nose;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
մեծ, փոքր, սրածայր, շրջեալ, տափակ —, a large, big or bottle, little, pointed, turned up, snub or fiat nose;
զ—ս, ի վեր տանել, to turn up the nose, to look scornful, haughty;
այսրէն ընդ ս-ն դառնալ, to get into the nose, to go the wrong way in swallowing.
Մի՛ ոք աստ ինչ մեծատուն հպարտասցի, եւ զքիթս ի վեր տանիցի (յն. զյօնս վերաձգեսցէ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
space between the tips of the thumb and forefinger;
or.
Իբրեւ զմատնիչ եւ զքիլ եւ զտարագիր արտաքս ելանել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
examination;
ի — առնուլ, to examine, to consider, to ponder;
to argue, to discuss;
ի — գալ, to be examined, criticized;
ի — արկանել, մտանել, լինել, to examine, to study, to criticize.
Չարար իսկ զնոսա յայտնիս, այլ զմեզ արկ ի քնին։ Զայս ամենայն ի քնին արկանիցես։ Զիրսն ի քնին արկեալ։ Զհանգամանս պատճառաց ի քնին (կամ ի քննին) անկեալ՝ խնդրիցէ։ Խօսքն՝ որ արտաքս ելանեն, ի քնին գան. (Ոսկ.։)
Ո՞ւր է՝ որ քննէ ճարտարութեամբ եւ խորագիտութեամբ զքնինս աշխարհիս այսորիկ. (Եփր. ՟ա. կոր.) (որպէս զքննութիւնս, կամ զքննիչն)։
to examine, to study, to investigate, to discuss;
to censure, to control;
to meditate, to consider, to think;
cf. Տեղեկագոյն.
Զիա՛րդ զԱստուած քննել մարթիցէք։ Քննեցէ՛ք զգիրս։ Քննեա՛ եւ տե՛ս։ Քննեցին զանօրէնութիւն, պարտասեցան ի քննել զքննութիւն։ Իբրեւ զգանձս քննեսցես զնա։ Քննեսցէ զխորհուրդս։ Արտեւանունք նորա քննեն զորդիս մարդկան։ Զչաւեղս իմ եւ զվիճակս իմ դու քննեցեր. Միտք ղբանս քննեն։ Ունկն քննէ զզարդ առակաց։ Իսկ որ ինչ յերկինս է՝ ո՞վ քննեսցէ։ Իբրեւ զոսկի ի բովս քննեաց զնոսա։ Ի վերայ դատաստանի արեան նորա կացցեն քննել։ Զի եթէ զանձինս քննէաք, ապա ոչ դատապարտէաք։ Առ ի քննել ձեզ զլաւն. եւ այլն։
delicate, soft.
Յելանելն արտասուացն ի քնքշական բնութենէնն՝ խոնարհեցուցանէ զԱստուածոյ մարդասիրութիւն. (Ոսկիփոր.։)
veil, cover;
— հարսանեաց, nuptial veil.
ՔՈՂ կամ ՔՕՂ. (լծ հյ. գաղել, գողել. սքողել. յն. քա՛լլիմա, եւ այլն) κάλυμμα velum, velamen κατακάλυμμα tegumentum, operimentum ἁποκρυβή կամ ἁποκρυφή absconsio. Պատրուակ արկեալ զերեսօք. ծածկոյթ՝ իրական կամ նմանական. վիժակ. վարագոյր. քողք (որպէս եւ մասգարտ ՝ է պարտակ, դիմակ կեղծ)
amphimacer.
ՔՈՂԱԲՈՐԲ ՔՈՂԱԲՈՐԲԵԱԼ. Որ իբր առնու զիւրեւ զաղօտ ինչ՝ որպէս զբորբ (լուսոյ կամ ծխոյ). քողածածուկ. անյայտ եւ ճարտար՝ որպէս ուռկանն ծածկեալ ընդ ջրով.
chorepiscopus, rural bishop, suffragan.
Այս ամենայն եպիսկոպոսք, եւ բազում քորեպիսկոպոսք ժողովեալք յարտաշատ։ Սփռեցան եպիսկոպոսքն յիւրաքանչիւր իշխանութիւնս, եւ առաքեցին զքորեպիսկոպոսս ի եօղս եւ յագարակս. (Եղիշ.։)
scorpion, knotty cudgel, iron rod;
groan, moan, wail, sigh.
Տարտամ է եւ իմաստ բանիս (ըստ ՟Ա կամ ՟Բ նշ).
Ծածկեցէ՛ք արտասուօք զսեղան իմ, եւ լալով եւ քըքով (կամ քըքովք) յաշխատութեան. (Մաղաք. ՟Բ. 13։)
to knit one's brows, to be haughty.
ՔՌՍՏԵԼ ԶՅՕՆՍ. Ամբառնալ զյօնս իբր բարձրայօն ամբարտաւան. Ամբարհաւաճութիւն եւ ընդվզանք ի վերայ դիմաց յաւէտ երեւեալ լինին, զերեսս ի բարձր համբարձեալ, եւ զյօնսն քռստեալ։ Զյօնսդ քռստեալ եւ զվիզս վերհամբարձեալ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 24. եւ Փիլ. լիւս.։)
to whisper, to make false or indiscreet reports, to report, to tell tales, to detract, to intrigue, to denounce, to defame.
sextary;
pitcher, jar;
measure of bushels, or English gallons.
ξεστής, ξεστίον sextarius, urceolus. կամ ըստ գրոց՝ κοτύλη cotyla. Անօթ խոր, կամ գոգաւոր, որպէս կուժ գորակ, փարչ. եւ Բաժակ՝ մեծ եւ փոքր. Ճաշակ. եբր. պադ, չօկ, փարչ. ռմկ. պարտագ, չեմլէ, չամչար, եւ այլն։
cf. Փասքուս.
Քսփուս եւ առունկնճառք, որով արտաքս ձգեաց օձն զեւայ ի դրախտէն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Քուրայ.
Յիմանալի քրայէ արտաշիկագոյն առու։ Անդ առ քրային (դարբնաց) դեգերէին։ Ի քրայս հալողացաց։ Իբր ի քրայս ընտրութեան։ Հայեաց յոսկին՝ որ ի քայքայումն Իբրեւ ի քրայ ոսկեգործաց։ Զուլեսցե՛ս ի քրայս իմանալի. (Անյաղթ բարձր.։ Խոր. առ արծր.։ Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Թ։ Շ. այբուբ. եւ Շ. թղթ.։ Սկեւռ. աղ.։)
impure, foul, nasty.
Խուժուդուժ տիկնոջն ծառայէ, եւ բազմաց քրէքուր տերանց վաճառեցաւ, հպարտութեան, ամբարտաւանութեան եւ նախանձու։ Մի՛ քրէիքուր վարուց չարութեամբ նաւաբեկեալք. (Եւագր. ժ՞ Յհ. կթ.։)
like a christian, christianly;
— կեալ, to live, to lead a life worthy of a christian.
Մի հեթանոսաբար անըուշներ ի պատուիրանաց աստուծոյ, այլ կատարեա՛ քրիստոնեաբար զհրամանսն տեառն։ Վարուք իւրովք (ըստ արտաքնոյն) կայր քիստոնէաբար Քրիտսոնէաբար թաղումն. (Մանդ. ՟Զ։ Եւս. պտմ. ՟Զ. 18։ Շ. թղթ.։)
Christ's, of J.-C.;
christian, faithful.
Բաժակք քրիստոսեանք (սուրբ հռիփսիմեանք)։ Սուրբ եպիսկոպոսն սահակ արտախուրեցաւ քրիստոսեան պսակաւն (մարտիրոսութեան). (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
cf. Քրտնիմ.
Մարմնոյ ոչ միայն աչք արտասուեն, այլ բոլոր անդամքն քրտնուն. (Մամբր.։)
distraction, upsetting, confusion, agitation, emotion;
groaning, complaint, outcry.
Այսպիսի արտասուք եւ քըքուանք ձայնի զկրելոց աղքատացն խառնեալ է ընդ զոհս ձեր. (Լմբ. մաղաք.։)
to moan, to howl, to sigh;
to be agitated, confused;
to laugh out loud;
cf. Քրքուիմ.
Զմարդն լինել ինքեան հաստատէ, զի եւ քրքուեցաւ, եւ արտասուեցաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17.) (որ ի Ճ. ՟Գ. գրի, քրքուեցաւ)։
Ի սուդեւ յարտասուս եկիր, եւ դու քքուիս եւ ծիծաղիս. (Եփր. ապաշխ.։)
commotion, compassion.
Սաստեաց ի վերայ արտասուացն եւ քըքմանն, եւ արգել զտրտմութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
Բայց իմաստունք անգամ ստէպ վարանէին եւ ցարդ եւս վարանին, թէ ուր դնի ըստ հին գրչութեան, Աւնան, Սաւսան, Սաւսակիմ, Լաւոդէ, եւ այլն, արդեօք իբր աու՞ վերծանելի իցէ, եթէ իբր օ՛. զոր դիւրին է որոշեալ՝ հայելով յայլ լեզուս. զի հիշելի է ըստ նոցա, անուան, սօսան, սուսակիմ, լօոդէ, եւ այլն։ Որպէս եւ վիպակ սովորութեամբ գրեալքն կամ իբր ռամկօրէն հիշեաւ արտաբերեալքն՝ օգոստոս, աւրեղիոս, պաւղոս եւ այլն։ Եւ չեն ինչ զարմանք. զի եւ իտալացիք՝ որոց լեզուն է ռամկականն լատինականի, ասեն օ՛ռօ, կօտէ՛րէ, բա՛օլո կամ բօ՛լօ, ուտիռէ կամ օտի՛ռէ. փոխանակ լատին ձայնիցս՝ աւռում, կաւտէ՛րէ, բաւլուս, աւտի՛րէ, եւ այլն։
Աւրհնեամբ ըզմեզ հա՛յր անսկիզբն. այսինքն արտասանելով՝ Օրհնեմք ըզմեզ եւ այլն։ Յայտնի է եւ գրեալն ի Վարս հարանց, զի փոխանակ օ տառի յունաց՝ զոր գրէր երանելին մարկոս աշակերտն սիլովանէի՝ ի հյ. գրի աւ, դնելով ի վերայ զօմեկայ յունաց. որ ի տպ. ուղիղ բացատրութեամբ դնի՝ օ.
aiding, assisting, helping, auxiliary;
aid, helper, assistant, adjutant, coadjutor, colleague;
— զորք, auxiliary forces, reinforcements, auxiliaries;
— լինել, to help, to aid, to give help to, to succour;
— լինել միմեանց, to help one another;
— իւր առնուլ, to profit by, to avail oneself of զխաւար — առեալ, under cover or favour of the darkness.
vapour, exhalation.
ἁποφορά exhalatio, expiratio. Հոտ բուրեալ յօդս. շոգի. գոլորշի. արտաշնչութիւն.
composed of all the towns-people;
public meeting;
popular assembly;
— ընկերութիւն, society.
Ընդ ամենայն տեղիս՝ ո՛ւր եւ հասանէր հրաման հրովարտակին, գաւառակոյտ քաղաքաժողով ուրախութիւն լինէր հեթանոսացն. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 11։)
towns.
Քաղաքանին ապաստանի բերեն զօրինակ եկեղեցւոյ. քաղաքանին ՟Խ եւ ՟Ը՝ քառասուն եւ ութօրեայ պահքն են ... զի մի՛ հրեղէն սուրն գտցէ զմեզ արտաքոյ քաղաքանոյս. (Եփր. քրզ.։)
policeman.
Առ ոչինչ համարելով զքաղաքապահսն՝ պարսից գումարտակսն. (Կաղանկտ.։)
wall of a town, fortification, rampart;
interval between two lines of defence.
Chaldean;
caster of nativities;
astrologer, soothsayer.
Բաղտասար՝ իշխան քաղդէից։ ի քաղդէից ճարտարութիւն իմաստութեան պատմէր։ Քաղդեայ էր աբրահամ։ Չիէք քաղդեայ, եւ ոչ աստեղագէտ։ Հնար գոլ նմա արհեստ աստեղաբաշխութեան. վասն զի քաղդեայ էր։ Քաղդէ սովին զծնունդս նուիրէ բախտից, եւ բազում ինչ առնու յանմտից. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ Եւս. քր.։ Վեցօր. ՟Է։ Մագ. ՟Ե։ Եփր. նին.։)
to despise, to scorn, to disdain, to slight, to set, at nought, to take no heed of, to take no account of.
Ամբարտաւանութեան է անուն, ի ձեռն որոյ քամահեն մարդիկ եւ զաստուածութեամբն ե՛ւ զմարդկային իրաւամբքն։ Քամահելով զթշնամեօքն։ Քամահէ զամենայն կերակրօք։ Զմարմնաւոր հեշտ ցանկութեամբքն քամահեցին. (Փիլ.։)
cf. Քամուք.
Ի ձեռն քացախոյն՝ քամուք մահաբեր պտղոյն վերացաւ։ Առ եզերբ գետոյն փորեցին, եւ քամուքք ելանէր, լինէր եւ նա արիւն։ Զմնացեալ քամուքն առաքէ ընդ վեց աղիս արտաքս ... առնեն յարենէն զքամոքն. (Բրսղ. մրկ.։ Վրդն. ել.։ Ոսկիփոր.։)
pressing, ooze, residue;
residuum.
Ի ձեռն քացախոյն՝ քամուք մահաբեր պտղոյն վերացաւ։ Առ եզերբ գետոյն փորեցին, եւ քամուքք ելանէր, լինէր եւ նա արիւն։ Զմնացեալ քամուքն առաքէ ընդ վեց աղիս արտաքս ... առնեն յարենէն զքամոքն. (Բրսղ. մրկ.։ Վրդն. ել.։ Ոսկիփոր.։)
cf. Քայռամանեակ.
κλιδών monile. որ եւ ՔԱՌԱՄԱՆԵԱԿ. Զարդ կանաց մարգարտայեռ եւ ականակապ զպարանոցաւ յառաջոյ. ... տե՛ս եւ ՔՕՂԷՔ եւ ՄԵՀԵՒԱՆԴ.
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
Բազում եղեն քան զհեր գլխոյ իմոյ։ Անօրէնութիւնք իմ բարձրացան քան զգլուխ իմ։ Իմաստութիւն օգնեսցէ իմաստնոյն քան զտասն իշխան, որ իցեն ի քաղաքի։ Սիրէ՛ զնա հայրն քան զամենայն որդիս իւր։ Հատու քան զամենայն սուր երկսայրի։ Հանել զնոսա արտաքս քան զքազաքն։ Ընկալարո՛ւք զգիտութիւն քան զոսկի ընտիր։ Մերկագոյն քան զսանդիտոռն.եւ այլն։
quantity.
ոչ յաղագս քանիութեան ասաց տէրն, թէ որ ի փոքուն, եւ այլն։ Ոչ ի քանիութենէն, այլ ի նմին իսկ յիրէն պարտական է. (Եփր. աւետար.։)
cf. Գանգատիմ.
Սկսաւ տալ զրոյցս քանքատելով (կամ քանքարտալով). (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 37.) (յն. ըստ իմաստից)։
cf. Քաջաբանիկ.
ՔԱՋԱԲԱՆ ՔԱՋԱԲԱՆԻԿ. εὗ λέγων, εὑλόγιστος, εὕλογος . Քաջ եւ աջողակ ի բանս. պերճախոս. ճարտարասան, եւ բանիբուն. ճարտար. խոհական.
well-spoken, abounding in words, eloquent, fluent.
ՔԱՋԱԲԱՆ ՔԱՋԱԲԱՆԻԿ. εὗ λέγων, εὑλόγιστος, εὕλογος . Քաջ եւ աջողակ ի բանս. պերճախոս. ճարտարասան, եւ բանիբուն. ճարտար. խոհական.
well sprouted, flourishing;
good-tempered;
well affected.
Սոկրատէս ճարտասան զքաջաբոյս աշակերտացն՝ աստուածոց մանկունս գոլ ասէր. (Պիտառ.։)
watching, looking well over.
Քաջ գիտօղ. բարւոք նկատօղ. դէտ ճարտար.
rotten, putrid, spoiled;
rottenness, corruption, putrefaction;
— ատամանց, caries, cariosity;
cf. Ատամն.
Փուտք եւ պատառեալ տիկք։ Զփուտն եւ զանբժշկելին ի բաց հանցէ։ Ապականացու եւ փուտ բնութիւնք են՝ որ յերկրի աստ են։ Փուտ կառք է ամբարտաւանութիւն, եւ որ ելանէ ի վերայ՝ յանկարծակի խորտակի ի վայր. (Առ որս. ՟Դ։ Գէ. ես.։ Վրդն. ծն.։ Վրք. հց. ՟Ժ. ձ։)
change, mutation, alteration, variation, conversion, permutation, transformation, transmutation;
change, vicissitude, turn;
commutation;
season.
Ոչ կարացեալ ժուժել՝ որք յարտաշատսն բնակէին, կամաւ յանձն առնուն զփոփոխումն. (Խոր. ՟Գ. 8։)
to blow, to breathe;
to swell, to inflate;
to expire;
to die;
cf. Հոգի, cf. Ոգի;
հողմն փչէ, the wind blows.
Փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի։ Փչեաց ի նոսա, եւ ասէ, առէ՛ք զհոգի սուրբ։ Որ փչեացն ի նոսա, եւ ցամաքեցան։ Հրով բարկութեան իմոյ փչեցից ի ձեզ։ Փչել ի նա հուր։ Փչեցից ի ձեզ հոգւով բարկութեամբ իմով։ Դուք ի ներքս ի տուն կրեցէք, եւ ես արտաքս փչեցից զայն։ Փչեցից զայն արտաքս.եւ այլն։
cf. Փռնչեմ.
Փռնչելով հպարտացեալ արհամարհէին, եւ անցանէին։ Փռնչեն ի ժողովս իւրեանց ի վերնյ տեառն եւ ի վերայ քրիստոսի նորա. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 6։ Կոչ. ՟Է։)
to sneeze;
to cry, to bellow;
to neigh.
Փռնչելով հպարտացեալ արհամարհէին, եւ անցանէին։ Փռնչեն ի ժողովս իւրեանց ի վերնյ տեառն եւ ի վերայ քրիստոսի նորա. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 6։ Կոչ. ՟Է։)
vomit;
շուն դառնայ ի — իւր, the dog returns to his vomit.
ἕμετος vomitus. կերած արտաքս ժայթքեալ. փոխունք, փոխուք.
to vomit, to cast or throw up, to puke, to spew.
Փոխեցաք զամենայն ժանգս։ Զմաղձն արտաքս փոխէ։ Զծանրութիւն սրտիս՝ մատնամուխ զզուանօք փսխել. (Ոսկ. փիլիպ.։ Յճխ. ՟Թ։ Նար. ՟Զ։)
means of salvation;
of redemption.
Կենդանեաց փրկարան, մեռելոց յոյս յիշատակի։ Որ զողջոյն զօրն՝ թողութեան ցուցեր փրկարան, եւ ոչ կորստեան դատապարտարան. (Անյաղթ բարձր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
spumous.
Սիրելեացն ճաշ յօրինեսցցեն.. . զտեսակս հրաշալիս արտակերտելով՝ փրփրականս, եւ ծաղկերանգս՝ ասրակերպս. (Բրս. ի ստեփ.։)
to cause to froth, to cover with foam;
cf. Փրփրամ;
— առ կատաղութեան, to foam with rage, to fume with anger.
Ճնշեալ գինին զցխատեսակ աղտեղութիւն յինքենէ արտաքս փրփրէ. (Առ որս. ՟Դ։)