեր, որպէս իվերին կողման կամ կողմն, ներգոյական եւ տրական նշանակութեամբ. որ եւ ի յ. ἑπί, ἑφ’ super, supra. Տե՛ս եւ ի տառն Վ. վրայ, վըրան, դեպ ի վրայ.
Եդ ի վերայ իսահակայ, կամ սեղանոյ. կամ վիմի, աւազոյ։ Ի վերայ հնացեալ ձորձոյ։ Ի վերայ երեսաց երկրի թագաւորել ի վերայ իսրայէլի, կամ յուդայ։ Ածել անձրեւ, կամ ծագել զարեւ ի վերա արդարոց եւ մեղաւորաց, կամ ի վերայ երկրի։ Գալ առ քեզ ի վերայ ջրոցս։ Ետես թզենի մի ի վերայ ճանապարհին։ Ի վերայ իմ հասին։ Իբրեւ ի վերայ աւազակի ելիք։ Յարիցէ ի վերայ նորա։ Հեղից ի վերայ ամենայն մարմնոյ, եւ այլն։ կամ
Յոյր վերայ տեսանիցես։ Յորոց վերայ աշտարակն անկաւ։ Հասեալ էին յաստուծոյ իրաւանցն վերայ.եւ այլն։
Եւ ինքն ի ճշմարտութեան վերայ չէ եւ հասեալ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յիրեանց վերայ կուտակալ. (Պիտ.։)
Ի ՎԵՐԱՅ. ὐπέρ super, ob, de, pro, propter. որպէս Վասն. յաղագս. ի սակս, առ սէր. առ գութ. համար, վրայօք.
Խրատել զմեզ եօթնապատիկ ի վերայ մեղացն ձերոց. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 18։)
Կոչեցին զմանուկն վայքաբովթ՝ ի վերայ տապանակին աստուծոյ, եւ ի վերայ սկեսրայրին նորա, եւ ի վերայ առն իւրոյ. (՟Ա. Թագ. ՟Դ. 21։ Զանձն իմ իսկ եդից ի վերայ քո։ Մեռանիլ ի վերայ ազգին. եւ այլն։)
Ի ՎԵՐԱՅ. մ. Ունիս տեսնել առընթեր բազում բայից. զոր օրինակ, Ի վերայ ածել, բերել, դնել, եւ այլն։
Եղիցի այս նշան հաւաստի՝ ձեռին ի վերայ դրութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
to mount on, to ascend;
— ի նաւ, to go on board ship, to embark;
— սանդղօք, to ascend, to scale.
ՎԵՐԵԼԱԿԵԼ. Ի վերայ ելանել, նստել. եւ Ի վեր ելանել, յառնել.
Ամենեցուն մեր միտք իբր ի մակոյկ ինչ վերելակել։ Եւ ինքն եւս ընդ նոսին ի նաւսն վերելակեալ. (Յհ. կթ.։)
Սանդղօք ոմամբք վերելակեալ (կամ ի վեր ելակեալ)՝ հեղուին յամրոցն. (Յհ. կթ.։)
providential;
— տեսչութիւն, Divine Providence.
Եղեալն վերին խնամօք կամ տեսչութեամբն աստուծոյ. նախախնամական.
Վերնախնամ տեսչութեամբ. (Շար.։)
Վասն մերոյ վերնախնամ կենդանութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)
the highest floor, garret, attic;
palate;
պատուհան —ի, garret-window;
բնակիչ —ի, garretteer.
ὐπερῶον, -ῶα superior pars domus, coenaculum. Վերին մասն յարկաց տան. վերին յարկ. երկրորդ դստիկոն. վերնատուն. վերնաձեղուն. եւ վերին կամարք երկնից. վերի խաթ, երդիք, ծածք.
Ո՛հ որ շինէ զտուն իւր, եւ ոչ արդարութեամբ, եւ զվերնայարկս, եւ ոչ իրաւամբք։ Որոց ելանիցեն ի վերնայարկսն, եւ ի միջնայարկացն յերրորդ յարկսն։ Յարկար ի վերայ ջուրց զվերնայարկս նորա. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 13։ Եզեկ. ՟Խ՟Ա. 7։ Սղ. ՟Ճ՟Գ. 3։)
Ըստ յն. ոճոյ՝ եւ Առաստաղ բերանոյ. քիմք. ὐπερῴα palatum. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ։)
Ի վերնայարկն սրահէ խորհրդակատարն վայրէ (որ է վերնատուն սիովնի)։ Ի վերնայարկս սրահն հոգեկիր։ Ընդ վերնայարկ անձեռագործ երկնից կամարաւ. (Նար. ՟Հ՟Ե. Նար. գանձ եկեղ. եւ Նար. խչ.։)
Հարսն սուրբ, եւ առագաստ վերնայարկ։ Երկնակամար գօտեաւն՝ վերնայարկ կիսագնդիւն շարապնդեալ. (Անան. եկեղ։)
cf. Վզրուկ.
cf. Վիճակեցուցանեմ.
κληρόω, κληροδοτέω sorte distribuo, sorte lego, in sortem voco. կր. κληρόομαι, προσκληρόομαι sortior, sortes duco, sors contingit alicui. Վիճակեցուցանել. վիճակաւ տալ. վիճակ կամ ընդ վիճակաւ արկանել. բաշխել. բաժանել. ժառանգեցուցանել. սեպհականել. կոչել ի վիճակ ինչ. արժանի առնել. կր. իբր վիճակաւ անկանիլ ումեք, եւ հասանել վիճակի. գտանիլ յիմիք վիճակի, որպէս եւ ի կղերիկոսութեան.
Մատաթեայ զառաքելութիւն վիճակեաց, եւ ագաբեայ եւ տիմոթեայ զմարգարէութիւն։ Վիճակեցին զքաղաքն, եւ անկաւ վիճակն կուռնելիոսի։ Զպատմուճանն վիճակեցին՝ ու՛մ եւ ելցէ։ Վիճակեալ երկոցունց (թագաւորաց՝ պրս. եւ յն) զմեծ զաշխարհս հայոց բաժանեալ ծառայեցուցին։ Տեսանես զհանդերձսն մերկացեալ, զպատմուճանն վիճակեալ. (Լմբ. ստիպ.։ Տէր Իսրայէլ. փետր. ՟Ի՟Բ.։ Երզն. մտթ.։ Փարպ.։ Եղիշ. խաչել.։)
Վիճակեալ յաթոռն կեսարու. այսինքն անկեալ ընդ թեմիւ կեսարիոյ. (Խոր. ՟Գ. 34։)
Ամենայն բանաւոր ազգաց՝ որք վիճակեալք են ի բնակութիւն ի ներքոյ արեգական։ Վիճակեալ էր ի դասս դահճացն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Ոմանք ի նոցանէ հաւանեցան, եւ վիճակեցան պօղոսի եւ շիղայի։ Որով վիճակեցաք յառաջագոյն հրաւիրեալք ըստ յառաջադրութեանն աստուծոյ. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 4։ Եփես. ՟Ա. 11։)
Եպիսկոպոսն սաղմոսէ, եւ վիճակեալքն (այսինքն գղերքն) կցորդ լինին. (Արշ.։)
Յաղագս՝ որ կոչեն զվիճակեալն ի զուգաւորել, որոց խնամաւորութիւն ի միջի կայ. (Կանոն.։)
Զերանականն վիճակեսցեն հանգիստն, եւ միշտ ընդ աստուծոյ եղիցին։ Որք զքահանայապետութիւնն են վիճակեալք. (Դիոն.։)
Զառ աստուած նմանութիւնն վիճակեցաք ի նախկին կազմութեան։ Վեհագոյն քան զապականութիւն վիճակեաց զբնութիւն. (Պրպմ. ՟Ի՟Է. ՟Լ՟Գ։)
Զարժանաւորն վիճակեցին պատուհաս։ Զանուանս մատնութեան իւրով չարութեամբն վիճակեցաւ. (Ածաբ. ժղ.։ Իսիւք.։)
Նոքա հասեալ վիճակեցան զվերինսն, եւ սոքա զստորինս վայր։ Օդ եւ հուր զվերինն վիճակեցաւ տեղի։ Վիճակեցաւ երեւակն զառաջին եւ զգերագոյն գօտի։ Զեպիսկոպոսութիւն վիճակեցայ. (Պիտ.։ Քեր. քերթ.։ Շիր. ստէպ։ Խոսր. պտրգ.։)
to embrace, to clasp in one's arms, to throw one's arms round, to hug, to fold or lock in one's arms;
to surround, to encircle;
— զմիմեամբք, to embrace mutually;
— զիւիք, to apply oneself, to give oneself up to;
— զփառօք, to be ambitious;
cf. Ծունգ.
(ի հյ. ձայնէս՝ պար. եւ յն. փէրի, շուրջ. ) περιπλέκομαι, συνέχω amplector, complector, complicor, contineo. Պարապատիլ. պատատիլ. գրկախառնիլ. գիրկս արրանել. ոգեխառնիլ. փաթթուիլ.
Մի՛ փարիր (կամ պատիր) ի գիրկս՝ որ ոչ քո իցեն։ Զմիմեանց պարանոցօք անկեալ փարեալ համբուրէին. (Առակ. ՟Ե. 20։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 27։)
Փարէին զոտիւք առն Աստուծոյ. (ՃՃ.։)
Ոչ միայն փարեցաւ բազմեալ, այլ եւ բնակեցաւ տաղաւարեալ. (Նար. կուս.։)
Նաեւ այժմ իսկ փտրիմք իբրեւ զհարազատօք եղբարբք. (Սարկ. հանգ.։)
Կամ Շուրջ պատել եւ պատիլ իւիք իրօք. գրգալ, եւ Յարիլ սիրողապէս.
Զորով փարեալ (կամ փարեաց) լոյսն համատարած՝ եւ խառնեցաւ ընդ ճառագայթս խաչին։ Որով փարեալ (կամ փարեաց) համարտարած լոյսն զկուսական անձամբ։ Լօյս փառաց փարէր զնոքօք։ Լուսազարդ փայլմամբ փարէր զնոքօք. (Ագաթ.։ Շար.։)
Աշակերտքն շուրջ փարեցան զփրկչաւն, եւ բարձրացոյց զնոսա. (Համամ առակ.։)
Մարիամ պատեալ փարի զգերեզմանաւն։ Շուրջ զգերեզմանաւն փարէր։ Փարէր ի մէջ պարտիզին։ Փարին զարքայական սեղանովն. (Եղիշ. յար.։ ՃՃ.։ Տաղ.։ Յհ. իմ. ատ.։)
Փարի զմարդկային փառօք։ Զաստի խաւարաւ իբրեւ զլուսով փարել պտտրէ. (Բրս. հց.։ Խոսր.։)
to soften, to become tender, soft;
to become nice, delicate, to get soft or effeminate, to live in idleness, in pleasures, to pamper oneself, to give oneself up to effeminacy or voluptuousness;
— յանկողինս, to throw oneself listlessly or lazily on divans or conches, to sleep in soft beds;
— որովայնիւ, to addict oneself to epicurism;
տօն փափակացեալ, a duly kept feast or festival.
τρυφάω, εὑτρυφάω, κατατρυφάω delicior, delector, oblecto me, luxurio σπαταλάω, κατασπαταλάω deliciis affluo, diffluo. Ի փափկութեան կեալ. զեխիլ. վայելել, զուարճանալ.
Փափկացայք ի վերայ երկրի, եւ զբօսայք։ Գիրացան եւ փափկացան ի բարութիւնս մեծամեծս։ Ինքն ընդ թագաւորս փափկասցի։ Հեզք փափկասցին ի բազում խաղաղութեան իւրեանց։ Էաք հացալիցք, եւ փափկացեալք։ Փափկանայք յանկողինս ձեր.եւ այլն։
Գրգիմք եւ փափկանամք, եւ մեղանչեմք աներկիւղ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Մի՛ որովայնիւ փափկասցուք. (Ճ. ՟Բ.։)
Կամէիք փափկանալ յինչս։ Որ երթայ աստի մեծութեամբ ընչից՝ այսինքն տրօք ողորմութեան, յաւիտեան փափկանայ ի նոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)
Նոքօք դարձեալ (թեւօքն՝ թռչունք) ի մէջ ջուրցն փափկանան. (Եփր. ծն.։)
Տեսանէր զնա այր իմաստուն, եւ փափկանայր ի բանս նորա. (Հ. կիլիկ.։)
ՓԱՓԿԱՆԱԼ. Փափուկ լինել. կակղանալ. փափուկնալ, կակղնալ.
Գրգեալ փափկանայ միս (կենդանւոյն) վերստին բարեխնամ կերակրողութեամբ. (Պիտ.։)
ՓԱՓԿԱՆԱԼ. Փափուկ եւ սուրբ պահի.
Դատարկացեալ եւ փափկացեալ եղիցի միաշաբաթին. (Կանոն.։)
ՓԱՓԿԱՆԱԼ. Ախորժելի եւ հեշտալի կամ փափաքելի գտանիլ.
Եթէ փափկանայ քեզ արբումն ջրոյ, առցես ի միտս քո զպապակման բոցոյն այնմիկ զյիշատակ. (Կլիմաք.։)
cf. Փափկութիւն.
Փափկանաց եւ գրգանաց էր տեղին. (Վրդն. ծն.։)
shell, husk;
— պտղոց, rind, peel, paring;
— ծառոց, bark;
— ընկուզի, nut-shell;
— ձուոց, egg-shell;
— ընդեղինաց, pod, cod, husk;
— խեցեմորթից, oyster-shell or tortoise-shell;
scale;
— արեւելեան, coculus Iudicus, fisher's berry.
ՓԵՃԵԿ կամ ՓԵՃՈԿ. φλοιός cortex. գրի եւ ՓՈՃՈԿ, ՓՃՈՔ կամ ՓՉՈՔ. ռմկ. կճէպ, կեճէպ, խէճէպ, գապուգ. Արտաքին կեղեւ եւ քիստ արմտեաց. եւ Խոշոր պատեանք կորիզի եւ սերման պտղոց. (իտալ. պու՛չչիա).
Երկու բնութեամբ է ընկոյզն զանգեալ. մի՝ փեճեկովն, որ ունի զփայտի բնութիւն, եւ մի՝ որ ի ներքս պարարտութիւնն։ Միմեանց պիտոյանան ի կենցաղս, որպէս հատ ցորենոյ՝ փեճոկին իւրոյ. . (Նար. երգ.։ Երզն. մտթ.։)
to pull or pluck out, to depilate;
— զփետուրս, to pluck or strip off feathers;
— զհերս, զմօրուս, to tear out the hair or beard;
— զոք, to fleece a person.
τίλλω, κατατίλλω, διατίλλω vello, evello, divello, depilo κείρω tondeo. (գրի եւ որպէս ռմկ. ՓԵՏՏԵԼ. ) Կորզել քանցել զփետւորս, զթեւս, մանաւանդ զվարսս կամ զհերս. ցտել. խզել.
Ողբս առեալ՝ փետէի զվարսս գլխոյ իմոյ։ Փետեցի զհերս եւ զմօրուսս իմ։ Առեալ զվարսից իմոց՝ փետեաց զիս։ Գուժեցէ՛ք ի վերայ արանց խզելոց՝ փետելոց՝ մրելոց. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 72։ ՟Բ. Եզր. ՟Թ. 5։ Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 13։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 31։)
Մի՛ ամբարձմանն թեւք փետեալ. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Եւ այսպէս զդորա թեւսն փետել, եւ ընդ ստորին աշխարհս քարշել. (Լմբ. սղ.։)
Նման ես դու ագռաւուն, որ առ զբազայն փետտեալ, եւ դարմանեաց.. . արդ դու զփետտեալդ ի մէնջ եւ յայլոց թեւաւորես. (Պտմ. վր.։)
Եւոչ չարաչար զհերս փետել.. . Պատմէ եւ զանառակութիւն կոծողացն եւ փետողացն. (Մանդ. ՟Է։)
Փետտեն զհերս վարսից, ճողեն զմորուսս իւրեանց. (Պտմ. աղեքս.։)
Փետի վայելչութիւն նորա։ Ահ դատաւորաց եւ զօրաց շուրջ փետիցէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
well-feathered, covered with feathers, plumy;
պաղլեղ —, plumeallum;
— մօրուս, wattled.
ՓԵՏՐԱԼԻ կամ ՓԵՏՐԱԼԻՑ. Փետրովք լի կամ լցեալ. որպիսի են փափուկ բարձկնետր բարկնետր կամ անկողինք.
Փոխանակ փետրալի հեշտոցացն, եւ ոսկէթել գահոյիցն. (Ուռպ.։)
Յանապատի բնակելով յովհաննէս՝ ոչ հաց ունէր, եւ ոչ գինի, եւ ոչ կակուղ փետրալից անկողինս. (Բաբիղ. ի յհ. մկ.։)
with many elephants;
— բազմութիւն, herd of elephants.
Կուտեալ խմբեալ ի փղաց. ուր իցէ կոյտ կամ երեմակ փղաց.
Մեծաւկարաւանաւ փղակոյտ բազմութեամբ. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
to be deeply grieved at, to have one's heart full of pity, to be much touched, moved;
փղձկեցաւ յարտասուաց, his eyes filled with tears.
cf. Յուզեմ.
ՓՆԴՌԵԼ կամ ՓՆՏՌԵԼ. Բառ ռմկ. որպէս Յուզել եւ խնդրել. հարցանել կամ պահանջել.
Գէ. ես. ուր ասի.
Միթէ ի դէ՞պ իցէ պահանջել զհայր վասն որդւոյ. ի լս. դնի, փնդռել։
cf. Փուշտիպան.
tempest, storm, hurricane, whirlwind;
—ս յարուցանել, to raise a tempest;
— ել, a tempest burst, a storm arose;
cf. Մրրիկ.
Իբրեւ զփոշի անուոյ ի փոթորկէ մրրկեալ։ Փոթորիկ իբրեւ զխռիւ առցէ զնոսա. (Ես. ՟Ժ՟Ե. 13։ ՟Խ. 24։)
Որպէս փոթորիկ յանտառէ տերեւաթափ։ Ի բախմանէ փոթորկաց. (Խոր. ՟Գ. 37։ Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Հողմք ցուրտք եւ շրջապատեալք ջերմ օդով՝ թռչին ի վեր. զոր փոթորիկ անուանեն. (Ոսկիփոր.։)
Ձմեռային հողմոյն՝ ձիւնախառն անհնարին փոթորիկ յտրուցեալ. (Կաղանկտ.։)