cf. Պատուհասագոյն.
լուեալ զայս ամենայն խօսս սպառնալիցս, եւ զբանս պատուհասալիցս. (Փարպ.։)
cf. Պատուհասագոյն.
τιμωριτικός pertinens vel tendens ad mulctam, vindictam, incrudelis. Որ ինչ անկ է պատուհասի, այսինքն պատժոյ եւ սպառնալեաց. պատուհասօղ վրէժխնդիր. գին. անխնայ.
asylum, refuge, retreat, shelter, cover;
protection, patronage, defence, prop, support;
resources;
— լինել, to be the refuge of to protect, to defend, to take under one's protection.
Պատսպարան եղէց ասէ քաղաքիս այսմիկ վասն իմ եւ վասն դաւթի ծառայի իմոյ։ Ի վեր արցուք, եւ պատսպարան լիցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
to surround, to encircle, to enclose, to shut in;
to protect, to prop, to defend, to sustain;
to shelter, to screen, to cover;
to fortify, to restore;
to return, to restore, to give back.
Եկեսցէ ի լոյս կարթիւ այս հնարից՝ քեւ պատսպարեալ. (Նար. ՟Գ։)
promptly, readily, eagerly, with great alacrity.
Պարտ է ապա անյապաղ ընդունել ՟Զայսն, եւ զոր ինչ խոստանայցէ՝ հաւանել պատրաստաբար. (Գէ. ես.։)
cf. Պատրաստ.
Չեւէր հասեալ ժամ նորա, այսինքն չեւ էր ժամանակ պատրաստական. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։)
to prepare oneself, to get ready, to put oneself in a condition to, to make preparations, to take one's dispositions;
to beware of, to take care or heed, to mind.
Յընչասիրութէան առաւել պատրաստէ՛ (այսինքն զգո՛յչլեր). (Նար. խրատ.։)
preparation, preparative, disposition;
furniture, household goods;
train, equipage;
precaution, attention, vigilance;
պատրաստութեամբ, spontaneously, voluntarily, readily.
Ի պատրաստութիւն սրտից նոցա հայեցաւ ունկն քո. Զի այսպէս է պատրաստութիւն։ Յարիցէ ի ծաղկէ արմատոյ նորա ի վերայ պատրաստութեան իւրոյ։ Փող հարկանէր, պատրաստութիւն լինէր, ճակատ յարդարէր։ Ի կատարումն ածել զպատրաստութիւն տան քոյ։ Լսելի եղեւ պատրաստութիւն նորա մինչեւ ի հեռաստան. (Եւն։)
ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. որպէս Զգուշութիւն. Բարձեալ աշտեայս հանապազակիրս ի պատրաստութիւն գազանացն՝ որ ի մայրիսն արջանան. (Արծր. ՟Բ. 7։)
cf. Պատրիարք.
Զայսու ժամանակաւ մեծ պատրիարգն մեր կոմիտաս զվկայարան սուրբ հռիփսիմեանցն յարդարէր. (Յհ. կթ.։)
patriciate.
Տուեալ զհիպատաւորութեան պատիւն, այսինքն ապուհիւպատ պատրկութեան. (Ասող. ՟Բ. 6։)
veil, cover;
mask, cloak, appearance;
fiction, pretext, excuse;
— թղթոյ, envelope;
address;
ընդ —աւ, under the appearance.
Զոր օրինակ պատրուակի թղթոյն այսպէս յաջորդէին. (Ոսկիփոր.) (ուր դրեալ էր պատրիսակի)։
to raise around;
to sustain, to support, to take away, to suppress.
Խաւարն առաջին բարաբարձեալ եղեւ։ Աւդոստոս սպանանէ զկղէոպատրա, եւ պարաբարձեալ յինքն նուաճէ զեգիպտացւոց իշխանութիւնն։ Հրեղեն սուրն սերովբէին պարաբարձաւ ի ծառոյն կենաց։ Ոչ պարաբառնի եւ անջատի ի քէն։ Ամենայն աղմուկ եւ հակառակամարտութիւն պարաբառնայ (այսինքն պարաբառնի) ի միջոյ. (Զքր. կթ.։)
circumjacent;
circumstance;
particular, detail;
turn, revolution;
—ց ամօք, for many or long years.
Ի գարնանային հասարակօրութէն զպարագայս ամսոցն կարծէ պտրտ թուել։ զգարնանային հասարակօրութիւնն սկիզբմս պարագայցն ամսոց ենթադրէ։ Սկսմունս հակառակ դնելով շրջաբերութեան ժամանակացն՝ սկսմանցն պարագայից արժանի։ Ըստ արեգակնայիցն պարագայց։ Ոմանք ամենեւին մշտնջենաւորք են, եւ ոմանք միայն երկար պարագայիւք լուծանին. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լին.։)
Իսկ ՊԱՐԱԳԱՅՑ ԱՄՕՔ ասի փոխադրութեամբ հոլովոյ՝ որպէս Պարագայիւք ամաց, այս է բազմամեայ շրջանօք. յամայր ամս.
Բազում խաղաղական պարագայց ամօք ամեցունն աստուած շնորհեսցէ մեզ։ Ո՛ղջ լեր ի տէր, ո՛վ քրիստոսասէր եւ բարեպաշտ, պարագայց ամօք, եւ խաղաղասէր մտօք հովուելով զիշխանութիւնս հռովմայեցւոց։ Ո՛ղջ լեր յարքունական տէրութեանդ պարագայց ամօք. (Կիւրղ. թղթ. առ կոստանդ.։ Վրք. ոսկ.։ Գր. տղ. առ ման. կայսր.։)
Չո եթէ զբնութիւն իրին յայտնեն (ստորագրական սահմանք), այլ զպարագայս բնութեանն։ Ծիծաղական՝ լայնեղունգն՝ զպարագայս բնութեանն յայտնեն, եւ ոչ զբնութիւնն, ՟Եւն. (Սահմ. ՟Գ։)
to circumscribe, to confine, to limit;
to comprehend, to contain;
to describe;
to trace or draw the first strokes, to sketch the outline of;
to rough-draw.
Անտանելին ի համայնից՝ բովանդակիչ բնութեանց բոլորից՝ պարագրի այսօր մարդասիրապէս յորովայնի անարատ կուսին։ Որ զանտես յէից զլոյսդ անտանելի՝ պարագրեալ մարմնով ծածկեցեր։ Այսօր զպարագրեալն մարմնով ցուցեր զաստուածութեան քո զփառս աշակերտաց քոց տէր. (Շար.։)
Այլ պարագրեա՛ թեւօք քոյին՝ որպէս ըզտիպսըն բիբակին։ Յորում բնակեմք յայսմ ամրոցի... ի յեփրասայ պարագրելի. (Յիսուս որդի։)
Տարակուսանք անյուսալի շուրջ զինեւ պարագրին. այսինքն պատին. (Արծր. Դ. 2։)
Երեւելին յառաքեալս պետրոս ասաց առ իսրաէլ, եթէ տէր զնա եւ քրիստոս աստուած արար. միթէ մե՞ք պարագրեցաք զձայնս զայս. (Աթ. ՟Ը։)
merry dance.
to cover on all sides, to envelope, to surround, to wrap up, to bury.
իիւթական մարմնով յերկրի (այսինքն ի գերեզմանի) աշակերտաց քոց պարածածկեալ. (Շար.։)
mermaid, siren.
Ոչ պարականցն երգք, որպես ասաց հոմերոս, այսպէս բռնի կոչէ զլսօղսն, մինչ զի մոռանալ զգաւառ, զտուն, զսիրելիս եւ զհարկաւոր կերակուրս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
partner, fellow-dancer;
of the same company.
neck;
throat;
— ծովու, isthmus;
strait;
— սրուակաց, neck;
cf. Զոյգ;
անականել զ—աւ or ի վերայ —ի ուրուք, to fall upon the neck of;
գնալ ի բարձր —, to walk proudly or majestically, to strut;
կորացուցանել, դարձուցանել զ—, to take to flight, to flee, to run away.
τράχηλος, αὑχήν collum, ervix. Վիզ. փող. ուլն մարդոյ եւ անասնոյ. ... իմա որպէս ամբողջ բոլորակութիւն ուլան, ի ձայնէս պար, յն. բէրի՛ այսինքն շուրջ, կամ պարան. վասն որոյ խառն ի ստուգաբանութէան հյ. եւ յն. ասի վասն անուանո Պերինոս կամ Բէրինոս։
Յիմս պարանոց, եղբայր, այս ամենայն. (Կլիմաք.։)
leisure, leisure-time, cessation, respite, vacation;
being without work or employment, want of occupation, rest, having nothing to do, idleness;
convenient time, favourable opportunity;
cf. Պարապորդ;
ժամանակ, օր —ոյ, favourable moment;
vacation, holidays;
—ով, leisurely, at one's leisure or ease;
— առնուլ, to rest, to cease from work, to be unoccupied, at leisure;
to take time, to find a favourable moment;
ի —ս դեգերիլ, to be idle;
—ոյ լինել, to rest, to repose;
— խնդրել, to seek a convenient time, to lose no opportunity;
— բերել, տալ, լինել, — կացուցանել զինքն, to take time to, to occupy oneself with, to give oneself to, to apply oneself to;
— ժամ տալ, to give time;
— ունել, to have time or leisure;
— առնել, to empty;
զի՞ կայք —, why are you idle ?
եթէ իցէ քո —, if you have time.
σχολή, ἁπραγμοσύνη otium, vacuum tempus, vacatio a negotiis. Անգործութիւն. դադարումն, եւ մինգամայն զբաղումն, ըստ որում դատարկ մնալով յայս ինչ գործոյ՝ դիւրաւ լինի դեգերիլ յայլ ինչ
ՊԱՐԱՊ ա. իբր ռմկ. այսինքն Պարապորդ. դատարկ. անգործ. եւ Ընդունայն. ... ἁπράγμων otiosus.
Առաքէր առ կայսրն լեւոն՝ օգնել նմա, եւ նա չէր պարապ. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Պարապիմ;
cf. Պարապեցուցանեմ.
Եւ ի յընչից պարապեցին. (Գր. տղ.) յերուսաղէմ. այսինքն դատարկացան, զրկեցան։
Զայսն կարէ՝ ամենայն ոք, որ մտաց զգուշութեան պարապէ, իմանալ. (Լմբ. սղ.։)
inactivity, idleness, disoccupation;
occupation, application, exercise, study;
leisure, opportunity, ease.
Ոչ ունիմ այսօր պարապութիւն՝ գալ ընդ քեզ. (Ոսկիփոր.։)
Սակաւ ինչ ժամանակ տացի ... զի այսպէս ըստ պարապութեան փորձեսցէ զանձն իւր ի լաւագոյնսն. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
cf. Պարապութիւն ;
scholium, commentary;
— առնուլ, to take time or leisure.
Տեղիս այս լռութիւն տալով եւ պարապումն ամենեւին յարտաքին խռովութեանց։ Հարկաւոր է կատարել լռութիւն մինչեւ կարասցեն ուսանել ի պարապման՝ երբ՝ զինչ՝ որպէս պարտ է խօսել. (Բրս. սահմ. կրօն.։ եւ Բրս. հց.։)
to comprise, to include, to comprehend, to encompass, to embrace, to take in;
to envelop, to beset, to invest.
Զորոց (իմասանոց) ոչ զոք պարառեցաք՝ արժանի համարեալ այսր առասութեան. (Փիլ. իմաստն.։)
Բանաւոր (այսինքն բանավար) ասեն զմարդ ըստ առաջնում եօթներեկնի (ամաց), յորժամ ահա բաւական է մեկնիչ գոլ սովորականաց անուանց եւ բայից, որք զբանականաց ունակութիւնն պարառեցին. (Փիլ. այլաբ.) (գրեալ էր՝ պարարեցին)։
comprehension, containing, embracing;
syllepsis;
party, assembly;
— առաքինութեանց, the union of all the virtues.
Ըստ շրջագայութեան ճախարակեալ փայտի ... այստէս եւ ինձ իմասցին տօնք տարեկանք՝ պարառութիւնք տարւոյ։ Պսակըս քաղցրութեան՝ ամիս (այսինքն տարւոյս) եկեալ պարառութեան. (Մագ. ՟Թ. եւ Մագ. ոտ. խչ.։)
cf. Պարար;
fatling.
Եզինք պարարակք։ Ածէ՛ք զեզն պարարակ։ Զուրակք իմ եւ պարարակք (այսինքն պարարակ կենդանիք) զենեալ են. (Երեմ. ՟Ծ՟Զ. 21։ Ղկ. ՟Ծ՟Է. 23. 27. 30։ Մտթ. ՟Ի՟Բ. 4։)
to fatten;
— զերկիր, to manure;
— զոք սնոտի յուսով, to feed or entertain one with hopes, to beguile, to lull, to fool one with fair promises, to take to a fool's paradise;
— զաչս, to feast, charm or delight the eyes.
Հող պարարեալ՝ բուսուցանէ զցացկեալսն. այսպէս եւ մարմին պարապեալ՝ զախտս չար ցանկութեանց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
fattening.
Առ ժամայն զնա որովայնի պարարմամբ պատրուակեմ, եւ յետ այսր ի մտաւորական ճգնութիւն փոփոխիմ. (Կլիմաք.։)
to tie, to bind, to pinion, to put in chains or fetters.
Զերծուցանել ոչ յաջողեցան ի պարաւանդելսյ ոտից նորա ի շղթայս։ Ընդ իւր տանէր եւ զարքայն սմպատ պարաւանդեալ ի շղթայս. (Խոր. ՟Գ. 51։ Յհ. կթ.։)
chorus-singer;
chorister;
dancing, appertaining to dancing;
surrounded, encircled.
Ետես զորթն եւ զպարաւորսն։ Առին կանայս ըստ թուոյ իւեանց ի պարաւորացն։ Ելին պարաւորք ընդ առաջ դաւթի։ Ո՞չ սմա նուագէին պարաւորք. (Ել. ՟Լ՟Բ. 19։ Դտ. ՟Ի՟Ա. 23։ ՟Ա. Թագ. ՟Ծ՟Ը. 6։ ՟Ի՟Ա. 11։)
relating to the calendar.
cf. Տուգան;
damage, loss, disadvantage, prejudice, injury, wrong;
տուժիւք անձին, at one's expense;
փոխարինել տուժիցն, to indemnify, to recompense.
Եւ երանի թէ ցայսվայր միայն տոյժն տուգանաց եւ վնասն հասանէր։ Գնաց աստուածապաշտն յակոբ ի նոցանէ խաղաղութեամբ եւ առանց տուժի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։ Լմբ. իմ.։)
fleet;
cf. Նաւատորմ.
ՏՈՐՄԻՂ ՆԱՒԱՑ. στολή classis, armatura navalis. Նաւատորմիղ. գումարտակ կամ բազմութիւն եւ հանդէս նաւաց. ... (իսկ ձեյնս տորմիղ, է լծ. ընդ հյ. տարմ. եւ լտ. դու՛րմա, դուրմի՛լլա. այսինքն գունդ. խումբ. տող. շարք)
cf. Տառապանք.
Բազում այն են՝ որ առ այսպիսի աղէտս տարակուսի ի վաճառականութեան արուեստս տուայտանաց անկանել յօժարեն. (Ագաթ.։)
Մինչ ի մեծութեան էր յոբ, բարեկամք նորա էին. եւ յաւուրս տուայտանացն այսպէս բարբառէին.
cf. Տուժիմ.
Զաշխատութեան վարձ տուգանեցաւ (այսինքն կորոյս). (Բրս. արբեց.։)
Բայց ի յունաց մասէն, որք ընդ ձեռնադրութեանն տուգանեցան՝ վիճակեալ յաթոռն կեսարու, վարել յունական դպրութեամբ, եւ ոչ ասորւով. (այսինքն պարտ յանձին կալան. հարկեցան). (Խոր. ՟Գ. 54։)
day's, belonging to the day, diurnal.
Իբր Տուընջեան, այսինքն Տուընջենային.
gift, donation;
collation;
tradition;
giving in, delivery, surrender;
— օրինաց, legislation, forming laws;
— եօթանասնից, the Septuagint.
Կենսաբեր տըւչութեանն շնորհելոյ։ Չի՛ք այլ ինչ իբր զտըւչութիւն շնորհացս այսմիկ եւ խաղաղութեան. (Ագաթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Ասէ եւսեբի ի քրոնիկոնին իբրեւ ի տուչութենէ զայս ինչ. (Նախ. յուդթ.։)
Առ նոյն՝ յայլմէ տըւչութենէ. զի այսպէս ունէր. (Երգ. ՟Ը.) ի վերջն. (գրի եւ՛ վրիպակաւ, յայլմէ տեսչութենէ)։
Վասն պետրոսի այսպիսի տըւչութիւն եղեւ. ընթերցի՛ր, տեսչութիւն (աստուծոյ)։
commerce, traffic, trade;
interchange, exchange;
conference, communication, correspondence, frequentation, society;
commercial, mercantile, trading;
— շնչոյ, respiration, breath;
— ամուսնութեանց, marriages, weddings;
դադարումն —ից, stagnation of business, of affairs;
ի յետին — շնչոյն, at the last moment or gasp;
— առնել, to trade, to traffic, to negotiate;
ի — գեղարդանցն ճայթիւն որոտման ելանէր, a sound as of thunder proceeded from the clash of the spears;
cf. Թեւակոխեմ.
Առ նմա լինելով նախարարքն՝ յանկշիցին խօսիւք, տուեւառիւք, խրախճանութեամբք։ Ցաւք իմ (մեղաց) նորոգեցաւ յիս, եւ ահա զայս ծանեաք ի տուրեւառից մարդկան (ի զրոյցս). (Խոր. ՟Գ. 55։ Լմբ. սղ.։)
merchant, trader;
տուրեւառիկք or —իկ փոփոխումն, շահաւետութիւն, վաճառք, commerce, trade;
ի —իկ վաճառս ընդ ուրուք բերիլ, to trade, to negotiate, to traffic.
Մի՛ հաւատայք այսմ տուրեւառիկ շնչոյս, այլ որպէս թէ հանապազ մեռանել ի վարս. (Աթ. անտ.)
cf. Տոյժ.
Զնախատանս եւ զտուրժս ունելով։ Իցէ տուրժն առ այսոքիւք ոչ նուազագոյն. (անդ. ՟Է։)
cf. Տուժիմ.
Տուրժիցի ընչիւք եւ անարգանօք։ Տուրժեցի ամի ամի այսչափ։ Տուրժեցի աւուր աւուր դամ մի. (Պղատ. օրին. ՟Դ. ՟Զ։)
to be printed, stamped or impressed.
Սահմանեալ է, եւ տպացեալ։ Առ մարգարէսն տպացաւ խորհուրդ օտարանալոյն որդւոցն իսրայէլի, եւ հաւատոցն հեթանոսաց ... եւ այս եւս տպացաւ առ նահապետաւն. (Կիւրղ. գանձ.։ Իգն.։)
typical, original;
figured;
printed, marked, impressed.
Տպաւոր (այսինքն յատկեղ) տեսակ. (Դամասկ.։)
to form, to figure, to model;
to imprint, to print, to mark;
to grave, to engrave;
to inculcate, to impress.
Ոչ այս է աստուած, որպէս երեւեցաւն, կամ տպաւորեցաք, կամ բանն նկարագրեաց. (Առ որս. ՟Է։)
Տպաւորէ զնոցայսն եզանց կալոտեաց. (Մեկն. ղեւտ.։)
Զի գիտասցես յայսմիկ զխորհուրդն քրիստոսի տպաւորեալ. (Արշ.։)
impression, stamp, print, mark, figure, form;
impression;
— գործել յոք, to produce an impression on a person;
fixation
Եղիցի ոսկի մատանի՝ զքաջի ուրուք ունելով զտպաւորութիւն ... եւ ոմն մի այսոսիկ տպաւորութիւնս տեսեալ. (Անյաղթ պորփ.։)
Որ արարեր զիս ի քո պատկեր պանծալի՝ ի ձեռն վեհիդ տպաւորութեան զտհկարս օժանդակելով։ Ի հնումն զայսր տպաւորութիւն օրինակաւ նկարագրեր։ Անտեսաբար տպաւորութեամբ բերին. (Նար.։)
intermitting ague, tertian fever, tertian.
Բառ յն. դռիդօն. τρίτος, -η, -ον tertius, -a, -um. այսինքն Երրորդ. երիր. որպէս πυρετός τριταῖος febris tertiana. Տենդ կամ ջերմն եռօրեայ.
Պատահումն որակութեանս այս եռօրեայ ցուցակութեան ... ջերմութիւն սոսկ եւ վճիտ ... փոխարկի ի տռիտոնն. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)
cf. Տռփանք.
cf. Տռփանք.
Իմ տռփումն խաչեցաւ. (այսինքն սէր իմ, իբր սիրելին անձին իմոյ) (Ածազգ. ՟Է։)
dative;
dative.
Տրականդ լինի թղթական՝ ո՛չ ի հայս, այլ ի հռոմին. (Երզն. քեր.։) cf. ԹՂԹԱԿԱՆ, cf. ԱՌԱՔԱԿԱՆ, cf. ՑՈՒՑԱԿԱՆ։
logical.
Որոշումն է տրամաբանական, որ ասէ՝ թէ պարտ է ի վերայ հոմանուանցն զերիս զայսոսիկ խնդրել. (Սահմ. ՟Ա։)
Պղատոն տրամադրէ յիւրում տրամաբանական մատենին (այսինքն ի տրամախօսութեան). (Ճ. ՟Ա.։)
Զխորհուրդս մտածութեանս այսորիկ տրամաբանականքն կոչեն ապացուցական. (Փիլ. լիւս.։)