sorcery, magic.
Դիւական. հմայք. կախարդութիւն.
Ասեն եւ դիւահմայութիւնս առնել. (Ճ. ՟Ա.։)
that liquefies or melts easily.
εὕτηκτος liquabilis Որ դիւրաւ հալի, լուծանի, կամ մարսի.
Ոչ հալէին զսառնակերպ զդիւրահալ զազգ անուշակ կերակրոյն. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 20։)
Զկերակուրն թեթեւ եւ դիւրահալ ուտէ. (Մխ. բժիշկ.։)
cf. Դիւրակոր.
that can be easily related.
εὑαρίθμητος facile numerabilis Զոր դիւրին է ի համար արկանել. դիւրաթիւ.
Փախիցեն իբրեւ ի հրոյ, եւ լինիցին դիւրահամարք. (Ոսկ. ես.։)
Սակաւք զերծեալք, զի եւ մանկան դիւրահամար լինել. (Գէ. ես.։)
Ոչ ռամկի ումեմն, այլ եւ մեծ թագաւորի դիւրահամարս թերեւս գտանել զսոսա. (Պղատ. սոկր.։)
mild, affable, gentle
that agrees easily with his enemies.
εὑπραμύθητος, εὑμενής benevolus, benignus, facile placabilis Որ դիւրաւ հաշտի. եւ Հեզ. բարեմոյն. դիւրահաւան. դիւրանսաց.
Դիւրահաշտ գոլ՝ զոհիւք եւ ուխտիւք ածանցելով ... Աստուածքն են դիւրահաշտք պատարագօք եւ ուխտիւք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Ամենեցուն միաբանելն յաստուծոյ պաշտօնն՝ դիւրահաշտ առնէ զաստուած. (Խոսր.։)
Դիւրահաշտ թշնամի (մարմինն ընդ հոգւոյն). (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Զլսօղն՝ դիւրահաշտ լինելով՝ քաջ ուսումնագոյն գործիցէ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
that happens quickly;
easy, conceivable, that can be easily understood.
Որպէս Դիւրաւ հասու լինելի, հասկանալի. դիւրիմաց. դիւրին.
Հեշտընկալ եւ դիւրահաս տխմարագունիցն լիցին. (Ագաթ.։)
Զպարզն առաջի դնեն իբրեւ զդիւրահաս. (Իգն. յռջբ։)
Թողլով զբազմաքնին բան, զդիւրահասն եւ զառձեռնպատրաստ դիցուք առաջի. (Շ. հրեշտ.։)
Դիւրահաս զոտանաւորս սկսայ կատարել. (Մագ. ՟Ի։)
դիւրահաս. Դիւրաւ հասանելի, ժամանելի, ստանալի, ի ձեռսն բերելի.
Խոնարհութիւնն՝ որ ամենեցուն է դիւրահաս. (Լմբ. սղ.։)
Զի մի կնտացեալ սողասցեն դիւրահաս թշնամեացն. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
դիւրահաս. Որ դիւրաւ հասանէ, ժամանէ.
Հնարաւոր դիւրահաս՝ առ ամենայն անբաւ գերամբարձութիւն յաւէտ յառաջեալ. (Նար. ղ։)
Հողեղէն բնութեանս եղեր դիւահարս պատճառ (փրկութեան). (Շ. տաղ խչ.։)
that causes easily to comprehend.
Որ դիւրաւ հասուցանէ, կամ հասկացուցանէ.
Առ նա թերեւս ունիցիմք զդիւրահասոյցն քաջալերիչ լերանելին ղուկաս. (Ագաթ.։)
Եւ որպէս Դիւրահաս՝ ըստ ՟ա նշ.
Հեշտընկալք եւ դիւրահասոյցք ախմարագունիցն լինիցին. (Կորիւն.։)
easy, condescending;
credulous;
credible, that can be easily believed.
εὑπειθής qui facile paret, vel obsequitur, credulus Որ դիւրաւ հաւանի. դիւրալուր. հլու. միամիտ. բարեմիտ. դիւրախաբ.
Հեզ, դիւրահաւան. (Յհ. ՟Գ. 19։)
Դիւրահաւան գոլով առ բարեպաշտութիւնն. (Ճ. ՟Ա.։)
Դիւրահաւա՛ն լեր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որ եդեալ օրինացն դիւրահաւան իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Առ կամս ուղղողին դիւրահաւան ելով (կամ դիւրահաւանելով). (Պիտ.։)
Առ դիւրահաւանս ոմանս, եւ յոյժ ունկնդիրս իւրոյ վարդապետութեան գրէր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Տե՛ս եւ զնոսա դիւրահաւանս (կամ դիւրհաւանս) ոմանս եւ արհամարհելիս. (Ոսկ. գծ.։)
Դիւրահաւան է ազգ մարդկան ի հեշտասիրութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Առ ի խաբէութիւն պարզմտացն, կամ դիւրահաւանիցն. (Առ որս. ՟Գ։ եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։ եւ Սանահն.։)
Դիւրահաւանիցն պատահիցէք. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Զի կրկին կոչմամբն դիւրահաւան ձգեսցէ առ ինքն. (Շ. մտթ. ՟Դ. 16.) իբր մ. դիւրաւ։
ԴԻՒՐԱՀԱՒԱՆ. Դիւրաւ հաւանելի.
Չի՛ք այլ ինչ, որ ճաշակողաց նորին ոչ է դիւրահաւան. (Լմբ. պտրգ.։)
Դիւրահաւանս առնել ձեզ. (Տօնակ.։)
credulity, simplicity.
Դիւրաւ անսալն. հլութիւն.
Դիւրահաւանութիւն ճշմարիտ սիրով առ վերակացուն եղիցի ամենեցուն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Հեզութիւն եւ դիւրահաւանութիւն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։ Շ. յկ. ՟Խ՟Զ։)
credulous, that believes easily.
Որ դիւրաւ հաւատայ. դիւրահաւան. դիւրորսալի.
Օձն ծանեաւ առ երեսսն երթալ առ դիւրահաւատս. (Բրս. հց. յն. դիւրածելի։)
credulity, facility of believing readily.
very easy.
easily, with great facility
that easily decays or spoils.
that obeys easily, ready or easy to obey.
very easy, or possible.
εὕπορος facilis Դիւրաւ հնարելի, կարելի. դիւրին.
Պարթեւազանցդ դիւրահնար գոգցես ի ձեռն կեղծաւոր սիրոյ զդաւելն. (Խոր. ՟Բ. 71։)
Անհնարինքն ի մէնջ կարծեցեալք, նմա դիւրահնարք. (Լմբ. ատ.։)
Որում ամենայն ինչ անհնարին՝ դիւրահնար է յոյժ. (Սարկ. հանգ.։)
Դիւրահնար ճանապարհ ցուցանելով. (Փարպ.։)
ԴԻՒՐԱՀՆԱՐ. εὑμήχανος industrius, ingeniosus Դիւրաւ հնարս գտօղ. ճարտար.
Դիւրահնար կենդանի մարդ։ Այնպիսի տեսի ես երբեմն զկախարդութիւն հաւու դիւրահնար. (Բրս. վաշխ.։)
Դիւրահնար է ամենայն ըմբռնեալն (ի յետին տագնապի). (Ածաբ. կիպր.։)
Զդիւրահնարս զայս զձեռաց գործիս պիտանացու ունի. (Նիւս. կազմ.։)
Պաշտպան դիւրահնար. (Պիտ.։)
դիւրահնար. մ. դիւրահնարաբար. Դիւրին հնարիւք. ճարտարութեամբ.
Դիւրահնար ազատեցաւ ի դատապարտութենէ։ Դիւրահնարաբար գործել, կամ կլանել. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. լիւս.։)
flowing, that flows easily.
εὕροος Որ դիւրաւ հոսի. հալուկ.
Որպէս դիւրահոս գետ ընթանայ. (Վրդն. սղ.։)
Եւ առ այլսն դիւրահոս աստուստ. (Պղատ. տիմ.։)
easy of access, affable
Դիւրաւ հպելի, եւ հպեալ. դիւրամերձ. դիւրամերձենալի.
Դիւրահուպ առ ի մէնջ բուսանելով. (Անյաղթ բարձր.։)
Ամենայն կենդանեաց դիւրահուպ լինելով (արեւուն). (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
Դիւրահուպ է, ըստ որում եդեալ ի դրախտին. (Փիլ. այլաբ.։)
Տնկեցաւ յաշխարհի դիւրահուպ, եւ ի մէջ մարդկան. (Հ. կիլիկ.։)
Այսոքիւք բառնաբաս կազմէ զնորա հաւատարմութիւնն, ուստի եւ դիւրահուպ եղեւ առ նոսա պօղոս. (Ոսկ. գծ.։)
in three volumes.
that consists of three things or words;
— նուագ, trisagion.
Երիւք նոյն բառիւք հիւսեալ, սուրբ սուրբ սուրբ. երեքսրբեան.
Եռահիւսակ սրբասացութիւն, կամ սրբասացութիւնք. (Անյաղթ բարձր.։ Անան. եկեղ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զեռահիւսակն առնուլ զօրհնաբան՝ զփառատրութիւնն սրոբէական. (Գանձ.։)
Փառք եռահիւսակ անձանց սուրբ երրորդութեանն, եւ միոյ տէրութեան. (Յիշատ.։)
Եռահիւսակ պսակ». իբր յերից նիւթոց կամ գունոց հիւսեալ. (Նանայ.։)
ԵՌԱՀԻՒՍԱԿ մ. Իբր Եռահիւսակ սրբասացութեամբ.
Որ ի հրեղէն լեզուացն եռահիւսակ սրբաբանիս». տպ. եռահիւսեակ. (Շար.։)
cf. Եռահիւսակ.
Իբր Եռահիւսակ սրբասութիւն.
Զեռահիւսեակըն նուագեալ, զմի տէրութիւնդ երգաբանեալ. (Շար.։)
wonderful, astonishing, surprising.
Ըստ երից գլխոց հրաշալի. երից հրաշալի կամ փառացի.
Եռահրաշ զինու վառեալ, հաւատով, սիրով, եւ յուսով. (Սիսիան.։)
divided into three parts, divided trebly, trisected.
Յերիս տրոհեալ. եւ Բաժանումն յերիս.
Սեռք եւ ազդ եռատրոհիւք որոշեցան. (Շ. միշտ էիդ.։)
vicegerent, vicar.
cf. Տեղապահ, իբր Փոխանորդ. տեղը բռնօղ, աթոռակալ.
Ես ասէ՝ ետեղապահ եմ։ Իբրեւ եկն հայրապետն ներսէս, ի վերայ հասանէր ետեղապահին սրբոյն խադայ. (Բուզ. ՟Դ. 12. եւ 13։)
lieutenancy.
cf. Տեղապահութիւն.
Զաթոռ եպիսկոպոսապետութեան ետեղապահութեամբ յաջորդեաց յովսէփ. (Խոր. ՟Գ. 67։)
soon thawed or lique-fled.
Որ փութով հալէ կամ մարսէ.
Կազմեաց եդ փոքր թռչնոցն երագահալ խածիս. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Արագահաս.
Արագահաս. որ փութով հասանէ. իսկոյն ժամանօղ.
Առաքէր սուրհանդակս երագահաս. (Կաղանկտ.։)
Երագահաս սուրբդ սարգիս. (Շար.։)
Երագահաս կորուստ (կամ արագահաս). (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 2։)
Երագահաս սպեղանիք, կամ վախճան կենցաղոյս. (Փարպ.։)
cf. Երազահմայ;
— երազոց, dreamer, visionary.
Կոչեաց զամենայն երազահանսն եգիպտոսի։ Պատմեցի երազահանացն, եւ ոչ ոք էր որ մեկնէր. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 8. եւ 24։)
Աշակերտ մոգի ուրումն երազահանի. (Խոր. ՟բ. 45։)
ԵՐԱԶԱՀԱՆ ԵՐԱԶՈՑ. Որ հանէ երազս ի գլխոյ իւրմէ. յն. ἑνυπνιαζόμενος , յերազօղ։ (Օրին. ՟ժգ. 1. 3. 5։)
explanation of dreams
Լիւկիացիք ասին յառաջ գտանել զերազահանութիւն. (Նոննոս.։)
Իղձն բաղտամայ՝ բաբելոնացւոցն ապրեցուցիչ երազահանութեամբ, եւ յովսէփ երազատես եւ երազահան փարաւոնի .. . այն հեթանոսացէ, եւ ոչ քրիստոնէից. (Եղիշ. հոգ.։)
one irocritic, diviner by means of dreams;
— լինիմ, to divine by means of dreams.
Օտար խորհրդով նշանագիրս գծել, եւ երեզահմայ լինել, ցնորել (զհետ) մոլորութեան երազահան ստութեան. (Եղիշ. հոգ.։)
cf. Երազահան.
that recompenses, grateful;
— լինել, to be thankful;
—ք, thankfulness, cf. Շնորհակալութիւն.
Շնորհահատոյց. երախտագէտ
Ըստ երախտահատոյց լինելոյ. (Յհ. կթ.։)
Երախտահատոյց լինել աստուծոյ յոգն սիրոյն. (Խոսր.։)
Երախտահատոյցք լիցուք երախտաւորին մերոյ եւ աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Ախորժեմք (գտանիլ) ընդ շնորհապարտսն եւ ընդ երախտահատոյցսն. (Տօնակ.։)
ԵՐԱԽՏԱՀԱՏՈՅՑՔ. գ. εὑγνωμωσύνη aequitas animi, gratus animus Հատուցումն շնորհի վասն երախտեաց. երախտագիտութիւն.
Աստ ճաշակ կերակրոց գոհութեամբ. աստ երախտահատոյցք առ արարիչն ամենայնի, աստ հօրն քրիստոսի երկրպագութիւնք. (Կոչ. ՟Զ։)
bleeder;
lancet.
Ասի կարեւոր՝ եւ որ վասն իւր փախչելի է, բայց վասն այլոյ ընտրելի, որպէս երակահատն. քանզի նշարակն եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ապա թէ ոչ՝ եւ մեք ասասցուք զերակահատն, որ ի մարմին, բժշկականութեան մասն գոլ. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Գրի եւ երակհատ, իբր Երակահատութիւն.
Երակհատ դեղ է, որ փութապէս թօթափէ զժահահոտութիւնս անյայտս. (Կլիմաք.։)
blood-letting, phlebotomy, bleeding.
Երակահատութեան ասիցէ զառողջութիւն գոլ կատարումն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
glorified;
delighted.
• «փառաւորուած, պա-տիւ գտած կամ ուրախ». մէկ անգամ ունի Ե-ոիշ. գ. էջ 64 «Առատաձեռն պարգևօք եռա-հիկք (կամ երահք) լինէին ի նմանէ»։ Սրա-նից է թւում րահաւետեալ «ի բացուստ հիա-ցեալ», որ ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 315.
• ՆՀԲ պրս. ֆերահ, ֆէրախ։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ, 315 արաբ. [arabic word] rahī «անդորր, խաղաղ (կեանք), շարունակ կերպով տրուած (պարէն)»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] rah «ուրախութիւն» (Будaговъ, 1, 586)։ Ա-կինեան, Եղիշ. վրդ. Ա. 237 կարդում է երանիկ և հասկանում է «իրանցի»! Այս ռէաքում ի՛նչ միտք ունի ասել «Առա-տաձեռն պարգևօք երահիկք լինէին ի նանի»։
ԵՐԱՀ կամ ԵՐԱՀԻԿ. Որպէս պ. ֆէրահ, ֆէրախ. այսինքն Փառաւոր, բարձր. կամ որպէս հյ. Ուրախ, խրախ.
Առատաձեռն պարգեւօք երահիկք (կամ երահք) լինէին ի նմանէ. (Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Երահ.
• «փառաւորուած, պա-տիւ գտած կամ ուրախ». մէկ անգամ ունի Ե-ոիշ. գ. էջ 64 «Առատաձեռն պարգևօք եռա-հիկք (կամ երահք) լինէին ի նմանէ»։ Սրա-նից է թւում րահաւետեալ «ի բացուստ հիա-ցեալ», որ ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 315.
• ՆՀԲ պրս. ֆերահ, ֆէրախ։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ, 315 արաբ. [arabic word] rahī «անդորր, խաղաղ (կեանք), շարունակ կերպով տրուած (պարէն)»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] rah «ուրախութիւն» (Будaговъ, 1, 586)։ Ա-կինեան, Եղիշ. վրդ. Ա. 237 կարդում է երանիկ և հասկանում է «իրանցի»! Այս ռէաքում ի՛նչ միտք ունի ասել «Առա-տաձեռն պարգևօք երահիկք լինէին ի նանի»։
ԵՐԱՀ կամ ԵՐԱՀԻԿ. Որպէս պ. ֆէրահ, ֆէրախ. այսինքն Փառաւոր, բարձր. կամ որպէս հյ. Ուրախ, խրախ.
Առատաձեռն պարգեւօք երահիկք (կամ երահք) լինէին ի նմանէ. (Եղիշ. ՟Գ։)
happy, blessed.
Շնորհազարդ. երանելի. ցանկալի.
Զրկեցաք այսօր յերանաշնորհ ճշմարիտ վարդապետէս. (Վրք. ոսկ.։)
Երգեա՛ կոյս անբիծ՝ երգ հօտապետից երանաշնորհից. (Գանձ.։)
happy;
blessed.
Felicia.
Սրբասնունդ եւ երանուհի տիկնոջն սոփիայ. (Նար. խչ.։)
Տեսանէր զորդի իւր մայրն երանուհի՝ զմանուկն երանելի (զմելիտոս) ի չարչարանս տանջանաց. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Արդ ես, ո՛վ երանուհի, ոչ եմ ինձ եւ յիս. (Ածազգ. ՟Ժ։)
Երանուհի մայր նորա». պիտի ըստ ձ. երանելի։
Մարիամայ երանուհւոյ»։
Էի երբեմն առ երանուհոյն դիոնեսայի. (Վրք. հց. ՟Բ։)
tom-tit, tit-mouse.
Թռչունն՝ որ ի թռիչս քաղէ զկերակուրն, երաշտահաւ ասեն. լորոյ չափ է, ի դարափոսս բնակէ, ագի ունի՝ կոտոշ կտուց, եւ ծիրանեգոյն փետուր. զմեղուքն քաղէ ի թռչման. (Վանակ. հց.։)
to force, to oppress, to molest;
to fist.
κρατέω, καταδυναστεύω detineo, vi subigo Բուռն հարկանելով յինքն ձգել. ըմբռնել. պինդ ունել, բռնաբարել. լլկել. յաղթահարել. յափշտակել.
Բռնահարեաց, եւ բռնադատեաց զնա, եւ տառապեցոյց զնա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 14։)
Բռնահարէին զայնոսիկ՝ որ բնակեալ էին ի սահմանսն. (Ճ. ՟Բ.։)
Բռնահարին ի դեղոցն. (Խոսր. այսինքն յաղթին։)
Բռնահարեսցուք զկեանսն յաւիտենականս. (Զքր. կթ.։)
Մերթ՝ Բռամբ կամ բռնցի հարկանել. կռփել.
Այլք ապտակէին յաջ եւ յահեակ դէմսն՝ բռնահարելով զնա. (Բրսղ. մրկ.։)
որպէս Բուռն հարկանել (զզաւակէն աբրահամու).
Վայել էր զանապականելին՝ բռնահարել զբնութեան զընդ ապականութեամբ, զի զնա ի բաց փոխեսցէ յապականութենէն. (Պիտառ.։)
vexation, oppression.
ἁντιλαβή apprehensio Բուռն հարումն. ըմբռնումն.
Զերծեալք ի բռնահարութենէ որսողին. (Խոսր.։)
Անմեղանչելիք մնան ի բռնահարութեան մերկ ձեռին՝ որպէս զգաւազանդ. (Արշ.։)
Առանց գայթակղութեան լինել. այսինքն մի՛ բռնահարութիւն ումեք տայցէք. (Ոսկ. կոր.։)
Ըստ կամացն նոցա հանդիպիլ սմա խօսքն, գեղեցիկ ուշիւ նպատակի բռնահարութեամբք եւ սոցա ունկնդրութիւնն. (Փիլ. տեսական.։)
died by a violent death, killed, murdered;
self-murderer.
βιοθάνατος qui violenta morte periit Բռնի մահացեալ. սպանեալ՝ որպէս գազանակուր, սրախողխող. մեռեալ ի խաչի. ի մահ մատնեալ յայլոց, կամ անձամբ անձին, որպէս անձնասպան.
Զնշխարս բազում բռնամահ մարդկան (սպանելոց ի ցլագլուխ ձիոյ՝) տեսեալ՝ ողորմէր. (Պտմ. աղեքս.։)
Վաստակեցաւ ի բռնամահ վկայիցն համբերութեանց։ Մոլորին ի մարդ բռնամահ։ Զոր ասենն, թէ Քրիստոս մարդ էր, եւ դադարեաց (ի կելոյ) իբրեւ զռնամահ, ասասցե՛ն, որո՞յ մարդոյ բռնամահի աշակերտօք ամենայն երկիր լցաւ. որո՞յ մարդոյ բռնամահի անուամբ դեւք ելանեն։ Չգիտեն, թէ բռնամահ է՝ որ իւրովք կամօք զինքն հանէ ի կենացս. (ՃՃ.։)
vertical;
vertically.
very celebrated, famous, renowned.
ὐπερεύφημος supercelebratus Հռչակեալ յոյժ, մեծահամբաւ.
Զպաշտելի եւ զգերահռչակ եւ ամենահռչակ աստուածապետութիւն. (Դիոն. երկն.։)
Գերահռչակ առաքինութիւն, կամ գլուխ տօնից. (ՃՃ.։)
Գերահռչակ ուխտ (այսինքն վանք), կամ քաղաք հռոմայեցւոց. (Շ. թղթ.։ ՃՃ.։)
Այսպէս գերահռչակ հրճուանօք անցեալ գայր յաշխարհ իւր. (Կաղանկտ.։)
to celebrate, to praise publicly, to render famous.
Բարեհամբաւել յոյժ հռչակաւ մեծաւ. ներբողել. գովել, քարոզել.
Զանհամեմատ քո մեծութիւնդ, կամ զարժանապատիւ ձեր տէրութիւնդ գերահռչակել։ Գերահռչակեալ ես։ Չքնաղապէս գերահռչակի. (Նար. կուս. եւ Նար. առաք.։)
Իմաստութիւն ի քաղաքաց աշտարակս եւ ի դրունս գերահռչակի. (Լմբ. առակ.։)
astonishing, surprising, marvellous, very admirable, miraculous.
Յոյժ հրաշալի. սքանչելի. հրաշափառագոյն.
Գերահրաշ զօրութեամբ։ Ո՛վ գերահրաշ ծաղիկ. (Շար.։)
Գերահրաշ բարունակք յէէն զարգացեալք եւ ծաղկեալք. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)
Ի միում գերահրաշ գահաւորի.. (Ագաթ.։)
Սքանչելեաց մակաւասար, զարմանաց գերահրաշ. (Մագ. ՟Ի՟Է.) իբր գերագոյն եւ ի վեր քար զհրաշս։
Պօղոս գերահրաշիւք յափշտակեալ. (Ճ. ՟Ա.) իբր գերագոյն հրաշիւք, կամ ի հիացման մտաց։
celestial, divine, supernatural, extraordinary;
excellent, rare, peculiar.
ԳԵՐԱՇԽԱՐՀ ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԱԳՈՅՆ ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԱԿԱՆ ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ. Որ ոք կամ որ ինչ գեր ի վերոյ է քան զկարգ աշխարհի եւ աշխարհականաց. եւ գերաշխարհիկ. չնաշխարհիկ. գերազարդ.
Զաշխարհայնոցն դիցուք օրէնս, եւ ո՛չ զգերաշխարհիցն (ճշմարիտ կրօնաւորաց). (Շ. ընդհանր.։)
Միւսն առաւել գերաշխարհագոյն (կամ գերաշխարհական). (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ըստ գերաշխարհայնոցն (վերնոց) սիրոյ տարփման։ Պատարուն գոլով իմաստութեամբ աշխարհայնով եւ գերաշխարհայնով. (Շ. թղթ. եւ Շ. հրեշտ.։)
cf. Գերաշխարհ.
ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԻԿ ὐπερκόσμιος supermundanus, mundo sublimior, caelestis որ եւ ԳԵՐԱՇԽԱՐՀ, ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ. Որ գեր ի վերոյ է քան զաշխարհ. գերազարդ. երկնային. վերին. աստուածային. հրեշտակային.
Երրորդութիւն թագաւորական, փառակից, գերաշխարհիկ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Որ ամենայն գերաշխարհիկ զօրութեանցն է դատաւոր։ Ընդ ամենայն գերաշխարհիկ բնութիւնսն. (Նիւս. երան. եւ Նիւս. կուս. եւ Նիւս. երգ.։)
գերաշխարհիկ զինուորութիւնք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Եւ թէ ի հոգեւոր գերաշխարհիկ մեծութիւնին ամբառնաս, ի չափու կալ զքեզ. (Համամ առակ.։)
Ակն կալեալ մնային գերաշխարհիկքն ամենայն (զուարթունք)։ Խառնին ի դասս անմարմնոցն տօն գերաշխարհիկ տօնել. (Տօնակ.։)
Գերաշխարհիկ քաջափառութիւն, բարի, պողոտայ, եւ այլն. (Պիտ.։)
Գերաշխարհիկ խաղաղութիւն, իշխանութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։ Սարկ. քհ.։)
Գերաշխարհիկ վարուք. (Շ. ընդհանր.։)
Զխորհուրդն անապական եւ գերաշխարհիկ՝ զփրկութեան մերոյ գրաւական. (Սարկ. հանգ.։)
Առ ստրուկս եւ ներքոյ անկեալս, առ սեպուհս եւ գերաշխարհիկս (ազատս, կամ ազնուականս աշխարհի). (Նար. ՟Գ։)
Իբր Գերաշխարհապէս. ի վեր քան զաշխարհ.
Մի երկրաւորօրէն (տօնել), այլ գերաշխարհիկ. (Ածաբ. ծն.։)
Ի սոսա ոչ պատրին միտք գերաշխարհիկ ամբարձեալք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Ե։)
cf. Գերեթափ.
Որ հանէ զայլս ի գերութենէ. ազատարար գերեաց. գերեթափ.
Սուրբդ Սարգիս գերեաց գերեհան. (Շար.։)
eager, ready to, disposed to;
eagerly;
—ք հակառակութեամբ, contentious, litigious, quarrelsome.
Ոխապահք, յօժարափոյթք հակառակութեամբ, նենգալիցք։ Ամենայն նահատակք յօժարափոյթ անցանեն ընդ ձեր փորձ հանդիսից։ Յօժարափոյթ ընթանայ ի շինութիւն միաբանութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
eyebrow;
lofty countenance, stately look, superciliousness, haughtiness;
— սեաւ, կամարաձեւ, թաւ, անօսր, նրբին, ի վայր անկեալ, ամբարհաւաճ, սպառնալից, dark, finely arched, bushy, thin, small, hanging, haughty, threatening eyebrow;
ամբառնալ զ—ս, զ—ս վեր ի վայր տանել, to raise the brows through superciliousness, to put on an arch look, to look arch;
վանել զ—ն, to put off pomp or pride;
պռստել, ի վեր պրկել զ—ս, to frown, to knit the brow, to look sour or angry;
զ—սն հանել, to paint the eyebrows;
—օք ակնարկել, to wink, to wink at.
ՅՕՆ մանաւանդ՝ՅՕՆՔ. գրի եւ ՅՈՒՆ, ՅՈՒՆՔ. (ռմկ. ընքուի, ընքուըներ. ὁφρύς supercilium. Կրկին կարգ կիսակամար մազից ի վերայ դարեւանդաց աչաց՝ ի գահաւանդս ճակատուն. նմանութեամբ՝ Բարձրայօնութիւն.
Վիզ բարձր, եւ ստէպ ստէպ շարժումն յօնաց։ Ի տէրունեան օրինաց ի դպրոց երթալ՝ ի վայր արկցէ զյօնսն, ուսանելով զվնասս հպարտութեան. (Փիլ.։)
Յունից (կամ յօնից) դարեւանդաց։ Յունիցն նրբենից ի մի կից կամար։ Մեծութեան յունիցն, եւ շարժութեան հերացն։ Յունքն եւ բիբքն թիւրեալ յարտասուացն. (Խոր. ՟Բ. 39։ Նար. տաղ.։ Նոննոս.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
step-father;
cf. Հօրու.
πατρωός, πατρυιός vitricus. Հօրու. խորթ հայր.
Զօրութեամբ յօրայն հայր է. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զօտար հայրն (զՍուրմակ), եւ զեկամուտ յօրայն (զԲրքիշոյ եւ զՇմուէլ ասորիս). (Խոր. ՟Գ. 68։)
set over, put above, promoted, preferred, superior;
— առնել, համարել, to prefer.
Նախադա՛ս է, եւ պատուական ամենայնիւ անձն բանական քան զմարմինն։ Զնախադասսն ինքեան՝ սիրոյն ջերմութեամբ առաւել զօրացուցանէ ի բնաւորսն ունականութիւնս. (Գր. հր.։)
cf. Նախագահ;
—թոռք, first seat, highest place.
προκαθηγοῦμενος praesedens, antistes. praesul. Նախագահ. գահերէց. առաջնորդ. գլխաւոր. վերագոյն բարձիւ եւ աւանդութեամբ։
Եղբայրութիւն զհրաման նախաթոռին անխիղճ ընկալցի. (Բրս. հց.։)
Նախաթոռացն եւ առաջնորդաց։ Խրատս տայ մնալ ի նախաթոռացն սահմանադրութիւնս. (Լմբ. առակ.։)
Զոր շնորհն աստուծոյ ընտրեաց նախ ի քահանայութիւն, նա է նախաթոռ յեկեղեցւոջ. (Կանոն.։)
ՆԱԽԱԹՈՌՔ գ. πρωτοκαθεδρία prima sedes, primus in concessu locus. Առաջին աթոռ. յառաջագահք.
Ի պատիւ նախաթոռացն յաջորդեսցիս։ Ուղղածեցար ի յաջորդումն նախաթոռոցն ազգապատիւք քահանայապետութեամբ. (Պիտ.։ Յիշատ. ոսկ. յհ.։ (որք հային եւ ի ՟ա. նշ)։)
preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
Քառասուն թիւ նախամեծար իմն երեւի ի հնումն եւ ի նորումս. (Բրս. ղկ.։)
Աշոտ պատրիկ՝ այր երեւելի եւ նախամեծար ի մէջ նախարարացն հայոց. (Ղեւոնդ.։)
Մի՛ ինչ նախամեծար քան զնա եւ զնորա օրհնութիւնս համարեսցուք։ Զպտուղ փայտին ճաշակել՝ նախամեծար քան զաստուածականն համարեցաք. (Խոսր.։)
Սկզբնաթիւըն եւ նախամեծար՝ վէմն հաստատեալ (պետրոս կեփաս). (Նար. առաք.։)
ՆԱԽԱՄԵԾԱՐ ԱՌՆԵՄ. ՆԱԽԱՄԵԾԱՐԵՄ, եցի. ա. προτιμάω praefero եւ այլն. որ եւ ասի ՆԱԽԱՄԵԾԱՐ ԸՆՏՐԵԼ կամ ՀԱՄԱՐԵԼ. Նախապատուել. նախադասել. պատուասիրել. ի վեր հրաւիրել.
Ի յայսքան տագնապի նախամեծար զքեզ արարեալ, աշակերտին սիրեցելոյ՝ սպասաւորել (քեզ) հրամանատրեալ. (Սկեւռ. աղ.։)
Ի դասս հայրապետաց նախամեծարեցար. (Ոսկ. լուս.։)
cf. Նահապետ.
Նախահայր. patriarcha եւ princeps. Նահապետ. (որպէս յօրինակս ինչ Ելից. ՟Զ. 14. եւ այլն).
Անուանք կանանց նախապետացն (այս ինքն նախահարց). (Ոսկիփոր.։)
Ի նախկին հարցն, եւ ի նախապետ մարգարէիցն սրբոց. (Հ. կիլիկ.։)
to become useless, to cease to be, to faint, dwindle or vanish away, to come to nothing;
— ի խորհուրդս, to become wise in one's own eyes, conceited, infatuated.
Նանրացան ի խորհուրդս իւրեանց. (Հռ. ՟Ա. 21։)
to sail, to navigate, to go to sea;
cf. Հողմ.
πλέω, ἁναπλέω, ἁποπλέω, καταπλέω navigo, a portu solvo, provehor in altum, navi devehor, appello in portum. Արկանել զնաւն ի ծով, եւ յառաջ խաղալ կամ վարել. նաւել. ճանապարհորդել ընդ ծով. միջամուխ լինել ի խորս, կամ ի ծովէ ի ցամաք գալ.
Ամենայն կազմածովք պատրաստ լինել ի նաւարկել։ Հարցեալ՝ թէ յո՛ ուրեք նաւարկիցէ։ Առագաստ ձգեալ՝ նաւարկել ի հայս կամէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Նաւարկեալք հմտաբար ընդ զրահեղեղ կռապաշտութիւնսն, շնորհազարդ փայլմամբ փայլեալք ի յերկնային նաւահանգիստն. (Շար.։)
Նաւարկելով անխռովական՝ ընդ ծով կենացս այս հիւթական. (Շ. տաղ ի մեծն ներսէս.։)
to retrench, to curtail, to diminish, to cut;
to mutilate, to castrate;
to cut off, to abridge;
to suppress;
— զաւելորդ ուղէշս, to prune, to lop, to trim, to cut;
— զծառս, to detruncate;
— զթեւս, to clip a bird's wings;
— զհերս, to shear, to clip;
to shave;
— զականջս, to crop ears.
περικαθαίρω, περικείρω, κείρω , ἁπωθέω, κόπτω, ἁκροτηριάζω circumquaque purgo, circumcido, circumtondo, amputo, succido, incido, decacumino, miutrilo, trunco. Յատանել. հատանել զմասն. շուրջ կտրել. թլփատել. ի բաց մաքրել. հարթել. սրբել. փոքրել. սափրել. խուզել. յօտել, կտրել, խուզել.
Յապաւէ զհերսն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Նախագահ.
Նստեալն յառաջին բարձի եւ ի պատուի. նախագահ.
Ասէ ցնա, որ յառաջանիստն էր (ի մէջ դիւաց). (Վրք. հց. ձ։)
Յառաջանիստ լինել վեհագոյն պատուով. (Ուռպ.։)
cf. Յառաջադիմութիւն;
progression;
— հասակի, growth, increase;
— ի պատուի, promotion;
ի վատթարն —, getting worse, deterioration;
demoralization.
ՅԱՌԱՋԱՏՈՒԹԻՒՆ ՅԱՌԱՋԱՏՈՒՄՆ, տման. ՅԱՌԱՋԱՏՈՒՈՒԹԻՒՆ. προκοπή (որ է յառաջահատութիւն). processus, progressus, profectus, incrementum. Յառաջատելն. յառաջատու գոլն. յառաջադիմութիւն. զարգացումն. յառաջխաղացութիւն.
Ոչ խեռել եւ ըմպահկել յառաջատութենէ ուսմանն։ Որք ունին յառաջատութիւնս, ո՛չ ամենակատար յանձնկալութիւնս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 31։ ՟Դ. 34։)
Եկեղեցի Աստուծոյ հանապազօր յառաջատութեամբ աճէ եւ հարստանայ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Սրբութեան յառաջատուութիւնք (կամ յառաջատութիւնք). (Գր. հր.։)
Կրթելովն տացէ նմա յառաջատուութիւն՝ վերանալ ի կատարելութիւն արհեստի։ Այսպիսի յառաջատումն եւ յաստիճանէ յաստիճան արդարութեան ելս ցուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Հայելով յընկերացն յառաջատումն եւ ի շնորհս. (Երզն. մտթ.։)
to hold or stretch out or forth;
to push or drive in, to cause to enter or penetrate, to fix in;
— զաչս or զակն, to look at fixedly, to rivet one's gaze on, to gaze earnestly on, to have the eyes fastened upon;
— զգլուխն ընդ պատուհանն, to face, to come to the window, to look out, to present oneself, to appear;
— զձեռս, to stretch forth one's hand.
Եղբօրորդին իմ յառեաց զձեռն իւր ընդ ծաւոյն (կամ ձգեաց ընդ պատուհանն). (Երգ. ՟Ե. 4։)
Ընդ պատուհանն զգլուխն յառեալ. (Նիւս. երգ.։)
Ի մարմինս Յոբայ յառեաց զտանջանս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Բացէ՛ք ղիմանալի աչս մտաց, եւ յառեցէ՛ք ի յերկինս. (Լմբ. համբ.։)
to stretch out the head to see;
to stretch, to extend, to thrust;
to fasten or stick on, to be fixed or fastened on, to heed to dwell on;
— մտօք, ի խորհուրդս, to contemplate, to speculate upon, to meditate or consider attentively, to penetrate, to examine thoroughly;
— յոք, յառեալ կալ or հայել յոք, to fix the eyes or the gate on a person;
— ի դուզնաքեայս, to be fond of trifles;
աչք իւր անքթիթ յառեալ կային ի քաջազն, his eyes were fastened on that brave man.
Յառեալ (կամ կարկառեալ) ընդ պատուհան։ Ընդ ճանապարհն որ հայէր ի գաբայէ յառեալ ի գայի։ Յառեալ՝ ի կատարեալ օրէնս ազատութեանն հայիցի. (Երգ. ՟Բ. 9։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 18։ Յկ. ՟Ա. 25։)
Ի ներքս յառեալ նայիցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ի յատակս մահու յառեալ գիտեսցէ։ Ի յայս խորհուրդ խորին յառեցան. (Նար. ՟Ի՟Ը. եւ Նար. կուս.։)
Իսկ (Սարգ. ի բանն յկ. ՟Ա. 25.) կարծելով նախդիր լինել զտառդ յ, ի բառն յառեալ, հարկաւորի մեկնել որպէս առեալ, եւ վրիպակաւ ասել.
Ոմանք զառեալս փոխանակ հայելոյ մեկնեն աստանօր, որ չէ ինչ ճշմարիտ. եւ սակայն ճշմարիտն այդ է ըստ բնագրին։
to rise, to arise, to get up, to rise or stand up, to rise again;
to awake, to be roused, to wake out of sleep;
to resuscitate, to come to life again, to live again;
— ի մեռելոց, to rise from the dead;
— ի վերայ, — ընդդէմ, —ոսոխ հակառակ ուրուք, to rise against, to rebel or stand up against, to revolt, to mutiny;
անդրէն —, to rise anew, to get up again;
յարեաւ միւս եւս խնդիր, another question arose;
արի՛, arise !
;
օ՛ն արիք, get up !
արիք ընդառաջ նրան, go to meet him;
յարեաւ յաթոռոյն, he rose from his seat, he got up from his chair.
Ոչ յարեաւ մանուկն։ Բազումք ի ննջեցելոց ի հող երկրի՝ յարիցեն։ Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան։ Որդի մարդոյ ի մեռելոց յարիցէ։ Յերիր աւուր յարիցէ։ Յարեաւ. չէ աստ։ Յարեաւ, որպէս ասացն։ Քրիստոս յարուցեալ է. եւ այլն։
Քրիստոս յարեաւ, ընդ նմա յարի՛ք (կամ ընդ նմայ արիք), աւետիս. (Շ. տաղ. (ուր պահի յ, զի մի՛ նոյն ձայնաւոր կրկնեսցի, ընդ նմա արի՛ք)։)
Զիջեալն ի յերկնից հուր՝ ոչ որպէս նուաղեալ ինչ, եւ անդրէն յարուցեալ, այլ անշիջաբար մնալ. (Մեկն. ղեւտ.։)
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
(որ յոչն ունել զնախդիր ի, կամ յունելն զնախդիր զ, կարծի գրեալ ի բնէ Ատակ. լծ. ռմկ. տակ. մանաւանդ ոտից տակ. զի յա, է որպէս այագ. այսինքն ոտն, որ եւ աք ասի. նոյն է վր. իատա՛կի. լծ. եւ հյ. գետին. եւ յն. է՛տաֆօս) ἕδαφος solum, pavimentum. Ոտնատեղի. երես երկրի. հողն կոխեալ. ստորին կողմն ամենայն խորութեան. ներքոյք. խարիսխ ստորին. եւ Խորք.
Ի հողոյ անտի՝ որ իցէ առ յատակաւ խորանին։ Ցանեսցես առ յատակաւ սեղանոյն։ Ի յատակէ տանն մինչեւ ցորմսն եւ ցգերանսն։ (Պարիսպք) իջցեն մինչեւ ի յատակս։ Ի յատակացն մինչեւ ի պատուհանսն։ Յատակաց մինչեւ ի յարկսն։ Չեւ էին յատակս գրոյն հասեալ։ Հայեա՛ց ընդ յատակսդ (կամ ընդ ատակսդ), եւ տե՛ս ո՞յր է հետդ այդ։ Ի ջրոյն ցամաքութենէ, որ ի ներքոյ կայր յատակք երկրին՝ երեւէին.եւ այլն։
Կտրեալ զքարինսն մինչեւ յատակս (կամ ի յատակս) բլրոյն՝ հաւասար գետոյն։ Քակեաց զմեհեանս մինչեւ յատակս։ Անլուաց ոտիւք մտանել յատակս տաճարին Աստուծոյ. (Խոր. ՟Բ. 39։ ՟Գ. 33։ Փիլ. ել. ՟Ա. 2։)
Թէպէտեւ յատակ իսկ չարեացն հասանիցեմք, սակայն ստգտանեն միտք զգործսն յոռութեանց. (Ոսկ. եբր.։)
ՅԱՏԱԿ ՀԱՅՐԵՆԻ կամ ՀԱՅՐԵՆԵԱՑ. Բնիկ երկիր կամ հող.
Հեշտալի՛ է եւ աշխարհս այս, եւ հայրենի յատակն. (Ածաբ. ի մակաբ.։)
Պատերազմ տան վասն հայրենեաց յատակի, եւ փրկութեան ազգի. (Սարկ. քհ.։)
adjacent, adjoining, contiguous, next, attached, joined;
equal, conformable;
always, continually, incessantly;
— եւ նման, — եւ յարմար, quite alike, resembling;
— միանգամայն, all at once;
— եւեթ, — եւ հանապազ, successively, often, frequently, very often, many times.
παρά, παρ’, ἑπί, ἑφ’, συν, πρός penes, juxta, junctim, cum, ad եւ այլն. Առընթեր. կից. առ. կցորդ. յարեալ. յարմարեալ. դիպող. համաձայն. յանկաւոր. զոյգ. հետ զհետէ շարունակեալ. կցած, հետը, քովը, յարմար.
Յար ինչ իցէ ի պատուիրանս Տեառն։ Յար ի միմեանս են ձեռք. (Բրս. հց.։ Վեցօր. ՟Դ։)
Ոչ էին յար բանքն Փիլիպպոսի՝ պատգամաց մարգարէիցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 19։)
Արդար էր, զի ոչ եղեւ յար ի խորհուրդս եւ ի գործս նոցա ընդ չարախօսսն. (Եփր. աւետար.։)
ՅԱՐ. մ. Միշտ. հանապազ. անդադար. անընդհատ. ստէպ. իբր՝ յար ի միմեանս եւ շարունակեալ.
Որ ինքն յար ի փոփոխման կայ, ոչ կարէ հաստատուն կեանս ումեք շնորհել. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անկեալ դնի խնամաբար յար ի չարիս ի մանկութենէ։ Յար հատուցանիցեմք։ Ոչ ի միում ժամանակի միայն, այլ յար հանապազորդաւ վարեցեալ քաջաբերութեամբ։ Յար պահել։ Զկերպարան զամենայնի ունել յինքեան երեւեցուցանիցէ յարն տեսլենէ. (Փիլ.։)
Անշիջանելի բոցոյն, եւ յար արթուն որդանցն լիցուք ճարակ առանց սպառելոյ եւ մահու. (Սարկ. քհ.։)
Ոչինչ է անպիտանագոյն, եթէ մարդ յա՛ր հանգստեամբ եւ խրախութեամբ փափկացեալ. (Ոսկ. գծ.։)
ՅԱՐ ԵՒԵԹ. մ. ՅԱՐ ԵՒ ՀԱՆԱՊԱԶ. Ստէպ ստէպ. անընդհատ. միշտ եւ հանապազ.
Չոգան ի Կափառանում, ուր յար եւեթ լինէին։ Առ ի յըմբերանել զհրէայսն, որք յար եւեթ զայն պատճառէին, եթէ հակառակ կամացն Աստուծոյ է. (Նանայ.։)
Յար եւ հանապազ լայր եւ ողբայր ընդդէմ Աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Տէրունեան մարմնոյ եւ արեանն յար եւ հանապազ պատարագել (իլ). (Շ. բարձր.։)
ՅԱՐ. որ եւ ՅԱՐ ԵՒ ՅԱՐՄԱՐ ՅԱՐ ԵՒ ՆՄԱՆ. ա.մ. Ամենայնիւ յարմար. հանգոյն ամենեւին նման կամ ի դէպ.
Ջանան եւ հնարին յար ինչ եւ նման ասել (զԱստուծոյ). (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Վասն յար գոլոյն ողջախոհացուցիչն բանի։ Հանապազորդ ամենայն ուրեք յա՛ր էր (Սառա ընդ Աբրահամու)։ Յա՛ր ելում ժամանակիս (այսինքն ի ներկայիս). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՅԱՐ ԱՐԿԱՆԵԼ. ն. παρατίθημι appono, comparo, confero. Առընթեր դնել, համեմատել. բաղդատել.
always fluctuating, agitated, troubled;
— ի փրփրադէզ կոհակաց, ever beaten by the foaming waves.
Յարածուփ շրջանք, եւ հանապազորդեան հոգք եկեղեցւոյ. (Ասող. վերջաբ։)
to respect, to pay respect to, to honour, to render honour, to revere, to think very highly of, to value highly;
to esteem, to value, to prize, to make much of, to account, to consider;
to exercise, to employ, to make use of, to turn to account;
— զհանճար, զտաղանդ, to employ or exercise one's talents.
Յարգեն զթշուառութիւն, եւ պարսաւեն զյաջողուածս։ Յարգեն զանարգս քան զպատուականս։ Ետես՝ եթէ ոչ ինչ յարգեցաւ ծածուկ հնարագիտութիւնն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ո՞վ այսուհետեւ զմերս յարգեսցէ զուսումն. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ինքն ոչինչ յարգէ զանձն։ Քան զամենեսեան յարգէր (զհարիւրապետին հաւատս)։ Պօղոս զբամբասեալսն յարգէ։ Մեք անձամբ զանձինս մի՛ յարգիցեմք. եւ եթէ այլք եւս կամիցին յարգել, մի՛ առնուցումք յանձն։ Որք պահօք զանձինս յարգել ջանայցեն. (Ոսկ. մտթ. ստէպ։)
Հօր եւ մօր բարիոք յարգել՝ հպատակութիւն է. (Եւագր. ՟Թ։)
ՅԱՐԳԵԼ. որպէս Իրակել (ըստ յն). πραγματεύομαι . (որ եւ հանդերձել) negotior եւ ῤυθμίζω ad certum numerum redigo, moderor, mores informo, compono, apto . Ի գործ արկանել. յառաջ տանել՝ կատարել. աճեցուցանել. վճարել. եւ Յանգել. յարմարել. բանեցնել, գլուխ հանել .... եւ յարմարցընել. ... (լծ. եւ յն. էրղա՛զօ ).
Ի վաճառ վերնային շահու օգտութեան բանիւդ որ ի քէն՝ յարգեալ ճոխանամք. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Ոչ բարւոք յարգէր զգործ եկեղեցւոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
respectable, honourable, estimable, dear, precious, commendable;
good;
reverend;
— դահեկան, current money;
օր —գոյ, feast-day.
Մինչ յարեւմուտս մեծ արքային՝ առ յունականս յարգոյ լինին. (Լմբ. ի շնորհ.։)
to fit up, to arrange, to adjust, to put in order;
to fine, to refine;
to form, to fashion, to dispose;
to adorn, to embellish;
to ameliorate, to improve, to better the condition;
to make, to do;
to tune, to put in tune, to accord;
— զսեղան, զճաշ, to get ready, to prepare, to get dinner ready;
— զանկողին, to make the bed;
— զսենեակ, to do the room;
— զեղնգունս, to pare one's nails;
— զճրագ, to snuf the candle;
— զհերս, to adjust, dress or deck one's hair;
— զելս իրացն, to organize, to regulate, to put in order;
ճակատ առ ճակատ —եալ, drawn out in battle-array;
սեղան կազմ եւ —եալ, table ready covered, a well spread table.
κοσμέω orno κατασκευάζω apparo, fabrico ῤυθμίζω apto τάσσω ordino διορθόω corrigo καθίστημι constituo ποιέω facio, paro. (արմատն է Արդ, զարդ, յարդ. հարթ. արդար) Զարդարել. յօրինել. յերիւրել. յարմարել. կարգաւորել. դիւրել. հանդերձել, կազմել, պատրաստել, կարգել, առնել, կացուցանել. սազել, շտկել, դուրել, շտկտել, կոկել, հատրել, ընել, շինել.
Մաքրեալ եւ յարդարեալ։ Յարդարեսցէ զճանապարհ քո առաջի քո։ Յարդարեաց զնոսա իբրեւ զերիվար գեղեցիկ պատերազմի։ Ի նմանէ դիտեաց, եւ ի նմանէ յարդարեաց։ Բարեկամս Աստուծոյ եւ մարգարէս յարդարէ (կամ առնէ)։ Իբրեւ սաղմոսարանաւ իւրաքանչիւր յարդարեալ ձայնիւք (կամ ձայնիւ յարմարեալք).եւ այլն։
(Պահքն) հրեշտակ ի մարդոյ յարդարէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
Զառ ի ներքոյ արեգական յաւէտ իմաստութեամբ՝ յարդարեալ հնազանդեցոյց. (Պիտ.։)
Այսպէս առնելով եւ դատելով՝ ե՛ւս դժնդակագոյն քեզ յարդարես ատեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
Սպանանէ մեղօք, եւ այլոց պատճառս սպանման յարդարէ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Յարդարիմք ի սուրբ հոգւոյն, յորժամ ի մեղաց տգեղութենէ որոշէ զմեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
to assail, to affront, to attack, to storm the breach;
to dash, rush or fall upon, to pounce upon with violence, to dart or fall on;
— ի ներքս, to enter violently, forcibly, impetuously;
արտաքս —, to make a sortie;
— ի դարանացն, to leap from one's hiding-place;
cf. Զհետ;
— յոք, to attack one;
to affront, to provoke;
յիրեարս —, to attack each other, to fall upon one another.
ὀρμάω impetum facio, irruo, appeto ἑκπηδάω, ἑξάλλομαι insilio ἑπιτρέχω, ἑπέρχομαι incurro, supervenio եւ այլն. Արձակիլ անձամբ կամ սաստկութեամբ. դիմել. ի վերայ վազել. խաղալ. խոյանալ. սրանալ. արշաւել. վրայ վազել, վրան կամ էտեւէն երթալ հասնիլ, նետուիլ.
Յարձակեցան դարանամուտքն։ Յարձակեցար դիմել ի վերայ աւարիդ։ Կորիւն առիւծու. եւ յարձակեսցի ի Բասանայ։ Յարձակեցաւ ի վերայ գնդին, յաջ եւ յահեակ կոտորեաց։ Յարձակեցան ի ներքս ի քաղաքն։ Ամենայն հեթանոսաց յարձակելոց ի վերայ Երուսաղէմի. եւ այլն։
ԶԿՆԻ կամ ԶՀԵՏ ՅԱՐՁԱԿԻԼ. καταδιώκω persequor. Հալածել. վանել. զհետ մտանել՝ պնդիլ։ Տե՛ս (Օր. ՟Ժ՟Ա. 4։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 52. եւ այլն։)
to raise, to raise up, to cause to appear;
to erect, to set upright;
to awake, to wake up, to arouse;
to revive, to resuscitate, to bring to life again;
to stir up, to excite, to suscitate, to cause to revolt, to agitate, to move, to provoke;
to raise, to build, to elevate, to erect, to set up, to construct;
— զաւակ, to give sons or posterity;
զօր —, to raise troops, to make levies of soldiers;
— հողմ ի ծովու, to cause a wind to blow on the sea;
— վրէժխնդրութիւն, to take revenge or vengeance;
— բանս, to circulate false reports;
— զամբաստանութիւն, to accuse, to charge;
cf. Թշնամի.
Հանգեաւ իբրեւ զառիւծ. եւ ո՞ յարուցանիցէ զնա։ Տեսանիցես անկեալ ի ճանապարհի, յարուցանելով յարուսցես ընդ նմա։ Յարուցանել դատաւորս, կամ մարգարէս։ Հողմ հիւսիսոյ զամպս յարուցանէ։ Եւ Տէր յարոյց հողմ ի ծովուն։ Յարուցանել բանս, կամ հալածանս, կամ սատան, կամ վրէժխնդրութիւն։ Զամենայն երիտասարդս յարուցից ի վերայ նորա. եւ այլն։
Յօրինագրին վերայ յարուցանել բամբասանս յանդգնի. (Բրս. գոհ.։)
to augment, to be multiplied, to grow, to increase, to be enlarged;
to adhere to, to go over to, to add, to join, to incorporate;
մեռաւ եւ յաւելաւ յազգ իւր, he died and was gathered to his fathers;
cf. Հայր.
Հարցեն զնա թւով քառասուն, եւ այլ մի՛ յաւելուցուն։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Աւուրս յաւուրս յաւելեր թագաւորի։ Մեծութիւն յաւելու բարեկամս բազումս։ Յաւե՛լ մեզ հաւատս։ Յաւել տէր խօսել։ Ոչ եւս յաւելից անիծանել զերկիր։ Յաւել ծնանել զեղբայր զնորա զՀաբէլ։ Գործիցես զերկիր, եւ ոչ յաւելցէ տալ քեզ զզօրութիւն իւր։ Յաւելաք յամենայն մեղս մեր եւ ի չարիս, եւ խնդրեցաք մեզ, թագաւոր։ Որ յաւելաւ ի կերողացն։ Ոյր գուցէ, տացի նմա, եւ յաւելցի։ Մեռաւ, եւ յաւելաւ առ ժողովուրդ իւր, կամ յազգ իւր։ Յաւելցիս առ ժողովուրդ քո.եւ այլն։
Որպէս ոք՝ զի ի հուր բորբոքեալ յաւելուցու բազում նիւթս փայտի։ Յաւելին ցաւս ի ցաւոց վերայ. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Գ։)
Յագք եւ լիք հացիւ նուազեցան, եւ քաղցեալք յաւելին զհաց. (Եփր. թագ.։)
Յաւելաւ հայր իմ (ի յառաջադիմութիւն), եւ եհան դեւ յեղբօրէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Որ յաւելու ի գիտութիւն, յաւելու ի ցաւս. (յն. զգիտութիւն, զցաւ)։ Առաւել եւս յաւելուին հաւատացեալքն ի Տէր։ Ամենայն որ յաւելուցուն քեզ, առնիցես ողորմութիւն։ Եւս քան զեւս յաւելուցուք ի նոյն. եւ այլն։
eternity;
perpetuity;
age;
life;
world;
—, —ս, always, perpetually, eternally;
—ենից, ի —ենից, ab eterno, from all eternity, since the world is world;
ի —ենից ոք ոչ լուաւ, such a thing was never heard of since the world began;
—ս —ենից, for ever and ever, to all ages, ever world without end, everlastingly, eternally;
հանդերձեալ —, future life;
— աշխարհի, duration of the world.
αἱών aevum, saeculum, aeternitas . Յաւէտ գոլն. մշտատեւութիւն. մշտնջենաւորութիւն՝ անսկիզբն եւ անվախճան, կամ սկսեալ անկատարած. եւ Երկար ժամանակ. դար մի հարիւր ամաց. կեանք, աշխարհ. (լծ. արաբ. էպէտէլ ապատ. յն. էօ՛ն, այի՛ օ՛ն. լտ. է՛վում, էդէ՛ռնում, սէ՛գուլում. եբր. այօլամ, էօլամ, լիյօլամ թ. ).
Յայնմ յաւիտենի։ Ի հանդերձեալ յաւիտեանսն. (Իսիւք.։)
Այժմ զառ ձեռն ժամանակն ասէ, եւ միշտ զհանապազորդեանն. եւ յաւիտեանս յաւիտենից՝ որ ի հանդերձեալսն է անսպառութեամբ. (Խոսր.։)
Ողորմութեանն Աստուծոյ չափ սահմանեալ է, եւ յաւիտենիւս այսու ձգի. (Իգն.։)
unexpected, unforeseen;
—, —ում or —ում ժամու, unexpectedly, unawares;
suddenly, all at once;
—ում պահու ի վերայ հասանել, to surprise, to take by surprise.
եւ ա. ՅԵՂԱԿԱՐԾ ՅԵՂԱԿԱՐԾՈՒՄ. եւ այլն. ἑξαπιναίως praeter opinionem vel expectationem, ex improviso, subito ἑξαπίναος inopinatus, inexpectatus, subitaneus. Յանկարծ. յայլակարծուց. յանակնկալ պահու. չիկարծած ատեն, անգուման.
Յանկարծ եւ յեղակարծ տագնապ նեղութեան ժամանեալ ունի զերկիր։ Հաւաքին համօրէն ազգք մարդկան յեղակարծ ժամու. (Զքր. կթ.։)
Յանկարծակի յեղակարծում ժամու։ Յանկարծ յեղակարծումն ժամանակի։ Յանկարծօրէն յանպատրաստից յեղակարծումն ժամու։ Յանկարծօրէն յեղակարծումն հասանէր անկանէր ի վերայ բանակին։ Յեղակարծումն անկեալք ի վերայ միոյ թեւի. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 28։ Ագաթ.։ Բուզ.։ Փարպ.։)
Յեղակարծում ժամու։ Յեղակարծումն իբրեւ զորոգայթ իմն ի վերայ հասանէր. (Յհ. կթ.։)
Յեղակարծում ինչ վտանգ ի վերայ հասցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Եղանակ;
season;
chapter;
custom, habit, deportment, bearing, manners;
աղջիկ ոմն —աւ գովելի, a praiseworthy girl;
—աւ իմն, in any manner or way, anywise;
որով —աւ, how ? in what manner ?
ընդ քանի —ս, in how many ways ?
ընդ երկուց —աց, in two ways;
ընդ հինգ —ս, in five ways;
եւ ոչ միով —աւ, in nowise;
—աւ կոչման նրան, according to his vocation;
որով or որպիսի եւ իցէ —աւ, in whatever way it be, in all ways, some way or other.
Եւ ո՛չ միով յեղանակաւ։ Յեղանակաւ իմն։ Ըստ երկուց յեղանակաց։ Իբր ներածութեան յեղանակի։ Ըստ քանի՞ յեղանակս։ Յեղանակ հակադրութեան նոյն է։ Յեղանակաւ տարբերի։ Ըստ հինգ յեղանակս նախկին այլ այլոյ (այսինքն մին քան զմիւսն) ասի. (Դիոն.։ Պորփ.։ Սահմ.։ Արիստ.։)
Յեղանակակ կոչմանն հագարու՝ փոխեալ աղախնոյն ի Սինայէ ի սաղիմ. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Որպէս զուարակք հաւասար յեղանակաւ զենեալք. (Մեկն. ղեւտ.։)
Նշանագրեցի յայսմ յեօթն յեղանակիս. առաջին զժամանակսն, երկրորդ՝ զիրացն պատահումն, եւ այլն։ Արտաքոյ եօթն յեղանակին՝ ութերորդ, եւ այլն. (Եղիշ.։)
to change, to transmute;
to translate;
— ի հայ բան or լեզու, to translate into Armenian, or Haiganian;
cf. Յեղանիմ.
իսկ կր. յեղում կամ յեղանիմ, ղայ. Որ եւ ՅԵՂԵՄ, ղիմ. (ի ձայնէս Այլ, Այլայլել) τρέπω, περιτρέπω verto, converto, muto, verso, redigo. Յեղյեղել. փոխել. փոփոխել. յեղափոխել. յեղանակել. շրջշրջել. շրջել. դարձուցանել. (լծ. եւ շեղել, եւ հեղուլ)
Ոչինչ եւս է՝ որ հարկաւորէ զմեզ՝ յեղուլ զայն ի դէմս որդւոյ. (Պրպմ.։)
Սկսաւ յեղուլ եւ հոլովել առ վատթարն։ Այլք ամենայն յեղուն, բայց միայն ինքն անյեղ եւ անփոփոխ է։ Առանց յեղլոյ։ Երկիր հաստատուն է, եւ (սակայն) ոչ առանց յեղլոյ. (Փիլ.։)
Պանդորոս զբանն ի մարմին եւ յոսկերս յեղեալ ասէր. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զգիր դիւանաց յեղուլ ի յոյն բան։ Փոխեաց զամենայն ի լեզու ասորի, որ եւ ապա անտի յեղու ի յոյն բան։ Զքսան եւ զերկու յայտնիսս, եւ զնոր կտակս յեղուլ ի հայ բան. (Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 63։ ՟Գ. 53։)
to lean upon, on or against;
to confide in, to rely on, to trust, to put one's trust or confidence in, to be based or grounded on;
cf. Յեցուցանեմ;
— յորմն, to lean against the wall;
—ի ծառ, to lean or set one's back against a tree;
— արմկամբ, to lean on one's elbow;
to rest one's elbows on;
— ի ցուպ, to lean upon a stick;
կալ դատարկ յեցեալ յինչ, to loll;
— ի ցուպ եղեգնեայ, to trust to a broken reed, to hope in, to rely or depend upon one who has no power, no interest;
— յոք, to rely, to depend upon a man's power, credit or protection;
— ի ծերութիւն, to advance or grow in years, to age, to become or get old;
— ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան, to grow proud, to be puffed up;
— ի վաղակաւորն, to unsheathe, to draw a sword;
ամեն ինչ ի նա յեցեալ կայ, all depends upon him, all hope is in him;
յեցի՛ր յիս, lean upon me.
(լծ. թ. էան կէլմէք, տայանմաք ). ἑπαναπαύομαι , ἑπερείδομαι, ἑπιστηρίζομαι, πρόσκειμαι requiesco super, fulcior, innitor, adjaceo եւ այլն. Տալ զթիկունս կամ զձեռս ի նեցուկ ինչ. յողն գալ. յարիլ կամ հաստատիլ յամրութիւն ինչ կամ ի գաւազան. որպէս տնկոյ ի խեչակ, եւ այլոց իրաց ի մոյթս. նմանութեամբ՝ Յարիլ ի խումբ ինչ. եւ Ապաւինիլ ի նպաստ այլոց, կամ ապաստան լինել յանձն եւ ի զօրութիւն իւր. Կռթընիլ.
Յենուցու ի ձեռս իմ։ Սպառազէնն՝ յորոյ արքայ յենոյր ի ձեռն (կամ ի ձեռս) նորա։ Եղեր գաւազան եղեգնեայ, յենուին ի քեզ։ Ի ցուպն եղեգնեայ յենուցու։ Զննեցից զսիւնս, եւ յեցայց ի նոսա ... յեցաւ ի նոսա, ի մին աջով իւրով, եւ ի միւսն ձախով իւրով։ Փայտ կենաց է, որ յենուն ի նա իբրեւ ի Տէր հաստատութեամբ։ Յեցեալ (կամ յենու գայ) եղբօրորդի իւր։ Յեցեալ ես յօրէնսն։ Ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան յեցեալ։ Յեցեալ ի ծերութիւն (յն. վիճակեալ)։ Եկեալ յեցեալ (յօտարաց յազգն իսրայէլի).եւ այլն։
Եթէ այս երկուք գեղեցկագոյն հաւատոյ ոտիւք առ ճշմարտութիւնն ի վեր կանգնեալ ոչ հաստատիս, առ ո՛ր եւ յենուցուս առ մինն ի նոցանէ՝ կաղ գտանիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Սէր յանարգութեան անդ իւրում յենու ի միտս իւր, եւ համբերէ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի սոյն յենոյր առաքեալ զաշակերտսն՝ ասելով, մի՛ յամօթ համարիր զվկայութիւն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. (Լմբ. առակ.։)
to set, to mount, to enchase, to stud;
to fit in, to mortise;
to connect, to join, to link, to concatenate, to tie, to attach;
to insert, to interpolate, to intercalate;
to compose, to weave, to entwine;
— մարգարիտս, to string pearls;
— ընդ պատուհանն, to loll out of window;
— առ եղբայր իւր, to visit one's brother, to pay him a visit.
περιθέω, περιτίθημι, ἁρτέω , συνάπτω circumpono, apto, connecto, suspendo, appendo եւ այլն. (լծ. յարել, յիրել, յերիւրել) Շարայարել. յարմարել. յարագրել. ընդելուզանել. ագուցանել. զօդել. անցուցանել զիմն ընդ ծակ, կամ զծակեալն ընդ այլ ինչ. շարել, կցել, հագցընել, փակցընել. միացընել, անցընել, կպցնել.
Որպէս ոսկի շղթայք ի միմեանս յեռեալ են առաքինութիւնքն, եւ ոչ անջատին ի միմեանց. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Լրումն առաջնոյն (սիրոյն Աստուծոյ՝ եդ Տէրն), եւ զնմանէ յեռեալ՝ առ ի յընկերն զսէրն. (Բրս. հց.։)
ՅԵՌՈՒԼ ԶԲԱՆ. Շարակարգել. տողել. հիւսել.
Կարգ ըստ կարգէ ի նոյն յեռեալ յարէ զնորին յետնոց պայազատացն զհամար։ Յեռուլ եւ ի շարի հարկանել զեբրայեցւոց ժամանակագրութիւնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յեռաւ ընդ պատուհանն, եւ ետես. (Ճ. ՟Բ.։)
Յորժամ կամի եղբայր առ եղբայր յեռուլ. (Վրք. հց. ձ։)
act of plunging into;
piston;
plunger;
— ջրհանի, pumppiston.
Մխելն կամ մխիլն անդ ջուր խորս. ընկղմելն եւ հանելն.
Գտաք մեք անդ ջուր դանդաղամած թանձրացեալ. ապա ետ նոցա հրաման երթալ մխոցաւ առնուլ (կամ մխոց առնել), եւ բերել. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 21. յն. ἁποβάπτω immergo et haurio ...)
to push, to give a push to, to thrust, to push forward;
արտաքս —, to unload, to discharge, to empty, to cast forth;
— զմիմեանս, to press or crowd on one another;
— զպատերազմ, զճակատ, to fight, to make or wage war, to give battle to;
— զախոյեան, to win, to conquer, to subdue, to depress, to prostrate;
զհոգաւոր կռիւն —, to fight against temptation;
ընդդէմ իրերաց զբարկութիւնն մղել, to be exasperated one against another;
— զանասուն, to train to labour, to break in or teach animals to work;
cf. Ճաշ.
ὡθέω, ἑξωθέω pello, expello, amoveo, admoveo, ejicio, injicio. կր. feror, moveor, ruo, irruo. Մղելով կամ խթելով վարել ի բաց կամ ի մի կողմն. դրդել. վանել. մերժել. ձգել. հոսել ի վայր. դրդել. գրգռել. վարել. հրել, քշել .... կր. բերիլ. ձգիլ. յօժարիլ. դիմել.
Նա զմեզ յերկինս կոչեաց, եւ մեզ մղեցաք զանձինս ի գեհենն. (Ոսկ. եբր.։)
Բանիւ առ ընկերն մղել, եւ ձեռամբ առ ինքն յանգուցանել։ Զնիւթ իբրեւ զանարգ ինչ անգոսնեալ ի բաց մղեն. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Ընդէ՞ր հակառակ անձին քում մղես զսուրն։ Ի ներքս մնան, եւ ոչ ոք զնոսա ի դուրս կարասցէ մղել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։ ՟Բ. 13։)
Մղել ընկենուլ ի կորստեան գուբ։ Ի գահից կամ ի վախից մղել. (Սարկ. քհ.։ Բրսղ. մրկ.։ Երզն. մտթ.։)
Ի բիւրս ձգեալ (սփռեալ) ընչեղութիւն՝ ե՛ւս առաւելու. յերկիր մղի, եւ յանճառելիսն պահի. (Բրս. ընչեղ.։)
ՄՂԵԼ ԶՊԱՏԵՐԱԶՄ կամ ԶՃԱԿԱՏ, է ի գործ դնել, եւ յառաջ վարել, յաղթահարել. իսկ ՄՂԵԼ ԶԱԽՈՅԵԱՆ՝ է վանել, յաղթահարել.
trodden continually, frequented;
— ճանապարհ, thoroughfare, public way.
Միշտ կամ ստէպ կոխեալ. որպէս ոտիւք՝ արահետ ճանապարհ. եւ ատամամբք՝ ծասկելի ինչ.
to lose one's senses, to go mad;
to be in a passion, enraged;
to be extravagantly fond of, to fall violently in love with, to be passionately in love;
— զհետ, to bend one's whole soul to, to apply oneself entirely to, to dote upon, to be destracted with;
մոլիս, պաւ՛ղէ, Paul, thou art beside thyself.
μαίνομαι, ἑμμαίνομαι, ἑκμαίνομαι , ἑπιληπτεύομαι, ἑπιληπτίζω furo, insanio, demens sum, corripior a daemone, laboro epilepsia sive morbo comitiali, et incendor amore μαντεύομαι divinor, hariolor . Ցնորիլ. ելանել արտաքոյ անձին. անկանել ի մտաց. կատաղիլ. յիմարիլ, այսահարիլ. զայրագնիլ, եւ Յարիլ յանչափս. զակատիլ. անկղիտանալ. տռփիլ, եւ տարփալ. եւ Հմայել. իրմէն դուրս ելլալ, խելքը թռցընել, խենդենալ, խեւնալ, կատղիլ.
Կամ թէ ուրախ եղեալ՝ մոլին, կամ թէ մարգարէանան՝ ստութիւն։ Արբցեն եւ քամեսցեն, եւ մոլեսցին յերեսաց սրոյն։ Մոլեցարո՛ւք, սո՛ւգ առէք։ Ասեն ցնա, մոլիս։ Շահս բազումս տայր տերանց իւրեանց մոլելովն (իբր խօսելով զըղձութիւնս)։ Մոլեալ ի վերայ նոցա՝ հալածէի։ Մոլիս պօ՛ղէ ... ո՛չ մոլիմ քաջդ փեստոս։ Ո՞չ ասիցեն, եթէ զի մոլիքդ.եւ այլն։
Մոլեցան ի վերայ նորա հեբրայեցիքն յերուսաղէմ սպանանել զնա։ Մոլեցան իբրեւ զկատաղի շուն. (Եփր. ՟բ. տիտ.։ Տէր Իսրայէլ. յունիս. ՟Ի՟Թ.։)
Մոլին մարդիկ. եւ եթէ տեսանեն զոք՝ որ ոչ մոլի, ասեն՝ թէ դու մոլիս. վասն զի ոչ եղեւ նման նոցա։ Ելեալ էր յաշխարհէ, եւ մոլէր դարձեալ ի կին իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ը։)
obscurity, darkness, night;
dark, obscure, gloomy;
— անհնարին, frightful or thick darkness, impenetrable gloom;
— ընդ —, ի մթան, ի մթի, in darkness, in the dark, in the gloom.
Խաւար եւ մէջ եւ մութ։ Կալաւ զիս մութ անհնարին։ Գիշերի ծածկեաց զնա մութ։ Ընդ մութ շրջեցան։ Յարեան եւ փախեան ընդ մութն։ Յանմատուցից մթից դժոխոցն, եւ այլն։
Գերանաւ կուրացելոյս զմութ այլոց սրատեսել. (Յհ. կթ.։)
Չհամարին զմութն մութ, զի պայծառ քո լուսովդ աչք մտացս զուարթանայ. (Գէ. ես. (որ լինի եւ ածական)։)
Մութն անհնարին (խորհրդոց) անկաւ ի վերայ պիղատոսի. (Զքր. կթ.։)
Մութ է գոյն դիմաց մերոց. վասն զի ոչ զուարթացան երեսք մեր ի խորհուրդս սրբութեան. (Եղիշ. միանձն.։)
dumb, mute;
cf. Համր;
— առնել, to strike dumb;
— լինել, to be mute, to become dumb or speechless.
Եղիջի՛ր դու համր։
Խուլ եւ համր եւ մունջ դեւ։ Խուլ եւ մունջ գոլով ի դիւէն. (Բրսղ. մրկ.։ (Արմատն է Ունչ. որպէս թէ ընդ ունչս եւեթ մրմռացօղ. ուստի եւ Մնչել. եւ Մնջիկ։))
to roar;
to bellow, to low;
to rage, to chafe, to fume, to burst into roaring;
մռնչէր առ հեծութեան իմոյ, I have roared by reason of the disquietness of my heart.
μυκάω, -ομαι, ὡρύομαι, ἑρεύγομαι , ἑμβριμάομαι mugio, fremo, increpo, rugio, eructo. Մռմռալով գոչել կամ ձայն հանել գազանաց, բոռալ. գոռալ. ուժգին հեծել. մնչել զայրագին. շնչել փչել. սպառնալ. ահեղ բարբառիլ.
Մռնչել առիւծու, կամ կորեանց առիւծու։ Մռնչէի առ հեծութեան սրտոյ իմոյ. (Սղ. ՟Լ՟Է. 8։)
Տեսեալ զնոսա զի լային, մռնչեաց (յիսուս) հոգւովն. զի՞նչ է մռնչեաց հոգւովն. իմա՛ զայրացաւ յոգի իւր. (Ճ. ՟Գ.։)
Ի ծանրութենէն մռնչեաց ողորմագին. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Բ.։)
to use up, to consume, to wear out, to waste;
to corrode, to gnaw, to eat;
to spoil, to destroy;
to make thin or lean, to emaciate, to extenuate;
to afflict, to mortify;
— զժամանակ, to employ, consume, spend, or waste one's time;
— զոգիս, to harass, to vex, to tease the mind with longing;
— զխորհուրդս, to thwart, to baffle.
ἁναλίσκω, ἑξαναλίσκω consumo δαπανάω , καταδαπανάω impendo, insumo τήκω, ἑντήκω liquefacio βρώσκω edo φθίνω tabesco, deficio. (լծ. հյ. Հաշել. թ. աշըթմագ, ... լտ. մաչէ՛ռօ )) Վատնել զթանձրութիւն կամ զգիրութիւն. տկարացուցանել. հնացուցանել. եղծանել. լուծանել. հալել. ծախել. ուտել. հիւծել, իլ։
Որպէս Հալել, կամ հաշել, (ըստ յն) տե՛ս (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 39։ Օր. ՟Լ՟Զ։ 24։ Սղ. ՟Լ՟Ը. 12։ ՟Հ՟Դ. 3։ ՟Ճ՟Զ. 26։ ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 129. 158։ ՟Ճ՟Լ՟Ը. 21. եւ այլն։)
Որպէս Հնացուցանել, հնանալ παλαιόω, -όομαι antiquo, -or;
veterasco։ (Յես. ՟Թ. 15։ Ողբ. ՟Գ. 4։ Ես. ՟Ծ՟Ա. 6։ Սղ. ՟Զ. 8։ ՟Ժ՟Է. 49։ ՟Լ՟Ա. 3։ ՟Խ՟Ը. 15։ ՟Ճ՟Ա. 27։)
Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս պէսպէս ոճով.
Որ զանձն մաշիցէ, ոչինչ զգայ զանձկութեանն ճանապարհի. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)
Մաշել զխորհուրդս (այսինքն խափանել)։ Մաշել զերկայնութիւն գիշերոյ յերգս արբեցութեան, կամ զաւուրս ի դպրոցս, կամ զժամանակս. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Փարպ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
to participate, to partake, to share in, to take part in, to be concerned, to interest oneself;
— ընդ հարկաւ, to contribute in some measure.
եւ հ. (յն. ոճով). μερίζομαι particeps fio, communicor, sortior. Մասնակից եւ հաղորդ լինել՝ գտանիլ. ստանալ ըստ մասին. վիճակիլ մասին.
Մասնաւորիմք նահատակութեանցն (վկայից) ի ձեռն սիրոյն եւ աշխատութեան. (Սարկ. պատկ.։)
Այս եղեւ սկիզբն հայոց մասնաւորիլ (կամ մասնաւոր մտանել) ընդ հարկաւ հռովմայեցւոց. իմա՛, մասնաւոր ինչ հարկս տալ, կամ ըստ մասին հարկատու լինել։
to administer, to manage;
to distribute, to dispense;
to victual, to provide, to stock, to store, to furnish;
— զսուրբ խորհուրդս, to administer the sacraments.
χορηγέω, ἑπιχορηγέω sumtus praebo, largior, mnistro, subministro διακονέω, οἱκονομέω dispenso. Մատակարար լինել. տնտեսել. տնօրինել. բաշխել. մատուցանել. պաշտել. սպասահարկել.
Որ մատակարար ամենայնի զամենայն։ Ի միմեանս զնոյն մատակարարել։ Ձերովք հաւատովքն մատակարարեսջիք (կամ րիջիք) զառաքինութիւնն. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 25։ ՟Ա. Պետ. ՟Դ. 10։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 5։)
Իմաստութեամբն մատակարարէ զերկնաւորս եւ զերկրաւորս։ Այս ամենայն յանհաս իմաստութենէ արարչին մատակարարի ի յարարածս. (Յճխ. ՟Ա. 6։)
Մատակարարէ յառաջգիտութեամբ զհատուցմունս երկոցունց կարօտութեանն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը։)
Նոքօք մատակարարէր ի մարդիկ զպահպանութիւնս. (Յհ. իմ. ատ.։)
young, tender, new, fresh;
child, little child;
mortuary festival for the poor;
— հասակաւ, յաւուրց, very young;
ի — տիս, in infancy, at so tender an age;
որթ —, milk-fed calf.
Մանուկ մատաղ։ Մանկունքս մատաղ են։ Իբրեւ զմարմին մանկան մատաղոյ։ Որդեա՛կ իմ մատաղ։ Որթ մի մատաղ եւ բարի։ Քան զորթ մատաղ, եւ այլն։ Եթող որդի մատաղ հասակաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Աղջիկ մի մատաղ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մինչդեռ մատաղն իցեն սերմանիք՝ հատցուք. (Եփր. համաբ.։)
Ի յիշատակ ննջեցելոցն հոգւոցն առնեմք, եւ մատաղս անուանեմք. (Շ. թղթ.։)
Ի տօնսն տէրունականս՝ նաեւ յամենայն տօնս երեւելիս ըստ սովորութեան ոմանց՝ ընդունելութիւն եւ ճաշ դնեն աղքատաց. որ ըստ հայոց մատաղն է. (Մաշտ. ջահկ.։)
young, new, tender;
young plant, sucker, layer, shoot, sapling, off-set, slip;
neophyte, proselyte;
թուփ —, young shrub;
— նահատակ, child-martyr.
Մանրեսցէ զնոսա որպէս մատաղատունկն լիբանանու, որ սիրելին է որպէս զորդիս միեղջերոյ։ Եհան զմատաղատունկն, եւ տարաւ տնկեաց. (Սղ. ՟Ի՟Զ. 6։ Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 4։)
ՄԱՏԱՂԱՏՈՒՆԿ. նմանութեամբ, Նորադարձ ի հաւատս, նոր հաւատացեալն ի քրիստոս.
Մի՛ մատաղատունկ. զի մի՛ հպարտացեալ ի դատաստանս սատանայի անկցի. (՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 6։)
Մատաղատունկ զնորահաւատն ասէ, եւ ոչ զմանկութիւն տիոցն։ Մատաղատունկ աստ ոչ զմանկութենէ ասէ, այլ զնորահաւատէն, ըստ այնմ, եթէ ես տնկեցի, ապողոս ջուր ետ, աստուած աճեցոյց. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
ՄԱՏԱՂԱՏՈՒՆԿ ԵՐԻՎԱՐ. Նժոյգ առոյգ. մտրուկ ձիոյ՝ չեւ ունակ ատամանց ի փորձ հասակի. ἅβολος pullinus.
Երիվարօք՝ կատարելոց եւ մատաղատունկ եղելոց միջասահմանօք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
ring;
signet-ring, seal, stamp;
cf. Մատնոց;
ոսկի, ադամանդեայ —, gold-ring;
diamond-ring;
— պատկերեալ, cameo-ring;
հարսանեկան —, wedding-ring;
— կրել, to wear a ring;
կնքել —նեաւ, to seal with a ring.
Զայս ամենայն բարութիւնս նոցա վճիռ տալով դնէ իբրեւ մատանի ի վերայ զաղօթսն առ հայր. (Արշ.։)
Կնքեցին զինքեանս երրորդական զօրութեամբ հօր եւ որդւոյ եւ սուրբ հոգւոյն. եւ զսուրբ խաչն ի վերայ մատանի եդին (կամ ըստ նոր ձ. եդին մատնահար եւ կնիք). (Մանդ. երրորդ.։)
Զգաւազանն հովուական (սրբոյն գր. լուս) , եւ զմատանին պատկերեալ. (այսինքն յորում քանդակեալ էր պատկեր). (Արծր. ՟Ա. 15։)
Զդերձակաց մատանիս հրացուցին, եւ արկին ի մատունս նորա. (Հ=Յ. ապր. ՟Գ.։)
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
Մատնել գազանաց ի մահ. ի ձեռս նեղչաց, կամ թշնամեաց կամ աւարառուաց՝ զմարդիկ կամ զերկիր կամ զքաղաք։ Մատնեցի առաջի ձեր զերկիրն։ Ի սուր մատնեսցին. եւ այլն։
Մ՛ եթէ ի զո՞ւր արդեօք մատնեաց աստուած զյոբ ի կռիւն։ Ո՛րչափ չարչարեցաւ, սակայն նա ոչ մատնեաց (այսինքն չկորոյս) զհամբերութիւնն. (Իսիւք.։)
Ոչ մատնեցեր ամօթոյ զմատնիչսն զքեզ տանջանաց մահու. (Նար. ՟Հ՟Է)
to gain access, to approach, to draw near, to advance, to present or offer oneself, to come, to appear;
to be presented, offered, celebrated;
յառաջ —, to advance, to come or go forward;
cf. Հուպ, cf. վեր.
ἑγγίζω, προσεγγίζω accedo, appropinquo προσέρχομαι advenio ἄπτομαι haereo, tango, attingo. Մօտ երթալ. մօտիլ. մերձենալ. եւ իբր մատամբ հպիլ, շօշափել. մօտենալ, քովը երթալ, դպչիլ.
Մատեաւ յակոբ առ իսահակ հայր իւր։ Եւ մատուցեալ աբրաամ՝ ասէր։ Մատեան աղախնայքն, եւ որդիք նորա, եւ երկիր պագին նմա։ Մատեաւ լիա։ Յետոյ մատեաւ յովսէփ եւ ռաքէլ։ Ի վարագոյրն մի՛ մերձեսցի, եւ առ սեղանն մի՛ մատիցէ։ Մատի՛ք առ տէր, եւ առէ՛ք զլոյս։ Մատիցէ այր ի խորութիւն սրտի իւրոյ։ Մատիցէ սրով եւ ի կաղս եւ ի կոյրս։ Մատեաւ եւ յարդարսն երբեմն փորձ մահու։ Ոչ էք մատուցեալ առ լեառն շօշափելի։ Մատուցեալ էք ի սիովն լեառն։ Իբրեւ յորդիս մատուցեալ է ի ձեզ աստուած.եւ այլն։
Մատեաւ (կամ մատեւ) վաղվաղակի եդ ձեռս ի վերայ (անարժանին). (Սարկ. քհ. (կամ մատ, եւ իբր ի մօտոյ անդանդաղ։))
Որ հարկանէ զկաղ կամ զկոյր յեբուսացի, ի դաւթի անձն մատչի։ Զի մատեալ (կամ մատուցեալ) յակոբ օրհնեսցի փոխանակ եղբօր իւրոյ. (Կիւրղ. թագ. եւ Կիւրղ. ծն.։)
Յամենայն տեղիս մատչին քունկք անուն իմոյ։ Որք ըստ օրինացն մատչէին։ Որոց անասնոց մատչէր արիւնն ի սրբութիւնսն վասն մեղաց ի ձեռն քահանայապետին. (Մաղ. ՟Ա. 11։ Եփր. ՟Ժ. 8։ ՟Ժ՟Գ. 11։)
Ճշմարիտ պատարագին՝ որ մատեա՛ հօր. (Ագաթ.։)
cf. Հոգեփոխութիւն.
μετενσωμάτωσις animarum translatio vel migratio ab uno corpore in aliud. որ եւ ՀՈԳԵՓՈԽՈՒԹԻՒՆ. այսինքն աղանդ փոփոխման հոգւոց ի մարմնոց ի մարմինս.
to clean, to cleanse;
to purify;
to refine;
to purge;
to expiate, to sanctify;
— զոճ, to refine the style;
— զարիւն, to depurate or cleanse the blood;
— զխաւարտս, զընդեղէնս, to pick or cleanse vegetables, pulse;
— զանօթս խոհակերոցի, to scour, brighten or polish kitchen utensils.
καθαρίζω, ἁνακαθάρω, καθαρεύω , καθαίρω purgo, purifico, mundo ἑκμάσσω expurgo, abstergo σαρόω verro, scopis purgo. Մաքուր եւ սուրբ առնել. սրբել. յստակել. անաղտ եւ պայծառ կամ ջինջ կացուցանել. (ըստ մարմնոյ կամ ըստ հոգւոյ)
Մաքրեսցես զսեղանն, ի սրբել քեզ ի վերայ նորա։ Հերով իւրով մաքրէր զոտս նորա։ Եկեալ գտանէ պարապորդ՝ մաքրեալ եւ յարդարեալ, եւ այլն։ Կարգ քահանայապետութեան է, ոմանց մաքրել, եւ ոմանց մաքրիլ. (Դիոն. երկն.։)
Մաքրել զմեզ ի մեղաց։ Մաքրեա՛ զսա ի յանցանաց։ Մաքրեա՛ ի մէնջ զմէգ խաւարին խորհրդոյ։ Մաքրեա՛ զմիտս եւ զխորհուրդս, զի եւ մեք հաղորդեսցուք սրբութեամբ. (Շար.։)
Տեսանի սուրբ երրորդութիւն մաքրեցելոցն մտօք։ Քահանայն մաքրօղ կոչի, (այսինքն քաւիչ). (Խոսր.։)
Մնասցուք բժշկիլ նախանձու հրոյն մաքրողի. (Լմբ. սղ.։)
Է եւ այլ ամբարձմամբ մաքրել զիմանալեացն անուոց պատկերագրութիւն։ Խորհրդականօք վերաբացութեամբք պարտ է մաքրել. (եւ այլն. Դիոն. ստէպ։)
magnanimous, generous;
cf. Մեծահասակ.
Մեծանձունք եւ յաղթամարմինք հաւքն՝ փորն եւ թանձրն. (Փարպ.։)
Յառաջագահ անդր զնստելն առձեռնէր քան զամենայն մեծանձանց. (Կաղանկտ.։)
Եւ որպէս Մեծահոգի. (յորմէ յաջորդ բառն)։
cf. Մեծահրաշ.
θαυμαστός admirabilis, mirus եւ այլն. Սքանչելի մեծութեամբ, եւ մեծի սքանչանաց արժանի. մեծահրաշ. հրաշալի.
Մեծասքանչ ճարտարապետին արարած է աշխարհս։ Մեծասքանչ իմաստութեամբն աստուծոյ։ Զարմանք մեծասքանչ են այս. (Վեցօր. ՟Ա։)
Մեծասքանչ խորհուրդ. (Իգն.։)
Հեզութիւն՝ մեծասքանչ շուք եւ պատկառ է ի մէջ բազմամբոխ հրապարակաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
respect, honour, veneration, reverence, deference, homage, distinction;
ceremony, compliments, respects;
kind reception, welcome;
— հասարակաց, universal esteem;
—նօք, respectfully, honorably, with regard;
առնել —նս երեսաց ուրուք, to have regard for;
to hearken favourably to;
—նս դնել, առնել, ցուցանել, cf. Մեծարեմ.
Ահա՛ւասիկ արարի մեծարանս երեսաց քոց. (Ծն. ՟Ժ՟Թ. 21։)
Փառք մարդոյ ի վերայ մեծարանաց հօր իւրոյ. (Սիր. ՟Գ. 13։)
Ընկա՛լ զմեծարանս, եւ արհամարհեա՛ զանարգանս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անարգեալ պատուական հանդերձքառ ի զարդս մեծարանաց. (անդ. ՟Գ։)
Առ ի կարծել մեծարանս դնել որդւոյ ... առ ի մեծարել զհայր։ Մեծարանս եդի քեզ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։ Ագաթ.։)
Ոչ ցնծայ ընդ մեծարանս ընդ մայրն չարեաց. զի սկիզբն մեծարանաց մարդահճութիւնն է, եւ կատարած նորա ամբարհաւաճութիւնն։ Մեծարանաց ցանկութիւն ցնորք են։ Որ ցանկայ մեծարանաց, նախանձի ընդ մեծարեալսն. (Եւագր. ՟Ժ։)