cf. Մենարան.
Առ կրօնաւորսդ, որք ի վանորայս, եւ ի մենաստանս բնակէք. (Շ. ընդհանր.։)
vest, garment.
Բառ ռմկ. մինթան. (լծ. յն. իմա՛դիօն ). ἰμάτιον vestimentum. այսինքն Զգեստ. հանդերձ.
to die, to expire, to breathe one's last, to give up the ghost, to depart this life, to pay the last debt to nature;
to mortify one's body;
մահու —, to be punished with death, to suffer capital punishment;
— ի մարտ պատերազմի, to die on the breach, to be slain in action;
— ի վերայ ազգին, ի սէր հայրենեաց, to die for one's country;
— քաջութեամբ, պատուով, to die on the field of honor;
մերձ է ի —, he is at the last gasp, he is expiring, dying;
որպէս կեայ ոք այնպէս եո մեռանի, people generally die as they live.
Փափկութիւն կերակրոյ ամենեւին մեռեալ էր ի նոցանէ. այսիքն պակասեալ բարձեալ. (Մանդ. ՟Գ։)
Ո՞չ տեսանես զարեգակն ծագեալ, եւ մեռեալ. (Բրս. յուդիտ.) այսինքն ի մայրն մտեալ. δυόμενον occidentem.
necromancer.
Թուի թէ եւ այս զմեռելահարցուկսն նշանակէ. (Գէ. ես.։)
breathing, mortal.
Որ ունի զշունչ մեռելական, այսինքն բաժանելի ի մարմնոյ մահուամբ. մահկանացու. մեռոտ.
dead;
carcass;
idols, image.
Այն քո սիրուն քրիստոսի՝ այսպիսի մեռելոտի հաւատով առ ի մէնջ պաշտի. (Լմբ. պտրգ.։)
Եւ մաշկեկաւ մեռելոտին (այսինքն մեռելոտեաւ), անցո՛ ընդ կեանս այս երկրային. (Յիսուս որդի.։)
holy oil, chrism;
ointment, perfume.
ՄԵՌՈՆ կամ ՄԻՌՈՆ, կամ ՄԻՒՌՈՆ. Բառ յն. μύρον կամ μύρων . որ թարգմանի իւղ անոյշ. եւ առանձինն է սուրբ իւղն օծութեան ի դրոշմել զմկրտեալս, յօծանել զքահանայս, եւ զսուրբ սեղանն եւ զսուրբ սպասս. unguentum, oleum odoratum, chrisma.
Զսուրբ միւռոնն, այսինքն զիւղն անուշահոտութեան։ Օծանել զնա միւռոնովն սրբով։ Օծանելն զքարինսն աստուածայնովն մեռոնաւ. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Մեռոնս այս օրհնաբանեալ՝ թարգմանեալ իմանի ինձ մայր։ Իսկ մառնամուտ՝ որ եւ այս միւռոն՝ ըստ այլում բառի ցուցանի, այսինքն է մթին, մռայլ առձայնի։ Մեռայ՝ որ է դառնութիւն. որ եւ միւռոն ստուգաբանեալ մեկնապէս ըստ մեզ՝ մեռելութեան ազգականութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Փոխանակ անուշահոտ խնկոցն եւ միւռոնացն՝ զոր հոտոտէի յերկրի, պարտ է ինձ հոտոտել զչար հոտս զայս։ Անուշահոտ մեռոն հոսէր որպէս քրտունք յանձնէն։ Ի գերեզմանէ նորա բղխէր միւռոն. (Վրք. հց. ՟Ե. եւ ՟Դ. ՟Ի՟Զ։)
deathlike.
Պահեա՛ ի տեղւոջ հանգստեան մեռօրինակայսր դադարման։ Սթափեցաք ի մեռօրինակս թմբրմանէ. (Նար. ՟Ղ՟Ա. ՟Ղ՟Բ։)
cf. Մեսիայ.
ՄԵՍԻԱ կամ ՄԵՍԻԱՅ. Բառ եբր. մաշիա, մաշուախ. այսինքն Օծեալ. (որպէս մշկահոտ իւղով, կամ մեռոնաւ) որ յունարէն Քրիստոս ասի, սեպհականեալ Յիսուսի փրկչին աշխարհի՝ իբրեւ ճշմարիտ քահանայապետի, թագաւորին թագաւորաց, եւ տեառն մարգարէից. մէսիհ.
eleven.
ἔνδεκα undecim. սանս. էքատասան. Մի ընդ տասին. այսինքն տասն եւ մի. տասնումէկ, տասնըմէկ.
cf. Մետաքսեղէն.
Զնիւթսն մետաքսեայս՝ զորս եւ ոչ ի հանդերձն պարտ էր արկանել, ի կօշիկս կարեալ դրոշմէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
Զհետեւակս՝ պահապանս քաղաքացն, որք զմետաքսեայսն ունէին զվիշապս. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Հովուաց եւ անդէորդեաց մետաքսեայս զգենուք պատմուճանս. (Ասող. ՟Գ. 3։)
metropolitan.
ՄԵՏՐԱՊՕԼԻՏ μητροπολίτης metropolita, episcopus metropolitanus. գրի եւ ՄԵՏՐԱՊՕՂԻՏ, ՄԵՏՐՈՊՕԼԻՏ, լտունք. Բառ յն. միդրօբօլիդիս. այսինքն մայրաքաղաքացի. որպէս Արքեպիսկոպոս մայրաքաղաքի.
of our nation, national.
Ո՛վ ոք ի ցեղիցս որոշելոց՝ ընտանի եւ մերազնեայ։ Թորգոմայ զմերազնեայսս սեփականեալ։ Զմերազնեայ վկայից ղեւոնդեանց։ Զմերազնեայ բազմութիւնս լուսաւորեալ։ Զի մերազնեայքս գոն կոչնատէրքս, հարք հոգեւորք. (Խոր. ՟Ա. 2։ Յհ. կթ.։ Նար. խչ.։ Սարկ. լս.։ Երզն. լս.։)
our;
ours;
—ս ազգի, to our nation;
զ—ս սիրեմք, we love our own;
ի մերայնո՞ց իցես, are you one of ours?.
Մերային (այսինքն մարդկային) կերպիւ ի վերայ խաչին տեսաւ. (Խոսր.։)
cf. Մերասեր.
ՄԵՐԱՍԵՌ ՄԵՐԱՍԵՐ. Որ է ի մերմէ սեռէ կամ սերնդենէ՝ մասնաւորէ կամ հանրականէ. այսինքն մերազնեայ, եւ մարդկային.
of our nation, national;
of our nature, our;
— բնութիւն, humanity;
—ք, our conationals, fellow-countrymen, compatriots;
mankind, the human race.
ՄԵՐԱՍԵՌ ՄԵՐԱՍԵՐ. Որ է ի մերմէ սեռէ կամ սերնդենէ՝ մասնաւորէ կամ հանրականէ. այսինքն մերազնեայ, եւ մարդկային.
to be driven out, expelled or rejected;
to abstain from, to forbear;
to depart, to leave, to absent oneself, to retire.
Երազն մերժեցաւ ի նմանէ, այս է մոռացաւ. (Աթ. ՟Թ։)
bare-headed;
frankly, boldly, freely.
Ըստ յն. մերկ գլխով. այսինքն Համարձակ. անպատրուակ.
wrestling naked.
Զմերկամարտութեանն զոմանս ասացաք։ Յոյժ յաւէտագոյն մեզ այսպիսի մերկամարտութիւնս. (անդ։) cf. ՄԵՐԿԱԿՐԹՈՒԹԻՒՆ։
cf. Մերկանամ.
Մերկացուցանէ զբանն։ Յայսմ վայրի մերկացոյց զբանն. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
cornel, cornelian cherry;
cornel-tree.
Սկսաւ ահն եւ հոյն (յն. մի բառ, այսինքն երկիւղ, կամ ահաւորութիւն) երթալ առաջի յուդայ եւ եղբարցն. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 13։)
roman, latin;
greek.
ՀՈՌՈՄ ῤωμαῖος romanus, romaeus. գրի եւ ՀՈՌՈՎՄ. իբր Հռոմ, այսինքն Հռովմայեցի. սեպհական կոչումն լատին ազգի իտալացւոց բնակելոց ի հռովմ քաղաքի եւ ի սահմանս նորա. այլ ի փոխադրիլ կայսրութեան ի բիւզանդիոն՝ յոյնք եւս սկսան ի նոյն անուն կոչիլ.
Զայս ամենայն խօսեցաւ գայիանէ ի բարբառ հոռոմ. (Ագաթ.։)
Գրեաց ի լեզու հոռոմ։ Այս ի լեզուէ անտի հոռոմէ առաւ ի յոյն այսր. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 5։ ՟Ը. 17։)
cf. Հոսանուտ.
Որպէս ըզջուրս այս որ առ մեզ՝ է հոսական։ Այլեւ զպայծառ լուսոյն աղբիւր միշտ հոսական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
flowing, running, fluid;
transitory, transient;
fluid;
ելեկտրական — electric fluid.
shedding, pouring out;
scattering, spreading;
dispersing;
winnowing-fan.
Որոշումն հոսողին՝ երկրորդ գալուստն քրիստոսի. հոսիչն՝ յանդիմանութիւնն. Եփր. աւետար.։ Ի նոյն միտս ասի եւ Հոսող՝ որպէս հոսիչ, այսինքն հեծանոց.
to flow, to run;
to crowd in or out.
to grow cold, to become cool, to get fresh;
to grow cool or cold, to cool down, to become lukewarm or careless;
— օդոյ, to grow chilly.
Հովացեալ ի նոցանէ (այսինքն յափրացեալ). զհովանալն ի ջերմութենէն ասէ. (Նչ. եզեկ.։)
shadow, shade, umbrage;
auspice, conduct, shield, defence, guard;
— ընդ —նեաւ, in the shade, under the shadow of;
with the protection or under the auspices of;
— լինել, առնել, cf. Հովանաւորեմ;
աւուրք իմ որպէս — անցին, my life has passed away like a shadow.
Արար իւր հովանի, եւ նստաւ ընդ հովանեաւն. իմա՛ որպէս յն. սքինի՛. (լծ. հյ. շէնք), այսինքն տաղաւար.
cf. ՊԱՏՍՊԱՐԵՄ. իբր պատել ասպարաւ, այսինքն վահանաւ, որ է լծորդ ընդ Հովանի. որպէս եւ Ասպարն ընդ ռմկ. սիբեր յն. ասբիս.
cf. Հովանանամ.
ՀՈՎԱՆՈՑԱՆԱԼ ՀՈՎԱՆՈՑԻԼ. σκιάζω, σκιάζομαι . իբր Հովանոց լինել. հովանանալ ըստ ՟Ա եւ ՟Բ նշ. այսինքն Հովանի առնել այլոց, եւ հովանի ընդունել.
refreshing, cooling, airy.
Ընդ որ շնչէ հով, այսինքն օդ զովացուցիչ.
pastoral, pastorly, shepherdly;
— գաւազան, shepherd's crook;
crosier;
— թուղթ, կոնդակ, pastoral letter;
— կեանք, կենցաղ, pastoral life;
— մախաղ, շուն, shepherd's bag, scrip;
shepherd's dog.
Ծառայք խռովարարք ... մանաւանդ հովուականն (այսինքն որ իցէ հովիւ). (Փիլ. իմաստն.։)
Հովի՞ւ ես, հայեա՛, մի՛ ինչ զքեւ անցցէ, որ անկանիցի զհովուականաւն. (Բրս. հայեաց. այսինքն ա՛նկ իցէ հովուական պաշտաման։)
Քանզի պարսիւ հովուականին (այսինքն հովուութեան, կամ հովուականաւ), դոյզն քարիւ հեղեղատին. (Յիսուս որդի.։)
pastor's companion, fellow pastor;
bishop's colleague, coadjutor.
Հօտիս այսմիկ հովուեսցես, եւ կամ հովուակից լիցիս. (Ածաբ. ի կիպր.։)
to smell, to scent;
to sniff up, to breathe;
to touch, to approach;
— ի հոտ անուշից, to accept the sweet savour or odour.
Որոց մերձենան եւ հոտոտին ի նա։ Սուրբքն, որք յայսմ հոտոյ եղեն հոտոտեալք։ Առաքինութեանց՝ որ ի սուրբս, յորոց առաւել ցանկութեամբ հոտոտի աստուած. (Նար. երգ.։)
necklace, necklet, string of pearls.
Պսակս ծակ զմրխտեայ մարգարտով կազմեալ, հորմայս յիսուն, եւ անծակ մարգարտաց. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Հուղկահարու.
ՀՈՒՂԿԱՀԱՐ եւ ՀՈՒՂԿԱՀԱՐՈՒ. Հարօղ ուղեկի կամ ուղեկանի՝ այսինքն ուղեւորի. որ հարկանէ եւ կողոպտէ զճանապարհորդս. աւազակ. յելուզակ. հէն.
highwayman;
robber, brigand, assassin.
ՀՈՒՂԿԱՀԱՐ եւ ՀՈՒՂԿԱՀԱՐՈՒ. Հարօղ ուղեկի կամ ուղեկանի՝ այսինքն ուղեւորի. որ հարկանէ եւ կողոպտէ զճանապարհորդս. աւազակ. յելուզակ. հէն.
harvest;
crop;
summer;
— խոտոյ, hay-making;
ժամանակ հնձոց, reaping, harvest-time, mowing-time;
(խոտոյ) hay-time;
երգ հնձոց, harvest-home;
առատ —, abundant harvest;
ոսկեփայլ, — փունջ —, golden harvest;
յաւուրս հնձոց, in harvest-time.
θερισμός, ἁμητός messis եւ θέρος aestas. (արմատ բայիս Հնձել) Հասուն արմտիք քաղելիք, եւ քաղումն նոցին. հնձումն ցորենոյ, եւ ժամանակ նորին, այսինքն Ամառն. (յն. թէրիսմօ՛ս եւ թէ՛րօս. լծ. ընդ հյ. ջեր) հունծ.
to be proud, to swell with pride, to be puffed up;
— ընդ տոհմ իւր, to boast of one's descent or birth.
Յետ կոչմանն, եւ այնչափ մեծին մեծարանացն՝ ի կոչնատէր անդր հպարտացաւ. այսինքն յանդգնեցաւ. (Ոսկ. յհ. 9։)
Միայն ի սոսկ ընթեռնուլն հպարտացեալ էք. այսինքն պանծացեալ. (անդ. 40։)
proximity, vicinity, neighbourhood;
touch;
intimacy;
habit.
Ծննդոցն՝ բնութեամբ գութ ի ծնողացն բնաւորեցաւ, եւ յայտ առնէ զայս եւ անբանիցն հպաւորութիւն, կամ մարդկան առ յառաջին հասակէն առ մարսն կամքն. իմա՛ սովորական ունակութիւն, կամ ունելութիւն առ մարսն։
to approach.
Զորս մարմնոյ ի՛ւր են, ի վերայ մարմնոյ էութեան հպեցուցանեն ոմանք։ Ստել քեզ հոգւոյն սրբոյ ... ապա հպեցուցանէ առ այսոսիկ զոչն ստեցեր մարդկան, այլ՝ աստուծոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
rhetor, rhetorician, orator.
Բառ յն. ռի՛դօր. լտ. օռա՛դօր. ῤήτωρ orator, rhetor. այսինքն Ասօղ. ճարտասան, եւ ճարտարախօս. ատենախօս. փաստաբան. պերճաբան.
salary;
bursary.
Յաւել ի հռոգս եւ ի հասս ուխտականաց եկեղեցւոյն (այսինքն գղերց). (ՃՃ.։)
cf. Հռովմ.
Այս ի լեզուէ անտի հռոմէ առաւ ի յոյն այսր. (Եւս. պտմ.։)
cf. Համբաւ;
exultation, rejoicing;
solemnity, pomp;
—աւ, solemnly, pompously;
— հարկանել, cf. —եմ;
— լինել, to be heard, published, divulged;
— հարկանիլ, to be spread the fame of;
եւ երթայր — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս, and the fame of him went out into every place of the country round about;
— ընթանայ, it is reported, there is a report, they say;
the report is spread;
it is rumoured.
Հռչակ յաշխարհս այս հասանի. (Լմբ. ի շնորհ.։)
to make famous, to trumpet, to sound the fame of, to praise, to exalt;
to publish, to divulge, to make public, to noise or rumour abroad;
to chant, to celebrate, to solemnize.
Որ յափշտակեն զգովիչսն, եւ զամենայն հրապարակսն հռչակեցուցանել ջանան այնպիսի սնոտի բանիւք կորստականօք. այսինքն դղդրել. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
cf. Հպտանք;
harlequinade, buffoonery.
renouncing, abdicating, resigning, taking leave of;
resignation;
leave of absence;
տալ — ողջոյն, to take one's leave, to say good-bye, to bid farewell to;
— կեանք, retired or solitary life.
Լուան ի նմանէ զհրաժարականն. այսինքն հեռացեալ յընտանեաց. (Շ. առ ապիրատ.։)
Հրաժարական (կամ հրեշտակական) զգեցեալ ես կերպարանս. այսինքն կրօնաւորական. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to cause to renounce or abdicate;
to dismiss, to discharge;
to forbid, to prohibit, to interdict;
to renounce, to abstain, to deprive oneself of, to forego, to forbear, to refrain, to desist, to resign;
to deny, to disown, to refuse;
to take leave of, to bid farewell to;
to die, to decease;
— յաղանդոյ, to abjure, to recant, to renounce;
— յաշխարհէ, to renounce the world;
to enter a convent;
— յիշխնանութենէ, to abdicate, to resign, to tender, to lay down or throw up one's commission;
— ի թագաւորութէնէ, to abdicate the crown;
աղաչեմ զքեզ կալ զիս հրաժարեալ, I pray thee have me excused, I beg you excuse me, I pray you to be kindly indulgent towards me.
Հրաժարեսջի՛ր (կամ հրաժարեա՛) զքեզ ի նմանէ (այսինքն յառնէ հերետիկոսէ). (Եփր. տիտ.։)
full of fire, ardent, burning.
Ջահ վառեալ սուրբ սերովբէն՝ կայր ի սպասու հրալից վիմին. այսինքն վերեզմանին քրիստոսի. (Շ. տաղ.։)
producing fire.
Ստէպ կոչէին զնոսա (զսուրբ կանայս՝) հրածինս եւ լուսածինս. (Համամ առակ.։)