to die, to expire, to breathe one's last, to give up the ghost, to depart this life, to pay the last debt to nature;
to mortify one's body;
մահու —, to be punished with death, to suffer capital punishment;
— ի մարտ պատերազմի, to die on the breach, to be slain in action;
— ի վերայ ազգին, ի սէր հայրենեաց, to die for one's country;
— քաջութեամբ, պատուով, to die on the field of honor;
մերձ է ի —, he is at the last gasp, he is expiring, dying;
որպէս կեայ ոք այնպէս եո մեռանի, people generally die as they live.
Ոչ թէ մեռանելն չար իցէ, այլ չարեօքն մեռանիլ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
dead, deceased, defunct;
dead body, corpse;
ընդ —ս համարել, to believe or take for dead;
օր մեռելոց, All Soul's day;
ցուցակ մեռելոց, register of the dead;
պաշտօն մեռելոց, office for souls in purgatory;
cf. Ննջեցեալ.
Թէ ո՛րպէս արժան է զմեռելոցն առնել։ Թէ ձեռնհաս իցէ այրն, զմեռելոյթսն արասցէ (կնոջն). եւ եթէ ոչ իցէ, յիւրոցն (յընչից կնոջն), եւ առն ի ժառանգութիւն մի՛ լիցի. (Մխ. դտ.։)
necromancer.
Թուի թէ եւ այս զմեռելահարցուկսն նշանակէ. (Գէ. ես.։)
funeral expenses;
the goods of the deceased.
Թէ ո՛րպէս արժան է զմեռելոցն առնել։ Թէ ձեռնհաս իցէ այրն, զմեռելոյթսն արասցէ (կնոջն). եւ եթէ ոչ իցէ, յիւրոցն (յընչից կնոջն), եւ առն ի ժառանգութիւն մի՛ լիցի. (Մխ. դտ.։)
to cause the death of, to put to death, to kill;
to mortify.
Եթէ մեռանիմք, կեանք (կամ կեամք). եւ եթէ մեռուցանեմք, մեզ նոյն կեանք առաջի կան։ Լաւագոյն զմեռանիլն կամին՝ քան զմեռուցանելն. (Եղիշ. ՟Ե։)
mortification.
Զի՞նչ է այլ քաղց եւ ծարւ, եթէ ոչ մեռուցումն մարմնական ախտից. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
eleven.
Ի համարս թուոց տասնն է կատարեալ. եւ եթէ ա՛յլ թուէ, ի մին դառնայ ասել մետաստան, եւ որ ի կարգին է. (Նար. երգ.։)
of our form or nature, human, incarnate.
of our nature, human.
sometimes, now and then, from time to time;
cf. Երբեմն.
τοῦτο μὲν, τοῦτο δὲ, νῦν nunc, nunc ἑνίοτε, ἅλλοτε interdum, aliquando, aliquoties, alias. Երբեմն, երբէք. է՛ զի. է՛ր զի. (որպէս թէ՝ մի երթ, միանգամ, զմի նուագ) հեղմը, հեղմալ, մէյմը, մէյմալ, հիմա, ետքը.
Մերթ շանթէր գալարէր, մերթ պարզէր գոչէր. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Մերժեցուցանեմ.
ὡθέω, ἁπωθέω, ἑξωθέω . (լծ. թ. էօթէյէ՝ կէրի էթմէք ). pello, expello, propello, abjicio, rejicio ἁποβάλλω, ἁποποιέομαι amoveo, projicio ἁφίστημι, μεθίστημι , μεθιστάνω, ἁποικίζω, ἁπέπω abdico, nego եւ այլն. Հերքել, չթողուլ մերձ կալ. մեր չէ՛ ասել. ի բաց վարել. վանել. արտաքսել. ի բաց որոշել. ընկենուլ յերեսաց. տարագրել. խոտել. ժխտել.
bare athlete or wrestler;
—ք, wrestling.
Ընդ որչափ այժմ առ մերկամարտութեանս օրինադրեցին այնոքիկ՝ որք մերկամարտիկք են, թէ զի՛նչ է բարւոք մերկամարտուցելոցն գործք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
sap, juice;
extract;
mucilage.
Կէսն ի կաթն, կէսն ի կեղեւ, կէսն ի հոյզն բաղսամոս ծառոյ։ Եւ զելեկտրոնէ ասեն, թէ եւ նա հոյզ է ծառոյ։ Ոչ գիտէ զզօրութիւն այնմ հուզոյ եւ այլն. (Վեցօր. ՟Ե։)
stream of water, watercourse;
overflowing, flowing out;
water-fall;
current, stream;
— հոգւոյն, the gifts of the Spirit;
— հրոյ, volcanic eruption;
torrent of flame;
— չարեաց, a torrent of ills;
—նս ջուրց իջուցին աչք իմ, my eyes have become water-brooks, my eyes run down with rivers of water.
Զարձանսն երկաթի թողլով, ուր ասացաք գոլ զհոսանս. ((որպէս ռմկ. աթէշ փիւսկիւրմէսի ). Արծր. ՟Ե. 11։)
to shed, to spill, to pour out;
to flow, to fall, to drop;
to gush, to stream, to run;
to scatter, to disperse;
to winnow, to fan;
to precipitate;
— յորդաբուխ արտօսր, — իբրեւ զհեղեղ զարտասուս, to shed tears abundantly, in torrents;
— հողմոյ, to cast to or throw to the winds;
cf. Հոսիմ.
Ոչ ի բարձրութեանն կայից հոսեցան։ Եթէ ի շարս գումարտակին՝ յորմէ հոսեցայ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Դ։)
shaded, shady, covered;
covering, protecting;
— ապարանք, house shaded by trees;
գահոյք —, bed with testers.
Զիա՞րդ կոչեցաւ նաբուգոդոնոսոր արքայ հովանաւոր, բայց եթէ ի տեսլենէ ծառոյն. (Մծբ. ՟Ե։)
the smell, the sense of smelling, nose.
Եթէ ամենայն լսելիք էին, ո՞ւր էին հոտոտելիք. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 17։)
to smell, to scent;
to sniff up, to breathe;
to touch, to approach;
— ի հոտ անուշից, to accept the sweet savour or odour.
եւ հ. ՀՈՏՈՏԻՄ ὁσφραίνομαι, ὁσφράομαι odoror, olfacio. որ եւ ՀՈՏՈՏԵՄ, ՀՈՏՈՏԱՄ. (որպէս թէ հոտհոտել) Առնուլ զհոտ. ձգել զհոտ ռընգամբք. մերձեցուցանել զհոտոտելիս. հաճիլ ընդ բուրումն. ընդունել սիրով. որպէս եւ Մերձենալ կամ յարիլ ի հուր, եւ այլն. հոտուըտալ.
well, cistern, tank;
ditch-gully.
Եթէ ոք բացցէ հոր։ Տէր հորոյն տուժեսցի. (Ել. ՟Ի՟Ա. 33։)
ի, ից. γαμβρός gener. Փեսայ՝ ըստ որում առնչակից աներոյ իւրում. (որպէս թէ հիւր եկեալ որդի, որ եւ ի տեղի հօր ունի զաներ իւր)
ford, shallow passage, way;
cf. Հոյն;
fordable, passable;
— մի, a little, something;
briefly, succinctly;
ի — ելանել, to obtain one's scope.
Անհունս ասեմք անհաւատսն, ո՛չ եթէ անելանելիք ի հնէն. քանզի ամենայն ուրեք եզերեալք են. Անյաղթ պորփ.։ Ուր գոյ նմանութեամբ եւ նշանակութիւն բառիցս՝ Սահման, Չափ, Բաւ.
harvest;
crop;
summer;
— խոտոյ, hay-making;
ժամանակ հնձոց, reaping, harvest-time, mowing-time;
(խոտոյ) hay-time;
երգ հնձոց, harvest-home;
առատ —, abundant harvest;
ոսկեփայլ, — փունջ —, golden harvest;
յաւուրս հնձոց, in harvest-time.
θερισμός, ἁμητός messis եւ θέρος aestas. (արմատ բայիս Հնձել) Հասուն արմտիք քաղելիք, եւ քաղումն նոցին. հնձումն ցորենոյ, եւ ժամանակ նորին, այսինքն Ամառն. (յն. թէրիսմօ՛ս եւ թէ՛րօս. լծ. ընդ հյ. ջեր) հունծ.
near, nigh, close, adjacent;
near, close to, by, by the side of;
—, ընդ —, — ընդ, — առ —, ի հպոյ, near, close, at hand;
by and by, shortly, soon, very soon, in a short time;
— լինել, երթալ, մատչել, to be near, to approach, to draw near, to go or come near to, or towards, to go closer to;
to touch.
Էր յայնժամ կռիտիաս գրեթէ հուպ ամաց իննսնից. (Պղատ. տիմ.։)
to make proud, to puff up, to inflate, to render haughty.
Զսա հպարտացուցանէ, թէ նմա՛ է պարտ քեզ խոնարհել. (Մանդ. ՟Ժ՟Գ։)
to approach.
to approach;
to touch, to handle.
Ի հպել տապանակին ի քաղաքն։ Եթէ հպեցայ ձեռօք իմովք ի կաշառս. (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 16։ Յոբ. ՟Լ՟Ա. 7։)
to deck, to trim or bedizen oneself out, to spruce up, dress or adorn oneself in a studied or affected manner.
(լծ. ծպտիլ. թ. թէպտիլ օլմագ ) Այլափոխիլ օտար զարդուք. պաճուճիլ. պճնիլ. եւ Խենեշանալ միմոսաբար։
the rhetors, orators.
Ոչ եթէ առաւելութեամբ բանիւք իմաստութեամբ հռետորէից. (Եփր. հռ.։)
cf. Համբաւ;
exultation, rejoicing;
solemnity, pomp;
—աւ, solemnly, pompously;
— հարկանել, cf. —եմ;
— լինել, to be heard, published, divulged;
— հարկանիլ, to be spread the fame of;
եւ երթայր — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս, and the fame of him went out into every place of the country round about;
— ընթանայ, it is reported, there is a report, they say;
the report is spread;
it is rumoured.
Հռչակ ապա եղեւ ի հռոմ, եթէ կենդանի է. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Հսկութիւն.
Տքնական հսկութեամբ։ Հսկութեան վարդապետ։ Միթէ հսկութեա՞մբ. (ՃՃ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
watching, wakefulness, sleeplessness;
vigilance.
Տքնական հսկութեամբ։ Հսկութեան վարդապետ։ Միթէ հսկութեա՞մբ. (ՃՃ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
watch, vigil;
vigil, eve of a feast.
Տքնական հսկութեամբ։ Հսկութեան վարդապետ։ Միթէ հսկութեա՞մբ. (ՃՃ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
renouncing, abdicating, resigning, taking leave of;
resignation;
leave of absence;
տալ — ողջոյն, to take one's leave, to say good-bye, to bid farewell to;
— կեանք, retired or solitary life.
Ամենայն աստուածաշունչ գրոց գրեթէ հրաժարական ողջոյն տուեալ. (Պրպմ. (որ է բարեաւ մնալ ասել։))
Նաեւ չէքն յոչխարաց իմոց՝ ո՛չ եթէ հրաժարական ինչ իցէ, որպէս թէ չէ հնար լինել յոչխարացն իմոց. (Նանայ.։)
unbecoming, indecent;
prohibited, forbidden.
Թո՛ղ եթէ ի հրաժարելեացն, եւ որ ոչ հաճոյք են աստուծոյ։ Ի հրաժարելեացն առնել (ինչ) կամ ասել. (Բրս. հց.։)
cf. Հրաժարեմ.
Եթէ ուտես ի հրաժարեցուցեալ փայտէդ։ Ի ճաշակումն հրաժարեցուցեալ պտղոյն. (Կամրջ.։)
renunciation, renouncing, relinquishment;
abdication;
resigning, resignation;
denial, refusal;
leave of absence;
dismission, discharge;
permission;
parting, leave;
farewell, adieu, good-bye;
— առնել, տալ, cf. Տալ հրաժարական ողջոյն;
to renounce, to give over, to relinquish, to resign;
to retire from, to leave off;
to bid adieu or farewell;
ի —ի կացուցանել, to dismiss, to discharge, to send or turn away;
առնուլ — անդարձ, to bid an eternal farewell, to bid adieu for ever.
Ի միում ժամու հրաժեշտ լինի ձայնիւ, եթէ երթա՛յք յինէն անիծեալք. եւ սատանայ մնայ պապանձեալ, մինչեւ հրաժեշտն լինիցի. (Պիտառ.։)
full of fire, ardent, burning.
cf. Հրակիզեմ.
instructive;
instructing;
instructor, teacher, tutor.
Եթէ վաճառեսցէ բժշկի ոք, եւ կամ հրահանգողի, ոչ իցէ դարձուցանել զայնպիսին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
imperative, imperious, lordly, dictatorial;
imperative mood.
Ոչ լուաւ ի վարդապետէն իւրմէ, թէ կեցցե՛ս. եւ էր ասացեալս ըղձական, եւ ոչ հրամայական. (Կլիմաք.։)
to command, to order, to enjoin, to impose, to prescribe;
to permit, to allow, to authorize;
to establish, to settle, to dispose;
ոչ —, to forbid, to prohibit, to proscribe, to interdict.
Հրամայեցէ՛ք ինձ զիմ տեղին։ Առ ի՞նչ արդեօք հրամայեսցես՝ քան թէ հրամայիցիս. (Եղիշ. ՟Ը. ՟Ա։)
commander.
Զտիմոթէոս այնչափ եկեղեցեաց հրամանատար առնէր. (Ոսկ. ես.։)
command, order, ordination;
leave, license, permission.
Ըստ աստուծոյ հրամանատրութեան. այսինքն եթէ տէր հրամայեսցէ. (Փարպ.։)
Ասեն, եթէ հրամանատրութիւն եղեալ էր առ հոմերոս, թէ յորժամ խնդիր ինչ ոչ կարասցէ լուծանել, յայնժամ մահասցի։ Յաղագս հրամանատրութեան կրիւսոսի. (Նոննոս.։)
burnt, consumed by fire;
burning, consuming by fire.
Կոչեցաւ անուն տեղւոյն այնորիկ հրայրեաց։ Ի հրայրեացսն եւ ի փորձութեանն։ Սով եթէ լինիցի, կամ թէ հրայրեացք. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 3։ Օր. ՟Թ. 22։ Ղեւտ. ՟Ժ. 6։ ՟Գ. Թագ. ՟Ը. 37։)
fire, heat, ardour.
Յորժամ տեսանիցեն (զոք,) թէ չկայցէ ի հրայրս, չցանկանայցէ իշխանութեան, յայնժամ սմա իսկ տայցեն զիշխանութիւնն. (Ոսկ. եփես.։)
extremely well narrated;
relating wonders;
mysterious.
Մատթէոս յիւրում հրաշապատում տառսն. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
most majestic, — glorious, — august.
Հրաշափառ հնազանդութիւն քրիստոսի։ Հրաշափառ դիպմամբ. (Աթ. ՟Գ։ Նիւս. թէոդոր.։)
wonderfully, marvelously, admirably;
miraculously;
majestically, gloriously.
Եթէ մատուցանիցես պատարագ քո, զայս հրաշափառապէս եւ նախատիպ՝ առ քահանայս առնուլ յարմարագոյն է. (Բրս. հց.։)
cf. Կրակապաշտ.
Եթէ ոչ ակն առեալ էր իմ սրբուհւոյդ նունեայ, կրէիր դու զպատուհասն հարց քոց հրապաշտից։ Քո՛ է տէր յաղթութիւն, եւ ո՛չ հրապաշտից եւ ամբարտաւանից. (Պտմ. վր.։)
made public, published, divulged every where, rumoured abroad;
— առնել, to publish, to make known far and wide, to divulge, to noise or rumour abroad;
— լինել, to become public, to take wind, to be published, divulged.
Հրապարակագոյժ աղաղակէր, թէ բարւոք ասաց վասն ձեր հոգին սուրբ։ Ստեփաննոս իսկ յորժամ հրապարակագոյժն բարբառէր. (Ոսկ. գծ.։)
democracy.
Այժմ են քաղաքավարութեանց երկու ոմանք իբրու մարք. միիշխանութիւն, եւ հրապարակակալութիւն. զմինն ունի սեռն պարսից, եւ զմիւսն մեք ... Եթէ եւ հրապարակակալութիւն էր ի սմա միայն լեալ ազատ արանց, ոչինչ էր թերեւս լեալն յոյժ չարաչար. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)