very bad, worse;
more wicked;
of a bad colour;
cf. Չարաչար;
եւ որ —ն էր, and that which was most deplorable.
χείρων, -ον pejor, -jus κάκιστος pessimus. Առաւել կամ կարի չար. չար ե՛ւս. վատթարագոյն. յոռեգոյն. խիստ գէշ, շատ գէշ, գէշին գէշը.
Ծառայք չարք, եւ քան զչարս չարագոյնք. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Օդ զհուր տեսեալ, ե՛ւս չարագոյն հրդեհ հարկանիցէ. (Ագաթ.։)
Է որ չարագոյն (է) քան զսատանայ։ Կամի՝ զի քան զինքն չարագոյնս արասցէ (զմարդիկ)։ Ի բարի մարդկանէ չարք լինին, եւ յետոյ ի չարագունից անտի կատարելագոյնք բարիք. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զի՞նչ ստել չարագոյն կայցէ քան զոչ խոստովանել զքրիստոս մարմնով եկեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Պարտիլն ինքեան յինքենէ՝ յամենայն պարտութեանցն յոռին է համանգամայն եւ չարագոյն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
ՉԱՐԱԳՈՅՆ. Չար գունով. չարագեղ. ժանտատեսիլ.
Փոխանակ ցանկալի տեսլեանն ... դառնայ եւ լինի չարագոյն՝ չարատեսիլ. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
ՉԱՐԱԳՈՅՆ. մ. Առաւել չար եւ անբերելի օրինակաւ. աւելի գէշ կերպով.
Երկոքեանս յանգիւտ կորուստն մատնիմք. եւ թերեւս ես չարագո՛յն քան զքեզ. (Եղիշ. ՟Բ։ 2)
to storm with rage.
evil-doing, wicked, delinquent, criminal, rascally, nefarious, felonious.
κακούργος, κακοποιός, -ιόν, ἑπίβουλος maleficus, facinorosus, fraudator, vafer, insidiator. Որ գործէ զչարութիւն. ապիրատ. եւ Վնասակար. չարարար.
Սուրբն պիղծ թուի չարագործաց։ Կին չարագործ։ Մի՛ խնդար ընդ չարագործս։ Ծառայի չարագործի լլկանք եւ տանջանք։ Ի վրէժխնդրութիւն չարագործացն, եւ ի գովութիւն բարեգործացն։ Մի ոմն ի կախելոց չարագործացն։ Կապանօք չափ իբրեւ զչարագործ.եւ այլն։
Չարագործն ի չարն գործելոյ առնու զանուն չարութեանն. (Եզնիկ.։)
Ամենայն չարագործք ըմբռնեալ ի յահէ՝ արգելցին ի չարեաց. (Յճխ. ՟Ժ։)
Առն ուրումն աւազակի, որ էր գործովք չարագործ եւ սպանող. (Խոր. ՟Բ. 57։)
Եթէ դատիմք զնա ընդ այլ չարագործսն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զարմանալի թուի եւ առաջի չարագործեաց առաքինութիւն, եւ արժանի գովելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Այնպիսի բարք են չարագործաց՝ զիրաւունսն (պատժոց՝) անիրաւութիւն ասել. (Գէ. ես.։)
Ի չարագործէ զգո՛յշ լեր. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 35։)
Ի կենաց ի մահ զօրէն չարագործաց յուղարկիմք. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 10։)
Չարագործ մտօք զայս ասէր։ Քան զչարագործս (զնենգողս) չիք ինչ դժուարին, (այսինքն ապիրատ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Չարագործ մտածութիւն, կամ խորամանկութիւն. (յն. մի բառ՝ չարամտութիւն) (Աթ. ՟Է։)
evil-star.
Ըստ անմիտ տեսութեան ախտարաց՝ Բաշխօղ զվիճակ չարագործ լինելոյ. այն է րոպէ չար՝ ըստ առասպելաց աստղահմայից.
Չարագործ լինելոց է ասեն, որ ծնանիցի ի փոխել միւսոյ եւս րոպէի. եւ դարձեալ՝ թէ սակաւիկ ինչ թիւրեսցի նոյն աստղ, զշարժումն եւ զդէմս իւր փոխէ ասէ չարագործաբաշխ րոպէ (կամ աստղ). (Շիր.։)
maliciously, malevolently.
κακούργος malefice, scelerate, vafre. Իբրեւ չարագործ. չարութեամբ. դաւով.
Քանզի զառ ի յօրինացն իւրեանց վնասս մատուցանելով՝ ոչինչ օգտեցան, չարագործաբար յարտաքին օրէնսն փոխէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
to be an accomplice.
ՉԱՐԱԳՈՐԾԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. Գործակից լինել չարութեան կամ չարաց. ի միասին գործել զչար.
Զառաւելութիւն ինչ ամպարշտութեան ոչ թողեր, զսուտսն ինձ վկայեա՛, չարագործակի՛ց լեր. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to do mischief, to work evil, to injure;
to frame plots or conspiracies, to conspire.
Եւ զի՞նչ է՝ զոր չարագործեաց վատշուէր դեւն այն. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
Եթէ զայս ամենայն՝ ոք չարագործէ, այսոքիկ նմա անաստուածութիւնք. (Բրս. սղ.։)
κακουργέω maleficus et fraudulentus sum, maligne ago, dolum struo. Չարիս գործել. մանաւանդ ըստ յն. ոճոյ՝ Չարիս նիւթել. չարաչար հնարիլ. խարդախել, դաւաճանել, եւ խեղաթիւրել.
Զիա՞րդ ոչ գիտէին՝ թէ զորդիս զենուլ արտաքոյ է քան զբնութիւն. բայց կամաւ չարագործէին. (Գէ. ես.։)
Հնարաւորեալք զամենայն հնարս առ ի չարագործել զմիմեանս եւ յապիրատել. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Յաղագս մարդանալոյն զբարեպաշտագոյն բանս խօսին. բայց յաղագս մտացն (քրիստոսի) չարագործեն։ Զնոյն եւ վասն մարդանալոյն զձայնն չարագործեն։ (Դեւն) զիւրաքանչիւր ոք, առ որ մերձենայն, խարդախէ յոլովս եւ չարագործէ. (Առ որս. ՟Ժ. ՟Ժ՟Գ։)
Ոչ գոյ ինչ քան զճշմարտութիւնն ստուգագոյն եւ պարզագոյն, յորժամ մեք ոչ չարագործիցեմք». այսինքն չնենգիցեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
Չարագործ լինել, չարանալ.
Անձնիշխան կամօք չարագործեցան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։)
to become wicked, malignant.
malefaction, misdeed, wicked deed, spiteful or ill-natured action, wickedness, malignity, malice.
Ոչ ըստ սահմանելոյ ինչ հրամանացն եղանին մեղքն մեղանչականացն, այլ ի բռնաւորութենէ չարագործութեանն. (Եզնիկ.։)
Տանջէր զչարագործութիւնն որ ի սատանայէ, եւ հաստատէր զմարդասիրութիւնն՝ որ յինքենէ։ Որ ինչ անցք ընդ քաղաքս անցեալ է ի չարին բանսարկութենէ ի սկզբանէ չարագործութեամբն առ մարդս. (Արշ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։
Զի մի՛ դաւ ինչ չարագործութեան (յն. մի բառ) նոցա ի թշնամեացն լինիցի. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 22։)
Մի՛ որջասցի յանտառս չարագործութեամբ եւ չարաբանութեամբ. (Առ որս. ՟Է։)
Ի գա՞լն արդեօք կատարեաց զչարագործութեանցն պատրաստութիւն, եթէ տարրացեալ ընդելութեամբ եւ երկայն աւուրբք զդաւողականն յարադրեաց խորհուրդ. (Պիտ.։)
inauspicious, evil-boding, ill-omened, sinister.
provoking, inciting to evil, malicious, wicked.
Գրգռիչ չարեաց.
Ատեցօղ (եղբարց), եւ չարագրգիռ։ Բարկացօղք եւ չարագրգիռք. (Խոսր. պտրգ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Չարազգի.
cf. չարազգի.
Ամենայն քաջատոհմիկ է, որ զնա (զկերպարանն աստուծոյ) պահեաց առաքինութեամբ՝ առ ի սկզբնատիպն հայելով. իսկ չարազգեայ՝ որ չարութեամբն հեղաւ, եւ կերպարան այլ ի վերայ էարկ զօձին. (Առ որս. ՟Ը։)
ignoble, obscure, low, vile.
որ եւ ՉԱՐԱԶԳԵԱՅ. Վատազգի. վատատոհմիկ. յաննշան ազգէ կամ ի տանէ. եւ Չարատեսակ.
Ամենեքեան ոչ թուին սեաւք յաղագս ոմանց այնպիսեաց, եւ ոչ չարազգիք կամ զազրատեսիլք կամ խենէշք. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Այսպէս եւ այլքդ ամենայն չարազգիք (ախտք). (Անյաղթ հց. իմ.։)
to render evil for good.
false-hearted, perfidious, double-tongued;
— դաւաճանութիւն, foul treachery.
very ferocious.
Որպէս զչար վիրագ. կամ Կարի վայրագ.
Ո՛ չարավիրագ բոյս թշուառական արմատոյ. (Կեչառ. աղեքս.։)
mathematician.
mathematical.
mathematics.
hyperbola.
ignorance of one's true state.
Չգիտելն կամ ոչ ճանաչելն զչափ անձին.
Ամբարտաւանութեամբ եւ չափչգիտութիւն պատուիրեալ էիք. (Յհ. կթ.։)
a tame animal.
Որ ոչ է գազան.
Ամփոփեն իբրեւ զչգազանս, եւ զառաջին թաթսն ոչ նոյնպէս. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
ignorance;
առ ի —նս, through ignorance, without knowledge, unknown to.
Չգիտելն. անգիտութիւն.
Յանգէտս կերեալ՝ չլինէր նմա պատիժ մահ, կամ որպէս թէ առ ի չգիտանս եկեր, եւ այլն. (Եզնիկ.։)
cf. Չգիտուն.
ՉԳԻՏՈՒ ՉԳԻՏՈՒՆ. Անգէտ. տգէտ. անիմաստ. տխմար.
Անմիտ եւ չգիտու։ Ո՞ պակասամիտ եւ չգիտու. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
Առ նոքօք ճարտարեաց զտխմարս, զչգիտունս, եւ զչմարթունս. (Սեբեր. ՟Ե։)
illiterate, ignorant, stupid.
ՉԳԻՏՈՒ ՉԳԻՏՈՒՆ. Անգէտ. տգէտ. անիմաստ. տխմար.
Անմիտ եւ չգիտու։ Ո՞ պակասամիտ եւ չգիտու. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
Առ նոքօք ճարտարեաց զտխմարս, զչգիտունս, եւ զչմարթունս. (Սեբեր. ՟Ե։ Տե՛ս եւ Չգիտուածով՝ ի բառն Գիտուած։)
want, lack;
առ —, for want of, in lieu of, in default of.
Ո՛չ գտումն. չգտանիլն. պակասութիւն.
Առնէին թագաւոր զանտիպատրոս՝ առ չգիւտ արքունական ազգին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
nothing, not any thing, nought;
առ ի —է, for want of;
ի —է ի գոյ ածել, ի —ից հաստել, to create out of nothing.
τὸ μὴ ὅν, οὑκ ὅν non ens, nihil, quod non est. Անգոյ. որ ոչ գոյ. չէ. ոչինչ. եւ Չգոյութիւնն, չգոլն. ա՛ն որ չկայ.
Կոչէ զչգոյն իբրեւ զգոյ. (Հռ. ՟Դ. 17։)
Որ ի չգոյէ ի գոյ ածեր զամենայն։ Ի չգոյսն հաստեալ։ Զի ածն ի չգոյէ ի գոյ զչգոյսն. (Պտրգ.։ Նար. ՟Ի՟Թ։ Եզնիկ.։)
Պօղոս զամենայնիւ անցեալ զգոյիւք եւ զչգոյիւք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Ըստ գոյին, եւ ոչ եթէ ըստ չգոյին». (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ը. 12.) իմա՛ որպէս դնի ի յն. ըստ այնմ՝ զոր ունի, եւ ոչ եթէ ըստ այնմ զոր չունի։
ԱՌ Ի ՉԳՈՅԷ, կամ ԱՌ ՉԳՈՅԷ. գրի եւ ԱՌ ՉԳՈՅԻ. Վասն ոչ գոլոյ. վասն չունելոյ. չըլլալէն.
Առ ի չգոյէ՞ աստուծոյ ի մէջ իսրայէլի։ Առ ի չգոյէ մարդկան։ Առ ի չգոյէ հիւթոյ երկրին. (՟Դ. Թագ. ՟Ա. 3։ Ես. ՟Զ. 11։ Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 3։)
Եւ ի մերկութեան առ չգոյի (կամ առ չգոյէ) հանդերձի. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Առ ի չգոյի զարթուցչի ննջէ։ Առ ոչ գոյի գործոյն եւ գործավարք կային դատարկ. (Եփր. համաբ.։)
Առ չգոյի առաջնորդ. (Եփր. աւետար.։)
non-existence, non-entity.
useless thing.
good for nothing, idle.
of a different kind or species, not homogeneous;
— գործել, to neutralize.
Որ ոչն է ի նմին ազգէ, ի սեռէ, եւ ի տեսակէ.
Ամենայն կառք ի համազգեաց երիվարաց լծին. բայց միայն յայսց կառաց (չորից տարերաց)՝ որ ի չհամազգեաց լծեալ են. (Եզնիկ.։)
cf. Երթամ.
• Peterm. 237 չու և գալ. բառերից կազմուած։ Lag. Urgesch. 91 ga ար-մատից կրկնուած։-Տէրվ. Altarm. 12 չու բառի հետ, իբր սանս. čučyuvē, հին կատարեալի մնացորդ։ Հիւբշ. ZD. MG 36 (1882), էջ 118 նոյն ընդ չու= սանս. ōyavāmi=յն. σεύω =զնդ. šu, ինչպէս դրել էր Justi, Zendsp. 309, որ մերժել է Lagarde և որ վերստին հաս-տատում է Հիւբշման։ Հիւնք. գուճ բա-ռից։ Bugge IF 1, 439 չու ձևի հետ՝ իբր հնխ. qloua։
cf. ԵՐԹԱՄ, չոգայ. ἕρχομαι, ἕλθω eo, adeo, advenio. Անսովոր են առաջիկայքդ.
Որ չոգայ զհետ խոնարհութեան ... այս ինքն գայ, որպէս դնի ի տպ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ո՛ւր եւ չոգամ (այս ինքն երթայց) ասելով՝ լուիցեն ինձ համբակքն ... եւ ոչ եւս չոգամ, ուր հասանելով պարտ է ինձ մեռանել. (Պղատ. սոկր.։)
Չո՛գ առ մեղու։ Չոգ, ե՛րթ կամ գնա՛. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Հին բռ.։)
Յետս յետս չոգալով՝ զարկան յերկիր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
Ոչ է հնար չոգալովն տեսանել, եւ ոչ չոգալովն ոչ տեսանել։ Չոգալն դարձեալ աշակերտացն. (Նանայ.։)
ՉՈՔԱՅ, աւ. cf. Երթամ, եւ Չոգամ։
contempt, scorn.
cf. Սանտրավաճառ.
producing frost or ice, ice-cold, frosty, freezing.
Որ սառն գործ է կամ սառնացուցանէ.
Տիրկան հրամանաւ սաստեցին հիւսիսային հողմոցոն սառնագործ եւ անպտղաբեր բանսարկուին. (Վրդն. երգ.։)
ice-coloured.
cf. Սաստիկ.
Առատ վտակ եւ սաստկագին՝ ըստ յորդութեան աւազանին. (Յիսուս որդի.։)
Ի խոշոր լեզուէն առաջնոյ՝ փափկագոյնն հելլենացւոց, եւ սաստկագինն հռովմայեցւոց. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Սաստիկ.
Բարբառ սաստկագոյն քան զորոտմանն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Սաստկագոյնք քան զառիւծս. (Եփր. թագ.։)
Ի շարժման ումեմն սաստկագունի. (Ճ. ՟Ա.։)
Վասն զբնութիւն հրոյ սաստկագոյն իմանալոյ. (Եզնիկ.։)
Զաղիտիցն սաստկագոյն թշուառութիւնս. (Պիտ.։)
Սաստկագոյն հրամանաւ, եւ քաղցր վարդապետութեամբ. (Նար. յովէդ.։)
Ի սաստկագոյն վշտանալոյն մերոյ։ Սաստկագոյն նեղեալ հարկաց խստութեամբ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 18։ Խոր. ՟Ա. 13։)
Յորդորեցաւ սաստկագոյն առ ի ցանկութիւն վերին կոչմանն. (Բրս. գորդ.) (գրեալ էր սաստկագոյն)։
Որքան սաստկագոյն եւ հաւաստի տեսանել ոք կամիցի (զարեգակն), այսինքն զզգայութիւնս վնասէ. (Առ որս. ՟Բ։)
Վիճէին ընդ նմա սաստկագոյնս. (Դտ. ՟Ը. 1։)
cf. Սաստիկ.
cf. Սատանայակիր.
Զի՞նչ կայ սրբեցելոց պաշտօնէից, եւ սատանայազգեաց դիւամոլ կոծողացն. (Մանդ. ՟Ի՟Գ։)
to make ready.
sardonyx.
σαρδώνυξ sardonyx. Սարդիոն ի գոյն եղնգան մարդոյ.
Տենչողաբար ... զսարդեղունգնն եւ զասպիս եւ զկարկեհանն խնդրելով. (Բրս. ընչեղ.։)
deacon;
servant, minister;
աւագ —, archdeacon.
• , ի-ա հլ. (յգ. նաև -գունք) «սպասաւոր, ծառայ» Փիլ. տեսակ. Միխ. աս. Ոսկիփ. «եկեղեցական պաշտօնեայ՝ որ սպասաւորում է պատարագչին» ՍԳր. Ոսկ. Փիլիպ. «ԴՍ ձայնին պատկանող մի եղանա-կի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, 585). որից սարկաւագել «ծա-ռայել» Փիլ. նխ. Սարկ. քհ. սարկաւագուհի Ոսկ. ա. տիմ. (այս վկայութիւնը ստոյգ չէ՝ ըստ Յուշարձան 310). սարկաւագութիւն Եփր. ա. տիմ. կիսասարկաւագ Լմբ. պտրգ. նախասարկաւագ Ճառընտ. Մաշտ. լառաջ-սարկաւագ Բուզ. ռամկաձև գրուած է բառս սարկաւարգ Եփր. փիլիպ. 154, տիտ. 262, նաև սարգաւարգ։
• Հներից Լմբ. մատ. էջ 263 ստուգա-բանելով բառս՝ ասում է. «Սարկաւագն պաշտօնեայ թարգմանի և սպասաւոր». այս բացատրութեամբ բառը օտար է համարում, բայց թէ ո՛ր լեզւով յայտ» նի չէ։ Ճիշտ նոյնը կրկնում է Յհ. ար-ճիշ. 41։ ՀՀԲ սար «գլուխ» և աւագ բա-ռերից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. Պօղ. Գ. 455 յիշելուց յետոյ Լամբրոնացու մեկ. նութիւնը, աւելացնում է. «այլ մարթ է ևս ընթեռնուլ սա կայր աւագ, ոմանք զայլ ևս ստուգաբանութիւնս յարմա-րեն»։ ՆՀԲ լծ. լտ. sacr և սարկ-կամ որպէս թէ մատռուակօղ սառևա-րանի, սպասարկու կամ մատռուաև ա-ւագ. կայ և պրս. սէրտէ «մատռուակ և բաժակ», իսկ սէրքեար «աւագն ծառա-յից», սէրիքեար «վերակացու գործոյ»։ Նոյն, լաւել. էջ 1066 գւռ. սարգել կամ սարկել (իմա՛ սարքել, որի արմատն է սար) «կազմել, հանդերձել» ձևից է դնում։ Հիւնք. սկաւառակ բառից։ Յա-կոբեան (ո՞ւր) դրել է պրս. սէրխավան «դպրապետ» բառից, իսկ Կուրտիկեան, Արևելք 1899, л 4060 դնում է իբր պրս. սարխավակ «գլխաւոր պաշտօնէից» (իմա՛ [arabic word] šār «գլուխ» [arabic word] xa-vag «սպասաւոր», որի ծագումը չգիտէ Horn. բայց կայ արաբ. [arabic word] xaval «սպասաւոր», որ ունի ԳԴ, բայց չգիտէ Կամուս)։ Ընդունում է Յակոռեան. Մա-ղիկ 1899, նոյ. 4/16, մերժելով իր մեկ-նութիւնը։
• ԳՒՌ.-Երև. Կր. Մրղ. Ջղ. Սլմ. սարկա-վաք, Վն. սարկավաք, Ռ. Սեբ. սարգավաք, Մկ. սmրկmվաք, Տիգ. սmրգmվmք, Շմ. սարկավակ, Ննխ. Պլ. սարգավաք, սար-գավարք, Գոր. սրկա՛վաք, Ղրբ. սրկա՛-վաք, սրկա՛վարք՝, Ախց. Տփ. սարկա-վարք, Մշ. սարգավարք, սարգէվարք, Սվեդ. սmրգmվիւք, Ասլ. սարգըվաք, սարգըվա*, Զթ. սայգավօյք, սարգավորք։
• ՓՈԽ.-Մտել է Ս. Գրքի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ՝ Փիլ. ա. 1՝ Պր եպիսկոպոսան ու սարկավագան (եպիսկոպոսակցօք և սար-կաւագօք)։
διάκονος diaconus, minister, famulus λειτουργός minister ecclesiae, vel sacrorum. (որպէս թէ սարկ, եւ սաքր, իցեն լծորդ). գրի եւ ՍԱՐԿԱՒԱՐԳ. ՍԱՐԳԱՒԱՐԳ. (որպէս թէ մատռուակօղ սարկարանի. սպասարկում կամ մատռուարկ աւագ. կայ եւ պրս. սէրտէ, մատռուակ եւ բաժակ. իսկ սէրգեար, աւագն ծառայից. սէրիքեար ՝ վերակացու գործոյ. Պաշտոնեայ. սպասահարկու՝ մանաւանդ ի վերայ սեղանոյ. սպասաւոր եկեղեցւոյ՝ որ անընդմիջապէս սպաս տանի քահանայի կամ եպիսկոպոսի. մանաւանդ ի սուրբ պատարագին. յն. տիագօնօս. ար. ղիմմաս, տիյագ. Ընդհանուր առմամբ դուն ուրեք ասի,
Յետ ընկողմանելոյ հացկերութանց (այսինքն բազմելոյ կոչնականացն՝) կալ սարկաւագացն յօրինաւ որ զարդու առ ի սպաս պաշտամանն պատրաստս։ (Փիլ. տեսական.։)
Արար ասէ զհրեշտակս իւր հոգիս, եւ զսարկաւագունս իւր ի հուր կիզելոյ. (Միխ. ասոր.։ Ոսկիփոր.։)
Եպիսկոպոսակցօք, եւ սարկաւագօք։ Սարկաւագունք լինիցին միոյ կնոջ արք. (Փիլիպ. ՟Ա. 1։ ՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 8. 12։)
Եպիսկոպոս տեսուչ լսի, եւ սարկաւարգ սպասաւոր։ Պաշտօնեայ՝ զսարկաւագունս կոչէ. (Ոսկ. փիլիպ.։ Մաքս. ի դիոն.։)
Ձեռնադրեաց զնա կէսսարկաւագի (այսինքն կիսասարկաւագ), եւ զկնի սակաւ աւուրց սարկաւագ. (Ճ. ՟Բ.։)
Սարկաւագք ... գրակարգացք. (Մխ. այրիվ.։)
Նշանակէ սարկաւարգն քահանային՝ վասն ամենեցուն զաղօթսն մատուցանել։ Հրաման ետ սարկաւարգացն երգել։ Սարկաւարգաց եւ պաշտօնէից եւ սաղմոսողաց եւ ընթերցողաց. (Ոսկ . հռ։ Ոսկիփոր.։ Ճ. ՟Ժ.։)
Վասն քո սարկաւագ եղեւ յայնժամ, մինչ զգեցաւ ղենջակ, եւ լուաց զոտս աշակերտացն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
diaconal.
fellow-deacon.
συνδιάκονος simul cum alio ministrans. Սարկաւագ ընկեր սարկաւագի. պաշտօնակից. ծառայակից.
Սարկաւագունք սթափեալ պարծեսցին իբրեւ սարկաւագցաւ. (Բրս. ի ստեփ.։)
Ի ձեռն դորոթայ սարկաւագակցի մերոյ. (Բրս. թղթ.։)
Սարկաւագակիցն իմ հեղդացաւ ըստ եպիսկոպոսին հրամանի լուցանել զկանթեղսն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Սարկաւագարան.
διακονεῖον, διακονικόν diaconeum, sacrarium. որ եւ ՍԱՐԿԱՒԱԳԱՏՈՒՆ, ՍԱՐԿԱՒԱԳԱՐԱՆ. Ժողովարան սարկաւագաց ի կողմն մի տաճարի. որ եւ Պահարան եկեղեցւոյ. աւանդատուն.
Որ միանգամ ի սարկաւագանոցն կայ։ Յառաջելանէ ի սարկաւագանոցէն։ Բացէք զդուռն սարկաւագանոցն։ Բացէք զդուռն սարկաւագանոցն, եւ հանէք զմարմին սրբոյն. (Կանոն.։ Մաշտ.։ Վրք. հց. ՟Ը։)
զգարեզին եկեղեցացոյց, եւ զգեբաղ սարկաւագանոց շինեաց. (Եղիշ. յես.։)
cf. Սարկաւագարան.
ՍԱՐԿԱՒԱԳԱՏՈՒՆ ՍԱՐԿԱՒԱԳԱՐԱՆ. cf. Սարկաւագանոց.
Քահանայապետն մինչդեռ է իսարկաւագատունն. (Մաշտ.։)
Սարկաւագքն գան ի սարկաւագատունն։ Սարկաւագն առեալ զսպասն՝ տան ի սարկաւագարանն. (Պտրգ. աթան.։)
vestry-room, vestry.
ՍԱՐԿԱՒԱԳԱՏՈՒՆ ՍԱՐԿԱՒԱԳԱՐԱՆ. cf. Սարկաւագանոց.
Քահանայապետն մինչդեռ է իսարկաւագատունն. (Մաշտ.։)
Սարկաւագքն գան ի սարկաւագատունն։ Սարկաւագն առեալ զսպասն՝ տան ի սարկաւագարանն. (Պտրգ. աթան.։)
archdeacon.
ἁρχιδιάκονος archidiaconus. պետ եւ գլուխ սարկաւագաց. աւագ սարկաւագ.
Հանդերձ սուրբ սարկաւագապետաւն աթանասիւ. (Ճ. ՟Ա.։)
Այր ոմն սարկաւագապէտ գոլով՝ նանայ անուանել. (Նանայ. յռջբ։)
Սարկաւագացն քահանայապետութեան (այսինքն սրբազնապետութեան) քահանայապետութիւն է սարկաւագապետն, որոմ պարտ է գիտել զամենայն տօնականսն ներգործութիւնս. (Մաքս. ի դիոն.։)
to serve, to minister, to attend;
to be served or attended.
Պարտ է անշունչ նիւթ՝ բանաւոր կենդանեաց սպասաւոր լինելով՝ սարկաւագելով առ սորա կամսն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Գերաշխարհիկ եւ երկնաւոր իշխանութիւն (է) պաշտօն սարկաւագելոյ բազմաց. (Սարկ. քհ.։)
Ի պաշտօնէից կարգի օծան (ղեւտացիք), զի սարկաւագեսցեն ահարոնի։ Պահելով (զսուրբն գրիգոր ի վիրապի) որպէս քահանայ ի խորանի, սարկաւագեալ ի խարամանեաց օձիցն, այլ արժանապէս սպասաւորեալ ի հրեշտակաց սրբոց. (Վրդն. թուոց. եւ Վրդն. լուս.։)
sorb-tree, beam-tree;
sorb, sorb-apple.
pasturage, pasture, pasture-ground, herbage.
Յարօտ գառինն, եւ ի կոխան եզին։ Եղիցի յարօտս էրէոց։ Զամենայն շաւիղս յարօտս նոցա։ Սպառեաց տէր զարօտս նոցա. եւ այլն։
Զարօտս մեղու եւ կոգւոյ. (Յոբ. ՟Ի. 17.) իմա՛, կամ ճարակ, ուտեստ քաղցր եւ պարարտ, եւ կամ բաշխումն, հոսումն, ըբտ երկդիմի առման։
Եդիր ընդ ցիռս վայրի զարօտ նորա. (Ագաթ.։)
Կանչացուցանօղն հոգւոց ինձ արօտս։ Ի յարօտս մահու ճարակել. (Նար. ՟Ի՟Գ.։ Նար. կ.։)
that pastures, eats grass, at pasture, at feed;
that leads cattle to pasture, herdsman, shepherd;
pasturage.
ԱՐՕՏԱԿԱՆՔ. νομάδες nomades, numidae Ազգք արաբացւոց եւ սկիւթացւոց՝ խաշնարածք կամ խաշնադարմանք. նումիտացիք.
Ընդարձակեալ ունէին սոքա իւրեանց խաչանց արօտականս զգաւառն հաշտենից. (Զենոբ.։)
cf. Արօրադիր առնել.
Արօրադրեցին զազգն՝ որ մօտահասք էին. (Ճ. ՟Ա.։)
Որ արօրադրեալ միշտ՝ եւ մշակես զսահմանս հոգւոց։ ըզկարծրացեալ մտացս անդաստան արօրադրեալ հերկեցին. (Նար. ՟Ժ՟Ը. եւ Նար. առաք.։)
Այսպէս պիտոյ է արօրադրիլ ամենայն ոգւոյ. (Խոսր.։)
tillage, ploughing.
Հերկ. հերկագործութիւն.
there is, here is.
Ահա. ահաւադիկ. որ եւ ասի, ՍԱ ԱՒԱՍԻԿ, ԴԱ ԱՒԱԴԻԿ. եւ այն հասարակօրէն որպէս շաղապ, իսկ. արդ. յն. տէ. որպէս թէ գրեալ էր. ի՛տի (արդէն). իտու՛ (ահա). իղդէ, տէ հա, տէ՛, նա.
Որ կանգ աւանդիկ. յն. կացելոցդ այդոցիկ։ (Զաք. ՟Գ. 7։)
Եւ ձեզ քաւութիւն աւադիկ ձերով ապաշխարութեամբ։ Արբոյց եւ ձեզ աւադիկ. (Ագաթ.։)
receptacle for thieves.
Նաւասարդի (Ա. օգոստ. ԺԱ. աւ, ԻԳ։ նաւաս. Գ. օգ. ԺԳ. աւ, ԻԵ. Հ. կիրակ.։)
Ի հին մատեանս գրի որպէս յն. օ միգրօն ο . Որ՛ մեզ փոխադարձի ի ո, եւ այժմ դրոշմի օ. իմա՛ ի մէջ բաղաձայնից, կամ յառաջ քան զբաղաձայն ինչ ի սկզբն բառից. իսկ ի յանգս եւ յառաջ քան զձայնաւորս հնչի որպէս ավ։ cf. Ւ, եւ cf. Օ։ Սորին վասն անխտիր գրի ի ձեռագիրս, ասաւղ կամ ասող. ասաւղք կամ ասողք. պաւլիս, կամ պոլիս, եւ այլն. զոր օրինակ եւ առ եբրայեցիս, արաբացիս եւ այլն, որպէս եւ առ գաղղիացիս, օտառն՝ գրի ա եւ նշանադրօք։
bound or confined by sand.
Դարձուցեալ զանդունդս աւազակապս. (Ագաթ.։)
captain of robbers.
ἁρχιληστής, ληστάρχης, -ος princeps latronum, seu praedonum Պետ եւ գլուխ աւազակաց.
Առաջնորդ ագահ՝ որ է կռապարիշտ, աւազակապետ է. (Նեղոս.։)
Որդի թագաւորի յորժամ երթայ առ աւազակապետ մի, եւ տայ զինքն ի ծառայութիւն նմա, ապաքէն տէր եւ իշխան է աւազակապետն կենաց եւ մահու նորա. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Աւազակապետն (սատանայ). (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Աւազակապետն եւ գումարտակք իւր. (Նար. ՟Զ։)
to assassinate, to plunder, to rob.
ληστεύω praedor, furor, spolio Բռնութեամբ եւ աւազակաբար կողոպտել, յափշտակել.
Աւազակէ եւ գողանայ։ Աւազակեն եւ գողանան. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 23։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
robbery, depredation, assassination.
ληστεία latrocinium Գործ աւազակի. յափշտակութիւն. յայտնի գողութիւն.
full of robbers;
who loves robbery.
cf. Աւազահիմն.
Որպէս աւազաշէն տունն է յիմարին. (Շ. մտթ.։) (Վրդն. սղ.։) (Ի գիրս խոսր.։)
fallen or ruined from having been built on sand.
Որ աւազահիմն գոլով դիւրաւ փլանի. աւազաշէն.
sandy, gravelly;
—ք, sand-banks, quick-sands, downs;
sand-pit;
խրել յ—ս, to run upon a sand.
Իբրեւ զառ ի վեր աւազի առ ոտս ծերոց. (Սիր. ՟Ի՟Ե. 27. նոր թարգ։)
Աւազին տեղի. (Ագաթ.։ Սարեէգ. յկ. ՟Ը։)
Զառ ի վեր աւազուտ առ ո. (տիւք ծերոյ. Սիր. ՟Ի՟Ե. 27. Հին թարգ։)
Գնաց ի լեառն աւազուտ. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Է.։)
Իբրեւ զառ ի վեր աւազի առ ոտս ծերոց. (Սիր. ՟Ի՟Ե. 27. նոր թարգ։)
Աւազին տեղի. (Ագաթ.։ Սարեէգ. յկ. ՟Ը։)
Զառ ի վեր աւազուտ առ ո. (տիւք ծերոյ. Սիր. ՟Ի՟Ե. 27. Հին թարգ։)
Գնաց ի լեառն աւազուտ. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Է.։)
cf. Աւազին.
Իբրեւ զառ ի վեր աւազի առ ոտս ծերոց. (Սիր. ՟Ի՟Ե. 27. նոր թարգ։)
Աւազին տեղի. (Ագաթ.։ Սարեէգ. յկ. ՟Ը։)
Զառ ի վեր աւազուտ առ ո. (տիւք ծերոյ. Սիր. ՟Ի՟Ե. 27. Հին թարգ։)
Գնաց ի լեառն աւազուտ. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Է.։)
to pity, to complain, to bewail, to lament, to be displeased.
ταλανίζω miserum dico, aerumnosum voco, οἱκτείρω miseror, defleo, lugeo Աւաղ կարգալ կամ տալ. աւաղս արկանել. վա՛յ տալ. ողբալ. կարեկից լինել. ապաշաւել. եղկելի համարել. ափսոսալ, լալ, վա՛խ վա՛խ ըսել կամ ընել, խղճալ.
Մի՛ ղայնոսիկ՝ որք զրկեալք եւ լլկեալք լինին՝ աւաղեսցուք, այլ զայնոսիկ պարտ է աւաղել եւ սգալ, որք առնեն զայս ամենայն վնասս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 40։)
Այնքան առաւել աւաղեմք զայլ կեանսն՝ յաղագս լաւագունիցն համեմատութեան նիւս. (կուս։)
Ո՞վ ոք ընդ մի չարեացն հազարս չաւաղեաց։ Որո՞վք ձայնարկութեամբք զքեզ աւաղեցից։ Յորդւոցն լուսոյ աւաղիմ։ Աւաղել զօտարացեալսն մեղօք. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Ա. եւ Նար. երգ.։)
Աւաղեալք ի մարգարէից, վա՛յ անոցիկ ասէ. (Խոսրովիկ.։)
lamentable, deplorable.
Այն սակաւ գնդին՝ ողորմ աւաղիկ աղէտ, զաչս ի վեր համբարձեալ յերկինս. (Նար. տաղ համբ.։)
to become a borough.
Իբրեւ աւան լինել. փոխիլ յաւան. մեծանալ շինին եւ գտանիլ իբր քաղաքագիւղ.
Ագարակաց աւանացեալ, եւ աւանաց քաղաքացեալ բազմամարդութեամբ եւ շինութեամբ. (Ասող. ՟Գ. 3)
that keeps a deposit;
that preserves the tradition, depositary;
sacrist, sexton.
Յովաննէս աւանդակիր պատուիրանցն. (Ագաթ.։)
cf. Աւանդակիր.
Զաւանդապահսդ ուխտից մերոց։ Որ վասն աւանդապահ զգուշութեանն զօրէնս հաստատեաց. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 18։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 15։)
Աւանդապահքն տային ցմիմեանս մինչեւ ի յովաննէս. զի ի նա հասեալ էր յառաջին նախնեացն իբրեւ յաւանդապահ. (Ագաթ.։)
Յաղագս ղազարու աւանդապահի. (Մամբր.։)
Կանոնական սահմանաւ զմեզ պարսպեալ զգուշացուցին նոցին աւանդապահք. (Յհ. իմ. ատ.։)
that has received a deposit, depositary, trustee.
that deposits;
who has given, who is the author of a tradition.
that consigns, deposits;
that teaches;
that gives.
Յանուանէ ոչ գիտեմք զայսորիկ աւանդիչսն. (Լմբ. պտրգ.։)
consignment, deposit;
tradition.
παράδοσις traditio, δόγμα decretum Աւանդելն, աւանդիլն, եւ աւանդեալն բան. որպէս վարդապետութիւն, ուսումն, օրէնք, պատուիրան, սովորուիւն եւ այն. եւ այն՝ աստուածային, առաքելական, կամ եկեղեցական, կամ մարդկային՝ գովելի կամ պարսաւելի. որ ինչ ի նախնեաց փոխանցեալ իցէ առ յետինս՝ որդւոց յորդիս.
Աւանդութիւն լուսաւորութեան հաւատոյ. (Ագաթ.։)
Զաւանդութիւնս հարցն սրբոց (գրաւորս)։ Ընդունայնախօս աւանդութիւնք. (Կորիւն.։)
Առ մեզ միայն հաստատեալ աւանգութեամբ ի սրբոյն գրիգորէ. (Շ. թղթ.։)
Անդ առնոյր զաւանդութիւն իշխանութեան քահանայութեան, մարգարէութեան, եւ այլն. (Ագաթ.։)
Ո՜րքան աւանդութիւնս բանս մեզ ցուցանէ։ Մերձ են ի միմեանս աւանդուիքն՝ գրակից ըստ զօրութեան. (Նիւս. երգ. ստէպ։)
Պատմեցից ձեզ զրոյցս անգիրս՝ յաւանդութենէ ի մեզ հասեալ. (Խոր. ՟Ա. 5։)
voice, sound;
melody, harmony;
— ասեմ, to sing.
ԱՒԱՉ կամ ԱՒԱՋ. Ձայն, հնչիւն, մանաւանդ եղանակաւ որպէս երգ, քաղցրաձայնութիւն. մրմունջ. (նոյն բառ է տճկ. ավազ, ավազի, հավա, եւ լտ. վոօքս, իտ. վոչէ. սանս. վաչա։) ձան.
Մեղմ մրմունջս եւ աւաջս նուագեն քաղցր եւ մեղկ յոյժ. (Մարթին.։)
that distributes the booty.
Բաժանօղ զաւար, որպէս գնի ի յն.
Ոչ գտանիցեն զնա աւարաբաշխք. (Դտ. ՟Ե. 30։)
portion of plunder.
Սուղ ինչ աւարամասն առաքեաց թագաւորին որմզդի. (Ասող. ՟Բ. 3։)
plunderer, depredator, freebooter, marauder.
sack, pillage.
Աւերէին զաշխարհս աւարառութեամբ։ Արգելցես զսուր քո յարենէ, եւ զձեռն քո յաւարառութենէ. (Ղեւոնդ. ՟Դ. ՟Է։)
to make booty;
to sack, to pillage, to ravage.
Զգերեալսն ի նոցանէ աւարեալ. (Պիտ.։)
Ընդ աւարողի գերել զմիտս ամենեցուն ի հնազանդութիւն Քրիստոսի։ Աւարող ժողովումն. (Պիտ.։)
Երբեմն գրի ԱՒԱՐԵԼ, իբր Աւերել. զի եւ յն. լտ. ըստ. տեղւոյն ի կրկին միտս բերին։
pillage, sack;
devastation.
Ստուգապէս աւարումն գերելոցն արար. (Անյաղթ բարձր.։)
epilogue, concluding discourse.
Աւարտումն բանի. լրումն Ճառի կամ գրոց.
Մովսէսի խորենացւոյ աւարտաբանութիւն մերոց հայրենեաց. (Խոր. ՟Ա. 1. ի վերնագրի։)
having a finest shape.
Զաւարտահասակ գիտակն իւր եււս առաւել փայլուն եւ պաղպաջուն զգեստիւք պճնաւորեալ. (Յհ. կթ.։)
to terminate, to finish, to end, to complete, to consummate, to close, to conclude, to make an end.
τελέω, τελευτάω finio, termino, ad finem perduco, perficio, absolvo Յաւարտ կամ ի կատար հասուցանել. կատարել. յանգ հանել. գլխաւորել. լմնցնել, գլուխ հանել.
Զգործն ի կատարումն աւարտեաց. (Խոր. ՟Գ. 58։)
Աւարտեա՛ զսա ի խորհըրդականութիւն մարմնոյ եւ արեան միածնիքո. (Պտրգ.։)
Կէտ աւարտեալ՝ է տրամխոհութեան յանգեցելոյ նշան. (Թր. քեր.։)
termination, term, end, completion.
Աւարտելն, աւարտիլն. աւարտ. վախճան. յանգ. կատարումն. լրումն իբր պսակ. ծայր.
Պատուհաս իմոցս պարտուց առանց աւարտման ունի զսահման։ Ի նոյն գիր բերեալ զաւարտումունս տանցն։ Մինչեււ ի լրումն աւարտման բանիս։ Ի յաւարտումն եւրոպէի։ Աւարտումն ամանակի։ Ամբարձար ի կատար աւատման վերնայինն երկնի. (Նար.։)
Յորժամ խորհուրդն չար՝ գործով յաւարտումն գայ. (Լմբ. սղ.։)
to cure, to deliver from sickness;
cf. Հաւաքեմ.
Անդէն աւաքէր զդա ի բորոտութենէ իւրմէ ... Աւաքեսցես զդա ի բորոտութենէ իւրմէ ... Աւաքեսցէ զբորոտութիւնս. (Դ. Թագ. Ե. 3. 6. 7. 11.) ուր յօրինակս ինչ գրի եւ ԱՒԱՔԵՑՈՒՑԱՆԵԼ։
Ի մի տէգ նիզակաց աւաքեալ ամփոփեալ (կամ առեալ հաւաքէր ամփոփէր) զերկիրն. (Գ. Մակ. Զ. 4։)
broom;
hair or feather broom;
brush;
coat-brush;
— ածել, to sweep;
to brush;
to dust.
σάρος scopae, verriculum Խուրձ Ճիւղից բուսոց ի մաքրել զփոշի զաւելորդս եւ զաղտեղութիւնս գետնոյ, կամ յատակի բնակութեանց.
Լուցաիցէ ճրագ, եւ ածիցէ աւել ի տան. (Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 8։)
pleonasm, redundancy of words.
Զլեզուագարիցն առ ի պապանձեցուցանել զաւելաբանութիւնս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ոչ վայրապար եւ ըստ աւելաբանութեան գրեցին զայսոսիկ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
sweeper.
ԱՒԵԼԱԾՈՒ ՏԱՃԱՐԻՆ. νεώκορος adituus Սպասաւոր տաճարի կամ եկեղեցւոյ. վերակացու սակաւագանոցի եւ սպասուղ.
Աւելածուաց տան տեառն. (Վրդն. երգ.։)
avaricious, greedy.
ԱՒԵԼԱՍՏԱՑ ԱՒԵԼԱՍՏԱՑՈՒ. πλεονέκτης avarus, avidus, fraudator Ստացօղ աւելորդաց, եւ յաւելորդս ձկտեալ ի ստանալ, ագահ. յափշտակօղ.
Առաքինին ոչ ագահ աւելաստացու է. (Փիլ. լին.։)
Որկորամոլ եւ աւելաստացու այլանդակաց։ Աւելաստացու ագահութիւն. (Պիտ.։)
Ռշտին եւ աւելաստացուին. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
acquisition of superfluous things, avidity.
ԱՌԱՒԵԼԱՍՏԱՑՈՒԱԾՈՒԹԻՒՆ ԱՌԱՒԵԼԱՍՏԱՑՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԱՒԵԼԱՍՏԱՑՈՒԹԻՒՆ. Մեծութիւն, եւ իղձ մեծութեան. ագահութիւն.
Կարօտագոյն հոգւոջն առ զօրութիւն՝ առաւելաստացութիւն զինուորութեան (կամ սպառազինութեան) հանգիտասցի. (Փիլ. լիւս.։)
exceeding, superfluous;
more, ahove, beyond;
աւելեաց բանք, exaggeration;
աւելեաց, the five epagomene days of the Armenian calendar.
Զի՞նչ աւելի է, զի պահեցաք զպահպանութիւնս նորա։ Զի՞նչ աւելի է հրէին, կամ զի՞նչ օգուտ ի թլթատութենէ անտի։ Աւելի առնուցուն։ Աւելի դատաստան ընդունիցին։ Աւելին քան զայն ի չարէն է.եւ այլն։
Աւելի տանջանք քան զամենայն մարդկան. (Ագաթ.։)
Յաղագս անչափին եւ աւելւոյ։ Ոչ դուզնաքոյ, եւ ոչ աւելւոյ նիւթոյ պէտք էին աշխարհի առ կազմութիւն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Հարիւր դահեկանի, եւ թերեւս եւ՛ս աւելոյ։ Նոցայն աւելիք էին, եւ սորայս կարեւորք։ Ի բազմութենէ աւելեաց եւ՛ս վաղնջուց (այսինքն ի յոլովից հնագունից). (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)
Աւելի է ինձ եւ գրել առ ձեզ. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 1։)
Գործ աւելի համարիմ կալ եւ գնել ընդ նոսա յանդիմանութիւն. (Վեցօր. ՟Ա։)
ԱՒԵԼԻՔ, աւելեաց. գ. Հինգ աւուրք յաւելեալք ամի ամի ի հայկական ամիսս թուեալս երեսուն եւեթ աւուրբք. որպէս եւ առ եբրայեցիս։ Տօմար.։ Յայսմաւ. եւ այլն։
Թողում ըզհինգ թիւ աւելեացն անքննական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Օրն հիգ էր աւելեացն ըստ եբրայեցւոց. (Լծ. կոչ.։)
ԱՒԵԼԻՔ, կամ ԱՒԵԼԻ. գ. ὐπερβολή excessus, ὐπερβολικῶς excessive Որպէս Առաւելութիւն բանի, չափազանցութիւն. որ եւ ասի ԸՍՏ ԱՒԵԼԵԱՑ, ԱՒԵԼԻ ԻՄՆ.
Ոմանք ասեն, թէ աւելի իմն է ասելն, եթէ ագահն կռապարիշտ է. չեն ինչ աւելեաց բանք, այլ՝ ճշմարտութեան. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Ը։)
Զիա՞րդ իցեն մի ագահն եւ կռապարիշան. աւելի է բանդ. (Եփր. եփես.։)
Ըստ կարի աղաչանաց զանուն տեղւոյն փոխեցաք յիւր աւելի անունն (այսինքն կոչեցաք վանք գլակայ, որ էր մականուն զենոբայ). (Զենոբ.։)
Գորգ շատախօս, որ կոչեաց զանուն գաւառին իւրում շատախ վասն աւելի անուան իւրում. (Մամիկ.։)
exceeding, redundant, superfluous, too much;
rest;
—ք որովայնի, excrement.
Առանց աւելորդաց կեանք. (Մագ. ՟Ձ՟Բ։)
Որ զաւելորդսն խօսին ընդդէմ հոգւոյն. (Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
Առագաստք, վարագոյրք, եւ այլ եւս աւելորդ ամենայն գործոյ նորա։ Աւելորդ աւարին, կամ մանանային, փեղկին։ Աւելորդն գաղաադու։ Աւելորդ ոսկի նուիրացն։ Աւելորդքն զտեղի առին։ Զաւելորդս ժողովրդեանն զմնացեալս ի քաղաքին.եւ այլն։
Եթէ վասն հոգւոց մարդկան ասէ զոգին, աւելորդաւն ասէ՝ զմարդոյն. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Ո՞ր տեղի իցէ աշխարհի, որ ոչ լինիցի յանկարծակի աւելորդ ի մասնէ լուսոյն, յորժամ ամփոփիցէ զճառագայթս իւր. (Վեցօր. ՟Բ։)
περισσός, -όν impar Թիւն միակ, եւ ամենայն թիւն միութեամբ առաւելեալ քան զզոյգն. այսինքն ո՛չ դար, այլ՝ կոճատ. թէք.
Աւելորդ եւ կատարեալն. իսկ դարն, եւ այլն։ Աւելորդքն ընդ դարսն համաբանեցին։ Մի ըստ միոջէ ի միակէն աւելորդք։ Ի դարէն եւ ի կոճատէն, կողմանաւորս ունելով դարին զնիւթական տեսակն, եւ աւելորդին զգործական տեսակն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5։ ՟Գ. 49. 61. եւ այլն։)
Եւ աւելորդ ի նոցանէ՝ որդեա՛կ իմ զգո՛յշ լեր ի ստանալոյ գիրս բազումս. (Ժղ. ՟Ժ՟Բ. 12.) ուր այլք իմանան որպէս մակբայ զգո՛յշ լեր բայիս, ի մեզ կարծի լինել եւ իբր նխ. թո՛ղ զի այլք այլազգ կետադրեն։
redundance, superfluity.
ὐπερβολή excessus, hyperbole Աւելորդա գոլ. յաւելուած. առաւելութիւն. չափազանցութիւն.
Բանաւորքս քան զդայականս են գերագոյն՝ առաւելեալ քան զնոսա աւելորդութեամբ բանի. (Դիոն. ՟Աստուածայ։)
dock;
—ք, sweepings.
to regret, to be sorry for.
Յորժամ զհերսն դեռ վիրային ի նմանէ, առ յոյժ գեղեցկութեանն բազումք յարտասուս հարան՝ որք լուանն կամ տեսին, ի գեղ աւեղկեալ. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
to give, to announce good news.
Յառաջագոյն զծնունդ նորա աւետաբանէ. (ՃՃ.։)
that brings good news, messenger.
Աւետաբեր տառ (այսինքն աւետարան). (Մագ. ՟Դ։)
Տե՛ս զստուգութիւն աւետաբերացս քարոզի. այսինքն աւետաբեր բանից քարոզողի. (Սկեւռ. ես.։)
Աւետաբեր աւետարան, կամ տառք աստուածեղէնք, փրկութիւն, տօն. (Ագաթ.։ Շ. բարձր.։ Փարպ.։ Սհկ. կթ. արմաւ.։)
good news.
Քաղցրաձայնութեան նուագք՝ աւետալուր հնչեցուցանելեն զընդհանուրս. (Խոր. վրդվռ.։)