to be conquered, to have the worst of it;
յապշութիւն —, to be confounded, astounded, astonished, surprised;
պարտեցաւ պատերազմն, a part was subdued.
(Գողն) յիսուն պարտեսցի դիոնիւսոսի դրամ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
ՊԱՐՏԻՄ. ὁφείλω debeo. Պարտական գտանիլ առնել ինչ՝ կա՛մ հարկաւ, եւ կամ ըստ պատշաճի. պարտ է, ա՛նկ է, օրէ՛ն է ինձ, մեզ, քեզ, ձեզ.
Զոր պարտէաքն առնել՝ արարաք։ Ըստ օրինաց մերոց պարտի մեռանել։ Եւ դուք պարտիք զմիմեանց ոտս լուանալ։ Ոչ պարտիմք համարել ոսկւոյ ՟Կմ արծաթոյ ... զաստուածականն լինել նմանող։ Պարտին եւ մարմանաւորացն կցորդ լինել։ Պարտէիք եւ յաշխարհէ իսկ ելանել։ Յուսով պարտի որ սերմանէն՝ սերմանել։ Պարտի կինն շուք դնել գլխոյն։ Ոչ պարտին որդիք հարց գանձել։ Այնպէս պարտի գնալ, որպէս նայն գնաց։ Վասն եղբարց մերոց պարտիմք դնել զանձինս։ Պարտիմք զմիմեանս սիրել։ Պարտիմք ընդունել զայնպիսիսն. (Եւն։)
cf. Պարտիզպան.
Շարագրութիւքն եւ օրինականք ... պարտիզապանաց. (Պղատ. մինովս.։)
gardener, horticulturist.
Երեւեցաւ գրիչն՝ պարտիզպան եղբօրն. (Վրք. հց. ՟Դ։ 4)
to owe, to contract debts, to become indebted, to be bound;
to be obliged, beholden to;
ought, must.
(Գողն) յիսուն պարտեսցի դիոնիւսոսի դրամ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
ՊԱՐՏԻՄ. ὁφείλω debeo. Պարտական գտանիլ առնել ինչ՝ կա՛մ հարկաւ, եւ կամ ըստ պատշաճի. պարտ է, ա՛նկ է, օրէ՛ն է ինձ, մեզ, քեզ, ձեզ.
Զոր պարտէաքն առնել՝ արարաք։ Ըստ օրինաց մերոց պարտի մեռանել։ Եւ դուք պարտիք զմիմեանց ոտս լուանալ։ Ոչ պարտիմք համարել ոսկւոյ ՟Կմ արծաթոյ ... զաստուածականն լինել նմանող։ Պարտին եւ մարմանաւորացն կցորդ լինել։ Պարտէիք եւ յաշխարհէ իսկ ելանել։ Յուսով պարտի որ սերմանէն՝ սերմանել։ Պարտի կինն շուք դնել գլխոյն։ Ոչ պարտին որդիք հարց գանձել։ Այնպէս պարտի գնալ, որպէս նայն գնաց։ Վասն եղբարց մերոց պարտիմք դնել զանձինս։ Պարտիմք զմիմեանս սիրել։ Պարտիմք ընդունել զայնպիսիսն. (Եւն։)
overthrow, defeat, discomfit;
subjection;
ի — մատնել, դարձուցանել, արկանել, ընկղմել, to overcome, to conquer, to defeat, to rout, to overthrow, cf. Պարտեմ;
ի — մատնիլ, to be vanquished, conquered, defeated, routed, to lose the battle, to be discomfited;
— խոստովանել, to succumb, to yield, to give up, to cede, to surrender, to deliver up the arms, to submit;
to avow or know one's weakness.
Պարտիլն ինքեան յինքենէ՝ յամենայն պարտութեանց յոռին է համանգամայն եւ չարագոյն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Թէպէտ եւ դարձեալ զօրանաձցէք, դարձեալ ի պատութիւն մատնեսջիք։ Որ ըմբռեսցի, ի պարտութիւն մատնեսցի։ Ի պարտութիւն մատնեցաւ ի ձեռաց հեբրայեցւոյն։ Ի պարտութիւն մատնեսցէ զքազ տէր առաջի թշնամեաց քոց. Քանզի ի տէրնէ լինի զօրանալ, եւ ի պարտութիւն մատնիլ։ Զատելիս նորա ի պարտութիւն մատնեցից. (Ես. ՟Ը. 9։ ՟Ծ՟Գ. 15։ ՟Բ. Մակ. ՟Ծ. 24։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Է. 8։ Սղմ. ՟Ձ՟Ը. 24։ Տե՛ս եւ Ես. ՟Ի. 5։ ՟Լ՟Ա. 4. 9։ Դատ. ՟Ի. 36։ ՟Ա. Մակ. ՟Դ. Եւն։)
Եւ պտղոմեոս ընդ առաջ նորա զօրօք, եւ դարձոյց զնա ի պարտութիւն. եւ փախստեայ լինէր աղեքսանդրոս, եւ այլն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 15։)
to envelop, to enclose, to encircle, to surround, to shut in;
to circumscribe, to comprehend;
— թագաւ, to crown, to gird the brows with a crown.
պարփակեցաւ ամենազօրին Աստուծոյ օգնականութեամբն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Պենտեկոստէ.
ՊԵՆՏԱԿՈՍՏԷ ՊԵՆՏԵԿՈՍՏԷ. որ գրի եւ ՊԵՆՏԱԿՈՍ, ՊԵՆԴԱԿՈՍՏԵԱՅ, ՊԵՆԴԱԿՈՍՏԷ. Բառ յն. բէնդագօստի՛. πεντηκοστή (ἠμέρα ) pentecoste, quinquagesima (dies). Յիսներորդ (օր). այն է Տօնն յիսուն աւուրբք զկնի զատկի, երբեմն հաշուեալ յելիցն յեգիպտոսէ, եւ ի նոր օրէնս՝ ի յարութենէն քրիստոսի. այն է Հոգեգալուստն.
Կատարեցաւ տօն պենտակոստէիցն։ Փութայր՝ եթէ հնար ինչ իցէ նմա, զօրն պենտակոստէից երթալ յերուսաղէմ. (՟Բ. Մակ. ՟Ծ՟Բ. 32։ Գործ. ՟Ի. 12։)
the entire history of the Persian religion.
Այս հինգ կեշաք են, որ գրեալ ունին զամենայն օրէնս մոգութեան. բայց արտաքոյ սոցա է եւ միւս եւս այլ վեցերորդ, չոր պետմոդն (կամ մոգպետն) ասեն (Եղիշ. ՟Ը։ 1)
command, rule, reign, sway, domination, dominion, authority, power;
government, state, kingdom, empire;
—ք, powers ( hierarchy of angels);
հոգեւոր —ք, ecclesiastical principalities, bishops, etc.
Հասանէր ի վերայ ամենայն երկրի յամենայն պետութեանցն եւ զօրութեանցն. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 4։)
Peter's, of Peter;
—րեան վէմ, St. Peter;
St. Peter's successors;
—ք, followers, colleagues or companions of St. Peter.
Պետրոսեան օրինակութեամբն (այսինքն ըստ օրինակին պետրոսի). (Նար. ՟Լ՟Է։)
Գովեալ գնդին պետրոսեան րամին այսօր (ի վերնատուն) զգեցոյց հոգին՝ թագ արքայական լուսատեսիլ փայլմամբ. (Տաղ.։)
"Aristotle's ""De Interpretatione""."
Կրկին բառ յն. բէրի՛ էրմինի՛աս. περὶ ἐρμηνείας de interpretatione. Յաղագս մեկնութեան. այն է Մի ի գրոցն արիստոտելի, ուր բացատրին քերականական մասունք բանի տրամաբանօրէն, մակագրեալ ըստ հյ.
illustrious, famous, distinguished, celebrated, renowned;
elegant, magnificent, excellent;
pompous, sumptuous, fine, rich, superb;
proud, haughty, stiff and starched;
— or —ս, proudly, haughtily;
pompously;
— եւ պաճոյճ, richly and magnificently;
—ս խօսել, to speak elegantly.
Պերճ եւ պանծալի հզօր թագաւորութանդ. (Յհ. կթ.։)
ՊԵՐՃ, ՊԵՐՃՍ. մ. Պանծալի օրինակաւ. ճոխաբար.
to speak or treat eloquently.
Որպես վասն հօր եւ որդւոյ պերճաբանեաց. (Ի գիրս խոսր.։)
to be proud of, to act the master, to make parade or show of, to strut, to pique oneself on, to tower or rise above, to domineer, to lord over;
to abound, to increase.
Ի՞ւ պերճացարուք, կամ յո՞յր վերայ բացէք չբերանս ձեր։ Քաղաքդ պերճացեալ։ Որ ունիք զբազմութիւն, եւ պերճացեալ էք ի վերայ ամբոխից ազդաց։ Զանթիւ զօրսն պերճացեալ պարծեցեալս սատակեցեր. (Ես. ՟Ծ՟Է. 4։ ՟Ի՟Բ. 2։ Իմաստ. ՟Ղ. 3։ ՟Գ. Մակ. ՟Ղ. 4։)
Քաղաքացեաց՝ մի կարի առ գեղջկօքն պերճանալ։ Բայց եւ ոչ ի քահանայանալն եւ փառաւորել հօրն՝ երեւեալ պերճացան նոքա. (Խոր. ՟Բ. 7. 77։)
Որ մաքրութեամբն պերճանային օրինականացն վստահութիւնք. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
richly ornamented, gorgeous, sumptuous, rich.
Շինեալ եկեղեցի պերճապաճոյճ նեղութեամբ (թերեւս՝ պճնեղութեամբ), եւ նկարակերտ յօրինուածով։ Եդեալ շուք թագաւորութեան՝ պերճապաճոյճ վարուց հանդիսիւ. (Յհ. կթ.։)
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
Իրքն՝ չարք յայնժամ լինին, յորժամ պէտքն օրինօք ոչ վճարեսցին. (Եզնիկ.։)
ի սոցանէ որչափ պէտսն է. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
wasp, drone, hornet, ox-fly, gad-fly;
բոյն —աց, wasp's nest.
Առաքեցից առաջի քո զպիծակ, եւ մերժեսցէ զամովը հացին յերեսաց քոց։ Արձակեցեր կարապետս զօրու քո զպիծակն. (Ել. ՟Ի՟Գ. 28։ Իմաստ. ՟Ծ՟Բ. 8։)
impure, unclean, profane;
filthy, foul, dirty, abominable, detestable, execrable;
— առնել, cf. Պղծեմ.
Պիղծ է առաջի տեառն ամենայն անօրէն։ Պիղծ եւ անօրէն իշխանդ իսրայելի։ Պիղծ՝ վատ արանց. (Առակ. ՟Գ. 32։ Օր. ՟Ժ՟Ը. 12։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 25։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 36. եւ այլն։)
cf. Պին.
Ուստի՞ իցէ դարձեալ ասրն ոսկեղէն, զոր իպանիոս գազանք ( αἰ πίνναι ) սնուցանեն. (Վեցօր. ՟Է։)
firm, steady;
hard, solid, strong, fast, compact, close, stiff;
constant, immovable, steadfast, firm, infrangible, unshaken;
— պնդով, strongly, steadily;
— կալ, to hold fast, to preserve, to persist;
— ունել, to hold firmly to, to retain.
Պինդքն եւ առաքինիքն՝ եւս առաւել պնդեալք զօրանային. (Փարպ.։)
Շղթայօրեն տեսակաւ պինդ ունին զիրեարս. (Պիտառ.։)
Խրատեսցէ զնոսա պինդ ունել զօրէնս քրիստոնէութեան. (Խոր. ՟Գ. 35։)
Զօրացեալ պինդ կաց. (Փարպ.։)
cf. Բորոտութիւն.
abuse, impropriety;
bastardy;
catachresis.
Ոչ թէ պիտակութեամբ ունիցի զհօրն զօրութիւն, այլ բնութեամբ հանգոյն նմին. (Սեբեր. ՟Ա։)
to want, to be in want of;
to be necessary, useful.
Զի ըստ հըզօր ցաւոց վիրին՝ հըզօր դեզոց պիտանային. (Յիսուս որդի.։)
useful, profitable, advantageous, necessary;
good, excellent.
utility, profit, advantage;
use, employ.
Յորդորեալք յառաքինութիւնս լաւութեամբ ի գործս պիտանութեան։ Օր ըստ օրէ յաւելուած լիցի լաւութեան եւ պիտանութեան. (Յճխ. ՟Բ. եւ ՟Ի՟Գ։)
to deliver oracles, to foretell, to predict;
to use, to make use of.
Զամենայն աւետարանական պիտառութիւնսն ճառագրեաց, զոր ինչ յաղագս աստուծոյ բանին անօրինական կիրառութիւն պիտառէր. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to want, to be wanting.
Որոյ իմաստ՝ զօրաց ոչ պիտաւորէր, այլ անձամբ մղէր զպատերազմն. (Ասող. ՟Գ. 6։)
Ամենազօրին ոչ պիտաւորի օգնութիւնք նոցա. (Վանակ. յոբ.։)
want, indigence;
necessity;
witness, testimony.
Լուր որ ի սուրբսն հօր մերում կիւրղի աղեք. սանդրացւոյ՝ յեփեսոս հակառակ նեստորի ամպարշտի՝ ասելով ի ձեռն պիտաւորութեան որ ի սուրբսն ամբրոսեայ մետիղոցւոյն. (Ոսկիփոր.։)
book of Pythian oracles.
Որպէս եւ պիւթագիրն այժմիկ ասէ. (Պղատ. օրին. ՟Ծ՟Ա։)
pastry-cook.
Տեսցուք որչափ կոտորածք ի բարեկեցութեանն տենչանացն գործին. որչափ յամճաբերացն եւ խոհակերացն եւ ի սեղանայօրինացն, ի պղակունտրագործացն եւ ի ծաղարարաց. (Ոսկ. մ. Գ. 17։)
idle, lazy, supine, negligent.
Զօրականք պղերգք, հեշտասէրք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Զօրանայ խարդախութիւն չարին ի պղերդսն. (Խոսր.։)
Իսկ ձեր՝ պղերգ միայն հեղգութեանցն աստանօր պահանջեալ ի բաց ընկեցումն. (Պիտ.։)
cf. Պղերգումն.
Բասրելով յիւրոց զօրացն վասն առաւել պղերգութեան եւ սաստիկ որկորամոլութեան. (խոսր ՟Բ. 21։ Ոչ եւս զհեղգ պղերգութեանցն բարձեալ ի ձեզ բերիցէք յինքեանս ախտ. Պիտ.։)
doing shameful or filthy things, immodest, impure, dirty, obscene, lascivious.
Զպղծագործ քանանացիսն ոչ ապրեցուցանել. (Նախ. օրին.։)
blaspheming.
Յամենայն օրինակ մեղաց՝ զոր գործեն մարդիկ՝ ի յիշատակ բերէ պղծագործախօսն. (Կանոն.։)
filthy action, impurity, lewdness, filthiness, obscenity.
Զօր ամենայն տեսանելով զայսպիսի պղծագործութիւն։ Զամենայն պղծագործութիւնս լցեալ կատարեցեր. (Փարպ.։)
to soil, to contaminate, to stain, to spot;
to profane, to pollute, to abuse;
to abhor, to detest, to execrate;
— զկոյս, to violate, to dishonour.
Ապականեցան եւ պղծեցան յանօրէնութեան իւրեանց. (Սղմ. ՟Ժ՟Գ. 1։)
Պղծել զանձինս նացա յամենայն պղծութիւնս անօրէնութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 51։)
Իբրեւ ապստամբ յօրինացն՝ պղծեալ գարշեցեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 8։)
ՊՂԾԵԼ. որպէս յն. κοινόω . յորմէ լտ. inquino. եւ թ. քէնլֆ. իբրու Հասարակ եւ խառնակ կամ պիղծ ինչ առգնել. որ ի լտ. հասարակօրէն թարգմանի՝ communico. որպէս թէ հասարակ կացուցանել.
cf. Պղնձահատք.
Թաղեցաւ ի պղնձահանքն ընդ հօր իւրում. (Վրդն. պտմ.։)
Թաղեցաւ ի պղնձահանքն ընդ եղբօր իւրում իւանէի. (Կիր. պտմ.։)
to be coppered, changed into bronze.
Երկինքն որ պղնձացաւ ի վերայ հարցն նոցա ըստ անիծից օրինացն. (Լմբ. զքր.։)
having a copper bolt.
Որոյ նիդք են պղնձի եւ զօրաւոր.
cf. Պղնձի.
Զերեքաթզեան ճակատն՝ պղնձեան տախտակովն յօրինեալ. (Կաղանկտ.) յորմէ եւ Ուռպել.
Զճակատն՝ պղնձեան եւ տախտակամածի յօրինուածովն ամրացուցաներ ։
cf. Պղնձի.
Զերեքաթզեան ճակատն՝ պղնձեան տախտակովն յօրինեալ. (Կաղանկտ.) յորմէ եւ Ուռպել.
Զճակատն՝ պղնձեան եւ տախտակամածի յօրինուածովն ամրացուցաներ ։
pepper;
— լոսեալ, ground or pounded -;
համեմել —աւ, to -.
ՊՂՊԵՂ. գրի եւ ՊՂՊԻՂ. նոյն բառ է եւ յայլ լեզուս. թ. պիպէր. πέπερι, πέπερις piper. իտ. pepe, pevere. Համեմ կծու եւ ջերմ յոյժ՝ ի գոյն սեաւ, եւս եւ սպիտակ՝ ի չափ գնձոյ՝ ողկուղօրէն բերեալ ի վերայ փոքրիկ ծառոյ յարեւելեան հնդիկս. իսկ յայլ տեղիս պղպեղ է բերք դոյզն բուսոյ՝ ի սկզբան կանաչ պատճով, որ յետոյ կարմրանայ. տաքդեղ.
to bedizen oneself with coquetry and too great attention to effect, with studied neatness.
Եթէ ոչ սոքօք պճնեսցի ոք, զի այսպէս ասացից, զնա եւ ոչ գէթ ճանաչել զիրին զօրութիւն ասացից. (Սարկ. խր. ուսմ.։)
cf. Պճնումն.
Աստանօր նախահորն կանգնումն կուսից, աճեցումն տղայոց, պարարումն ծերոց. (Մաշտ.։)
ornament, dress, embellishment;
cf. Պճնանք.
Աստանօր նախահորն կանգնումն կուսից, աճեցումն տղայոց, պարարումն ծերոց. (Մաշտ.։)
strong, robust;
brave, daring, gallant, courageous, manful;
hard, firm, solid, steady.
ἱσχυρός fortis εὕζωνος succinctus συνέχων continens. Որոյ պինդ է կազմուածն. քաջ. քաջագոտի. տոկուն. հզօր. կտրիճ.
Էր այր պնդակազմ ուժով զօրութեան, եւ վարէր ըմբշական ամենամարտութեամբ. (Ղեւոնդ.։)
Պնդակազմ առնէ զառաքեալսն աստուածային զօրութեամբ. (Իգն.։)
ՊՆԴԱԿԱԶՄ. մ. Պնդագոյնս. զօրեղապէս. քաջութեամբ. ուժով. կտրճի պէս.
to give heart, to encourage, to fortify;
to consolidate, to strengthen.
Պնդակազմ առնել. որպէս Սրտապնդել. քաջալերեր. զօրացուցանել. սիրտ տալ.
robustness, stoutness, vigour;
consistence, density, solidity, hardness.
Պնդակազմն գոլ. զօրեղութիւն. կտրճութիւն.
cf. Պնդագոյն.
Պինդ օրինակաւ. պնդութեամբ. պնդագոյնս. սերտիւ. ուժգին. եւ Արիաբար. փութով պնդութեան.
to affirm, to fortify, to consolidate, to confirm, to strengthen;
to tighten, to strain, to restrain, to draw closer, to bind faster, to tie tight;
to constrain, to enforce, to press;
to invigorate, to corroborate, to encourage, to inspirit, to remove one's fear;
to persist, to insist, to urge, to be bent upon, to pretend, to maintain;
— զմէջ or գօտի ընդ մէջ, to gird up one's loins;
to arm or prepare oneself;
— զանձն, to refrain oneself, to keep with in bounds, cf. Ժուժկալեմ;
— զանձն ընդդէմ, to provide against;
— զհաւատս, to confirm the faith.
Զօրէն ջրոյ՝ որ ոչ խողովակաւ պնդիցի, այլ ընդ դաշտ ինչ ծաւալիցի. (Առ որս. ՟Գ։)
ՊՆԴԵԼ ԶԱՅԼՍ. որպէս զօրացուցանել, սրտապնդել. պնդագոյնս խրատել. սիրտ տալ.
ՊՆԴԵԼ ԶՄԷՋ, ԶՄԷՋՍ, ԶԳՕՏԻ. ζωννύω, ἁναζώννυμι, περιζώννυμι cingo, accingo, supercingo, circumcingo. Գօտի ածել, գօտեւորիլ. արիաբար պատրաստիլ. զօրանալ. սօթտըւիլ.