fellow-citizenship.
Եւ այս չար կարծի մարդկան՝ նոցա քաղաքակցութիւնն, որք անմարմին որոգայթիւքն ըմբռնեն։ Գտայց զսրբոց քոց քաղաքակցութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
cf. Քաղաքական;
—ք, citizens, townspeople.
Որոշեալ զինքն ի քաղաքայնոց իրաց՝ յանապատ փութայր։ Սեղեւկոս ի քաղքասն՝ զոր շինեաց, հրէայս բնակեցոյց, քաղաքային կարգաց արժանի արար զնոսա։ Քաղաքային իրաց հմուտ լինիցի. (Վրք. ածաբ.։ Եւս. քր. ՟Բ։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
Ընդ կանայս քաղաքայնոց իւրեանց. (Երեմ. ՟Ի՟Թ. 23։)
towns.
այսինքն՝ Քաղաքք. քաղքըներ.
cf. Քաղաքավարիմ.
galbanum;
— երեւելի, transparent -.
Զքաղբան երեւելի (այսինքն թափանցիկ), կամ զխառնուածոյն զայն խունկ. (Բրս. սղ.) (ուր լիբանոն)։
judiciary astrology, horoscope, nativity.
Ոյք քաղդէութեամբ եւ չափաբերութեամբ եւ որքանութեամբ զբաղէին։ Իջանէր ի հմայս քաղդէութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։ Բուզ. ՟Ե. 43։)
the fifth month of the ancient Armenian calendar.
Ամիս հայոց՝ ըստ անշարժ տումարի յայսմաւուրաց, կամ ըստ ժամանակի թարգմանչաց՝ համեմատեալ մասին դեկտեմբերի եւ մասին յունվարի ըստ հռովմայեցւոց. իսկ ըստ շարժականին անկանի յայլեւայլ ժամանակս։ Ըստ ՟Ա, ասի.
extract, abridgment. abstract, epitome.
Ի քաղուածոյս՝ որ գրեալ է մեղիտոնի։ Արարից քեզ քաղուածոյս յօրինաց եւ ի մարգարէից։ Յայսցանէ արարի ես քաղուածոյս. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 24։)
bearing sweet wine.
Որ բերէ յիւրմէ զքաղցր բաժակ, այս ինքն զգինի ընտիր.
sweet-voice. melody, harmony, euphony, music;
քաղցրաձայնութեամբ իւրով, by his harmonious voice.
Կամ որպէս Քաղցրաբանութիւն. Իէ ձեռն այսր քաղցրաձայնութեանն արբուցանէր անմտացն ղլեղին մահաբեր. (ՃՃ.։)
cf. Քաղցրահամ.
gently blowing.
contempt, scorn, disdain.
Ը՛նկեր, զիա՞րդ մտեր այսր՝ քամահանս առնել ի խրախութեանս՝ աղտեղեալ քո զգեստու. (Սկեւռ. յար.։)
to press, to squeeze, to extract, to wring;
to strain, to filter;
to drain, to cause to flow;
to exhaust, to drain, to use up, to empty;
— զբաժակ, to swallow up, to drain, the cup;
— զբաժակ մինչեւ ցմրուր, to drink the cup to the dregs, to swallow the pill;
— զամենայն մրուրս դառնութեան, բաղդին, to drain or exhaust the rigours of fate;
յինքն —, to suck, to imbibe, to draw in;
արտասուք յաչաց նորա քամէին, he wept bitterly;
հողմով —, to winnow.
Ծծելով յինքն քամեաց զանճառելի բանիցն ասացուածս (իբր սպունգաւ). (Ոսկիփոր.) (որ միացուցանէ զկրկին նշանակութիւնս)։ քամել. որպէս Քամիով՝ այսինքն հողմով հոսել, եւ Ուռուցանել.
pace, step, stride;
— մի ոտին, a foot of earth;
— առ —, — —, step by step;
ընդ — —, at each step;
հազար —, mile;
առնուլ զառաջին —, to take the first step, to break the ice;
—ս փոխել, to step, to walk;
եւ — առ —յուշիկ ընթաց՝ վարեալ տանի քաջ անդր ի բաց, fair and softly goes far in a day.
Յորժամ քրջէր ուրեք, ըստ քայլ քայլ (այսինքն ըստ իւրաքանչիւր քայլափոխի) գրեա՛ թէ զտեղի ունէր, եւ այց առնէր խորհրդոյ իւրում. (Վրք. հց. ձձ։)
to step, to take a step, to walk, to stride, to go.
Ոչ կոխեն, այլ քայլելով քայլեն եւ անցանեն. այսինքն ատըմ առնլով՝ վրայէն կանցնին. (՟Ա. Թագ. ՟Դ. 5։)
to dissolve, to undo, to destroy, to take to pieces;
to disperse, to break up;
— զմիտս, to dissipate, to distract;
— զխաւար, to chase the darkness.
Ցրուեցան սոքա, այսինքն քայքայեցան ի միմեանց. (Լմբ. սղ.։)
cf. Քայքայումն.
Զքայքայումն աւերածոյ ցրմանն առեալ տանէին։ Քայքաղումն յիշխանութենէն։ Ոգւոյ մեղկութիւն, մտաց քայքայումն։ Միութիւն խոստովանիմ, եւ ոչ քայքայումն ինչ, կամ լուծումն այսի նութեան յայն. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 46։ Մանդ. ՟Ժ՟Է. Յհ. իմ. երեւ.։)
dissolution, destruction, division, separation;
looseness;
— մտաց, dissipation.
Զքայքայումն աւերածոյ ցրմանն առեալ տանէին։ Քայքաղումն յիշխանութենէն։ Ոգւոյ մեղկութիւն, մտաց քայքայումն։ Միութիւն խոստովանիմ, եւ ոչ քայքայումն ինչ, կամ լուծումն այսի նութեան յայն. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 46։ Մանդ. ՟Ժ՟Է. Յհ. իմ. երեւ.։)
quantity, measure.
Յաղագս քանակի։ Եւ քանակին է՛ ինչ որ տարորոշ է, եւ է՛ ինչ շարունակ. տարորոշեալն, ո՛րգոն, թիւ, բան. եւ շարունակ, ո՛րկէն, գիծ, մակերեւութիւն, մարմին։ Եւ զի քանակ է բան՝ երեւելի է, քանզի ստորաչափի փաղառութեամբ՝ սղիւ եւ երկարաւ։ Իսկապէս եւ տիրաբար քանակ՝ միայն այսոքիկ ասին ասացեալքս. Իսկ այլքն ամեննեքեան ըստ պատահման։ Իւրաքանչիւր ասիցելոցն քանակաց հանգէտ եւ թիւ զո՛յգ եւ անզոյգ ասի, հանգէտ եւ անհանգէտ. (Արիստ. ստորոգ.։)
having a quantity.
Ժամանակական բերմամբ առլցեալ քանակաւոր ձեւով ըստ հասարակաց բնութեան մարդկան։ Քանակաւորն. եկաց ադամ այնքան, եւ այսքան մանասէ, եւ այնպիսիքն. (Զքր. կթ.։ Երզն. քեր.։)
quantity.
Քանակութիւն այսր սրբոյ իրի ասել կարելի է. իսկ յաղագս որակութեան անկա՛ր է ճառել. (Կլիմաք.։)
what, which.
Քաներո՞րդ մասն այսոքինկ թքանելոյն ի Քրիստոս իցեն, եւ ապտակացն։ Յիշեցուցանէ, թէ քաներո՞րդ է յաբրահամէ, եւ քաներո՞րդ ի գաւդայ. (Առ որս. ՟Ը։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
cf. Քանի;
— ! — եւս! — առաւել՞, how much more! with still more reason.
Եթէ մարմնականն այսքան առաւելեալ եպերանօք, ապա քանիօ՛ն զշամբուշ սորայն վերադիտեսցուք անմտութիւն անձին. (Պիտ.։)
տե՛ս թէ զայն վասն հայրենի գթոյս տամ քեզ, քանիօ՞ն առաւել յորժամ դու լծակից տացես սիրոյ զհնազանդութիւն քո։ Եթէ զգալի ջրոյ զօրութիւն է զայս առ ի զգալի նիւթքս առնել, քանիօ՞ն առաւել զիմանալի՛ շնորհաց հոգւոյն ներգործութիւն գերազանցէ գնել. (Շ. ՟ա. յկ. ՟Է՟Ա։ Լմբ. սղ.։)
cf. Կանովն.
Ամենայն ինչ ժամանակօք եւ քանոնովք եւ չափովք կշռեալ է։ Այլաբանութեան քաննովք։ զքաղաքավարութեան քանունսն։ զգօնութեան քանուն։ Ի վկայս ապաստանին, որոց բանք քանունք էն դատաւորացն։ Բնաւորական քանոնովն վարեցեալ։ Մոլորեալք ի ճշմարտթենէ քանընոյն։ Ծով ըստ քանոնս հրամանի ոչ էանց։ Չափոցն զուգութեան քաննովն յարմարեալ։ Գարնայնոյն եւ աշնայնոյն արդարակ քաննով զուգօրութեան. (Փիլ.։)
Ահա այս է կանոն, որ է քանոն եւ սահման քրիստոնէութեան հաւատոյս. (Երզն. խրատ.։)
cf. Գանգատիմ.
Քանքատէին (վատ հեռաւորութեան սրբոյն գրիգորի՝) կարօտեալք ի կայս նորա. (Ագաթ.։)
cf. Տաղանդ.
Մերթ որպէս Մնաս. մնա. μνά, μνέα mina. եբր. մանե. Լիպրա, այսինքն լիտր. կշիռ.
cf. Քաջաբանիկ.
Գիտաց գաւիթ, եթէ յովաբ քաջարանիկ՝ է խրատտու գործոյս այսմիկ քաջաբանիկ՝ է խրատտու գործոյս այսմիկ։ Իզբէլ (այսինքն յեզաբէլ) քաջաբանիկ արբանեակ սատանային. (Եփր. թագ.։)
well-spoken, abounding in words, eloquent, fluent.
Գիտաց գաւիթ, եթէ յովաբ քաջարանիկ՝ է խրատտու գործոյս այսմիկ քաջաբանիկ՝ է խրատտու գործոյս այսմիկ։ Իզբէլ (այսինքն յեզաբէլ) քաջաբանիկ արբանեակ սատանային. (Եփր. թագ.։)
probity, integrity, honesty;
fortune, good fortune.
Ի ծայրն հասեալ քաջաբարութեան։ Իրագործութիւն (նաւարկութեան) որ այսպէս բոլոր բոլորովին ունի զքաջաբարութիւն. (Փիլ. տեսական.։ Պիտ.)
well sprouted, flourishing;
good-tempered;
well affected.
Առաջի նորա զնորա պատգամն խօսիմք, զքաջաբայսս եւ զատոքս եւ զպտղաբերս. (Ագաթ.։)
very well.
Որ եւ նա քաջագոյն տիրեաց ամենայնի։ Քաջագոյնս գիտէր զբարո նորա խաբերայս։ Դուք ամենեքեան քաջագոյն դիտէք։ Զոր եւ գիտաց քաջագոյն սնապարծ իշխանն սիւնեաց գիտէր։ Քաջագո՛յն գիտեա. (Արծր. ՟Գ. 9. 20։ Փարպ.։ Պիտ.։)
in haste, hastily, diligently, promptly, rapidly, quickly, soon.
Որ զմարմինն փութապէս ստեղծնու (այսինքն ստածէ). (Պղատ. տիմ.։)
haste, eagerness, ardour, zeal.
Վասն այսորիկ ճգունք օրինադրեցաւ, վասն այսորիկ փութացումն, վասն այսորիկ աղօթք. (Մաշկ.։)
to make haste, to hasten, to urge, to solicit, to accelerate, to dispatch, to expedite.
Փութացոյց վաղվաղակի հասուցանել։ Փութացուցանէին հրեշտակք զզովտ։ Փութացոյց զծառայսն իւր գնալ.եւ այլն։
Զուսումնասէրսն փութացուցանէր յունկնդրութիւն։ Զայս ասաց առ ի փութացուցանել ի հաւատս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4. 22։)
cf. Փութանակի.
առաքել փութով։ Փութով կուտէին։ Յանդիման լիէին փութով կատարել զհրամանն զամենայն։ Վասն այսորիկ փութով. լուծաւ հարսանիքն. (Խոր.։ Ագաթ.։ Եղիշ.։ Մխ. առակ.։)
smoke;
smoky.
Յայսպիսի ամպահարութեանցս՝ որմոխրատեսակ փոշի բերեն, փուլոսք անուանին. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Փուխր.
ՓՈՒԽ ՓՈՒԽՐ. (յորմէ Փխրել, այսինքն փշրել) εὕθρυπτος, εὕθραυστος fragilis, friabilis, mollis Դիւրաւ փխրելի՝ փշրելի. փուղձ. քայքայելի. փուխ, փուխս.
thorn, spine, prickle;
thistle;
an Armenian note;
— ձկան, bone, fish-bone;
— պսակ, crown of thorns.
ՊՍԱԿ Ի ՓՇՈՑ. այսինքն փշեայ. (Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 17։ Յհ. ՟Ժ՟Թ. 5։ Շար.։)
alternate, mutual, reciprocal;
alternatively, by turns, mutually, reciprocally.
Մինչեւ ի ձեռն փոփոխ ընթացից գրով զգացուցանել կայսերն. (Խոր. ՟Գ. 57։)
to change, to alter, to turn, to convert, to vary, to modify, to permute, to transform, to transmute.
Յապաւէ զհերսն, եւ փոփոխէ (այսինքն զգենու) զհանդերձն սգատեսակ. (Լմբ. պտրգ.։)
Բիծ ինչ պիսակութեան, կամ այլ ինչ ախտ՝ որ փոփոխելով իցէ. այսինքն փոխագրական. (Կանոն.։)
change, mutation, alteration, variation, conversion, permutation, transformation, transmutation;
change, vicissitude, turn;
commutation;
season.
Ոչ ի փոփոխումն անուանց (այսինքն յայլաբանութիւն) պարտ է հայել, այլ միտսն. (Ոսկ. ես.։)
little, small;
few;
inconsiderable, trifling;
minor;
— ինչ, — մի, somewhat, a little;
փոքու իմն, in few;
almost;
յետ փոքու, զկնի փոքու ինչ, յետ — ինչ, shortly after, in a short time, shortly;
ի փոքուստ, from small matters;
ի փոքուն, in small things;
ի փոքուստ or փոքրուստ, in infancy, yet young;
— —, առ — —, ըստ փոքու փոքու, առ ի — —, by little and little, little by little, by degrees, insensibly;
— մի յառաջ, shortly before;
— մի եւս՝ եւ, — միւս եւս, — ինչ՝ եւ, little was wanting, there was little wanting to, almost, nearly;
— միւս եւս եւ անկանէի, I was very near falling in;
— մի եւս սասանեալ էին ոտք իմ, my feet were near sliding;
— ինչ համարել, վարկանիլ, — իմն թուիլ յաչս, to hold as trifles, to consider as insignificant;
ի փոքունս յարեալ հայիլ, to stand upon trifles, to lay much stress upon things of no importance.
Կշիռ մեծ կամ փոքր։ Չափ մեծ կամ փոքր։ Բեա մի մեծ կամ փոքր։ Ի փոքուէ մինչեւ ցմեծն։ Ըստ փոքուն եւ ըստ մեծին դատիցիս։ Եւ ես եմ մանուկ փոքր։ Սեղանն պղնձի փոքր էր։ Միթէ փո՞քր ինչ իցէ քեզ այդ, զի զատոյց զքեզ Աստուած իսրայէլի։ Փոքր մատնս իմ ստուարագոյն է քան զմէջ հօր իմոյ։ Որոջ մի փոքր։ Խնդիր մի փոքր։ Զամենայն սպասս՝ զմեծամեծս եւ զփոքունս։ Անգոսնեաց զաւուրս փոքունս։ Ի փոքունց նոցա մինչեւ ցմեծամեծս։ Ի պատուիրանացս յայսցանէ ի փոքունց։ Որ ի փոքուն հաւատարիմ է, եւ ի բազմին հաւատարիմ է։ Զփոքր ինչ դատաստան ինքեանք դատեսցին։ Առ փոքր մի սրտմտութեան. յն. սրտմտութեան փոքու. եւ այլն։
Որով փոքր այս աշխարհս վարի՝ մարդս։ Փոքումբ չափով չափեալ. (Ածաբ.։)
Եւ այս իմաստութիւն է՝ ի փոքունց իբրեւ ի մեծամեծաց երկնչել. (Մխ. առակ.։)
Փոքր միւս եւս հեռացուցանել կամի զաշխարհս զայս յերկրպագութենէ աստուածոցն։ Փոքր ինչ եւ կիպրիանոս զերծանէր ի մէնջ։ Ո՜ տուգանիս, փոքր ինչ՝ եւ մեք երթանք զհետ վախճանելոցն. (Ճ. ՟Ա.։ Ածաբ. կիպր.։ Ոսկ. ննջ.։)
Զկնի փոքու միոյ ասէ դարձեալ այսպէս. (Սարկ. հանգ.։)
low expression.
Որք ի նորայսն հակամիտեցին փոքրաբանութիւնս. (Լմբ. հանգ.։)
cf. Փոքրատեսիլ.
Զնապաստակ եւ զճագար, զորս զամենեսին զայսն փոքրատեսակաս, եւ այլն. (Մեկն. ղեւտ.։)
of small size, little.
Զնապաստակ եւ զճագար, զորս զամենեսին զայսն փոքրատեսակաս, եւ այլն. (Մեկն. ղեւտ.։)
very little, quite small, tiny, wee, slender, scanty, petty, slight;
minor.
Քաղաքս այս, որ է փոքրիկ, եւ չէ՛ փոքր։ Որդի մի փոքրիկ։ Կրկնոց փոքրիկ առնէր նմա մայրն իւր։ Ամպ Մի փոքրիկ։ Աղուեսունս փոքրկունս (կամ փոքունս, կամ մանրկունս)։ Ի փոքրկանց սինչեւ ի մեծամեծս։ Միում յեղբարցս այսոցիկ փոքրկանց։ Միում ի փոքրկանցս յայսցանէ.եւ այլն։
Մանկիկ մի փոքրիկ։ Մանկան տղայոյ յոյժ փոքրկան։ Ի լճակի միոջ փոքրկան։ Մեք փոքրկունքս զայսչափ ինչ կարօղ եմք առնել. (Յհ. կթ.։ Խոր. ՟Բ. 23։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։ Վրք. հց. ՟Ի։)
to grow less or shorter, to shorten, to become smaller, to be lessened, diminished, to decrease.
Ոչ փոքրկացայ սակաւիր առաջի քո Տէր իմ Տէր։ Ոչ փոքրակացան այսոքիկ առաջի քո Աստուած. (՟Բ. Թագ. ՟Է. 19։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 17։)
cf. Փոքրկութիւն.
Մի՛ կարծէք, թէ Աստուած զուրուք բարեգործութիւն վասն փոքրութեան արհամարհէ, որպէս թագաւորք զսակաւ ընծայսն. (Բրսղ. մրկ.։)
to blow, to breathe;
to swell, to inflate;
to expire;
to die;
cf. Հոգի, cf. Ոգի;
հողմն փչէ, the wind blows.
Ե՛կ շունչ ի չորից հողմոց, եւ փչեա՛ ի մեռեալս յայսոսիկ, եւ կեցցեն, եւ այլն։
Օդայինն (կենդանի) վերացեալ յերկրէ, եւ յօդս փչէ (այսինքն շնչէ). (Արիստ. աշխ.։)
Եւ այսպէս Ճոխացեալն տիտանեան փչէ զոգին։ Ելցէ հոգի ի նոցանէ. վաղիւն զհոգիսն ի բաց փչեն, եւ ի հող դառնան. (Խոր. ՟Ա. 10։ Լմբ. սղ.։)