cf. Սգալի.
cf. ՍԳԱՏԵՍԱԿ. (եթէ չիցէ նոյնպէս գրելի).
in mourning;
mournful;
սուգ առնուլ —օք, to wear mourning.
Սգաւոր զսգաւոր ոչ մխիթարէ, բայց եթէ կրկին սուգ ի վերայ սգոյ յաւելու։ Արտաքնոցն երեւէին իբրեւ այրիք սգաւորք։ Նստէին ի վերայ երկրի՝ զօրէնս սգաւորացն կատարելով. (Մամբր.։ Եղիշ. ՟Ը։ Իսիւք.։)
Սգաւորական եւ զմթացեալ ծիրանիս անդանօր զգեցեալք (կայսերք ի քրմապետելն). (Նիւս. թէոդոր.։)
cf. Սելին.
Հրամայեաց նստուցանել զտէր պետրոս յոսկի սելին։ Զոսկի սելին յինքն էառ, եւ ասէ, թէ հայրապետական աթոռ է եւ չէ պարտ այլ ումեք ի վերայ նստել. (Ուռհ.։ Հ. օգոստ. ՟Թ.։)
chair, throne.
Հրամայեաց նստուցանել զտէր պետրոս յոսկի սելին։ Զոսկի սելին յինքն էառ, եւ ասէ, թէ հայրապետական աթոռ է եւ չէ պարտ այլ ումեք ի վերայ նստել. (Ուռհ.։ Հ. օգոստ. ՟Թ.։)
close, dense, compact, firm, strait, narrow, compressed, confined.
առաջինքն ասացին այսպէս, թէ լուսինն է տարր սեղմ, խիստ, մաքուր, գնդաձեւ. (Շիր.։)
to be contracted, compact, compressed, restricted, to press close, to grow narrower.
Եթէ զերկնից ասիցես, կայ հաստատեալ. նոյնպէս եւ զերկիր սեղմացեալ տեսանեմք. (Եզնիկ.։)
densely, closely, strictly, narrowly.
Որպէս սեղմ կամ սեղմացեալ. (եթէ չիցէ գրելի՝ Մեղմապէս).
chamber;
cabinet, closet;
cf. Հարսն;
concubine;
— միանձանց, cell;
— հարսին, nuptial bed, thalamus;
— ուսման, study.
(որպէս թէ քնեակ, քնարան). κοιτών cubiculum παστοφόρον , ταμεῖον, ταμιεῖον, ζάκχων cella, promptuarium ἅντρον antrum γυναικωνίτις mulierum conclave. Օթարան առանձնութեան. խուց. ներքին բնակարան. սրսկապան. որ եւ ՍԵՆԵԱԿ ԱՆԿՈՂՆՈՑ. ԿԱՆԱՆՈՑ. եւ Շտեմարան. մթերք. գանձարան. Տես (Ել. ՟Ը. 3։ Դտ. ՟Գ. 24։ ՟Բ. ՟Թագ. ՟Ժ՟Գ. 10։ եւ Ծն. ՟Խ՟Գ. 3։ Երգ. ՟Ա. 3։ ՟Գ. 4։ Տոբ. ՟Է. 17։ Մտթ. ՟Ղ. 6. եւ այլն։)
peak, point, summit of a rock, steep rock;
peg, wedge;
steep, cragged, a-peak, precipitous.
sepia, cuttle-fish.
Է կենդանի ինչ, զոր սեպեանս կոչեն, զորմէ ասեն՝ թէ զամենայն գոյն փոխէ. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
proper, special, particular, specific, one's own;
noble, illustrious, egregious;
—ք, one's own part, property or heritage;
— էր նմա, it was specially his, it was his lot.
ՍԵՊՀԱԿԱՆ կամ ՍԵՓԱԿԱՆ, կամ ՍԵՓՀԱԿԱՆ. (որպէս թէ սեպուհական, ազատական). περιούσιος peculiaris, eximius περιποίησις acquisitio ἑξαίρετος exemptus a numero, selectus եւ ἵδιος proprius, suus. Առանձնական. իւրական. յատուկ. իրաւամբք ժառանգեալ կամ ստացեալ. ազատ. որոշեալ. բուն. հայրենի, բնիկ. ընտիր. իսկագոյն.
cf. Սեպհականեցուցանեմ.
Երանի է քեզ, եթէ կամիս զայն սեպհականացուցանել. (Ճ. ՟Բ.։)
Այրն եթէ ի կնոջն իրացն տայ այլոց, ոչ կարէ առնող զայն սեպհականել (կամ սեփհականել), թէ եւ մնայ առ նմա բազում ժամանակ. (Մխ. դտ.։)
cf. Սեպհականեցուցանեմ.
Երանի է քեզ, եթէ կամիս զայն սեպհականացուցանել. (Ճ. ՟Բ.։)
Այրն եթէ ի կնոջն իրացն տայ այլոց, ոչ կարէ առնող զայն սեպհականել (կամ սեփհականել), թէ եւ մնայ առ նմա բազում ժամանակ. (Մխ. դտ.։)
to appropriate, attribute, ascribe or impute to oneself.
Երանի է քեզ, եթէ կամիս զայն սեպհականացուցանել. (Ճ. ՟Բ.։)
Այրն եթէ ի կնոջն իրացն տայ այլոց, ոչ կարէ առնող զայն սեպհականել (կամ սեփհականել), թէ եւ մնայ առ նմա բազում ժամանակ. (Մխ. դտ.։)
appropriation;
propriety;
attribute, attribution;
nobility.
Զծննդեանն ազատ սեպհականութնիւ (որդւոյ)։ Գիտել, թէ զինչ է առանձին սեպհականութեամբ հոգին սուրբ. զի անուանեալ կոչին բազում հոգիք. (Սեբեր. ՟Դ։ Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
of an universal or resplendent form (the Cross).
Իբրու սեռականաձեւ, մակդիր քառաթեւ սուրբ խաչին, առեալ ի բանից դաւթի անյաղթի, թէ փայտն
clearness, cleanness, purity.
Գինի ազնիւ, թէպէտեւ յամանոյ յաման փոխեսցես, նոյն համ է, եւ նոյն սեռնութիւնն. (Սեբեր. ՟Դ։)
born today.
gleaning, gathering or picking up seeds;
babbler, tale-bearer, telltale;
— լինել, to criticize, to find fault with, to censure.
Մի զօրէն սովեցելոյն սերմանաքաղ լինիցիք զփոքունսն մեր, եթէ սխալանս պարտ իցէ ասել, եւ եթէ խաղս. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
seed, grain;
berry;
corn, pulse;
progeny, race, descendants;
germ, bud, seeds, cause, principle;
cotyledon;
— արութեան, sperm;
— ձկանց, spawn;
— շողգամի, rape-seed;
ի — տալ զցորեան, to sow corn;
ելանել արութիւն սերման, to be afflicted with gonorrhea;
— առնուլ կնոջ, to conceive.
Կին ոք եթէ սերմ առցէ (այսինքն յղասցի) եւ ծնանիցի արու ... (կամ) էգ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
to play the telltale, to babble.
Յոլովս դեռեւս առ այսոքիւք եւ այլ ինչ սերմնաբանեսցես, եթէ կամիս բարդել. (Առ որս. ՟Գ։)
gonorrheic, ill of the gonorrhea.
γονορροής, γονόρροιος gonorrhoea affectus, seminifluus. Ցաւագար՝ ոյր սերմն արութեան կաթէ՝ ծորէ, կամ ելանէ ինքնին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Է. 4 = 13։ ՟Ի՟Բ. 4։ Թուոց. ՟Է. 2։ ՟Բ. Թագ. ՟Գ. 29։)
cf. Յղանամ.
to tell the truth;
to verify, to explain;
to trace the etymology or derivation of a word.
Եթէ հանդերձիցիմք զծառայակցացն մերոց ստուգաբանել, զնոյն եւ աստուած գործէ ի մեզ. (Ոսկ. պհ.։)
Աստուածդ՝ եթէ յԱստիս ածելոյ ստուգաբանեսցի, եւ կամ որք յայսոսիկ պանծաբանքն են, ի Հաստելոյ. (Առ որս.) ըստ հյ. իսկ ըստ յն. թեօ՛ս ի թէին, կամ է՛թին, կամ թէօ՛րին. այսինքն յընթանալոյ, կամ յայրելոյ, կամ ի տեսանելոյ։
Բժիշկ ոմն բնախօսէր՝ ստուգաբանելով զանուն բանջարին կոչելոյ սպանախ (որպէս թէ) սպա՛ն նախ, զի սպանանել արժան է նախ, եւ ապա զնա տալ կերակուր (հիւանդի). (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Բ։)
Են բազում անուանք առ մեզ ընտանեգոյն յայլոց լեզուաց եւ ի մերձակայից, որք ոչ ստուգաբանին. եւ եթէ կամեսցի ոք, ոչ ուղիղ թեւակոխեսցէ, այլ՝ խորթս ստեղծանէ. եւ ո՛չ է բազմաց զսա գիտել, բայց իմաստնոց։ Եւ ի պարսկաց բազում ինչ հասարակորդ է լեզուիս մերոյ, սոյնպէս եւ մեր առ նոսա. զոր եթէ ստուգաբանէ ոք, մեծապէս սխալէ. քանզի բազում անգամ մեր իսկ տեսեալ է ստուգաբանել մերոցս զայսպիսիս, որք այլոց լեզուաց են, որք իմաստունք կարծեցեալ էին, եւ այն յանհմտութենէ լեզուաց։
truthfulness, veracity;
etymology.
Ստուգաբանութիւն է լուծումն փաղառութեանց ի կատարեալ սեռ նախատիպ բառիցն։ Ստուգաբանութեան ձեւք են երեք. յիրէն, յարուեստէն, եւ ի ձայնէն. եւ յարացոյց առաջնումն՝ սափոր (որպէս թէ սափոր). երկրորդին՝ փայտատ (իբր հատ), եւ երրորդին՝ ճնճղուկ (որ ձայնէ ճը՛ն ճը՛ղ). (Երզն. քեր.։)
Անդարձն անկշռելի կոչի ստուգաբանութեամբ. (Վրդն. պտմ.) (գուցէ որպէս պիթէրաղի իմանայ զբառդ պրս. էնտէրզ )։
truly.
Եթէ ոք ստուգաբար զգրեալսն իմանալ կամի, գտցէ եւ այլն. (Պիտառ.։)
cf. Ստուգապէս.
Որպէս թէ ստուգիւ ինչ հասու ժամանակացն կարիցէ ոք լինել։ Չունին ստուգիւ զհամար զհնոցն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to speak darkly, with a veiled meaning.
circumlocution, ambages.
sketch, draught, outline;
draughtsman, pattern-drawer.
Ապա առեալ ի ձեռս զերանգս գեղոցն՝ նորոգէ զստուերագիրն նոքօք. որք թէպէտեւ զստուերագիրն ծածկեն յաչաց, սակայն զորպիսութիւն՝ ինքեանց գեղեցկութեամբն երեւեցուցանեն. (Շ. յկ. ՟Ի՟Է։)
to cover with shadow, to shadow, to shade, to darken, to obscure;
to hide, to veil, to overshadow;
to give shade.
Ստուերացուցանել զիրս չէ հնար, զի երեւելի նշան եղեւ ի ձեռն դոցա։ Մի՛ երկնչիր, եթէ պարտ է լռութեամբ ստուերացուցանել զյանցանսն. (Ոսկ. գծ.։ Բրս. ծն.։)
falsehood, untruth, story, fib, falseness, falsity;
ցուցանել զ—, to give the lie to;
to belie.
Խնդրէք զստութիւն։ Բորբոքէ զստութիւն վկայ անիրաւ։ Յուսացեալ իցեն զուր ի ստութիւն։ Ուրախ արարին ստութեամբ իւրեանց զիշխանս։ Պաշարեաց զիս ստութեամբ եփրեմ։ Քաղցրացաւ առն հաց ստութեան։ Եթէ ճշմարտութիւնն աստուծոյ յիմում ստութեանն առաւելաւ.եւ այլն։
cf. Սպարապետ.
to repent, to regret, to rue, to be seized with repentance, touched with contrition.
Ասորին՝ զածն զմտաւ, ստրաջացաւ ասէ. որպէս թէ ինք յինքն խորհուրդ ինչ կալաւ. (Կիւրղ. ծն.։)
Ուսի՛ր որպէս վասն անհնարին մեղաց ստրջանալ (ի վերայ նախանձու), եւ ապաշխարել. եւ եթէ այնպէս ստրջանայցես, վաղվաղակի զերծանիցիս յախտէն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
to desire earnestly, to long for, to sigh after.
acute-minded, sharp-witted, clear-sighted, subtle, penetrating, quick, ingenious.
Կամիմ զձեզ՝ թէ սրամիտք իցէք, եւ մի՛ վեր ի վերոյ անց եւ անցս առնիցէք. (Ոսկ. ղկ.։)
moving quickly, rapid, swift, impetuous, violent.
Սահեալ ի վերայ արշաւասոյր ալեացն սրավարաց մոլեգնելոց։ Ոչ եթէ ծայրաքաղ ինչ արարեալ՝ օդաբանս կամ սրավարս (կամ օրավարս, աւրավարս) ինչ խօսեցաւ. (Ագաթ.։)
sacred;
His HoliNess, His Grace.
Ո՛վ սրբազանդ մանկանց սրբազանից (տիմոթէէ)։ Սրբազան այրդ աստուծոյ։ Պետականդ բոլոր սրբազանից։ Ի սրբազանից արանցն։ Սրբազանն պաշտօնեայ։ Սրբազան տեսուչն պետրոս. (Դիոն.։ Մագ.։ Սարգ.։ Լմբ.։ Սիսիան.։)
to consecrate;
to deify, to idolize.
Կամելով աստուածքն սրբազանել զնա։ Ի ձեռն աստեղաց սրբազանեցին յերկինս։ Էր կաղնի մի սրբազանեալ զեւսի։ Կամեցեալ սնափառել, եթէ սրբազանեալ՝ յերկինս վերացաւ. (Նոննոս.։)
cf. Սրբամատոյց.
Աթոռակալութեանց նախագահից սրբանուէր տեսողութեանց։ Եթէ ախտս ինչ սրբանուէրս կաթուածոց աչաց սովիմբ բերիցի։ Զսրբանուէր այս օծելութիւն ի ճակատ դիմացս արեամբ քո գրեմք. (Նար. ՟Գ. ՟Ղ՟Գ։)
cf. Բնաջինջ.
Կամէր զքաղաքն սրբաջինջ եւ ամայի առնել։ Չարաչար պարտեալ կոտորեցան, եւ գրեթէ՝ սրբաջունջ եղեն. (Մարթին.։)
cf. Բնաջինջ.
Կամէր զքաղաքն սրբաջինջ եւ ամայի առնել։ Չարաչար պարտեալ կոտորեցան, եւ գրեթէ՝ սրբաջունջ եղեն. (Մարթին.։)
cf. Սրովբէախումբ.
Կամ որպէս գ. Գունդ կամ բազմութիւն սերովբէից։ Որպէս եւ ի տեսլեան եսայեայ թէպէտեւ երկուք երեւեցան յայտնապէս՝ ասէ սուրբ լուսաւորիչն, այլ յաներեւոյթս համագունդ կային անդէն. զի այս է ասելն.
cf. Սրովբէախումբ.
Կամ որպէս գ. Գունդ կամ բազմութիւն սերովբէից։ Որպէս եւ ի տեսլեան եսայեայ թէպէտեւ երկուք երեւեցան յայտնապէս՝ ասէ սուրբ լուսաւորիչն, այլ յաներեւոյթս համագունդ կային անդէն. զի այս է ասելն.
where the seraphim assemble;
chorus of seraphim.
Կամ որպէս գ. Գունդ կամ բազմութիւն սերովբէից։ Որպէս եւ ի տեսլեան եսայեայ թէպէտեւ երկուք երեւեցան յայտնապէս՝ ասէ սուրբ լուսաւորիչն, այլ յաներեւոյթս համագունդ կային անդէն. զի այս է ասելն.
guarded by seraphim.
good-eared, sharp-eared.
ՍՐՈՒՆՔ եւ ՍՐՈՒՆԳՆ կամ ՍՐՈՒՆԿՆ. κνήμη tibia, crus, sura σφόδρον, -ρα malleolus pedis. (լծ. հյ. Կրուկ. կրունկն. լտ. սո՛ւրա, գռո՛ւս ). Որպէս թէ սրինգ. Սրնգաձեւ ոսկր ոլոգաց հանդերձ մսովն. մասն բարձից ոտից ի ծնգաց ցգարշապարս կամ ցկոճն. ճիվ.
cf. Սրտաբեկ առնեմ.
Եթէ տագնապ ինչ հասանիցէ, ընդ անձանց եւ ընդ քո առ հասարակ սրտաբեկիմք. (Կիւրղ. թագ.։)
disheartened, dismayed, struck with consternation.
Ասեն, թէ դեղ է սրտաթափի եւ ատամնացաւի. (Կանոն.։)
touching the heart, moving, affecting, tender;
touched, moved;
eager, desirous, burning for;
angry, displeased, shocked, wounded, exasperated;
heart-of-fending, mournful, heart-piercing.
Ուրասցի զանձն. որպէս թէ այլոյ մարմին տանջի, այնպէս սրտառուչ լինի (այսինքն ոչ նեղի ի սրտէ). (Մեկն. ղկ.։)