cf. Փիլիկկոն.
Երէց ոմն ի մերոցս՝ եւ սա իւր կանգնեալ փիլիկուան. եւ լինէր՝ յորժամ նոքա քար եդեալ ի պարսատիկս մեքենային՝ եւ ձգէին ի քաղաքն, երէցն լիւր քար դէպուղիղ նոցա քարին արձակէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
cloak, mantle;
priest's mantle.
Ահաւասիկ փիլոն ասէ. եւ չկարէ ոք ասել, եթէ այլ ինչ չունէր՝ զոր արկանէր. եւ եթէ բնաւ չարկանէր փիլոն, աւելորդ էր հրաման տալ՝ եթէ բերջիր. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
to fall, to fall or sink in or down, to crumble, to fall or go to ruin.
Ինքն շինէր որմ, եւ նոքա ծեփէին, զի փլցի.. . քանզի փլանելոց էր։ Լեառն՝ որ փլանելոց է, փլցի. (Եղեկ. ՟Ժ՟Գ. 10։ Յոբ. ՟Ժ՟Դ. 18։)
to pound, to crush, to crumble, to bruise, to grind;
to roast, to toast, to torrefy.
Հուր բորբոքեցից, զի միսն հալեսցէ, եւ ոսկերքն փխրեսցին։ Մուրկ նոր փխրեալ եւ մաքրեալ տեառն։ Զամենայն մուրկ փխրեալ մի ուտիցէք մինչ յօրն, եւ այլն. (Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 10։ Ղեւտ. ՟Բ. 14։ ՟Ի՟Գ. 14։)
inclination to weep, emotion;
spleen.
Առ փղձուկ սրտին ձայնէր յորդութեամբ, Դանիէլ։ Բորբոքել զփղձուկ սրտի։ Զփղձուկ սրտից մեր տեսանէ։ Թաքել արտասուօք զփղձուկս սրտիցն.. . Այլեւ զփղծուկ սրտին հրամայէ չհանել. (Վրդն. դան.։ Հ։ Լծ. նար.։ Նչ. եզեկ.։)
small thorn;
apostrophe.
Փուշ փոքրիկ. որ ինչ նման է մանրիկ փշոյ.
cf. Փոթոթային.
Համք հիւթոցն են այսոքիկ, քաղցր, դժուար (կամ բարկ ), թթու, փոթոթ։ Փոթոթն (կամ փոդոդն ) յաւելուած ցրտութեան է, եւ կծու՝ յաւելուած հրոյ. (Դամասկ.։ Եւ Ոսկիփոր.։)
cf. Փոթոթային.
Համք հիւթոցն են այսոքիկ, քաղցր, դժուար (կամ բարկ ), թթու, փոթոթ։ Փոթոթն (կամ փոդոդն ) յաւելուած ցրտութեան է, եւ կծու՝ յաւելուած հրոյ. (Դամասկ.։ Եւ Ոսկիփոր.։)
to emigrate, to remove.
Ենոք փոխաբնակեցաւ՝ անթլփատ գոլով. (Աթ. ՟Թ։)
to exchange, to make an exchange, to barter;
to substitute for, to fill the place of;
to succeed;
to permute, to alternate;
to compensate, to counterbalance;
— զտեղի, to take the place of, to substitute for;
— զանձն ի վերայ ճշմարտութեան, to give oneself for the truth;
— զոք ի վերայ ապահովութեան հասարակաց, to sacrifice a person for the public safety;
— զկեանս իւր ի վերայ ուրուք, to hazard one's life in defence of a person;
զմահ ընդ կենաց — քան, t o die rather than yield.
substitute, representative;
vicegerent, vicar;
successor;
compensation, equivalent;
— արքայի, vice-roy;
— պատրիարքի, patriarch's vicar general;
— բանալեաց, duplicate key;
false key.
Էր մեր ստացուածք բազում, իսկ ժառանգաւոր ոչ ոք երեւի եւ փոխանորդ. (Փիլ. իմաստն.։)
to substitute, to fill or take the place of, to succeed to;
— զկեանս, to die.
Զբարւոք ծերատածութիւնս անդրէն փոխանորդեալ ծնողացն։ Ընդ միոյն զհարիւրապատիկն փոխանորդէ օգուստս. (Պիտ։)
Զխորհուրդս սրտից իւրաքանչիւր ոք մերձաւորին փոխանորդիցեմք. Բրս. հայեաց. յն. փոխատրել. μεταδίδωμι.
substitution, succession;
vicarship, vicariate;
permutation, exchange;
compensation.
Զի այնպէս ունիցին եւ նոքա տալ՝ որոց յետ նոցա փոխանորդութեամբ լնուն զնոյն պաշտօն. (Իգն.։)
debtor.
Եւ թէ աղքատ եւս իցէ փոքապարան։ Զկեանս չար քան զմահ տեսանէ փոխապարտն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
to change, to convert, to transform, to modify;
to remove, to displace, to transfer, to transport;
to succeed;
to translate;
— զհրամանս or զիրաւունս տեառն, to transgress God's commandments;
— զհանդերձս, to change one's clothes;
— զշապիկ, to shift one's shirt or shift;
— զբնակութիւն, to shift one's quarters, to remove;
— զկարծիս, to alter or change one's mind;
— զպատիժ (ամոքել), to commute a punishment;
— զաչս յերկինս, to raise the eyes to heaven;
— ի հայ լեզու, to translate into Armenian;
cf. Լեզու.
thong, leather thong, strap, girth;
leather whip;
— գօտի, leather belt;
— անվախճան, endless strap;
phoca, seal, sea-calf.
Կինն իբր զփայտ զցանկութիւն կանգնեալ, եւ փոկ ի նմա բեւեռեալ զցանկութիւնսն՝ սոքօք զըմբռնեալն կախեաց. (Փիլ. սամփս.։)
throat;
neck;
street;
corridor, lobby, passage, gallery;
— սրուակի, neck or gullet of a bottle;
ունել զոք զ—ից, to seize or take one by the throat, to arrest.
tube-shaped shrine;
bronchia.
ἁρτέρια arteria. Փոքրիկ փող, կամ խողովակ. այն է շնչափող.
jugular vein, aorta.
Ախոնդանք եւ թոքք, եւ փողերեկքն. (Նիւս. բն.։)
to cut the throat, to behead, to slaughter, to kill;
— զմիմեանս, to cut each other's throats.
Յետոյ փողոտեցան նոքա. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
care, solicitude, study, attention, entreaty;
diligence, promptitude, activity, celerity, hast, hurry;
active, diligent, careful, prompt, vigilant, assiduous;
— պնդութեան, eagerness, assiduity, interest, care;
—, ընդ —, — ընդ —, — —, — ի փութոյ, diligently, soon, promptly, hastily;
փութոյ պնդութեամբ, eagerly, carefully, earnestly, ardently, passionately;
— առնել, ունել, դնել, — ի մէջ առնուլ, — յանձին ունել, to be or zealous about, to apply oneself with diligence to, to take to heart, to be warm about, to endeavour or strive to;
— տանել, to take care of, to care, to solicit, to watch;
— ի մէջ առեալ, seriously, earnestly;
մեզ չէ —, that is no matter to us, what is that to us ?
;
չէ —, չէ ինչ —, no matter, never mind, it is nothing;
ոչ զի զաղքատաց ինչ — էր նմա, not that he cared for the poor;
— մեծ էր նորա այսմ, he took great care of that;
ոչ — ինչ առնեմ, I don't c are, it is no matter to me;
ամենայն — նոցա, all their care, effort or thought;
զի՞ — է, what does that matter ? what does it signify ? what of that ?
զի՞ — է քեզ, what is that to you ? what does it matter to you ?
զի՞ — է ինձ, what does it concern me ? what does it matter to me ? nonsense !
— ինչ չառնէր, he did not take it into account, he took no heed of it;
չէ — ինձ, it is no matter to me, it is all the same to me, I don't care about it, I am indifferent about it;
չառնեն ինչ — զիմեքէ, they care for nothing;
վաղ ընդ փոյթ, cf. Վաղ.
Փոյթ յանձին ունի վասն խաչին արօտի իւրոյ։ Փոյթ յանձին կալան աւանդել յունաց։ Ոչ ոք այսպիսի իրաց փոյթ յանձին ունէր։ Փոյթ յանձին ունել յամանայնի ամենայնիւ զամենեսեան խրատել։ Յայսորիկ զփոյթն ունել։ Իւրեանց տանց փոյթ յանձին ունէին շինելոյ։ Չունէր այնպիսի փոյթ կռուոյ։ Ոչ ոք առաքինութեան փոյթ յանձին ունէր. (Մծբ. ՟Ժ։ Խոր. ՟Ա. 1. 13։ Յհ. կթ.։ Յճխ. ՟Ե։ Նախ. անգ.։ Շ. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
scrotum.
Պարկ ձուոց կամ արութեան. որպէս փամփուշտ փոքր, կամ մասն փամփշտի. scrotum. իտ. borsa. ամորձեաց քսակը.
fire-fly;
— անթեւ, glow-worm.
Բառ յն. ֆօսո՛ւռա. այսինքն լուսատտուն (ի φῶς եւ οὑρά ), որ եւ λαμπυρίς . փայլող. cicindela. իտ. lucciola. Ճանճիկ, որ ի թռչիլն ընդ երեկս եւ ի գիշերի՝ լոյս շողացուցանէ ի տտանէ. կայ եւ թրթուր նորա փոքրիկ՝ աղօտագոյն լուսով. կածոռիկ.
trial, test, proof, attempt;
specimen, sample;
experience, proof;
endeavour, undertaking, enterprise, expedient;
trial, adversity, misfortune;
temptation;
probation;
experienced, expert, practised;
approved, tried, pure;
ի —ոյ, by or from experience;
խիստ — ,a hard trial;
բազմամեայ —, experience;
բնագիտական —, physical experiment;
—ով ուսեալ, taught by experience;
լինել —, to be experienced, versed, exercised;
զ— առնու րձել, ի — մտանել, to experience, to make an experiment of, to attempt, to make attempts, to try, to assay, to prove, to experiment;
ի — արկանել, to put to the trial or test, to torture;
— փորձել վերստին, to renew an attempt, to make a new effort;
ի վերջին — մատուցանել զիմն, to put to the final proof;
ի մահու — գալ, to prove death, voluntarily to encounter death;
հայաստան նախ զ— առ զօրութեան նորա, Armenia was the first to feel his strength;
ընդ նոր — հանդ իսի էանց նա, he was put to a new trial;
մատեաւ եւ յարդարսն — մահու, even the righteous were in mortal danger;
գիտելով զ— առն, well knowing what a man he is;
զգանից զ— առ, he was beaten;
— է, he is experienced, he has much practice;
— արծաթոյ եւ ոսկւոյ ի բովս, gold and silver are tried in the furnace;
cf. Զէն.
Տիրապէս ասի ճանաչել, յորժամ զփորձ ոք զիրացն առնուցու։ Զփորձ առնոյր զօրութենէն։ Զփորձ առեալ չարեացն։ Կորովեացն պարսից զփորձ առեալ զստոտկութեան սկային. (Շ. ՟ա. յհ.։ Կոչ. ՟Բ։ Խոր. ՟Բ. 79։)
to attempt, to try, to experiment, to make an experiment of;
to prove, to assay, to put to the test;
to tempt, to sound, to try;
to tempt, to allure, to entice.
(լծ. յն. փիրազօ. լտ. էքսփէրիօր, եւ այլն). πειράζω, πειράω tento, experior. Ի փորձ մատուցանել զոք կամ զիմն. կրթել, մարզել. մանաւանդ՝ զննել եւ լրտեսել արտաքին իրօք զսիրտ այլոց. զօր սրտագէտն Աստուած առնէ ի յայտնել զհանդէս լաւութեան կամ վատութեան մարդկան. իսկ սատանայ առնէ առ ի խարդաւանել զմարդիկ. իսկ մարդիկ մեղանչեն ի փորձելն զԱստուած թերահաւատութեամբ գաղտնեաց նորա.
to be tried, tempted;
to try, to endeavour, to seek;
to be purified, refined.
ՅԱստուածայնոց գրոց ցուցանել փորձեցայց։ Զայսորիկ ըստ կարողութեան բարիոք յստակել առ մարդ առանձնապէս զչարչարանսն. (Պրպմ.։)
temptation;
misfortune, calamity;
— ունել, to be tempted to;
ի — արկանել, տանել, to lead into temptation;
յաղթել փորձութեան, to resist temptation;
յաղթիլ, ընկճիլ ի փորձութենէ, to succumb to temptation.
Զի եթէ բռնաւոր ոք ինչ էր նա, ոչ յԱստուածայ խնդրեալ առնոյր օճան, եւ ապա մխէր ի փորձութիւնսն (այսինքն ի փորձել )։ նոյպէս եղեւ աձն վասն փորձութեան եւ քննութեան ադանայ. (Եփր. ծն.։)
cf. Փորոտիք.
Փորոտիք եօթն. ախոնդանք, սիրտ, փայծաղն, լեարդ, թոքք, երիկամունք երկու. (Փիլ. այլաբ.։)
hollow, cavity, excavation;
notch, score, hole;
— խելաց, the ventricles or cavity of the brain.
κοίλωμα cavitas σκάμμα fossa. Փորեալ կամ փորած եւ փորաւոր ինչ. փոս. ծերպ, ծակ. խորշ. փոր. փորոք. փորուածք, փոս.
Դիմել ջուրց գետոյն ի փորուածն յմպելեաց պատրաստութիւն։ Բաժանեաց ի մէջ ջրոց եւ ջուրց առ ի յինքեան փորուածի.. . ընդփորուածս տանց։ Փոքր ինչ փորուած այրի։ Փորուածք երկրի։ Յայս սեղանոյս փորուածէս ասէ. (Խոր. ՟Բ. 36։ Անան. եկեղ.։ Յհ. կն։ Վեցօր. ՟Դ։ Նչ. եզեկ.։)
to make haste, to hasten, to be quick, eager, to hurry;
to strive, to endeavour;
to be diligent, to apply oneself to;
չ-, to be slow, not to hurry, to take one's time;
փութալով առնել զիմն;
to do anything in a hurry;
փութա՛, quick! make haste!
փութա՛ էջ այտի, come down quickly!
յայն միայն փութայր, he dreamed of nothing else than;
յայն առաւել փութամ զի, my chief desire is to;
եւ զիա՛րդ փութամ մինչեւ կատարեսցի, and how am I straitened till it be accomplished !.
Փութա՛ թերա՛ գրիւս երիս։ Փութացաւ իջոյց զսափորն։ Փութացեալ այրեցին զքաղաքն։ Փութացան իջանել։ Փութացարո՛ւք եւ յղեցէ՛ք դուք զոք։ Փութայ մեծանալ այր չարակն։ Փութայ իբրեւ զհաւ ի ծուղակս։ Փութասցին ի նա ժողովուրդք բազումք։ Փութան գործել զչարի։ Փութալ պահել զմիաբանութիւն հոգւոյն։ Փութասջի՛ր (կամ փութացի՛ր) զանձն քո ընտիր կացուցանել։ Փութասցո՛ւք այսուհետեւ մտանել յայն հանգիստ.եւ այլն։
cf. Տապագին.
Հուր տապախառն տենդոյ։ Ջերմ եւ տենդ տապախառն։ Բորբոքեալ տապախառն բոցով։ Ի տապախառն բոցոյն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ Վեցօր. ՟Ե։ Արծր. ՟Գ. 14։ Ճ. ՟Ա.։)
Յորժամ ի հրացայտ տապախառն ճառագայթիցն բորբոքմանէն տոչորին բնութիւնք. (Գանձ.։)
Յորժամ հրացայտ եւ տապախառն բորբոքեալ տոչորին բնութիւնքս. (Մեսր.։)
to fry, to fricassee.
Այրէր տապակէր ի հրաբորբոք կանթեղացն. (Խոր. հռիփս.։)
large box or trunk;
Noah's ark;
coffin, bier;
tomb, sarcophagus, sepulchre, urn.
κιβωτός arca, arcula. որ եւ ՏԱՊԱՆԱԿ. եբր. դէպա. պ. դէբինկէ, թէփէնկիւ. Արկղ մեծ կամ փոքր. եւ Որ ինչ է ի նմանութիւն արկեղ. սնտուկ. սանտըգ. Որպէս ձեղունափակ նաւն նոյի.
chest, box, coffer, small trunk;
poor's box;
tabernacle;
cf. Ուխտ;
— պրտուեայ, ark of bulrushes.
κιβωτός, θίβη (որ է բառ եբր. թիպա ). arca, arcula, fiscella. Տապան փոքր. արկղ. սնտուկ. սանտըգ. վր. կիտօպանա՛կի.
to grow warm, to be excessively hot, to be burnt, scorched;
to be in a fever.
Ճառագայթիւք տապանայր ծովն սառնապատ լճիւն։ Ի տօթոյ տապանայ, եւ ի ցրտոյ բրտանայ։ Թէ տապացեալ ոք կարօտեսցի զովանալոյ. (Շար.։ Մանդ. ՟Ը։ Փարպ.։)
cf. Տառապեցուցանեմ.
Թէ սոքա այսպէս տառապեն, եւ դու խնամես. (Լմբ. սղ. ՟Ի՟Ա։)
written, engraved.
Գիր նախագոյն ծանուցեալ յենոքայ, գտեալ առ աշտարակին ի կաւեղէն նիւթի տառատպեալ. (Ճ. ՟Ը.։)
herring.
Յաւուրս բարեկենդանին եկեալ կարաւան ի յարեւելից ի քաղաքն անտիոքայ՝ բարձեալ բերէին տառեխ ձուկն. (Ուռհ.։)
ten;
ի — ամսոյն, on the tenth of the month;
— անգամ, ten times;
— —, by tens.
Եթէ գտցի անդ տասն. ոչ կորուսից վասն տասանցն։ Տասն ուղտ։ Ի տասն դահեկանէ։ Իբրեւ աւուրս տասն։ Յետ աւուրց տասանց։ Տասն սոքա. եւ այլն։
decuple, tenfold;
ten times as much.
Տասնպատիկ իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ լինէր։ Ընծայէր առաւել եւս տասնպատիկ յաւելուածով քան զմիանգամայն իսկ ընկալեալն ի նմանէ։ Տասնպատիկ տուժեսցի քեզ այն. (Ոսկ. ՟Բ. 32։ Յհ. կթ.։)
turtle-dove;
ձագ —ի, young -;
— վուվուս արձակէ —, the coos;
eryngo, sea-holly.
(յն. դրիղօն. լտ. դու՛րդուր ). τρυγών turtur. եբր. դօր. Թռչուն հեզ եւ քաղցր՝ իբր աղաւնի փոքր, ի գոյն թխակարմիր.
divided, separated, removed;
separating, removing;
— հանել, կացուցանել, to alienate, to transfer, to separate;
to expatriate;
ելանել —, to abandon one's country.
Մի՛ ոք զձեզ բաժինն ի ձէնջ հատանիցէ, եւ զձեզ օտարս եւ խորթս արարեալ՝ տարաբաժին հանիցէ։ Ելանել եղբօրն տարաբաժին յիւրմէ բաժնոյն։ Օտարացուցանել զհոգին, եւ տարաբաժին յաստուծոյ կացուցանել. (Եղիշ. ՟Ե։ Կանոն.։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
to be taken away;
to be divided.
Կենդանին տարաբարձի յայսոսիկ, ի թռչունն եւ ի հետեւակն, եւ ջրային եւ ցամաքային. եւ տարաբարձին սոքա իւրաքանչիւր ի տեսակս. (Արիստ. ստորոգ.։)
agitation, shaking;
difference, diversity.
Եւ այլ եւս չորս տարաբերութիւնս, որ է ըստ բշժկական արհեստիցն. որպէս մաղձն երկոքին, եւ մաղասն եւ արիւնն։ Բայց որ յաղագս դատաստանին է բան, յուշ լիցին ի տարաբերութեան մարմնոյ եւ մտաց. (Նանայ.։ Սոկր.։)
unsuitable, improper, unbecoming, undue, disagreeing, absurd, extravagant;
թէ ի հանդէպս եւ թէ ի —դէպս, per fas et nefasby right or wrong.
Չեն սոքա տարադէպ ինչ կթարծիք։ Տեսանել չէ՛ ինչ տարադէպ։ Տարադէպ եւ հեռի ուղեւորութեան ետուք զձեզ։ Տեսեալ զնոսա տարադէպ փորձանսն։ Ըստ տարադէպ պատահման. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։ Զենոբ.։ Լմբ. պտրգ.։)
form, fashion, manner, way;
furniture;
formula;
—, գործ —ու, clever work, artistic production;
գրահաշուական —, algebraic formula;
— խօսից, style;
cf. Վրացի;
ի — քաղաքացի, in plain, in private clothes;
ի — եկեղեցական, in clerical attire, dressed like a clergyman;
զգեցաւ աշխարհական —, he dressed like a layman.
Մարմնոյն նկարագրութեան, եւ տարազոյն գրութեան։ Այսու տարազու զանց առնէր զնոքօք։ Զգեցաւ աշխարհական տարազ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ ՟Դ։)
mistimed, ill-timed, inopportune, unseasonable, untimely;
premature;
unseasonably, inopportunely, at the wrong time or moment, out of season;
prematurely;
too late, when too late;
cf. Տարաժամութիւն;
— հասակաւ, not full grown, young;
— ծերանալ, to age prematurely.
Սուգ տարաժամ։ Տարաժամ սգով թախծեալ։ Պտուղ նոցա անպիտան տարաժամ ի կերակուր։ Ի տարաժամ հասակի (ծերութեան) ծնանէր։ Մի՛ լիցի անդ տարաժամ աւուրց (վաղամեռիկ ոք).եւ այլն։
to chase, to expel, to drive away.
Մեք առաւել տարալածեմբ զնոսա՝ քան նոքա զմեզ. (Կիւրղ. թագ.։)
cf. Տարածեմ.
Դրօշքն տարածանէին։ Հուր ի փոքր շառաւիղէ յանբաւս տարածանի ըստ նիւթոյն եւ զօրութեան։ Ոչ միայն ոչ կարճեն զվնասն, այլեւ տարածանեն եւս. (Արծր. ՟Բ. 6։ Շ. մտթ.։ Գէ. ես.։)
volume;
— արկանել, to spread, to extend.
Իւրաքանչիւր ոք սակաւ ինչ վաստակէր, եւ պահէր իբրեւ զտարածոցս. (Վրդն. պտմ.։)