to labour, to cultivate, to plough, to till;
to sow;
to lead, to conduct, to guide;
to lead away, to drive, to cause to go;
to chase away, to drive out, to expel, to dispossess;
to draw or carry along, to drag along;
to direct, to guide, to govern, to rule, to manage;
to use, to employ, to make use of, to handle, to wield;
to thrust in, to drive into, to fix in;
cf. Վարիմ;
— ամենազօր իշխանութիւն, to wield absolute authority;
գերի or ի գերութիւն —, to catch, to make captive, prisoner, to reduce to slavery;
— զկեանս, կենցաղ, to live;
դատ —, to act against, to pursue to justice;
to be concerned in a law-suit;
— ի խաղաղութիւն, to make peace, to pacify, to appease, to accommodate;
— զճանապարհ, to travel;
to go, to walk, to march;
— զնաւ, to navigate, to steer a ship;
յառաջ —, to drive forward;
to urge or push on.
ՎԱՐԵՄ. ἅγω, ἁπάγω, ἁνάγω duco, abduco, reduco. Ածել. բերել. տանել. շարժել. ձգել ի մի կողմն. կր. բերիլ.
Վարեսցուք համբերութեամբն յոբայ։ Տէրունականաւն վարեցի՛ր (կամ վարիջի՛ր) խրատով։ Հասարակաբար երկոքումբք տեսանեմք վարեցեալ զաստուած, երկայնութեամբն եւ վրէժխնդրութեամբն. (Իսիւք.։ Շ. ընդհանր.։ Յհ. իմ. պաւլ.։ Գրով ինչ ոչ վարէին. Եւս. քր. ՟Ա։)
professorship.
Զողբերգակսն՝ յողբերգութեան շահս, եւ զիմաստասէրն՝ ի վարժապետութեան. (Պիտ.։)
cavesson, bit.
Սանձեա՛, եւ դի՛ր վարժելիս ի բերանն. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա. կամ Ոսկ. ապաշխ. (մի ձ. վարելիս)։)
goad, spur, whip;
conductor;
rector, director;
governor;
leading into captivity, driving out;
fulfilling, carrying into effect.
Երասանակօք եւ վարչօք յառաջ բերին. (Հին քեր.։)
opinion, advice;
esteem, consideration, reputation, high value;
account, sum;
judgment, sentence;
tribute, tax;
տեարք —ի, arbiters of strife, judges;
զարդարակ հատուցէք —, pronounce a sentence worthy of.
Զվճիռ վարկին ի նորին բերանոյ լսէ։ Յաղագս ոչ ըմբռնելոյ ի վարկս մահու. (Խոր. ՟Ա. 3. եւ Խոր. պտմ. հռիփս.։)
portion, dowry;
hire of an harlot;
cf. Կապէնք.
Զոր ինչ բերէ կինն պռոյգս, գրեսցեն զնա. նոյնպէս գրեսցեն զվարձանսն, այս ինքն զտուայրն, որ է մահր. որպէս եւ հաւանի այրն ի պռոյգս, եւ կինն ի վարձանսն, գրեն հաստատուն. (Մխ. դտ.։)
cf. Վարձիմ.
Ո՞չ վարձէիր քեզ բարեխօսս. (Սեբեր. ՟Ժ։)
here & there.
Առ նովաւ՝ ցնդաբար բերեցելոց հոմերականաց հագներգութեանցն, կա՛մ եղեւ նմա ժողովել. (Անյաղթ պորփ.։)
dispersion, dissipation;
volatilization, exhalation, evaporation;
— գլխոյ, մտաց, inattention, distraction.
Զի՞նչ հողմ իմասցիս առանց բերման եւ ցնդման։ Սովաւ ողջախոհացուցանեմ զցնդումն հեշտութեան։ Զանձնիշխան կամացն զհոսումն եւ ի վայր ցնդումն։ Գահավէժ ցնդմամբ խարդաւանեալ ի վիհն. (Առ որս. ՟Ե. ՟Բ։ Յճխ. ՟Դ։ Շար.։)
joyful, joyous, merry, cheerful, blithe, gay, exhilarated.
Արժանի կամ առիթ ցնծալոյ. լի ցնծութեամբ. բերկրալի. բերկրառիթ.
Իբր առաջին հիմն ցնծալեացն։ Բերկրեալ՝ ուրախ, եւ ցնծալի։ Լի՛ց եւ այժմ զբերան իմ օրհնութեամբ, տէր, ցնծալի. (Պիտ.։ Շ. եդես.։ Լմբ. սղ.։)
cf. Ցնծալի.
Լցեալ կամ լի ցնծութեամբ. ուրախալից. բերկրալից. խնդալից.
Ցնծալից ուրախութեամբ, կամ բերկրութեամբ, կամ բերկրանօք. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Շար.։)
to rejoice, to be joyful, to be transported with happiness, to be full of merriment.
ἁγαλλιάομαι, χαίρω, σκιρτάω exulto, laetor, gaudeo, gestio, salto, tripudio. Խնդալ յոյժ. որախանալ. խրախ լինել. բերկրիլ, զուարճանալ հանդերձ դնդմամբ կամ թնդմամբ սրտի՝ ցնցմամբ մարմնոյ եւ հնչմամբ ձայնի. հրճուիլ կայառիլ. խայտալ. խնտալ, ուրախանալ ցնծումով, ճխալ, ուրախութենէն ցաթկրտել.
Սուրբ երրորդութիւնն ցնծացեալ բերկրի յանտրտմական յիւրում էութեան։ Բերկրեալ ցնծան ի յաւիտենական ուրախութիւնսն. (Եղիշ. ՟Ա։ Խոսր.։)
exultation, rejoicing, cheerfulness, blithesomeness, mirth, joy, exhilaration;
— զգենուլ, to be festive, joyous, gladsome, blithe.
ἁγαλλίαμα, ἁγαλλίασις, χαρά, χαρμοσύνη exultatio, laetitia, gaudium. Խնդութիւն մեծ. ուրախութիւն. բերկրութիւն. հրճուանք. կայտիռք. խայտալն. ձայն ուրախութեան. ուրախութիւն, ցնծում.
Ցնծութիւն է սրտի իմոյ։ Լցան բերանք մեր խնդութեամբ, եւ լեզուք մեր ցնծութեամբ։ Ի ձայն ցնծութեան ոստովանութեան։ Բլուրք ցնծութիւն զգեցցին։ Ուրախութիւն եւ ցնծութիւն։ Ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ։ Ձայն ուրախութեան եւ ձայն ցնծութեան։ Զամենայն տեղի զարդու զցնծութեան իւրոյ ելից ի գիսոյ հերաց իւրոց։ Ոստովք արմաւենեօք ի ցնծութիւն փողոյ եւ սրնգի։ Ցնծութիւն իմ, փրկեա՛ զիս.եւ այլն։
imaginary, fanciful, fantastic, illusory, chimerical, extravagant, air-built.
Զցնորական տօնն առնիցեն (ընդ հրէայս)։ Ցնորականօք վրիպեալք. (Սեբեր. ՟Է։ Թէոդոր. խչ.։)
reflection, reflex, reverberation;
sparkling, flashing, lightening.
Ցոլմունք հրեղէնք (փայլատակունք)։ Զորոտմունս կարկտաբերս, զցաւագին ցոլմունս։ Շանթք կիզանօղք, ցոլմունք ահագինք, հոսանք հրեղէնք. (Շար.։ Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. առաք.։)
cf. Ցօղուն.
Որպէս Ցօղուն. եղէգն ցորենոյ. ոճ. բերք.
cf. Ցերեակ.
Ցորեկ ընտրեմք ի միմեանց զհիւանդն եւ զառողջն, զգեղեցիկն եւ զտգեղն. (Սեբեր. ՟Բ։)
bull;
— վայրի, ure-ox, urus;
միս, մորթ ցլու, bull-beef;
bull's-hide;
բառաչ, պոչիւն or պոռոչիւն ցլու, bellowing, lowing;
— բառաչէ, the bull bellows;
զոհ ցլուց, taurobolium;
Taurus, the Bull;
Առնել ցուլ պղնձի. եւ ձայնին ելանելով ընդ բերան ցլուն՝ թուեսցի ցուլն կիզելով գոչիւն հանել. (Նոննոս.։)
showing, indicating;
indicator, sign, mark, token;
catalogue, index, table, list;
repertory;
Ritual;
hand, index;
coefficient;
— վաճառուց, inventory;
— մեռելոց, table of mortality;
— կերակրոց, bill of fare;
— արգելեալ գրոց, index ex-purgatorius, list of prohibited books.
Կարգաւորութիւն օրհնութիւնաբեր ցուցակի. (Մաշտ.։)
profligacy, disorder, libertinism, licentiousness, debauchery, lewdness, scandalous behaviour.
Յիմարութիւն ցոփութեան բարոյիցն յայլանդակ միտս զնա փոխաբերէր։ Ի հրապոյրս ցոփութեան բերեալ ի բանից բանսարկութեանց ոմանց. (Յհ. կթ.։)
muzzle;
nose-band.
φιμός fraenum. Կապ ցռկի՝ քթի. սանձ. բերանակապ.
Ընծայք եւ կաշառք ... որպէս ցռկակապ ի բերան՝ խոտորեն զյանդիմանութիւն. (Սիր. ՟Ի. 31։)
to jut out, to project, to protrude;
to spout or rush out.
Իբրեւ զցռուկ երկայնիլ. ի դուրս բերիլ. ճապաղիլ. ցնդիլ. դէպ ի դուրս երկննալ, ցնցռկիլ, ցրցնքիլ.
snout, muzzle;
rostrum, cut-water, prow;
կապել զ— եղին, to muzzle the ox;
— հարկանել ի ջուրսն, to plunge the nose & mouth under water
Ամենայն որ ի գուճ հարեալ՝ ցռուկ հարկանիցէ. (քիթը բերանը ջրի մէջ խօթել) (Եղիշ. դտ.։)
cold.
Ի չոր եւ ցուրտ բնութեան հողոյ՝ որ ստորացան, ցրտին եւ գէճ բնութիւն ջրոյ՝ որք խառնեցան ... ուստի աղբերք ցրտին բղխեն եւ սառնական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
serge, camlet stuff, woollen stuff;
cf. Խարազն;
— ազնիւ, shawl.
Ոչ յօդեաց ասր, այլ յայծեաց ցփսիս դժոխըմբերս զգեստաւորէր։ Ցուցանելով նմա զցփսիսն այծեայս։ Զձեռն ի ցփսիսն արկեալ։ Ի ներքոյ ագանէր այծեայս ցփսիս. (Յհ. կթ.։ Վրդն. պտմ.։)
to cool, to refresh.
Բոց բորբոքեալ արկաք զթոյնս վիշապացն. զոր ցօղացեալ ի նա զառաքինութիւնդ քո՝ շիջուցեր զմահաբեր բոց օձիցն եւ քարբից. (Ոսկ. լուս.։)
to dew;
to bedew, to sprinkle or cover with dew, to besprinkle, to wet, to water;
— անձրեւ, to rain;
— արտօսր, to shed tears, to weep;
— բերանով, to sprinkle with the mouth;
ցօղէ, the dew falls;
ամպք զօղեցին ջուր, the clouds melted in rain.
stalk, stem, blade;
straw;
rinsing;
dewy, dew-besprent.
Մի հատն մերկ յերկիր անկեալ, բուսեալ առեալ արմատն, բերեալ ցօղուն, արձակեալ ստեղն, կապեալ ծունր. (Ագաթ.։)
the thirty fourth letter of the alphabet and the seventh of the vowels;
seven thousand;
seven thousandth;
It is used both as a vowel & as a consonant. As a vowel for example in the words իւրաքանչիւր, ուխտ, etc., and as a consonant in the words հաւատ, սեաւ, հիւանդ, etc.;
It is only used as a medial final letter, sometimes serves for the consonant վ, for instance : օթեւան — օթեվան, երիւար — երիվար, վաւաշ — վավաշ, etc, or for the diphthong u, as, հւսւտ instead of հիւսիւս;
There is no proper word beginning with this letter, but on account of its affinity with the letter հ, it is sometimes substituted for it;
Joined with ի (իւ), it is generally pronounced like the French u as : դիւր, հիւր, դիւթ, & preceding the ո (ու) is pronounced like the English ou. Preceded also by ա (աւ), was anciently pronounced o as : աւրհնեմ — օրհնեմ, աւր — օր;
It is sometimes used instead of the suffixes ի & յ as : ւայդմանէ — յայդմանէ, ւիւրաքանչիւր — յիւրաքանչիւր;
In poetry, it is sometimes used instead of the conjunction եւ or ու.
Իբրու ձայնաւոր յայտնի տեսանի առ նախնիս յանխտիր գրութեան բառիցդ Եգիւպտոս, եգիպտոս, եգւպտոս։ Եթէովպացի, եթիովպացի, եթւովպացի։ Կիւպրոս, կիպրոս, կւպրոս. կիւրակէ, կւրակէ։ Սոյնպէս գրի, կւպարիս, կւրոս, կրիւսոս. իբր կիպարիս, կիւրոս, կրեսոս կամ կրոյիսոս։ Վասն որոյ մի եւ նոյն բառ են Կիվոս, կիբիկոն, կիւբիկոն, քուեայ. այն է ըստ յն. գի՛վօս կամ գի՛ւվօս. լտ. գու՛բուս։ Թո՛ղ զի յոյնք զիփսիլոնի իբր ձայնաւորի զձայն այժմ կորուսեալ՝ հնչեն ի՛, ուր ուրոյն ունին եւ զտառդ ի։ Իսկ ի մեզ մի օրինակ հնչեն գրութիւնք նոր եւ հին, մեւս կամ միւս. հիւր կամ հեւր. աղբիւր կամ աղբեր. առիւծ կամ առեւծ, եւ այլն։
իսկ ի հին քերականութեան յն. եւ հյ. ի բաց ձգի մերս տառ բաղաձայն վ, եւ դնի միայն բ. զի β տառն յն. փոխադրի ի բ. զոր օրինակ վասիլիոս՝ է ըստ մեզ բասիլիոս կամ բարսեղ. եւ ի կարգի ձայնաւորաց միայն դնի υ , ւ, որպէս սուղ, եւ ստորադաս. ուր առաջադիր անուանին ա, ե, է, ը, ի, ո. պատճառն ի վերայ բերի ըստ համեմատութեան յունին՝ այսպէս.
Պսակ ետուր դու յաղթողին, ւառողջութիւն յոյժ հիւանդին։ Ի յօրինակ աղբեր կողին, ւառաքելոցըն քարոզին։ Յանփուտ փայտից պատեալ ոսկին, անապական մարմնոյ քոյին՝ ւաստուածութեան օրինակին։ Աներեւոյթ հակառակաց, ւերեւելի մարդկան չարաց. (Յիսուս որդի.։)
cf. Հիւթ.
Ւիւթիւ շնչոյ սուրբ բերանոյն անմահացոյց. (Շ. տաղ.։)
cf. Փադան.
Ի տօնս կռոցն պարտակս զերեսօքն կապեն, եւ փադամս. որ է կողպատ, ի բերան. (Գէ. ես.։)
Եւ այժմէն իսկ ի տօնսն կապերտակս իմն զերեսօքն պտտեն, եւ փադանս ի բերանս առ մոլութեանն. (Ոսկ. ես.։)
cf. Փաղանգ.
Ըստ շրջաբերութեան եւ մարտի ընդ պէսպէս փալանդս թշնամեաց. (Լմբ. սղ.։)
flight, escape;
evasion, subterfuge, shift, tergiversation;
— զօրաց, rout, defeat, overthrow;
ի — դարձուցանել, to put to flight, to rout;
ի — մտաբերել, to meditate flight;
— առնուլ, ի — դառնալ, աճապարել, երթալ, մտանիլ, լինել, կալ, to take to flight, to flee, to run away, to turn one's back, to turn tail.
cf. Փախստական.
Զամենայն վայրսն յուզեալ՝ գային եւ գտանէին զփախստեայն։ Ոչ փախստեայ համբաւաբեր լիբէացւոցն թողեալ։ Վիրաւորեալ ձին՝ ոչ կարաց երազել ընդ փախստեայսն. (Կոչ. ՟Զ։ Խոր. ՟Բ. 12։ ՟Գ. 37։)
to devour, to consume;
to burn.
Ի կրկիկն նշանակութիւս անխտիր բերի ասելն.
cf. Փաղանունապէս.
Եւ է գոյացութեանց եւ տարբերութեանց՝ ամենայն փաղանունաբար ի նոցանէն ասիլ. (Արիստ. գոյաց.։)
Որ փաղանունաբար ստորոգին, երկակի են. են որք անուան եւ իրի տան, որպէս կենդանին՝ մարդոյն. եւ են՝ որք իրի միայն, որպէս տարբերութիւնք. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Փաղանունապէս.
Եւ է գոյացութեանց եւ տարբերութեանց՝ ամենայն փաղանունաբար ի նոցանէն ասիլ. (Արիստ. գոյաց.։)
Որ փաղանունաբար ստորոգին, երկակի են. են որք անուան եւ իրի տան, որպէս կենդանին՝ մարդոյն. եւ են՝ որք իրի միայն, որպէս տարբերութիւնք. (Անյաղթ պորփ.։)
univocally;
synonymously.
Եւ է գոյացութեանց եւ տարբերութեանց՝ ամենայն փաղանունաբար ի նոցանէն ասիլ. (Արիստ. գոյաց.։)
Որ փաղանունաբար ստորոգին, երկակի են. են որք անուան եւ իրի տան, որպէս կենդանին՝ մարդոյն. եւ են՝ որք իրի միայն, որպէս տարբերութիւնք. (Անյաղթ պորփ.։)
to caress, to fondle, to coax, to wheedle, to cajole, to flatter, to fawn, to adulate.
Մերթ թշնամանէին, մերթ փաղաքշէին։ Վասն փաղաքշելոյ այսր անդր բերեալ յիւրաքանչիւր չարիս՝ զճշդութիւն վարուցն լուծցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։ Բրս. հց.։)
Դեղովք ամանոյ բերանոյս փաղաքշեալ թովեմ զպահեցօղսն առ իղձս կերակրոց եւ յղփութեանց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
period of a discourse.
Փաղելն, իլն. շաղկապումն. յօդուած բանից. լրումն փաղառութեանց եւ բառից. պարբերութիւն. կապ. պաղ.
sheen, refulgence, lustre.
Խոյրապսակազարդ փաղփիւք ընծայաբերեմք (կամ րիմք) քեզ ի մերմէ նուաստական արուեստից. (Թէոդոր. կուս.։)
Phaeton.
Պղոտոնիւ զդժախս ասէ, եւ փայիթոն զկենցաղս՝ արեգակամբ բերեալ. ոմանք փայիթոն զլուսնթագն ասեն. (Լծ. սահմ.։)
wood-carrier.
Փայտակիրք եւ ջրբերք։ Փայտակիրք մնացեալ նոցա. (Մծբ. իմ.։)
wood-cutter.
Ի փայտակոտորէ ձերմէ մինչեւ ցջրբեր ձեր։ Եղեն փայտակոտորք եւ ջրակիրք.. . Եւ կացոյց զնոսա յաւուր յայնմիկ փայտակոտորս եւ ջրակիրս ամենայն ժողովրդեանն, եւ սեղանոյն Աստուծոյ. (Օր. ՟Ի՟Թ. 11։ Յես. ՟Թ. 21. 27։)
Զմի ոք արբանեակ ունիցի.. . զի մի՛ անձամբ ջրբեր լինիցի, եւ փայտակստոր, եւ հրավառ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
wood-gatherer.
Որ քաղէ բերէ զփայտ կամ զկրկուտս.
Գաբաւոնացիքն եղեն փայտաքաղք ջրբերք. (Եփր. յես.։)
glorious ornament, glory, honour.
Ամենայն սրբոցն փառազարդութիւն զիւրաքանչիւր ոք առանձինն որպէս որպէս զիւրսն բերկրէ. (Խոսր.։)
cf. Փառաւորեցուցանեմ.
Թեւք երանգունք են թռչնոց, զի նոքօք ի վերայ օդոց փառաւորին. (Եփր. ծն. որպէս թէ պերճացեալ բերին։)
glory;
honour, praise, fame, renown, celebrity;
majesty, splendour, magnificence.
Համբերութիւնն մեր՝ փառք ձեր են. (Եփր. եփես.։)
argumental, argumentative, oratorical.
որ եւ ՓԱՍՏԲԱՆԱԿԱՆ. αἱτιολογικός rationalis, caussaticus, juridicalis. Պատճառաբանական. յառաջբերական պատճառաց կամ պատճառանաց իրաւացի դատելոց.
to tattle, to repeat, to whisper, to murmur or grumble, to tell tales, to speak ill of, to slander.
Մի՛ իբրեւ զթշնամի փասքսեսցէ. (Սեբեր. ՟Թ։)