grown up, adult.
Եթէ տղայ է, կատարելահասակ երեւեցաւ. Եղիշ. հայր մեր.։
administration, celebration;
consecration.
(սուրբ հաղորդութիւնն ) է ըստ բարեփառ առաջնորդին մերոյ (յեռոթէոսի) կատարողութեանց կատարողութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
to measure with a compass;
to round.
Սիրամարգ վարսիւքն եւ գիսակօքն, եւ խրձացեալ կարակնեալ բազմաճեմուկ տտնովն յաղթէ քեզ գեղեցկութեամբ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
to fore-run, to precede;
to guide, to conduct;
to announce.
Իբր թէ ի ձեռանէ նոցա եւ ի կարապետե լոյն այս ամպրոպ չարութեան (եղեւ). (Յհ. կթ.։)
moveables, furniture, baggage, equipage;
implements, utensils;
wealth, riches, money;
goods & chattels;
գիր —սւոյ, inventory;
հարեալ ի —սւոջ, covetous, miserly, niggardly.
Ոչ իբրեւ զծառայ կամիմ քեզ՝ թէ իցես կարասւոյ. (Կոչ. ՟Ը։)
Ապա եթէ եպիսկոպոսն կարասի առնուցու (դրամ իբրեւ կաշառ). (Կանոն.։)
Եթէ կարասեաւ, եւ եթէ մահուամբ թափել ի թշնամեաց. (Նար. երգ.։)
order, rank, rule, class, series, arrangement, disposition;
turn, succession, sequel, train, concatenation;
rank, state, condition;
religious order, institution, congregation;
orders, ordination;
hierarchy;
rank, line, battle-array;
stratum, layer, bed;
կարգաւ, ըստ —ի, — ըստ կարգէ, — ըստ կարգի, in order, orderly, regularly, systematically, by turns;
one after another, each in his turn, successively;
արտաքոյ —ի, extraordinary;
— բնութեան, order of nature;
—ք ուղղութեան, the laws of probity;
դաշնակեալ կարգք, harmony;
— կանանց, the menses;
— բանից, train, style;
անդրէն ի — բանին ի վեր ելանել, to return to one's subject, to take up a discourse anew;
դնել ի կարգի, ի — արկանել՝ ածել, to put or set in order, to set to rights, to order, to arrange, to settle, to regulate, to dispose;
to enumerate, to run over;
խանգարել, վրդովել զ—, to trouble, to disturb, to disarrange (the order);
զանձն ի —ի ունել, ի — գալ, to regulate oneself, to become discreet, orderly, methodical;
ի — անկանիլ, to prepare, to dispose oneself;
ի — անկեալ պատմել, to relate or narrate methodically;
դնել ի վերայ —, to impose penitence;
ի — աշխարհի մտանել, to get married;
եւ որ ի —ին, and so forth.
Բանակեսցին որդիքն իսրայէլի այր ըստ իւրաքանչիւր կարգի։ Կարգ պաշտօնէից, կամ քահանայից, նախնեաց, քաղաքի, աստեղաց, քարանց, ականց, բանի, լեզուի, եւ այլն։ Կարգ եդ խաւարի։ Եւ թէ իցեն ի կարգի, գովեցայց ի կարգել անդ (զբանս)։ Խնդամ իբրեւ տեսանեմ զկարգն ձեր։ Ամենայն ինչ ձեր պարկեշտութեամբ եւ ըստ կարգի լինիցի։ Իւրաքանչիւր յիւրում կարգի։ Ամենայն կարգօք լի։ Եսթեր ոչ փոխեաց զիւր կարգն (այսինքն զընթացս կենաց. ἁγωγή vitae ratio )։ Հարին զնոսա սրով սուսերի ի քաղաքէ կարգաւ մինչեւ ցանասուն։ Գործ կախաղանաւ կարգ առ կարգ. յն. կարգ ի վերայ կարգի. եւ այլն։
Զի թէ իրաւամբ սպանանեն, ի կարգի դահճի եղիցին։ Որ ձեւով եւ անուամբ ի կարգ մտանեն. (Երզն. մտթ.։)
good order, method in oratory.
bounded, limited, circumscribed.
Ոչ եթէ անչափակալ բարձրութիւնն աստուծոյ սահմանաթաքոյց եւ կողմնափակ իցէ. (Ագաթ.։)
cf. Կողոպուտ.
Եթէ հանիցէ ոք զկողոպտած սկայի. (Ես. ՟Խ՟Թ. 24.) յն. σκῦλον spolium.
astragal;
door-post, side-post, jamb;
joint, articulation;
ankle-bone;
knuckle-bones (for play);
— վրացի, hellebore;
դար եւ — խաղալ, to play at cross & pile, or head & tail.
Մինչեւ ցկոճն կարծէի թէ ջուր է. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Իբրեւ զվիշապ ձգեցաւ ի կարթէ փրկչին, եւ իբրեւ զանասուն զքթովն՝ զկոճէս առաւ. (Ոսկիփոր.։)
uneven.
Ընտրեն մինչեւ ցկէս, եթէ դարք լինիցին. ապա եթէ կոճակք իցեն, զմինն ի աց բառնալ. (անդ. ՟Ժ՟Բ.)
tolop off, to trim;
to pluck or root up;
to cut off, to break in pieces, to shatter, to smash.
Ապա թէ ոչ՝ եւ դու կոճոպեսցիս. (Հռ. ՟Ժ՟Ա. 22։)
Որ զարմատն հատանէ, յայտ է թէ եւ՛ս առաւել զոստսն կոճոպիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
conchylia, purple-fish, murex.
Տիւրոս առ ծովեզերբն հովուական քածին (շան) շրջելով. եւ գտեալ կոնքեղ՝ եկեր, որով այժմ ներկեալ լինի ծիրանին. ապա արիւն կոնքելին եներկ զբերան շանն. եւ հովիւն առեալ բուրդ՝ ջնջէր. եւ բուրդն զգոյն ծիրանոյն առ։ Եւ գիտեցեալ հովիւն, եթէ կոնքելն այնպիսի ներկական բնութիւն ունի՝ հրապարակաց զայն, եւ այնպէս քաղելով առ ծովեզերին զկոնքելն՝ եւ նովաւ կազմէին զծիրանին. (Նոննոս.։)
enchirium.
(ի յն. ղօնի, խի՛ռ, եւ հյ. ծունգ, ձեռն. որպէս թէ ի վերայ ծնդեաց եդեալ ձեռն. որ եւ ասի ըստ յն. եբիզօ՛նադիօն, եւ ենիխի՛ռիօն). ἑπιγονάτιον, ἑγχείριον epigonation, enchirium. Մասն հայրապետական զարդու՝ կախեալ ի վերյ ձախոյ ազգեր, որպէս հովուական մախաղ, կամ ի նշան զենջակին յիսուսի, կմ բոցեղէն սրոյ սրովբէին. եւ այլն.
beaten, ruined, destroyed, worn away.
Ասեմք, եթէ փտեալ կան այս անուան բազում ինչք. եւ չասեմք զայն՝ բազում գանձս, այլ՝ փտութիւն կոչեմք, եւ ըն վայր կոշկոճ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
confines, boundaries, limits.
Եզր եւ սահման տեսութեան աչաց, որպէս թէ կոպոյ բացելոյ. սահման որոշեալ.
cress
ԿՈՏԻՄՆ որ եւ ԿՈՏԻՄ ԿՈՏԵՄ. κάρδαμον nasturtium. Բանջար կծու ախորժահամ. թարա, թէրէ օթը. որպէս եւ ջրկոտիմն սու թերեսի։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
to break, to break in pieces, to shatter, to smash;
to out, to cut down, to fell;
to destroy, to break, to rout, to defeat, to overthrow;
to massacre, to kill;
to cut, to pull to pieces or tatters;
to divide, to share, to part;
մեծամեծս —, to hector, to brag, to boast, to swagger, to pretend to be of importance, to take much upon oneself, to be impertinent;
— ի սայր սուսերի, to put to the sword
Որք մեծամեծս կոտորեն, թէ մեք անդստին իսկ յաւազանէն ուխտաւորիմք ի մսակերութենէ եւ յամուսնութենէ, եւ ապա լուծանեն զուխտն. (Եզնիկ.։)
cf. Կոտորուած.
Եթէ մարդ մարդոյ վա՛յ տայ, շատ կոտորումն է նմա, եւ ազում բեկումն. (Ոսկիփոր.։)
convex.
Եթէ կամի մատամբն հպել ի կորընթարդն երկնից, ոչ գոյ կարող. (Սահմ. ՟Դ։)
to be lost, to disappear;
to perish, to decay, to be destroyed;
to lose one's way, to lose oneself, to go astray, to err;
to go to ruin, to ruin oneself;
— սովամահ, to die of starvation, to be starved to death;
to be dying of hunger;
յիշատակ իմ, all memory of me was lost;
կորեաւ յոյս իմ, my hopes have vanished;
կորիր յերեսաց իմոց, get you gone, be gone.
Կորեան էշք։ Վասն իշոցն կորուսելոց։ Գինին հեղու, եւ տիւքն կորնչին։ Կորստեամբ կորնչիցիք յերկրէն։ Ես կորնչիմ անորդի կամ սովամահ։ Կորեաւ եգիպտոս։ Կորեան ի միջոյ ժողովրդենն։ Յիշատակ նորա կորիցէ յերկրէ։ Յոյս ամպարշտի կորիցէ։ Ասասցէ՞ թէ կորի՛ր։ Կորիցէ փախուստ յընթացողէ։ Կորնչիջիք։ Երթիցէ զհոտ կորուսելոյն։ Կեցուցանել զկորուսեալն.եւ այլն։
eloquent, fluent.
Թոթով լեզուաւ յաղթէր կորովաբանիցն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
to take careful aim at, to hit the mark;
to obtain ones scope or end;
to weigh accurately or justly, to do justice.
Այնպէս տալ իրաւունս, որպէս թէ ընդ դատաւորն իսկ մտեալ (այսինքն փոխանոր կարգեալ) արդար զկշիռն կորովիցէ. յն. որպէս թէ զնորա կարգն ունելով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
shooting skilfully, carefully aiming at;
skilful in arms;
dexterous, expert, skilful, handy;
nervous, robust, vigorous, valorous, valiant;
intelligent, ingenious, clever, witty, wily, keen;
cf. Կորովակի;
— յաղեղն եւ ի սուսեր, skilful with the sword bow.
ԿՈՐՈՎԻ որ եւ ԿՈՐՈՎ. (որպէս թէ կոր եւ պիրկ. զօրաւոր, եւ ճարտար) Աջող՝ աջով, կամ աչօք, կամ մտօք եւբանիւք։ Ըստ ՟ա. ἁκοντιστής jaculator εὕστοχος directus, sollers եւ այլն.
Աղեղնաւորն եթէ կորովի հանդերձեալ է արձակել զնետն, նախ առաջին հոգ տանի կալոյն իւրում։ Կորովիս արձակեսցես հակառակ նոցա զնետն. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
to lose;
to miss, to mislay, to be without;
to ruin, to undo, to destroy;
to put to death, to kill;
to exterminate, to annihilate;
— զճանապարհն, to lose one's way, to be lost, to stray;
— զհամբաւ, to lose one's reputation or good name, to be defamed, disgraced;
— զթել բանին, to lose the clew or the thread of one's speech;
— յաչաց, to lose sight of;
— զպատեհն, to lose or let slip an opportunity;
— զգրաւն՝ զխաղն՝ զդատն, to lose a wager;
to lose the game;
to be cast.
Ժամանակ խնդրելոյ, եւ ժամանակ կորուսանելոյ։ Կորուսանիցէ դրամ մի։ Գտի զդրամն իմ զոր կորուսի։ Միթէ կորուսանիցե՞ս զարդարն ընդ ամպարշտին։ Կորուսջի՛ք զբնակիչս երկրին։ Կորուսցէ զնոսա կորստեամբ մեծաւ։ Ի խնդիր է հերովդէս կորուսանել զմանկունդ։ Որ կորոյս զանձն իւր վասն իմ, գտցէ զնա։ Ոչ կորուսցէ զվարձս իւր։ Կորուսանել ի գեհենի։ Կորուսից զիմաստութիւն իմաստնոց.եւ այլն։
beaver, castor.
Մեղադիր եղեն ոմանք կղբու, եթէ զիա՛րդ ի ջուր յաճախ դեգերիս. եւ ասաց, զի ոչ շատանան զերկուորիս առ կենօք առնուլ, այլեւ մահուամբ մերկ ի մորթոյ առնեն. (Մխ. առակ. ՟Ղ՟Զ։)
Կղբի ձու. կաստուռիոն. (յն. գասդու՛ռիօն). ճիւնտի պատէսթէր. ( գօնտուղ ամպէրի ) (Հին բռ.։ եւ Գաղիան.։)
back;
մերձ առ կռան կայ, it is not far distant.
to be pure as a virgin;
to lead a life of chastity, to keep one's maidenhood;
to take the veil.
Անհնար է պոռնկին կուսանալ։ Անհնար է այդմ լինել, եթէ նախ պոռնկիմ, եւ ապա կուսանամ. (Մանդ. ՟Գ։)
Անհնար է այդմ լինել, եթէ նախ պոռնկիս, եւապա կուսանաս. (Եփր. պհ.։ եւ Ճ. ՟Դ.։)
cf. Կուսանամ.
Անհնար է պոռնկին կուսանալ։ Անհնար է այդմ լինել, եթէ նախ պոռնկիմ, եւ ապա կուսանամ. (Մանդ. ՟Գ։)
Անհնար է այդմ լինել, եթէ նախ պոռնկիս, եւապա կուսանաս. (Եփր. պհ.։ եւ Ճ. ՟Դ.։)
the Virgin's Son.
Զի թէ՝ եւ կուսորդի իցէ, չէր ինչ ումեք յայնժամ յայտ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
skiff;
boat, barge, bark;
hod, tray;
cf. Կեր.
κύμβη cymba σκάφη scapha, alveus, linter. Մակոյկ. նաւակ դաշտաձեւ. եւ Տաշտ, կոնք. որպէս ռմկ. սանդալ եւ թէփնէ. Ըստ ա. ասի.
Քամեաց զջուրն ի դզաթէ անտի, եւ ելից զկուրն։ Մզեցաւ եւ լցեցաւ ի նմանէ կրաւ միով ջուր. (Եղիշ.։ եւ Եփր. դտ.։)
to cut, to hew, to carve, to sculpture;
to polish;
to coin;
to forge, to fabricate;
to beat, to hammer;
— զպատկեր, to carve an image.
կոփել տախտակս քարեղէնս։ Ի վէմն՝ յորմէ կոփեցարուք։ Միթէ պատկէր կոփաց զնա հիւսն։ Ուրագ սրեաց, եւ կոփեաց նովաւ։ Քաջալերեսցէ զդարբին՝ կռել կոփել, ուռն հարկանել.եւ այլն։
Լե՛ր որպէս բարւոօ ըմբշամարա առ բանսարկուն. եթէ կոփէ քեզ աստի, կոփեա՛ դու նմա անտի. (Վրք. հց. ձ։)
crooked or bent at the point;
— բեւեռ, hook, crook.
որպէս թէ Ծռածագ, կամ Կեռածայր. կոր կամ կուռ ծայրիւ. մակդիր կտուցի լուոյ.
cut, carved, sculptured;
laminated, forged;
engraved;
coined;
վարսք —ք, thick, curly hair.
Ասի կռածոյ, է որ ի հեղեղատէ (կուռ եւ ողորկ քար), եւ է կռածոյ՝ որ ի կռանէ. որպէս ասի, թէ ո՛չ է ձուլածոյ, այլ կռանահարութեամբ գործեալ. (Երզն. քեր.։)
Վարսք նորա կռածոյք՝ կամ եղեւնեայք. որպէս թէ կա՛մ կուռ եւ խիտ վարսք, եւ կամ որպէս զվարսաւոր եղեւնափայտից. (եբր. երեւի նշանակել գանգուր գռուզ)։
to hammer, to beat, to forge.
Եթէ ոք կռանեսցէ զնա (զչանթացեալ նիւթ), նիւթն ընդունի զբախումն կռանին, եւ ոչինչ վնասի ամենեւին հրոյն բնութիւն ի բախողէն զնա. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։ Ճ. ՟Է.։)
cf. Կորակտուց.
ἁγκυλόχειλος curvi rostri, sive labri. որպէս թէ Կեռաշուրթն կամ կորաշուրթն. Կռակտուց. կռածագ.
the least noise, the least thing;
a mere nothing.
Արմատ Կռնչելոյ, որպէս Ճռինչ, ճիկ, թեթեւ ձայն բնական իրաց եւ անբանից. եւս եւ Բան ինչ, դոյզն ինչ. իր դուզնաքեայ. բան մը. (որպէս թէ գրեալ էր կռի ինչ. լծ. յն. ղռի)
crakeing, creaking, cry or noise;
— հաւուց, cackling;
— թռչնոց, chattering;
— խորդոց, crunk, crunkle of the crane.
Հաւ ընտանի յըմբռնել ստացողին իւրոյ յոյժ աղաղակէր. եւ ոմանք մեղադիր լինէին, եթէ զմէ՞ վայրապար կռիչս ամբառնաս. (Մխ. առակ.։)
scuffle, struggle;
strife, contest, debate, dispute, squabble, difference, contention, quarrel, wrangling;
skirmish, combat, battle;
— ոտից, place to put one's foot;
ի — կալ, to oppose, to resist, to contend, to contest, to combat;
to come to blows;
ի — արշաւել, to take the field, to open the campaign;
ի — կոչել, to throw down one's glove, to defy, to challenge.
Մի՛ լիցի կռիւ ընդ իս եւ ընդ քեզ։ Այր բարկացօղ նիւթէ զկռիւ։ Զօրինական կռիւս ի բաց մերժեսջիր։ Փրկեսցե՛ս զիս ի կռուոյ ժողովրդոց։ Չորք բիւրք վառեալք ի կռիւ։ Ի կռիւ կացին, եւ ոչ հնազանդեցան։ Երկու վիշապք ելանէին ի կռիւ ընդ միմեանս.եւ այլն։
cf. Երեւակ.
Աստղ աստուծոյն րեմփայ զկրօնոս կոչէ. քանզի հեթանոսք աստուծոյն իւրեանց կռօնեայ ասեն, թէ աստղ է յերկինս. (Նախ. ամովս.։)
antagonistic;
champion;
ally.
Յաղթէ յաղթութիւն. ո՛չ որ բառնայ ի միջոյ զկռուակիցն, այլ որ զանձն ապրեցուցանէ. (Եւագր. ՟Լ՟Դ։)
to set by the ears, to incite to strife, to urge to war.
թէ կռուեցուցանես զմրջիւն յանուի. (Շիր.։)
to take offence, to wrangle, to strive, to contend, struggle or dispute with, to debate, to contest, to quarrel;
to skirmish, to grapple with each other, to clash together, to fight, to come to blows;
to take hold of, to cleave to, to cling, adhere or stick to, to hold fast by, to catch or grasp at, to get entangled in;
— ընդ միմեանս, to beat one another, to fight together;
to quarrel;
թօթափել զփոշին կռուեալ, to shake the dust off one's foot;
ի բեւեռ կռուեցաւ հանդերձ նորա, his coat is caught by a nail.
Կռուեցան կամ կռուեսցին կամ կռուիցին երկու արք։ Մի՛ կռուօ՛ղ։ Կռուեցան ընդ միմեանս թագաւորքն։ Յովաթամ կռուեցաւ ընդ արքայի որդւոց ամոնայ։ Դարանակալքն կռուէին ի տեղւոջէ իւրեանց։ Տէր աստուած իսրայէլի համագունդ կռուէր ընդ իսրայէլի։ Եթէ կարասցէ կռուիլ ընդ իս։ Ընդարմացոյց զամոլաջիլ զըստին յակոբայ ի կռուելն իւրում ընդ նմա.եւ այլն։
Որթն իբրեւ տնկի, ոչ եթէ յարմտիս նորա երթան բրել տեսանել եթէ գուցէ կռուեալ եւ կցեալ իցէ. (Եփր. աւետար.։)
cf. Կռփեմ.
κολαφίζω colaphizo. Կռփօք հարկանել. կռուփս հանել. կռփել. մուրցացի տանջել. խոշտանգել. եւ որպէս թէ Կառափնահարել. եւ հարստահարել. Գլխուն զարնել, չարչրկել.
smart, smarting, tingling;
twinge, twitch, sharp pain;
regret, vexation, displeasure, evil, affliction, heart-rending anguish.
Եթէ զաստի հրոյս կսկիծ չկարէ ոք բանիւք պատմել, ո՞րչափ եւս առաւել զայնր հրոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
cf. Կսկծագին.
Եթէ ոչ կսկծական եդից զդեղն, վէրն ոչ սրբի. (դառն. Ոսկ. ես.։)
testator.
Մարդ եթէ մեռանի առանց կտակագրի։ Թէ չառնէ կտակագիր, եւ այլն. (Մխ. դտ.։)
to become furious, to give up to a frantic transport;
to become mad with love, passionate, frenzied with desire or lust;
to tickle, to titillate;
to be in rutting, in pruriency.
Երիտասարդ մոլեգնեալ կտղեալ ի մարմնոյ ցանկութիւնս։ Մոլեցին կտղիցին եւ աւելի քան զդէպն ջեռնուցուն։ Այնպէս մոլիմք եւ կտղմիմք, զի ո՛չ թէ մոլիցիմք՝ իմանամք։ Յորժամ համարի զգաստանալ, յայնժամ առաւել մոլի եւ կտղի. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Գ։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
cf. Կտտանք.
Զբոլորովին կտուտս վիշապիցն. որպէս թէ կտցելն, խայթելն. (Իսիւք.։)
to torture, to excruciate, to tear, to lacerate, to set on the rack, to torment atrociously;
to abuse, to harass, to ill-treat, to vex, to outrage;
to play on, to touch;
to ring;
— զդաշնակ, to play on the piano;
կտտած գինի, soured wine.
κεντέω stimulo μαστίζω flagello, vexo եւ այլն. Կտուտս ի վերայ ածել. որպէս թէ կտցել, կտուել, կտել. կծանել. խայթել. ծակոտել. խոշտանգել. թոպել. լլկել. կտցել, կճել, խօթել, խայթել, ծակծըկել, չարչրկել.