cf. Նուիրատուր.
Տուօղ զնուէրս կամ զերախտայրիս. նուիրաբեր, պտղաբեր յեկեղեցի.
almond;
դառն —, bitter -;
իւղ նշոյ, almond-oil;
կիթ նշոյ, milk of almonds;
— շաքարապատ, sugar-plums;
բլիթ ի նշոյ, crisp almond, almond-paste.
ԴԱՌՆ ՆՈՒՇ. ըստ Գաղիանոսի ՝ պտուղ վայրի տնկոց. βάλανος glans. վայրի կաղին. բալամուտ . Այլ բուն դառն նուշ՝ է կրկին. մին է թուփ՝ որ բերէ մանր նուշ ի բնէ դառն. եւ միւսն ծառ որպէս զտունկ քաղցր նշի, այլ պտուղ նորա դառն, աճըպատէմ։
cf. Նուք;
ի — երիվարի ելանել, նստել, to mount on horseback, to take horse.
Տնական կենդանիք՝ ոմանք զհողագործականն տաժանմունս ի նուս բերելով. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
receipt, recipe;
prescription, formula.
Լերին սիրայնւոյ՝ սէր ի սնունդ՝ հովիտ շուշանի, հովիտ յօրինեալ նուսխայնւոյ, կանայք (իւղաբերք) տարփացեալ. (Շ. տաղ յար.։)
aim, butt, level, end;
premium, prize;
object, goal, end, scope, view, purpose, design, intent;
կէտ —ի, aim;
ուղղել ի —ն, to take aim at, to aim, to level at, to point;
հարկանել ի —ն, to hit the mark;
to attain one's end;
առնուլ կամ յափշտակել զ—ն, to obtain the premium, to win the prize.
Համբերութեամբ հանդիսանայր, զնպատակն յափշտակէր. (Ոսկ. ղկ.։)
pomegranate-tree;
—ք, դրախտ նռնենեաց, pomegranate-grove.
ῤοά, ῤοιά malus punica (ծառ), malum punicum (պտուղն). Ծառ նռան. տունկ՝ որ բերէ զնուռն. կամ ծառն հանդերձ պտղովն.
to lower, to diminish;
— զերկաթ, to fine down, to make subtile, to sharpen.
(Զերկաթ խիստ) յայնչափ թանձրութենէ նստել, տուայտել, եւ ասեղն մի փոքրիկ գործել. (Սեբեր. ՟Է։)
to subtilize, to refine;
to make thinner, to sharpen, to point.
Որ զբերանն նեղէ, եւ նրբացուցանէ զձայնն. (Երզն. քեր.։)
having but a thin stratum of earth.
Թէ եւ այլ ամենայն թանձրահող եւ քաջաբեր եղեալ էր, ամենայն ելլադական նօսրահող է, եւ կամ տապօք, եւ յաճախ անձրեւօք, եւ կամ այլովք խակագործութեամբք անպտղաբեր լինին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
south wind, bleak wind, sirocco.
Նօտոսք, որ ի միջօրեայէ (շնչեն)։ Ի նօտոսացն՝ այն որ յաներեւան բոլորէն (բեւեռէն) լինի բերեալ, համամարտ է ապարքտիոյ (հակարջայնոյ). եւ նօտոս անուանեալ. եւ լիւանօտոս լինի կոչեցեալ, որ ելանէ ի մէջ լիփսի եւ նօտոսի. (Արիստ. աշխ.։ (Գրի Նաւտաւս, կամ Նաւտոս)։)
cf. Շահաւոր.
εὕπορος, κερδάλεος expeditus, lucrosus, utilis. Որ ունի կամ բերէ զշահ յաւէտ. շահաւոր. շահեկան. կարի պիտանի եւ օգտակար.
Բառնալ զ՝ի հեռուստ շահաւէտ բերս բեռնակրութեան. (Պիտ.։)
Ո՛րպիսի շահաւէտ բարբառովք կարիցեմք զաստուծոյ ճառել. (Սեբեր. ՟Ա։)
cf. Շահական.
ՇԱՀԵԿԱՆ կամ ՇԱՅԵԿԱՆ. χρήσιμος utilis εὕθετος hene constitutus, conveniens. Շահաւոր. շահաւէտ. օգտակար. պիտանի. արդիւնական. պտղաբեր. եւ Ճահաւոր. դիպող. (պրս. շայիսթէ, շայէստէ ).
fruit, profit, advantage, gain, lucre;
fertility, fecundity;
enjoyment, pleasure, ease.
ՇԱՀԵԿԱՆՈՒԹԻՒՆ կամ ՇԱՅԵԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. ὡφέλημα , τὸ χρήσιμον utilitas, emolumentum εὑφορία fertilitas. Շահեկանն գոլ (ըստ ամենայն առման). օգտակարութիւն. պիտանութիւն. վայելչութիւն. վայելք. սփոփանք. զուարճութիւն. եւ Արգասաւորութիւն. պտղաբերութիւն. բարեբերն գտանիլ.
Զըստ կաթինն եւ մեղու շայեկանութիւն (բերէ երկիրն)։ Հեշտալի շահեկանութիւն (ի դարմանոյ արջառոց)։ Խրախանալ հեշտալի շայեկանութեամբ (յամենայն տնկոց)։ Շայեկանութեան եղեն հասեալք (գնացք գետոց). (Պիտ.։)
Առաւել եւս պտղաբերեսցեն (տունկք եւ բոյսք), եւ աճեսցեն ի շահեկանութիւն որդւոց մարդկան։ Պարգեւեա՛ երկրի մերում զպտուղ շայեկանութեան։ Օրհնեա՛ տէր զերկիր, զի բուսուսցէ զբոյս շայեկանութեան. (Մաշտ.։)
to be lucrative or profitable;
to invent money profitably;
to instruct, to edify.
Տալ շահիլ. օգտեցուցանել. օգտել. շահ ինչ առնել ումեք. եւ Յարգել զտաղանդն. վաստկցընել .... օգուտ բերել .... եւ վաստակ ընել, ստակը վաստըկով բանեցնել
to cement, to plaster;
to smear, to dirty, to soil, to contaminate;
— զձեռս արեամբ, to imbrue one's hands in blood.
Ի բերանոց մանկանց յոլով ի բաց թափեալ ործն զկերակուրն եւ զըմպելին շաղախէ. (Բրսղ. մրկ.։)
Զիմ բերանս շաղախեմ, մինչ ասեմս, եւ զլսելիս լսողաց. (Կոչ. ՟Զ։)
entwined, conjoined, united;
syllable.
Յաղագս հասարակաց շաղաշարաց. հասարակ վանգ լինի ըստ յեղանակս երիս. (Թր. քեր.։) Ուր մեկնիչք մեր յայլեւայլ միտս բերին. որպէս յասելն,
conjunction, connection, concatenation.
Շաղկապութեամբ բերելով՝ ընթացն դտանիցի. (Շիր.։)
sarcophagus, carnivorous;
voracious.
Խորտակեաց զնորա զչաղղակեր ատամունսն. (Ոսկ. աւետար.։ եւ Սեբեր. ՟Ժ՟Զ։)
mercy, charity, clemency, pity, compassion;
charity, alms, almsgiving, goodness;
գործք ողորմածութեան, good deed.
Ողորմածութիւն՝ աստուծոյ բարեկամութեան առիթ լինի. ողորմածութիւն՝ մեղաց թողութիւն գործէ. ողորմածութիւն ի մահուանէ փրկէ. (Սեբեր. ՟Թ։)
alive, living;
sound, safe;
complete, entire, integral;
wholesome;
uninterrupted;
— —, alive, all alive, altogether, cf. Կենդանւոյն;
— բովանդակ, wholly, entirely;
— եկիր, welcome ! you are welcome;
— լեր or եր, keep yourself hearty;
God speed you, good bye !
— լեր վարդապետ, hail Master !
— լեր թագուհի, Salve Regina! hail Mary!
— երթ, go in peace, adieu, farewell;
— մնասցեն, let them go to the devil;
— մնա, adieu, take care of yourself, my kind wishes.
Զի եւ ողջոյ ումեք (հոգւով՝) այլոց տկարութեան համբերել՝ մեծ եւ կարի զարմանալի է. (Ոսկ. ես.։)
thinking soundly, wise, sensible, judicious;
chaste, modest, coy, maidenly, pure, honest;
— միտք, good sense, honesty, plain-dealing.
Զանճառելիսն ողջախոհ լռութեամբ պատուեալ։ Յաղագս ողջախոհ խրատուց։ Ողջախոհ իմն մոլութեամբ բերին։ Ողջախոհ մտածութեամբ ուսանել։ Զբնաւն (զպատմութիւն) ողջախոհ զգուշութեամբ բերել ի յայտնութիւն. (Դիոն. ածայ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Բ։ Սահմ. ՟Ա։ Մագ. ՟Ե։ Փարպ.։)
Երանելիք իցեն ի միասին լսօղքն բանիցն, որ հոսեն յողջախոհ բերանոյն նորա. (Պղատ. տիմ.։)
to be in one's right senses;
to be chaste, to observe chastity.
որ եւ ՈՂՋԱԽՈՀԻՄ. σωφρονίζομαι, σωφρονέω sobrius sum, resipisco. Զգօնանալ. զգաստանալ. խելաբերիլ. պարկեշտանալ. եւ Կուսակրօն լինել. պարկեշտնալ, խելքը գլուխը գալ.
to offer a burnt offering, to sacrifice.
Ոչ ի ձեռն հրոյ, այլ ի ձեռն ջրոյ զպատարագս ողջակիզեաց։ Սաւուղ ինքնաձեռն ողջակիզէր տեառն։ Տանելով ի գերեզմանն կերակուրս եւ ըմպելիս, ողջակիզեն զկերակուրսն, նուիրեն զգիսն։ Զշարժումն կենդանութեան հոգւոյ իւրեանց ողջակիզեն. (Սեբեր. ՟Ժ։ Նախ. ՟ա. թագ.։ Ոսկ. յեզեկ.։ Եւագր. ՟Լ՟Ա։)
salute, salutation, greeting, compliments, kind regards;
health, state of salubrity;
all, entire, whole;
entirely, wholly, completely;
— հրաժարական, leave-taking, adieu, farewell;
— տալ, to salute;
to compliment;
հարցանել զողջունէ, տեսանել զ— ուրուք, to salute affectionately, with kind expressions;
հարցանել զողջունէ ուրուք, to ask news of;
տալ — հրաժարական, to take leave;
to say good bye, farewell;
—, — քեզ, — ընդ քեզ, good morning ! good day !
— իցէ քեզ, how do you do ? how are you ?
— է, very well;
— է քեզ, is all well with you ?
— է, do you bring good news ?
— է, health, peace, prosperity;
— քեզ տունդ իմ սիրելի, — քեզ երկիր ծննդեան, fare well sweet home ! adieu my native land ! adieu !.
Բերձեալ ունէր ողջոյն ի բերան իւրում (գաբրիէլ). (Եփր. համաբ.։)
Եւ ոչ ի մահուն համբուրիւք ողջունից յուղարկին յընտանեաց. (Պիտ. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
cf. Ողջունական.
to salute, to compliment;
— ի հանգիստ սրբոց առաքելոցն, to visit the sepulchres of the holy Apostles.
Զի եւ քրիստոս զայն բերան ողջունեաց (մատնչին), որ զմահն գործեալ էր. (Բրսղ. մրկ.։)
style;
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.
Ըստ ոճոյ մարգարէից սպառնայր այլազգեաց (այսինքն փոխաբերութեամբ ի նշանակ սատանայի). (Նախ. երեմ.։)
crime, guilt, criminal attempt, misdeed, villainy, felony, ribaldry, vile wickedness;
wicked, guilty, criminal;
— եղեռան, crime;
—ք ապիրատութեան, excess;
ածել յ—ս, to carry to excess.
Աշխարհի մեծ ոճիրս վնասուց ի նոցանէ (ի դիցն) ընդոստուցանեն։ Ի վերայ եբեր ոճիր վրիժուց. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
habit, disposition;
valour, strength.
Ոյնք ըստանձնեալ ողջախոհիմ ուղփագունեալ։ Քանզի ոյնք քաջաց է, եւ բերէ քաջոլորակս այս եւ այլն. (Մագ. ՟Ժ՟Զ. եւ Մագ. ոտ. խչ.։)
sheepy;
sheepskin.
Եբեր նոցա մորթ մի վայրի մեծ ոչխարենի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
backside;
cf. Նստոյ՞՞՞տեղի.
Զբերանն, զքիթն, զաչքն, զականջքն, զոռն, եւ զգոզբերանն։ Ի սնտկի փորն, ի յոռքն։ Կարասի ոռքն։ Կաւէ աման մի՝ ա՛ռ զկէսն, այսինքն զոռի դեհն. (Վստկ.։)
cf. Առոյգ.
Ողկոյզ ոռոգեցեալ (յն. կիպրոսի) ... զքաջածաղիկն զայն, եւ զոռոգ ողկոյզն պտղաբերեալ. (Նիւս. երգ.։)
cf. Ոռոգեմ.
Ոռոգանէ զնա արտասուօք։ Տունկք ոռոգեալք արտասուօք։ Ոռոգանեալք աճիցեն եւ պտղաբերք լինիցին. (Եփր. գալստ.։)
Եթէ ոռոգանիցին ոգիք մեր աստուածային պատգամօքն, ոռոգանէ եւ զանդս մեր շայեկան անձրեւովք։ Այլ կարգ տնկելեացն է, այլ կարգ ոռոգանելեացն (այսինքն տնկողաց, ոռոգողաց). (Սեբեր. ՟Գ։)
to water, to bathe, to bedew, to wet.
Ոռոգանէ զնա արտասուօք։ Տունկք ոռոգեալք արտասուօք։ Ոռոգանեալք աճիցեն եւ պտղաբերք լինիցին. (Եփր. գալստ.։)
Եթէ ոռոգանիցին ոգիք մեր աստուածային պատգամօքն, ոռոգանէ եւ զանդս մեր շայեկան անձրեւովք։ Այլ կարգ տնկելեացն է, այլ կարգ ոռոգանելեացն (այսինքն տնկողաց, ոռոգողաց). (Սեբեր. ՟Գ։)
ornamented or embroidered with gold.
Մեծն այն եւ ոսկէզարդ լեզու՝ հայրն մեր (ոսկեբերանն). (Պրոկղ. յոսկեբ.։)
gold-digger;
— տեղի or —ք, gold mine;
gold-diggings.
Զոսկեհանացն բերելով զնմանութիւն. (Շ. թղթ.։)
cast in gold;
of massive gold, golden.
Զոսկիաձոյլ փողն, զաստուածաշունչ քնարն (զյհ. ոսկեբերան). (Ժմ. յն.։)
to become gold, to be transmuted into gold.
Մինդաս ըղձացաւ, թէ յոր ինչ եւ մերձեսցի, ոսկի լինիցի. եւ տուեալն նմա կերակուր ի ձեռն բերանոյն ոսկիացեալ լինէր. վասն որոյ եւ ապականեցաւ սովով. (Նոննոս.։)
cf. Ոսոխիմ.
Զմիմեամբք ելանիցեն, զմիմեամբք ոսոխիցեն։ Ձուկնն հարթնու. բազում անգամ եւ ոսոխի, ի բաց իսկ ելանէ (յուռկանէ). (Սեբեր. ՟Է. եւ ՟Գ. (որ եւ ասի անդ, վազել զգործեաւ)։)
Վնասաբեր իմն ոսոխեալ սղոխք. (Պիտ.։)
to be at law with, to accuse;
to rival, to strive, to compete;
զմիմեամբ —, to surpass each other.
Զմիմեամբք ելանիցեն, զմիմեամբք ոսոխիցեն։ Ձուկնն հարթնու. բազում անգամ եւ ոսոխի, ի բաց իսկ ելանէ (յուռկանէ). (Սեբեր. ՟Է. եւ ՟Գ. (որ եւ ասի անդ, վազել զգործեաւ)։)
Վնասաբեր իմն ոսոխեալ սղոխք. (Պիտ.։)
weaver;
knitter.
Ա՛յլ բնութիւն հանդերձին է, եւ ա՛յլ բնութիւն ոստայնանկին։ Կարեմք ուսանել ի հանդերձից, թէ ոստայնանկի է անկեալ. (Սեբեր. ՟Գ։ Վեցօր. ՟Ա։)
to hop, to leap, skip or frisk about, to frolic, to trip along.
Ըստ մարախի ձեւոյ ոստոստեալ (լուսոյ՝) այսր անդր տարաբերին. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
o ! oh ! ho ! ah ! ha ! alas !
ով աստուած իմ, o my God !
ով աղետիցս, what a pity !
cf. Աղէտ;
ով սքանչելեացս, what a wonder ! wonderful !
ով, զիարդ վեհ է ազգասիրութիւն, ah ! what a noble sentiment is patriotism !
ով ժամանակ ով բարք, o tempora ! o mores ! oh times ! oh manners ! to what a depth of corruption have our manners come ! in what an age we live !
ով ո, փախերուք յերկրէ հիւսիսոյ, ho, ho, flee from the land of the north !
.
Ո՞վ խորք մեծութեան. եւ այլն։ Ո՞վ սքանչելիք. զիա՛րդ, եւ այլն. (Սեբեր. ՟Ը։)
Իբր յարաբերական. Որ. ո. կամ Որ ոք. որ միանգամ. ո՛ ոք եւ իցէ՝ որ. ո՛վ որ.
having feet;
walking, going on foot;
rhythmical, measured, metrical;
verse, rhyme, poetry;
on foot;
անցանել ընդ գետ յ—, to cross the river on foot;
յ— or յ—ս կալ, to be on foot;
զօրացոյց զօտս իմ յ—ս, he gave me strength to stand;
—ս յօրինել, գրել —ս, — չափմամբ, to rhyme, to versify, to make verses, to write poetry or verses;
գձուձ, յոռի —, mean, worthless verses, doggerel.
ՈՏԱՆԱՒՈՐ. ա.գ. στίχος versus στιχηρός, στιχήρης per versus scriptus ῤυθμός, ῤυθμικός rythmus, rythmicus. Ունօղ չափաբերական ոտից. եւ Տաղաչափութիւն. ստիքս. ոտիքերովն.
Ոտանաւորս եւ չափաբերականս գերակայ գրել տաղս։ Ոտանաւորս առասացեալս։ Արհեստ ոտանաւորացդ. (Մագ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի. ՟Հ՟Ե։)
slipping, false step, foot-fall;
podagra, the gout.
Ետես զմտացն դիւրամէտ ոտնառութիւն. (Սեբեր. ՟Ե։)
ground for the foot, footing;
cf. Ոտնահետ.
Զաղքատս եւ զսուրբս, որք ոտնատեղօքն իսկ (յն. ոտիցն գնացիւք) կարիցեն բերել զաստուծոյ օրհնութիւնսն, զայնպիսիսն կոչիցես. (Ոսկ. եփես.։)
cf. Որակ.
Մարդ ի ձիոյ տեսակարարաւ տարբերութեամբ զանազանեալ գտաւ՝ բանականին որակութեամբ. (Պորփ.։)
orphan, orphan boy or girl;
derelict, desolate, abandoned, destitute;
— մնալ ի հօրէ, ի մօրէ, to lose one's father, or mother;
— մնալ յումեքէ, to be bereaved, to remain desolate.
Յանձն առնու մայր որբոցն հոգալ զմանկունս իւր. եւ առնէ դաշինք՝ ոչ լինել առն, մինչեւ հատուցանէ զուխտն յորբերն։ Կուրատորն (այսինքն հոգաբարձուն) որ եղեւ ի վերայ որբերոյն. (Մխ. դտ.։)
cf. Որդիաբար.
Աղաւնին՝ իբրեւ խնամածուի հօր աւետաբեր նոյի, գոգցես որդեբար իմն սա լինէր. (Պիտ.։)
child-birth;
procreation of children.
ՈՐԴԵԾՆՈՒԹԻՒՆ կամ ՈՐԴԷԾՆՈՒԹԻՒՆ. τεκνογονία, παιδοποιΐα liberorum procreatio, prolis generatio. Ծնանելն զորդի. ծնունդ զաւակի. որդեբերութիւն. մանկարարութիւն. զաւակ բերելը՝ ըլլալը.