trench, hollow way, ditch;
mine or sap;
breach, rupture, rent;
division, separation;
— հատանել, to cut a trench;
to make a gap;
to open a breach;
յորդիս իմ եղեւ, there was a gap among my sons.
Խրամատեալ է ցանկ այգւոյ նորա. թէպէտեւ չինէ զնա, սակայն խրամ կոչի։ Սոքա են՝ որք կամ ի խրամի, եւ կարկատեն զխրամ. (Մծբ. ՟Է. ՟Ժ՟Թ։)
Զխրամ պարսպաց նոցա ոչ ոք հատանէ պատերազմաւ. (Լմբ. սղ.) (որ լինի որմ, կամ ցանկ։)
that repairs a breach;
— առնել, to repair a breach, to patch.
Ոչ ոք մնաց խրամակարկատ ցանկոյն մերոյ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
admonition, warning, advice, counsel.
Մեծն ի նոսա դիոգինէս հռչակի՝ փայլեալ իւրովքն միշտ խրատաբանութեամբք։ Քան զամենայն խրատաբանութիւնս նորա այս վայելչագոյն ասաւ բան։ Զյոքնագոյն նորա ասացեալ դիւցազնական տաղիւք խրատաբանութիւնս. (Պիտ.։)
hating, scorning advice.
Սոքա են խրատատեացք, եւ ուղղաբանք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
Այր ոք որ խրատէ զորդի իւր այնպէս տէր աստուած քո խրատեսցէ զքեզ. (Օր. ՟Ը. 5։)
cf. Խրատուկ.
Յիմարութեան բանք՝ զոր պատասխանեն նոքա խրատտուաց իւրեանց. (Շ. ընդհ.։)
Զխրատտուի կարգ, եւ ոչ զօրէնդրի ցուցանէ այսոքիւք։ Այնպիսի իսկ միտք վայելէին խրատտուաց, ոչ միայն ողոքել, այլ եւ կասկծեցուցանել. յն. խոհրդատուաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20. 22։)
obscure, dark;
hidden, enigmatical.
Զվկայարանն սուրբ հռիփսիմեանցն, որ նախ շխրթին եւ փոքրատեսակ իմն էր շինեալ. (Յհ. կթ.։)
greens, pot-herbs, vegetables, garden-stuff;
salad.
Եթէ ոք զբանջար հատանէ, կամ խաւարտ. (Կոչ. ՟Զ։)
amphora, urn, earthen pitcher, jug, jar, pot.
(լծ. թ. գաւանռղ ). κεράμιον amphora, arceus եւ այլն. vas fictile. Աման խշեցեղէն. սափոր փոքրիկ.
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
Մի՛ ոք ի ձէնջ խափան կայցէ. զի խափանումն մայր է կարօտութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Զհաւորսութիւն առ խափան լերինս (կամ լերունս) ոչ ոք արգելուցու. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
cf. Խափանած.
Փոքր ինչ արդպիսեացդ ահա իբրեւ խափանածուի արարեալ փոյթ. Ըստայնմ, թէ մարգարէութիւնք են՝ խափանեսցին. (Վրդն. սղ.։)
cf. Խափանած.
Փոքր ինչ արդպիսեացդ ահա իբրեւ խափանածուի արարեալ փոյթ. Ըստայնմ, թէ մարգարէութիւնք են՝ խափանեսցին. (Վրդն. սղ.։)
to hinder;
to shut;
to extinguish;
to blind;
— զճրագ, to put out the candle, to blow out the light;
— զհուր, to quench the fire, to extinguish the conflagration.
Զի թէ զնա խափուցանիցեմք՝ որով եւ այլ անդամքն լուսաւորին, ի՞ւ տեսանիցեմք զլոյս։ Սոքա աչօք խափուցելովք ... նոքա աչօք բացօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 7։)
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
Եղջիւր միեղջերուի եղջիւրք նորա, խեթեկեսց նոքոք զազգս։ Եղջերօք ձերովք խեթկէիք զանազագն։ Եղջիւրս երկաթիս ... սոքօք խեթկեսցես զասորիս. (Օր. ՟Լ՟Գ. 17։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 21։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 11։)
Տուաւ ինձ խայթ մարմինս, զի խեթ կէ զմիտսն։ ներէ խեթկելոցն ի նեղչացն։ Այս բանք զիմաստունս խեթկեն որպէս խթանք։ Խեթկելովն զարթուցանէր. անմիտք՝ տակաւին ո՞չ գիտէք։ Ասէ, մի՛ խղճմտէք ի չար գործելն՝ խեթկեալք ի ձերոց օրինացն։ Զճանճն եւ զմժիխն մերձեցոյց ինոսա որպէս զաստուածս. իսկ նոքա խեթկեալ ի թիւնից աստուածոց. եւ այլն. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ.։ Լմբ. ժղ.։ Լմբ. առակ.։ Լմբ. իմ.։)
Ումեմն պատահէ ի վարդապետինհեռաւորութիւն փոքր ինչ խեթկիլ. այսինքն կծանիլ, դժուարիլ. (Կլիմաք.։)
madness, craziness, insanity, lunaoy.
Զո՞ ոք յայսքան ի խելագարութիւն երբէք հասեալ ծանեար. (Առ որս. ՟Զ.) (հին ձ. խեղագարութիւն)։
to cripple, to lame, to maim, to mutilate, to mangle.
Եթէ խեղիցէ ոք զընկերս իւրեանց. (Ղեւտ. էիդ. 19։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 16.) (յն. տալ վնաս, կամ արատ)։
buffoon, jester, banterer, wag, mimic, merry-Andrew, fool;
scurrilous, waggish, jocular, given to buffoonery or raillery.
Զրպարտիցէ զոք, կամ ծաղրածու եւ խեղկատակ բանս խօսիցի. (Երզն. մտթ.։)
crippled state of a limb, privation of the use of a limb, lameness, palsy, paralysis.
Բեկումն ընդ բեկման, ակն ընդ ական ... որպէս առնիցէ ոք զխեղութիւն, նոյնպէս հատուսցի նմա. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 25։ ՟Ի՟Դ. 20։)
Ո՞վ ոք ի խեղութեան ինչ իցէ, եւ զայլս խեղութեամբ թշնամանէ. (Մանդ. ՟Թ։)
to bear hatred, malice.
Զչարէին նոքա վասն առաւել սիրելոյն զնա ծերոյն, լուան զայս ծերքն, եւ նոքա եւս խեռային ընդ այս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
brick, tile;
pottery, earthen-ware, crockery;
porcelain, China-ware, Wedgewood-ware;
potsherd, fragment of earthen-ware;
fish-shell;
shell, conch;
—ք, pottery;
Wedgewood-ware, Wedgewood-manufactory;
earthen, delft;
զ— կարկատել, to beat the air, to pound the water.
Զխեցեմորթս զեռունս որպէս զգայուն ծառս կազմաց. եւ իբրեւ զփայտ եդ զխեցին շուրջ զնոքոք։ Ոչ էած շուրջ զմեօք թեփ, որպէս օձից եւ ձկանց. եւ ոչ խեցի, որպէս կայից եւ գաղտակրայց. (Նիւս. բն.։)
to cut, to cut off, to break off, to tear off or away;
to burst open;
— զհերս, to tear out the hair;
— ներքինիս, to castrate.
ԽԶԵԼ. ξυράω tondeo, rado եւ այլն. Խուզել զհերս. յապաւել. գերծուլ. փոքրել. եւ Ճողել. փետել. ցտել. մազը կտրել, փետտել, ճողել.
spur, goad;
spur, incentive;
butting;
— իշոյ, ass-goad;
ընդդէմ —ի աքացել, to kick against the pricks.
Փոքր խթանաւ փորձութեան զսակաւութիւն պարտուցն աստէն վճարես։ Երկուցերփոքր աձս խթանաւ (ժամհարի) զապարասանին զվիթխարութիւն. (Նար. ՟Հ՟Զ. ՟Ղ՟Բ։)
to hector, to swagger, to brave, to bully, to insult;
to laugh to scorn, to laugh at;
to advance fearlessly, to have the hardihood or boldness, to face, to brave;
to attempt, to risk;
to rush upon, to assault, to attack;
— ի վտանգս, to run risks, to seek perils, to brave or to face dangers;
— ի մարտ, to plunge into the thickest of the fight;
յաղօթս —, to confide in prayer.
Ոչ իշխէ արքայից րքայի ծառայ ի կայսր խրախուսել, եւոչ կայսեր ոք ծառայ ի սասանականն խիզախել. (Եզնիկ.) (ռմկ. գլուխ քաշել երթալ համարձակ )։
to doubt, to suspect, to disbelieve, to distrust;
to look at with an evil eye.
Ո՞վ ոք հասեալ յառաւօտ, եւ ի ծագման լուսոյն խիթոյմթեալ. (Նար. ՟Ժ՟Է.)
to be tortured by remorse;
to pain, to afflict, to grieve, to vex.
Աբրահամ քաղդեացի էր ... եւ զնա հանապազ շխիղճ մտաց իւրոց խիթացուցանէր. տեսանելով զարարածս ընդ ապականութեամբ եւ ընդ սխալանօք՝ ասէր, չեն սոքա աստուածք. (Շիր.։)
filth, filthiness, fetid matter.
(եզ. կամ յոքն). βδελυγμία foeditas, foedum διαφθορά corruptio. Որպէս թէ Խուխ աւրած, կամ խիղ՝ այսինքն գարշ ինչ. Նեխութիւն. հիւթ ապականեալեւ հոտեալ. գարշութիւն. ապականութիւն.
tendril, clasper;
sucker, shoot;
fibre, filament, stamen;
—ս արկանել, to cling to, to hold fast to, to clasp, to strain to;
to twine, to entwine;
— արկանել՝ առնուլ, to be thoughtful, melancholy;
to clasp one's knees.
Բողոք հարեալ՞ եւ վա՛յ ի բերան առեալ, եւ խիղբ վնասս (յօդելով յաշոտոյ). (Արծր. ՟Բ. 6։)
thickness, density;
close, dense, thick, serried;
compact, dense;
crowded, numerous, frequent;
full;
—, — առ, — ընդ —, thickly, densely;
frequently, often, much;
— առ — հարուածք, repeated blows.
πυκνός densus συνεχής continuus, perpetuus. Հոծ սեղմ. թաւ. խուռն. կուռ. ատոք. լիուլի. շարունակ. յաճախ եւ ստէպ մերձ եւ կից յիրեարս գտեալ.
Փոքր եւ խիտ զնչիմք. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Է։)
neigh, neighing;
cf. Խղունջն.
Ողոքէր ոմն զխըխնջիւն ասելով, արի՛ ե՛կ արտաքս, զի մեծարեալ պատուեցից զքեզ. նա ասէ. արեան իմոյ ցանկաս. (Մխ. առակ.։)
small cottage, hut, cot;
small room, closet, cell.
κολύβιον tugurium parvum. Խուղ կամ տաղաւար փոքրիկ. Խցիկ.
Արարէք ինձ խղիկ փոքրիկ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
over-scrupulous, over-nice, too rigid;
cowardly, pusillanimous, chicken-hearted.
ԽՂՃԱՄԻՏ ԼԻՆԵԼ. ὁλιγοψυχέω sum animo pusillo Խղճմտութեամբ փոքրոգի լինել. կարճամտել. տատամսիլ.
to make case of conscience of, to scruple, to doubt;
ոչ ինչ խղճեմ, my conscience does not blame me;
երթ առանց իրիք —ոյ, go without scruple or hesitation.
Բայց զայս խղճեաք. կամ վարնէաք, թէ գուցէ արատ ոք ինչ դնիցէ. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 20։)
to fill, to heap up, to stuff, to cram;
— զորովայն, to gorge, to gormandize, to stuff or cram one's self, to eat too much.
Իբր Խճեալ. խճողեալ. կուռ. հոծ. պատարուն. ատոք. տխած.
stuffing, force-meat;
sausage.
Վնաս է տկար ստամոքսին խճուղն. (Բժշկարան.։)
cf. Խմբեմ.
Ոչ սակաւուց ոմանց, այլյոքունց եւ յաւէտ խմբաւորելոց. (Երզն. քեր.։)
to assemble, to rally, to gather together, to convoke;
to excite to blows, to set fighting;
to keep, to celebrate a feast;
— պատերազմ՝ խումբս —, to fight, to come to blows, to join battle.
Ամենայն խումբքն զոր խմբեաց։ Խմբեաց՝ տալ պատերազմ։ Խմբեցաւ պատերազմ։ Խմբեցան եւ նոքա եւս զհետ նոցա ի պատերազմ։ Խումբք նորա, զոր խմբեցաւ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 34։ ՟Ա. Եզր. ՟Ա. 29։ ՟Ա. Թագ. ՟Դ. 2։ ՟Ժ՟Դ. 22։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 20։)
leaven, ferment;
sect.
ζύμη fermentum. Խառնուրդ ալեր եւ ջրոյ՝ թթուեալ. որ փոքր մի խառնեալ ընդ հայսն՝ փափկացուցանէ եւ ուռուցանէ զայն, եւ լինի համեմիչ. մայա, մայէ. եբր. զօռ, խամէձ։ Լայնաբար ասի եւ զխմորեալ հացէ. եւ նմանութեամբ, զաճեցուն իրաց եւ խառնակ վարպետութենէ. եւ այլն։ Այլ է ռմկ. համուր, խամուր, խամիր. cf. ՀԱՅՍ, եւ ԶԱՆԳՈՒԱԾ։
Զեօթնօր բաղարջ ուտիցէք. յառաջնմէ իսկ օրէ անտի անհետ առնիժիք զխմոր ի տանց։ Զեօթն օր մի՛ գացի խմոր ի տունս ձեր։ Փոքր մի խմոր զամենայն զանգուածն խմորէ. եւ այլն։ Խմորն եթէ զբաղարջ ալիւրն ոչ փոխէ յաճումն, էխմոր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
to cause to ferment.
Փոքր մի խմոր զամենայն զանգուածն խմորէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ե. 6։ Գաղ. ՟Ե. 9։)
Նոյնպէս եւ նոքա խմորեալք ի տառնէ՝ զբազում աշխարհ խմորցին. (Երզն. մտթ.։)
care, attention, solicitude;
nursing, attendance, duty, task;
mindfulness, diligence, assiduity;
—ով, carefully, mindfully, attentively;
— ածել՝ ունել՝ տանել, to take care of, to be mindful of, to look after;
to nurse, to tend, to attend;
to provide, to procure;
զամենայն փոյթ եւ զ— ունել զումեքէ, to take every care of;
to take great pains with;
տարածել ի վերայ ուրուք քլխնամս իւր՝ զգութ խնամոց, to surround with loving cares or kind offices, to be particularly attentive to, to wait assiduously upon;
հաստատեալ ի խնամս չարին, prone to evil.
Ամենայն ոք խորհէր ի սրտի իւրում խնամով ի չարիս. յն. բայիւ, διανοέω. (Ծն. ՟Զ. 5։)
cf. Խնամարկեմ.
Թէ փոքունցն խնամէ ասէ, քանիօ՛ն մեծամեծացդ. (Երզն. մտթ.։)
to rejoice, to be merry, delighted, glad;
greeting;
— ընդ ումեք, to rejoice with;
բազում — ասել, to wish good morning, good bye;
խնդա՛, rejoice! good morning, good day;
adieu, God be with you.
Նոքա վեր ի վերոյ բանիւք խնդացին զմեր ի նոսա հասանել. (՟Գ. 11։)
Արիստոտելէս՝ աղեքսանդրի որդւոյ խնդալ։ Ողջոյն ետ, եւ ասաց, խնդա՛ պատանի՛ դու. եւ նա ասէ, խնդա՛ եւ դու ո՛ ոք եւ ես. (Պտմ. աղեքս.։)
to make merry, to rejoice, to give joy, to divert, to recreate.
Զոր օրինակ դիմակօք ոք զարդարի, ոչ զոք երբէք առ տեսիլ ցանկութեան իւրոյ խնդացուցանէ. իմա՛ յանկուցանէ. (գուցէ՝ խանդացուցանէ)։
question;
interrogation, inquiry, demand;
discussion, examination;
perquisition, search, quest;
visit, inquisition;
proposition, thesis;
litigation, contest, dispute, debate, quarrel;
request, requisition;
խօսեսցուք զայսր խնդրոյ, let us discourse on this chapter;
խնդիր առնել, ի խնդիր երթալ, գալ, ելանել, շրջել, անկանել, արկանել, to seek, to look for, to search for or after, to make inquiries, to investigate, to examine, to inquire into;
ի խնդիր լինել ուրուք, to trace, to be in search of, to follow the track of;
խնդիր ի մէջ առնուլ, to commence an argument;
խնդիրս յուզել, to raise a doubt, to create a discussion;
խնդիր եղեւ, there arose a question;
a dispute was raised;
խնդիր ի միջի կայ, the question is;
խնդիր է ինձ ի քէն, խնդիր մի ունիմ ի քէն, I have a favour to beg of you.
Եթէ ոչ սքանդանայ ոք, եւ ոչ ի խնդիր անկանի. (Լծ. պորփ.։)
seeker-after, inquirer;
guardian, trustee;
emissary;
—ս արձակել զկնի ուրուք, to run after, to hunt for or seek after some one.
καταδίωκων, ὐπασπιστής insequutor, satelles. որոնիչ. հետամուտ. պաշտոնեայ ելեալ ի խնդիր գտանելոյ զոք. եւ Պատուիրակ. նուիրակ.
mortar for pounding incense;
incense-box;
perfumer.
Խնկաղաց, որպէս հայանակ. Իմա՛ որպէս ռմկ. հավանիկ, այսինքնանկան կամ սանդ փոքր։
perfumer.
Եթէ ոք մտանիցէ ի տուն անուշահոտ խնկեփեցաց, հոտոտեսցէ զանուշահոտութիւն նորա. (Վրք. հց. ՟Բ։)
marjoram.
Աղաղակէր երբեմն խնկողկուզիկ, թէ ես պատճառ եմ սրբութեան քահանայից. զայս լուեալ քահանայ ոմն՝ եդ զնա ի հանդերձ իւր, եւ ոչինչօգտեալ՝ թշնամանէր զխնկածղիկն իբրեւ զսուտ ոք. (Մխ. առակ.։)
churn;
շարժել զ—, to churn.
Բառ ռմկ. Անօթփակ եւ խցեալ իբրեւ զտակառ փոքր, յոր արկեալ կաթն՝ հարկանի եւ շարժլի, որով եւ զատանիպարարտութիւն նորին, այն է կոգի։ (Ոսկիփոր.։)
bedstead, pallet, truckle-bed;
halting-place;
den, haunt, lair, cave of wild beasts.
στιβάς stratum. Խշտի փոքր կամ անարգ.
hoggish, behaving like a hog, rude.
Եթէ չիցէ ոք խոզաբարոյ, որ տղմով բուծանի. (Տօնակ.։)