easy to be gained.
Որ դիւրաւ շահի, ստանայ.
Աղցաւորացն դիւրագիւտք եւ դիւրաշահք լինէին. (Փիլ. քհ.։)
great gain or business;
opulence, wealth.
Վաճառաշահութիւն. ճոխութիւն.
Փոխանակէ զդիւրաշահութիւնն ընդ հոգւոյն ճոխութիւն. (Շ. մտթ.։)
fragility;
lubricity.
very vile, very despicable.
ԴԻՒՐԱՐՀԱՄԱՐՀ ԴԻՒՐԱՐՀԱՄԱՐՀԵԼԻ. Դիւրաւ արհամարհելի, անգոսնելի. որ ասի եւ ԴԻՒՐԱԽՈՇՏԱՆԳ.
Կարի յոյժ փոքր, եւ դիւրարհամարհ լինի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
Զի մի՛ դիւրարհամարհելի լինիցիմք. (Մխ. առակ.։)
heroine.
wood-hen, water-quail.
to tremble.
cf. Ազատազարմ.
εὑπατρίδης, patricius, praenobilis Ազատ եւ ազնուական ըստ տոհմի. ազատազարմ. ազնուատոհմ. սօյզատէ
Զատուցանել ազատատոհմ, որք ոչ ի հարց, այլ թէ եւ ինքեանք նախանձաւորք իցեն նոցայցն բարեպաշտութեան. (Փիլ. լին. ՟Դ։)
Հանին արտաքս զազատատոհմն յարգելանէն. (Ղեւոնդ.։)
Պատանդս ազատատոհմէ տուեալ լինէր. (Յհ. կթ.։)
Զազատատոհմն, եւ զնոցին նախագահութիւնս. (Ուռպ.։)
cf. Ազատատոհմ.
Պաշտօն ընդունի ո՛չ յանազատաց միայն, այլ եւ յազատատոհմիկ գաւառաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Քաղաքացեօքն եւ համայն ազատատոհմիկն զարմիւ. (Պիտ.։)
noble birth, nobility of family.
gentlewoman.
kinswoman.
Հոգի մարգարէութեան առաքէր յազգականուհին. (Ճառընտ.։)
census;
enumeration;
— առնել, to make the census of a nation or people.
γενεαλογία, recensio generis Ի համար արկումն ազգի ըստ ծննդաբանութեան. ազգաբանութիւն. գիր համարոյ ցեղի. ճիւղագրութիւն. րէսմի սինսիլէ
Խնդրեալ զնոսա՝ ոչ գտին ըստ ազգահամարին։ Ազգահամար դրոց նոցա։ Զգիրսն ազգահամարին. (Ա. Եզր. ՟Բ. Եզր. ՟Գ. Եզր.։)
Ընդէ՞ր Յովսէփ մտանէ յազգահամարն ... Քանզի եւ անկաւ իսկ ոչ յազգահամարն կոյսն ... Արամբք գայր յառաջ ազգահամարն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
extinction of a nation, race.
Սպառումն ազգի. ջնջումն տոհմի. ազգին՝ ցեղին հատնիլը.
Վասն ազգահատութեան տոհմին բզնունեաց. (Բուզ. ՟Գ. 8։)
chief, father of a nation or race.
Հաւ կամ առաջին հայր ազգի եւ ցեղի. նախահայր.
Եղիցես հայր ազանց, եւ ծնցես ազինս. այս ինքն իւրաքանչիւր ոք քոյին որդւոց՝ ազին լիցի ազգահաւ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 42։)
family, house, generation, progeny.
φυλή, tribus, συγγένεια, cognatio Առանձին տոհմ ազգի. զարմ, ցեղ. սօյ, սինսիլէ
Զազգատո՞հմն իմ խնդրես, թէ վարձուոր։ Եղեն ժառանգութիւնք նոցա յազգատոհմի հօրն իւրեանց. (Տոբ. ՟Ե. 17։ Թուոց. ՟Լ՟Զ. 12։)
Երկոտասան ազգատոհմացն. (Եղիշ. յես.։)
Ազգատոհմն Ղուկայ էր յԱնտիոք քաղաքէ. (Եւս. պ. ՟Գ. 4։)
Զազգատոհմ եւ զոչխար եւ զարջառ թողին յերկրին ի գեսեմ։
Ազգատոհմօքն իւրեանց հանդերձ։ Լուան որ շուրջ զնովաւ էին, եւ ազգատոհմ նորա։ Ի գաւառի եւ յազգատոհմի եւ ի տան իւրում. եւ այլն։
Հանդերձ ամենայն ազգատոհմիւն. (Խոր. ՟Բ. 24։)
Ազգատոհմաւ ի յառաջադէմսն նկրտեալ. (Սարգ. ՟բ. յհ.։)
Զաղէտ զազգատոհմիցն եւ զամենայն քաղաքին. (Վրք. հց.։)
Պատիւ փառաց՝ որ զմերով ազգատոհմովքս պատեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
who has noble sentiments.
noble, of a noble family.
Բարետոհմ. քաջատոհմիկ. աղէկ ցեղէ. սօյզատէ.
Առաքինիք էին, եւ ազնուատոհմ յազգէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
nobility of family, high birth.
pleasing to the taste, savoury, sweet;
good to eat, savoury.
Ախորժ համով. համեղ. քաղցրահամ. աղէկ համով. տաթլը, լէզիզ, լէզէթլի.
Հայցեմք ի ճաշակողացդ յայսմ սեղանոյ՝ յոքնօրէն եւ ախորժահամ հանդերձելոյ. (Նար. յիշ.։)
that drives away or cures diseases.
Ախտահալած բժշկութեամբ մերձաւորս արարեալ։ Տո՛ւք զվարձ իմ՝ զախտահալած բժշկութեանցն։ Անդ գտանին ախտահալած սպեղանիք. (Ագաթ.։) (Տօնակ.։) (Յհ. տար.։ Փարպ.։)
coal-pit, coal-mine.
having a knowledge of, well versed.
• «տեղեակ» Ոսկ. մտթ. բ. 17. Գաղ. Ես. Սեբեր. 171. Փիլ. լին. 203. Կնիք հաւ-340. Երզն. մտթ. 351 (տպ. ակեահ). Մագ. բտ. Անան. մոկ։
• = պրս. [arabic word] agāh, պազ. agah, պհլ. akas «գիտուն, հմուտ». ծագում են զնդ. kas, սանս. kāç «նայիլ, նկատել» արմա-տից. հմմտ. նաև օսսեթ. khaçun, khäçun, թրք. agšah «տեղեակ», չաղաթ. agah «ուշադիր»։-Հիւբշ. 94։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Müller SWAW 42, 250 ևն։
• ԳՒՌ.-Մկ. Վն. ակախ «արթուն». Նոր բառեր և ձևեր են ակահիլ Շտ. Մկ. «Արթնա-նալ, ուշքի գալ, հասկանալ», ակահ չունիմ «տեղեկութիւն չունիմ» (Ազգ. հանդ. իդ. 142), ակահ չտանիլ Մկ. «քունը չտանիլ, չկա-րենալ քնել», ակահցնել Շտ. «քնից արթնաց-նել»։
պրս. ակեահ, ակէհ. Գիտակ. տեղեակ. հասու. վուգուֆ.
Չիցե՞ս ակահ (յն. ո՞չ գիտես), ամարայնւոյ ժամանակ եկն եկաս ի վերայ։ Այնմ չէք ինչ ակահ, քանզի չէիք մօտ։ Խորհրդոց տնտեսութեան չէին ակահ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։ եւ Ոսկ. գաղ.։ եւ Ոսկ. ես.։)
Ե՛ւ Աստուծոյ զօրութեանցն ակահ լինիցին, եւ իւրեանց խնամոյն՝ որ առ ի նմանէ. (յն. ուսցին, կամ ի միտ առցեն). (Սեբեր. ՟Թ։)
Խորհրդոց խաչին եւ յարութեանն ոչ եղեւ ակահ. (Երզն. մտթ.։)
Ակահ այն որ չեղեւ, նըկահ եկաց իւրըն բանին. (Մագ. ոտ.։)
miner;
thief, a body snatcher.
Որ ական հատանէ զտուն. ծակ բացօղ, պատը ծակօղ.
Գողոց ականահատաց. (Մխ. դտ.։)
Այս հանդերձք եւ ո՛չ յականահատաց գողացեալ լինին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
assembled in a circle.
Ի մի ակումբ ժողովեալ. համագումար.
Ակմբահոյլ ժողովոյն ի քեզ հաւատացելոց. (գրեալ էր՝ ակումբահոյլ). (Թէոդոր. խչ.։)
cf. Ակնապարար.
Հաճոյ աչաց. եւ խնդրօղ զհաճոյս աչաց.
Զգեղ երեսաց ցուցանէին առաջի ակնահաճոյ կամաց թագաւորին. (Ագաթ.։)
cf. Ակնհարեմ.
cf. Ակնհարիմ.
Արարից քեզ պահանորդս, զի մի՛ ակնահարեսցիս (կամ ականահարիս, կամ ակնհարեսցիս) յումեքէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ=Յ. եւ Կիր. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
fascinated, enchanted;
—, առ —, scare-crow, bug-bear.
Ակնհա՛ր է, ասէ, մանուկդ. (Ոսկ. կող. ՟Ը։)
ԱԿՆՀԱՐ կամ ԱՌԱԿՆՀԱՐ. προβασκάνιον praefiscina, amuletum Խրտուիլակ առ ի ահիւ կամ յաչաղութեամբ հարկանել զաչս տեսողաց. գօրգուլուգ, ույուգ, էֆրէնճէ.
Զո՛ր օրինակ խալամ մի ի պարտիզի առ ակնհար է կանգնեալ. սոյնպէս եւ դիքն նոցա. (Թղթ. բարուք.։)
to fascinate.
to be fascinated.
oh! ha!
• , ի հլ. «վախ, սարսափ» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. որից ահաբեկ «սոսկալի», Ոսկ. գաղ. ա-հագին «սարսափելի. 2. «շատ մեծ» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. ահարկու ՍԳր. ա-հաւոր ՍԳր. Ագաթ. ահեղ ՍԳր. ահել կամ յահել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. ա-հեալ «սարսափած» Ագաթ. Պտրգ. 226. չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. զ սաստ-կականով զահանդիլ Մագ. թղ. 236. նոր գրականում ահաբեկիչ, ահագնադղորդ, ա-հազանգ, ահեղասաստ։ Առանձին հոլովական մի ձև է զահի, որից զահի հարկանիլ «սար-ւաել» ՍԳր.։ Ահ ունի նաև երկու ուրիշ ձև 1. ահիւ, որ գործածուած է յետին շրջանում ահիպարանոց Յհ. կթ. էջ 201, 324, ահիա-սարսափ Շ. բարձր. ձևերի մէջ. և 2. արհ, որ գտնում ենք արհական «սարսափելի» Ոսկ. ես. արհաւիրք «սարսափ, ուրուական տեսիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. արհուրանք ԱԲ բառերի մէջ. սրանից զ սաստկականով զարհ, որից զարհուրիլ «սարսափիլ, շատ վախենալ» ՍԳր. զարհուրանք ՍԳր. զարհուրեցուցանել ՍԳր. հեղգազարհուր Արիստ. առաք. կայ և զար-հաւրատեսակ Նար. -այս ձևերը կազմուած են կրկնութեամբ, ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ և հ-ի անկումով. արհաւիր՝ ւ յաւե-լուածով (հմմտ. ծեթևեթ, սեթևեթ) և արմա-տական ա վերածելով ի, իբր արհաւիր =*ար-հաւարհ. իսկ զարհուրիլ<զարհ-ուրհ-իլ (ա վերածուած ու)։ Հնագոյն և նախնական ձևն է արհ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև վրացերէ-նր. ր-ի անկումր սովորական է հայերէնում. հմմտ. զոհ<զորհ, խոհ<խորհիլ ևն։
• ԳԴ պրս. [arabic word] huy «ա՛հ» բացագանչու-թիւնից դնում է հյ. ա՛հ և գոյականաբար ահ «վախ», նոյնը նաև Հիւնք, Տէրվ. Նախլ. 84. սանս. tras, զնդ. tarəs, հպրս. tars, պրս. tursīdan, լտ. terrere, յն. τρεῖν «վախենալ» բառերի հետ՝ հնխ. tars. tras արմատից, իբր արհ, որից թե-թևացած՝ ահ։ Թիրեաքեան Սարնամակ ծան. 41, վախ, պախ և պակ հոմանիշ-ների հետ, իսկ Բազմ. 1912, էջ 269 վախ բառից թեթևացած։ Pedersen, Հայ. գր. ւեզ. 56 սանս. քti-«յարձակում», հսլ. rati «կռիւ» բառերի հետ. հմմտ. մահ։ 3. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. էջ 16 ահիաարա-նոց բառի մէջ ահի=սանս. ահի «օձ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մշ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. ահ, Ագլ. Հճ. օհ, Զթ. օհ, ոհ, Ակն. այհ, Խրբ. այ, Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. ախ. այս բոլորը աւելի «Աստուծոյ ահը» բա-ցատրութեան մէջ են գործածում։ Արհ ձևը պահում է Եւդ. արհուրելի «զարհուրելի»։ Ա-ռանձին ոճերով գործածւում են ահ անել, ահ ոօել, սիրտը ահ ընկնել, ահ տալ ևն։ Նոր գաւառական բառեր են ահալի, ահակալել, ահաճար ահահորիլ (արտասանուած ախա-խորիլ), ահազոր, ահնթփիլ, զահնդիլ, զա-հահորիլ, զարզանդ, զարհուր ևն։ Հետաքըր-քըրական է գւռ. ահառիլ «սոսկալ» իր զանա-զան ձևերով. -ահռիլ, ահռուիլ, ահմռիլ, ոհ-մըռիլ, ոհմիլ, հմռիլ, զահմռիլ, զահրուիլ։
• ՓՈԽ.-Մեզանից է վրաց. զարի «վախ, սոսկում». ծագում է հյ. արհ ձևի *զարհ սաստկականից. մեր կորցրած ր ձայնը վրա-ցականում դեռ պահւում է։
φόβος timor, metus Երկիւղ՝ մանաւանդ սաստիկ. սոսկումն. սարսումն. վախ. գօրգու, խավֆ, պաք, վէհմ.
Յահէ նորա խռովեցան։ Ահիւ եւ խնդութեամբ բազմաւ։ Անկաւ ահ ի վերայ նորա։ Եղեւ ահ ի վերայ ամենեցուն՝ որ լսէին զայս։ Լի եղեն ահիւ։ Ահ կալաւ զամենեսին։ Ահ պատեաց զնա։ Ահիւ մեծաւ տագնապէին։ Աշակերտ Յիսուսի ի ծածուկ վասն ահին հրէից։ Ահ եւ երկիւղ եւ սոսկումն մարմնոյ։ Յահ եւ յերկիւղ եւ ի դողումն. եւ այլն։
Երկիւղս եւ ահս մատուցանեն։ Տրտմութեամբք, ահիւք։ Ահիւք եւ պարգեւօք. (Փիլ.։)
Առ սիրով եւ ահիւ դիցն։ Եւ ձեզ ահ լիցի այս, եւ երկիւղ ի մահուանէ։ Որ կացեալ են յահի քում. (Ագաթ.։)
Ահք ներքնոց։ Անապակ ահիւք. (Եղիշ.։ Պիտ.։)
Ահ երկիւղի։ Ահս պակուցանօղս ի վերայ նորա հեղուին. (Յհ. կթ.։)
Յահագին ահիցն յայն ակնածելով։ Յորոց յահիցն սարսեալ. (Անան. եկեղ։)
Ահիւ զահն արտաքս հանէր. (Ոսկ. յհ.։)
Յոյժ ընդ ահիւ անկեալ է բնութիւնն մարմնոյ։ Զահ եւ զերկիւղ մարդոյն արկեալ է արարչին ի վերայ գազանաց. (Եղիշ. ՟Բ։ Եզնիկ.։)
Տալ զահ եւ զերկիւղ քո առաջի ամենայն ազգաց։ Զահի հարեալ էին. (Օր. ՟Բ. 25։ Մրկ. ՟Ժ՟Զ. 8։)
Պակուցումն. հիացումն. ապշութիւն. արհաւիրք. ἕξστασις exstasis, terror, stupor. հեյրան. սերկէրտանլըգ. ույուշմագ.
Անկաւ ահ տեառն ի վերայ ամենայն ժողովրդեանն ... Եղեւ ահ ի տեառնէ։ Եղիցի ահ մեծ ի տեառնէ ի վերայ նոցա։ Ահ մեծ անկաւ ի վերայ նոցա. (Ա. Թագ.։ Զքր.։ Դան.։)
Երկիւղալի ինչ. ահաւորութիւն. սպառնալիք. չարիք.
Յերեւելն իւրում արդարոցն՝ զահ իւր յինքն ամփոփէր. (Ագաթ.։)
Յաներեւութից ոմանց՝ ահից զօրութիւն ընդոստուցանօղ մարդկան։ Գործեցին նմա ահս ապիրատս, եւ աշխարհաւեր կործանումն. (Յհ. կթ.։)
Յոր ոչ ինչ երկրաւոր ահք ազդել կարասցեն. (Խոսր.։)
ԱՀ ԱՐԿԱՆԵԼ. ἑκφοβέω exterreo Երկեցուցանել. զարհուրեցուցանել. վախցնել. գօրգութմագ.
Ահ ինչ արկանել ձեզ թղթովքս. (Բ. Կոր. ՟Ժ. 9։)
Ետուն զահ իւրեանց ի վերայ երկրին կենդանութեան։ (Եզեկ. ՟Լ՟Բ. 26.)
Ահ արկանել սրբոցն, կամ ամենայն քրիստոնէութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ահս պակուցանօղս զմիմեամբք արկանէին. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Ահ առնելոյ իսկ էր. (Ճ. ՟Բ.։)
Առ ահին աղաղակեցին. (Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 26։)
Առ յոյժ ահին ոչ կարէին ընտրել զիւրեանցն եւ զօտարացն. (Պիտ.։)
Առ ահի սրտիս ասէ՝ զայն գործեցի. (Յհ. կթ.։)
ԱՀԻՒ. φρικτῶς horribiliter Ահաւորութեամբ. արհաւրօք.
Ահիւ եւ տագնապաւ հասցէ ի վերայ ձեր. (Իմ. ՟Զ. 5։)
Եւ ոչ այնուհետեւ ահ ընդ ահ խօսէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
fear, dread, fright, terror;
— արկանել, to frighten, to terrify, to intimidate;
— յահի լինել՝ զահի հարկանիլ, to fear, to be seized with alarm;
առ ահի, for fear, lest;
ահ ընդ ահ, with fear, with a timid air.
• , ի հլ. «վախ, սարսափ» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. որից ահաբեկ «սոսկալի», Ոսկ. գաղ. ա-հագին «սարսափելի. 2. «շատ մեծ» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. ահարկու ՍԳր. ա-հաւոր ՍԳր. Ագաթ. ահեղ ՍԳր. ահել կամ յահել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. ա-հեալ «սարսափած» Ագաթ. Պտրգ. 226. չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. զ սաստ-կականով զահանդիլ Մագ. թղ. 236. նոր գրականում ահաբեկիչ, ահագնադղորդ, ա-հազանգ, ահեղասաստ։ Առանձին հոլովական մի ձև է զահի, որից զահի հարկանիլ «սար-ւաել» ՍԳր.։ Ահ ունի նաև երկու ուրիշ ձև 1. ահիւ, որ գործածուած է յետին շրջանում ահիպարանոց Յհ. կթ. էջ 201, 324, ահիա-սարսափ Շ. բարձր. ձևերի մէջ. և 2. արհ, որ գտնում ենք արհական «սարսափելի» Ոսկ. ես. արհաւիրք «սարսափ, ուրուական տեսիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. արհուրանք ԱԲ բառերի մէջ. սրանից զ սաստկականով զարհ, որից զարհուրիլ «սարսափիլ, շատ վախենալ» ՍԳր. զարհուրանք ՍԳր. զարհուրեցուցանել ՍԳր. հեղգազարհուր Արիստ. առաք. կայ և զար-հաւրատեսակ Նար. -այս ձևերը կազմուած են կրկնութեամբ, ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ և հ-ի անկումով. արհաւիր՝ ւ յաւե-լուածով (հմմտ. ծեթևեթ, սեթևեթ) և արմա-տական ա վերածելով ի, իբր արհաւիր =*ար-հաւարհ. իսկ զարհուրիլ<զարհ-ուրհ-իլ (ա վերածուած ու)։ Հնագոյն և նախնական ձևն է արհ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև վրացերէ-նր. ր-ի անկումր սովորական է հայերէնում. հմմտ. զոհ<զորհ, խոհ<խորհիլ ևն։
• ԳԴ պրս. [arabic word] huy «ա՛հ» բացագանչու-թիւնից դնում է հյ. ա՛հ և գոյականաբար ահ «վախ», նոյնը նաև Հիւնք, Տէրվ. Նախլ. 84. սանս. tras, զնդ. tarəs, հպրս. tars, պրս. tursīdan, լտ. terrere, յն. τρεῖν «վախենալ» բառերի հետ՝ հնխ. tars. tras արմատից, իբր արհ, որից թե-թևացած՝ ահ։ Թիրեաքեան Սարնամակ ծան. 41, վախ, պախ և պակ հոմանիշ-ների հետ, իսկ Բազմ. 1912, էջ 269 վախ բառից թեթևացած։ Pedersen, Հայ. գր. ւեզ. 56 սանս. քti-«յարձակում», հսլ. rati «կռիւ» բառերի հետ. հմմտ. մահ։ 3. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. էջ 16 ահիաարա-նոց բառի մէջ ահի=սանս. ահի «օձ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մշ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. ահ, Ագլ. Հճ. օհ, Զթ. օհ, ոհ, Ակն. այհ, Խրբ. այ, Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. ախ. այս բոլորը աւելի «Աստուծոյ ահը» բա-ցատրութեան մէջ են գործածում։ Արհ ձևը պահում է Եւդ. արհուրելի «զարհուրելի»։ Ա-ռանձին ոճերով գործածւում են ահ անել, ահ ոօել, սիրտը ահ ընկնել, ահ տալ ևն։ Նոր գաւառական բառեր են ահալի, ահակալել, ահաճար ահահորիլ (արտասանուած ախա-խորիլ), ահազոր, ահնթփիլ, զահնդիլ, զա-հահորիլ, զարզանդ, զարհուր ևն։ Հետաքըր-քըրական է գւռ. ահառիլ «սոսկալ» իր զանա-զան ձևերով. -ահռիլ, ահռուիլ, ահմռիլ, ոհ-մըռիլ, ոհմիլ, հմռիլ, զահմռիլ, զահրուիլ։
• ՓՈԽ.-Մեզանից է վրաց. զարի «վախ, սոսկում». ծագում է հյ. արհ ձևի *զարհ սաստկականից. մեր կորցրած ր ձայնը վրա-ցականում դեռ պահւում է։
Առ ահին աղաղակեցին. (Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 26։)
φόβος timor, metus Երկիւղ՝ մանաւանդ սաստիկ. սոսկումն. սարսումն. վախ. գօրգու, խավֆ, պաք, վէհմ.
Յահէ նորա խռովեցան։ Ահիւ եւ խնդութեամբ բազմաւ։ Անկաւ ահ ի վերայ նորա։ Եղեւ ահ ի վերայ ամենեցուն՝ որ լսէին զայս։ Լի եղեն ահիւ։ Ահ կալաւ զամենեսին։ Ահ պատեաց զնա։ Ահիւ մեծաւ տագնապէին։ Աշակերտ Յիսուսի ի ծածուկ վասն ահին հրէից։ Ահ եւ երկիւղ եւ սոսկումն մարմնոյ։ Յահ եւ յերկիւղ եւ ի դողումն. եւ այլն։
Երկիւղս եւ ահս մատուցանեն։ Տրտմութեամբք, ահիւք։ Ահիւք եւ պարգեւօք. (Փիլ.։)
Առ սիրով եւ ահիւ դիցն։ Եւ ձեզ ահ լիցի այս, եւ երկիւղ ի մահուանէ։ Որ կացեալ են յահի քում. (Ագաթ.։)
Ահք ներքնոց։ Անապակ ահիւք. (Եղիշ.։ Պիտ.։)
Ահ երկիւղի։ Ահս պակուցանօղս ի վերայ նորա հեղուին. (Յհ. կթ.։)
Յահագին ահիցն յայն ակնածելով։ Յորոց յահիցն սարսեալ. (Անան. եկեղ։)
Ահիւ զահն արտաքս հանէր. (Ոսկ. յհ.։)
Յոյժ ընդ ահիւ անկեալ է բնութիւնն մարմնոյ։ Զահ եւ զերկիւղ մարդոյն արկեալ է արարչին ի վերայ գազանաց. (Եղիշ. ՟Բ։ Եզնիկ.։)
Տալ զահ եւ զերկիւղ քո առաջի ամենայն ազգաց։ Զահի հարեալ էին. (Օր. ՟Բ. 25։ Մրկ. ՟Ժ՟Զ. 8։)
Պակուցումն. հիացումն. ապշութիւն. արհաւիրք. ἕξστασις exstasis, terror, stupor. հեյրան. սերկէրտանլըգ. ույուշմագ.
Անկաւ ահ տեառն ի վերայ ամենայն ժողովրդեանն ... Եղեւ ահ ի տեառնէ։ Եղիցի ահ մեծ ի տեառնէ ի վերայ նոցա։ Ահ մեծ անկաւ ի վերայ նոցա. (Ա. Թագ.։ Զքր.։ Դան.։)
Երկիւղալի ինչ. ահաւորութիւն. սպառնալիք. չարիք.
Յերեւելն իւրում արդարոցն՝ զահ իւր յինքն ամփոփէր. (Ագաթ.։)
Յաներեւութից ոմանց՝ ահից զօրութիւն ընդոստուցանօղ մարդկան։ Գործեցին նմա ահս ապիրատս, եւ աշխարհաւեր կործանումն. (Յհ. կթ.։)
Յոր ոչ ինչ երկրաւոր ահք ազդել կարասցեն. (Խոսր.։)
ԱՀ ԱՐԿԱՆԵԼ. ἑκφοβέω exterreo Երկեցուցանել. զարհուրեցուցանել. վախցնել. գօրգութմագ.
Ահ ինչ արկանել ձեզ թղթովքս. (Բ. Կոր. ՟Ժ. 9։)
Ետուն զահ իւրեանց ի վերայ երկրին կենդանութեան։ (Եզեկ. ՟Լ՟Բ. 26.)
Ահ արկանել սրբոցն, կամ ամենայն քրիստոնէութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ահս պակուցանօղս զմիմեամբք արկանէին. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Ահ առնելոյ իսկ էր. (Ճ. ՟Բ.։)
Առ յոյժ ահին ոչ կարէին ընտրել զիւրեանցն եւ զօտարացն. (Պիտ.։)
Առ ահի սրտիս ասէ՝ զայն գործեցի. (Յհ. կթ.։)
ԱՀԻՒ. φρικτῶς horribiliter Ահաւորութեամբ. արհաւրօք.
Ահիւ եւ տագնապաւ հասցէ ի վերայ ձեր. (Իմ. ՟Զ. 5։)
Եւ ոչ այնուհետեւ ահ ընդ ահ խօսէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
behold!
ἱδού, ἥδη ecce, en Ձայն նշանակ ցուցման առաջիկայ կամ մերձակայ իրաց եւ գործոց, որպէս եւ անցելոց իբր ներկայ առաջի եդելոց. նայէ՛, տես, մէյմալ նայիս որ. իշթէ, էօշթէ, հա՛, անէք, իյնէք.
Ահա փեսայ գայ։ Կի՛ն դու, ահա որդի քո։ Ահա մայր քո։ Եւ ահա եղիցիս համր։ Եւ ահա յղասցիս։ Ահա հրեշտակ Տեառն երեւեցաւ նմա։ Ահա կոյս յղասցի։ Գիտաց Յիսուս, եթէ ահա ամենայն ինչ կատարեալ է։ Ահա հուր, եւ ահա փայտ, եւ այլն։
Ահա՛ անկաւ ... Ահա դատաստան, ահա յանդիմանութիւն. (Նար.։)
Ո՞չ ահա միանգամայն զանձանցն եւ զհարցն տացեն. (Եղիշ.։)
Լիով ահա եւ անկարօտ վայելեն։ Յորոց մին զմշակին ահա ամբաստանէ ձեռաց. (Պիտ.։)
Ահա բառդ՝ ստուգութեան եւ մատնցոյց առնելոյ է։ Ահա ասելն՝ սպառնական իմն է բարբառ. (Գէ. ես.։ Երզն. քեր.։)
Ահա ասելն՝ յանկարծութեան նշանակ է։ Ահա ձայնդ առ այնոսիկ պատշաճի՝ որք ակն ունին եւ սպասեն տեսանել զոք. (Գէ. ես.։)
εἵδη, ἥδη jam, modo, nunc, mox Արդէն. արդ. այժմ. կանխաւ, կամ փոքր մի յառաջ. այն ինչ. իսկ եւ իսկ. համայն. հէմէն.
Որք ունին ակնարկութիւն յահա ասացեալս։ Ահա ասելի է։ Յորժամ ահա բաւական է մեկնիչ գոլ սովորականաց անուանց եւ բայից։ Քանզի ահա որ երդնու, յանհաւանութիւն կարծիս տայ. (Փիլ.։)
Բազում ամանակօք ահա բնաւորեալ. (Արիստ. որակ.։)
Ի մուտս յահայ եղելոց տանցն. (Պտմ. աղեքս.։)
Զահա հասեալսն ի չափ խրատէ. (Նախ. ժող.։)
ԱՀԱ ԱՒԱՍԻԿ, ԱՀԱ ԱՒԱԴԻԿ, ԱՀԱ ԱՒԱՆԻԿ. Նոյն ընդ Ահա. ահաւասիկ. աւասիկ. աւադիկ. աւանիկ։ (Ոսկ. ես.։ Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟ա. կոր. եւ այլն։)
behold here, there, yonder.
terrified, dismayed, thunderstruck;
— առնել, to terrify, to frighten, to dismay;
— լինել, to be frightened or dismayed.
Որ բեկանէ ահիւ զսիրտ այլոց. ահացուցիչ. ահաւոր. սոսկալի. վախ ձգօղ, վախնալու. գօրգուլու, հէյպեթլի.
Ահաբեկ իշխանութեամբ սաստեալ։ (Ոսկ. գաղ.։)
Յահաբեկ լուսոյ ծագման քո տէր։ Յահաբեկ գալստեան Որդւոյն Աստուծոյ. (Շար.։) (Տօնակ.։)
Ահաբեկ արար զամենայն զօրս աշխարհին. (Եղիշ. ՟Ա։)
Պահապանքն պակուցեալ ահաբեկ լինէին. (Շար.։)
"cf. Ահաբեկ առնել."
Ահաբեկ առնել. զարհուրեցուցանել. դողացուցանել. դղրդել. ահ արկանել. վախ տալ. գօրգութմագ.
Ահաբեկէր զլսօղսն ... Կամէին ահաբեկել զկոյրն, որպէս զի ուրասցի։ Ահաբեկեաց զնոսա ասացելովքս. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. գծ.։)
Ահաբեկեալ զամենայն ամբոխն. (Ագաթ.։)
Զարհուրիլ. ահաբեկ լինել.
Ահաբեկին ամենայն ազգք հաւատացելոց Քրիստոսի. (Ուռհ.։)
Յակովբ յեղբօրէն ահաբեկէր։ Ահաբեկեալք լինէին ի ժամանակէն, զի նսեմացեալ էր. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Ոչ երկեաւ ամբարիշտն, եւ ոչ ահաբեկեցաւ. (ՃՃ.։)
Ահաբեկեալ յահէ անտի զօրութեանց արարչութեան։ Բազումք ահաբեկեալ՝ սկսան զրահել պնդապէս։ Յուժգնութենէ կենդանեաց ահաբեկեալք. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Բ։ Յհ. իմ. պաւլ։)
"cf. Ահաբեկ լինել."
dismay, fear, fright, terror.
Ահիւ տագնապումն. զարհուրանք. մենծ վախ, սրտի դող.
Հաշեալք ահաբեկութեամբ՝ գտանին ի մէջ կիսամահ տագնապի։ Երկիւղալիցք՝ ահաբեկութեամբ՝ զարհուրեալք. (Պիտ.։)
terrible, alarming, frightful;
horrible, hideous, monstrous.
φοβερός, ἁπηνής terribilis, immanis, saevus Ահաւոր յոյժ. ահարկու. զարհուրելի. սոսկալի. դժնդակ. ահռելի. գօրգուլու, էօրֆլիւ, հէյպէթլի.
Շրջեցաք ընդ ամենայն անապատն ընդ մեծ եւ ընդ ահագին։ Այնպէս ահագին էր տեսիլն։ Ահագին գազանաց. եւ այլն։
Յահագին մահուանէն։ Ահագին սպառնալեօք. (Ագաթ.։)
Ահագինք երեւեսցին. (Եզնիկ.։)
Ահագինք էին ի տեսանել։ Զթագաւորսն հզօրս եւ ահագինս. (Պիտ.։)
Ահագին է օրն դատաստանին։ Զի՞նչ պխնի տացուք յաւուրն (կամ յօրն) ահագին։ (Շար.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Շարժմանց ահագնից եղելոց ի Բիւզանդիոն. (Խոր. ՟Գ. 52։)
Լուաւ նա զահագին խրխնջիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
Իբր մեծ եւ երեւելի, ծանր, եւ սաստիկ. բազում. անհնարին. շատ մենծ, չափէ ի դուրս. աճայըպ. հիքմէթլի, մէֆրէթ.
Կործանումն ահագին։ Պատկեր մի մեծ, եւ երեսք նորա եւ տեսիլ նորա ահագին յոյժ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ը. 12։ Դան. ՟Բ. 31։)
Ահագին ծովուն։ Յահագին սրոյ. (Ագաթ.։ Եղիշ.։)
Ահագինս շինեաց աշտարակս. (Խոր.։)
Քան զո՞րպիսի երանութիւնս եւ մեծութիւնս այն չիցէ ահագին. (Սարգ.։)
Ահագին ի՞նչ են բանքս, եւ այնք չիցե՞ն ահագին, յորժամ եւ այլն. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Ահագին քաջութեամբ նահատակեալ. (Խոր. ՟Բ. 84։)
Հողմ ահագին։ Ահագին իմն դղրդմամբ։ Ահագին իմն շարժմանց եղելոց։ Ահագին մարտս. (Յհ. կթ.։)
Ստրջանալ Աստուծոյ՝ ահագին զգուշութեան (մեզ) նշանակ է։ Ահագին զգուշութեամբ յուշ արարեալ. (Ագաթ.։)
Հիանալով, եւ ահագինն գրաւելով տարակուսիւք. (Պիտ.։)
Յաղթ եւ ահագին ջուրց բազմութիւն. (Վեցօր. ՟Դ։)
Ահարկու օրինակաւ. անհնարին սաստկութեամբ. ահաւորութեամբ.
Հրամանօք եւ սաստիւք ահագին կայր ի վերայ դիւացն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Ահագին իմն մրմռեալ. (Յհ. կթ.։)
Ահագինս ի դիմի հարկանիլ, կամ հայել, կամ կրճտել զատամունս, կամ բարբառել. (Ագաթ.։ Խոր.։ Յհ. կթ.։ Եղիշ.։)
Ի կերպ վիշապի ... եկն անց ընդ մէջ տաճարին, եւ շնչեաց ահագին. (Պտմ. աղեքս.։)
terribly, frightfully, horribly, atrociously;
hideously.
frightful, terrible to hear.
Ահագին ի լսել. որոյ լուրն է ահարկու. զարհուրելի. անտանելի. սոսկալի, սարսափելի.
Ձայն ահագնալուր, ոչ գիտեմ զձեզ։ Ահագնալուր սպառնալիք, կամ հրաման. (Ոսկիփոր.։ Շ. ընդհ.։ Ոսկ. լս.։)
Զհեղեղս հոսանաց ահագնալուր անօրէնութեանց։ Չարիս մեծամեծս եւ ահագնալուրս. (Բենիկ.։)
frightful, shocking to the sight;
horrible, hideous.
Ահագին տեսլեամբ. ահագնակերպ.
Ամպ լրթագոյն ահագնատեսիլ։ Զահագնատեսիլ կերպարանս նորա. (Նար. լ։ Լմբ. սղ.։)
enormity, atrocity;
dreadfulness, hideousness, terribleness, tearfulness.
Ահագինն գոլ՝ ըստ ամենայն առման. ահաւորութիւն. ահեղութիւն. ահարկութիւն.
Սամփսոն ի նոյն ինքն յահագնութենէն զկորիւնն պարտէ. (Փիլ. սամփս.։)
Փոխանակ որոտալոյն ահագնութեան. (Ագաթ.։)
Զահագնութիւն անքուն որդանցն։ Ապրեսցիս ի յայնմ ահագնութենէն. (Յհ. գառն.։)
Ահագնութիւնք պտուտկացն պիսիդոնի։ Անդնդոց խորութեան եւ ահագնութեան նմանեցուցանէ. (Նար. խչ. եւ Նար. յովէդ.։)
Ահագնութիւն խարդախմանց, հարուածիչ դիւաց. (Նար. ՟Ձ՟Դ.)
գրի եւ ԱՀԱՆԿՈՒԹԻՒՆ, իբր ահարկութիւն, կամ ահացուցիչ.
cf. Ահիպարանոց.
Ահա՛պա առաքինիք, եհաս ժամ կատարման մերոյ. (Եղիշ. ՟Ը. (ա՛յլ ձ. հա՛պա)։)
ԱՀԱՊԱՐԱՆՈՑ գրի եւ ԱՀԻՊԱՐԱՆՈՑ Ահաւոր պարանոցաւ. վիզը տնկած. կերտան գըրան. կերտենքեշ.
Երիվարս ահապարանոցս պատրաստեալ։ Ելցեն յերիվարս ահապարանոցս։ Երիվարս սրավարս եւ ահապարանոցս. (Յհ. կթ.։)
to terrify, to affright.
Ահ արկանել. զարհուրեցուցանել.
Եղելովքն ահարկեալ զնոսա. (Ագաթ.։)
Ոչինչ պիտոյացան զգեստուց ահարկողաց. (Յհ. կթ.։)
Դեւք զարհուրին՝ ահարկեալ ի սմին զօրութենէ. (Շ. բարձր.։)
frightful, horrible, awful, terrible.
Որ ահ արկանէ. ահաւոր. ահընկէց. պատկառելի. ահիւ լի. գօրգունճ.
Այր հանճարեղ, եւ ահարկու տեսողացն զնա։ Ահարկու զգեստուք. (Յհ. կթ.։)
Ահարկու դիւաց եւ ամենայն չար պատահարաց։ Ահարկու ախոյեանք, կամ դէմք, հրաման, վկայ։ Ահարկու նուիրեալ փայտիւս։ Ահարկու սրտաբեկութիւնք. (Նար.։)
terror, dismay, affright, intimidation.
Ահ արկանելն. ահաբեկ առնելն. վախ ձգելն. գօրգութմա։
Առ ի յահարկութիւն բազմաց։ Առ ի տեսիլ եւ յահարկութիւն բազմաց։ Մի՛ ահարկութեամբ առ փոշիս։ Ի յահարկութիւն ապստամբիցն. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ժ՟Է։ Շար.։)
Եւ ահարկու գոլն. ահաւորութիւն. ահեղութիւն.
Ահարկութիւն դիմաց պատկերի։ Ի յիշատակ ահարկութեան վերագրեցելոցդ. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Ը։)
Զծովու ահարկութիւն։ (Լմբ. սղ.։)
Զտանն վայելչութիւն եւ զգեստուցն պայծառակերպութիւն, որով ահարկութիւն նոցա (մեծամեծաց) պարագրի։ Եւ որ այլ ահարկութիւնք եւ պատմութիւնք նորա թագաւորութեանն արժանաւորք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Զ։ Արշար. ՟Ի՟Ը։)
to terrify, to intimidate.
Երկեցուցանել. զարհուրեցուցանել. վախցնել. գօրգութմագ.
Արկին ի բանտ, թերեւս ահացուսցեն զնոսա։ Որպէս վիշապ բանայ զբերան իւր՝ յահացուցանել զմեզ. (ՃՃ.։)
behold here, there or yonder.
Ահաւադիկ ետու ձեզ զամենայն խոտ։ Ահաւանիկ ի խորանի անդ է։ Ահաւասիկ աստ է Քրիստոսն. եւ այլն։
Ահաւասիկն զյանկարծահասն ասէ եւ զանակնունելին. (Տօնակ.։)
Ահաւասիկ ե՛ս. (այս ինքն ահա ես պատրաստ կամ)։ Ահաւասիկ կամ. որ եւ ասի, Աւասիկ եմ. եւ այլն. հրամէ՛, ի՛նչ կհրամես. պույուր. իյնէկեմ.
greatness, thickness, size, capaciousness;
volume;
grandeur, greatness, power, magnificence, majesty, elevation, exaltation;
capacity;
մեծափարթամ —, great fortune, wealth;
աշխարհական —ք, human greatness;
լնուլ մեծութեամբք, to load with riches;
ի — հասանել, to attain to dignity or honours;
կորուսանել զ—ս իւր, to lose one's fortune;
մերկանալ ի մեծութեանց, to sacrifice one's fortune;
—դ, Your Grace.
Թէպէտ եւ յաճախ դիմէր ի հայր, սակայն ի մէջ դնէր եւ զիւպ մեծութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ. πλοῦτος divitiae ὔπαρξις, ὅλβος substantia, opes. որպէս Մեծատնութիւն. փարթամութիւն. եւ Ինչք. գոյք. հարստութիւն.
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ. որպէս Մեծամտութիւն. ամբարհաւաճութիւն.
Սկիզբն մեծութեան այս է, որ զաստուած ոչ ոք քննէ. այսինքն խնդրէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։ (որ ի Սիրաքշ ՟Ժ. 14. Սկիզբն ամբարտաւանութեան եւ այլն։))
to separate, to disunite, to part, to get loose;
to remove, to go away, to depart, to retire, to go out, to make off, to steal away;
to abstain, to forbear;
to leave off, to desist, to cease;
to stretch;
to explain oneself;
— ի ցամաքէ, to bear off from the shore, to take sea-room, to stand out to sea;
— ի կնոջէ, to give a bill of divorce;
— ի հիացումն, to go into ecstasies.
Մեկնիլ յաշխարհէ. այսինքն վախճանիլ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 40։)
χωρίζομαι, διαχωρίζομαι, ἑκχωρέω , ἁφίσταμαι, ἁπέρχομαι discedo, abscedo, recedo, secedo եւ այլն. Մեկուսանալ. հրաժարիլ. զատանիլ. ի բաց գնալ. առանձնանալ. զատուիլ երթալ.
to sin, to commit crime or fault, to transgress, to do amiss, to offend, to fail in duty, to err;
to mistake;
to wrong, to injure, to aggrieve, to do injury or harm, to harm, to be hurtful, to hurt, to be prejudicial or injurious to;
մահուչափ, ծանունս, թեթեւս —, to sin mortally, grievously, lightly or venially;
զի՞ մեղայ, what have I done?.
Զիա՞րդ մեղանչիցեմ առաջի աստուծոյ։ Յաւել ի մեղանչել։ Եղիցի երկիւղ նորա ի ձեզ, զի մի՛ մեղանչիցէք։ Քեզ միայն մեղայ տէր։ Մեղաք անօրինեցաք։ Դուք մեղայք զմեղսդ զայդ զմեծ։ Ես մեղայ, ես ոհվիւս յանցեայ։ Ի կշիռս իւրեանց մեղանչեն.եւ այլն։
Այսուիկ մեղանչեցին ուղիղ եւ անմոլար ճանապարհին. (Պրպմ.։)
Բարկացեալ մեղանչեցէք (հին տպ. մեղայք)։ եւ յանկողինս ձեր ոչ զղջացարուք. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Չմեղանչել ինձ, եւ մի՛ զաւակի իմում։ Մի՛ մեղանչէք մանկանդ։ Ոչ եթող մարդկան՝ մեղանչել նոցա։ Ի մարգարէս իմ մի՛ մեղանչէք։ Զի եւ հերոյ վարսից նոցա ոչ մեղանչէր հուրն.եւ այլն։
sin, crime, iniquity, transgression, trespass;
fault, error;
offence, evil, malice;
— փոքր, թեթեւ, peccadillo, venial fault;
եօթն մահուչափ —, the seven capital sins;
մահուչափ or մահացու, սկզբնական, ներգործական, վերապահեալ —, deadly or mortal, original, actual, reserved sin;
վկայք մեղաց, false witnesses;
վասն մեղացն, sin-offering or trespass-offering;
անկանել ի մեղս, մեղս առնել, գործել, to sin, to transgress;
ի մեղս արկանել, to cause to sin;
խոստովանել զմեղս իւր, to confess one's sins;
թողուլ զմեղս, to remit, to absolve sin;
մեռանել ի մեղս, to die in sin;
ի մեղս գրել զիմն, to impute a thing as a crime to;
մեղս դնել, cf. Մեղադրեմ.
Մեղք՝ է ըստ յայտնի բառի մեղկութիւն, որ լսի հեշտութիւն։ Մեղկութիւնն մեղք առասի. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։)
Մեղքն ստուգաբանի մեղկութիւն, եւ հոսումն մտաց ի խոտորնակ հեշտութիւնն. (Լմբ. անառակ.։)
Մեղք նոցա մեծացան յոյժ։ Ածեր ի վերայ իմ եւ ի վերայ թագաւորութեան իմոյ մեղս մեծամեծս։ Ի մեղս եմք վասն եղբօր մերոյ։ Թողցես դոցա զյանցանս եւ զմղես իւրեանց։ Մի՛ հայիր յամպարշտութիւնս եւ ի մեղս դոցա։ Ըստ ամենայն ապիրատութեան, եւ ըստ ամենայն յանցանաց, եւ ըստ ամենայն մեղաց՝ զոր մեղանչէ.եւ այլն։
Եւ մեղօք հանդերձ՝ եւ ի սկզբանցն մեղացն զգուշասցուք. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 33։)
Զմեղսն չհամարել մեղս՝ առաւել չար է. (Գէ. ես.։)
ՎԿԱՅՔ ՄԵՂԱՑՆ. ԶՎԱՍՆ ՄԵՂԱՑՆ. որ եւ ՄԵՂՔ կոչի. այն է Զոհ վասն մեղաց. տե՛ս եւ ՄԵՂԱՑԱՅԻՆ.
to die, to expire, to breathe one's last, to give up the ghost, to depart this life, to pay the last debt to nature;
to mortify one's body;
մահու —, to be punished with death, to suffer capital punishment;
— ի մարտ պատերազմի, to die on the breach, to be slain in action;
— ի վերայ ազգին, ի սէր հայրենեաց, to die for one's country;
— քաջութեամբ, պատուով, to die on the field of honor;
մերձ է ի —, he is at the last gasp, he is expiring, dying;
որպէս կեայ ոք այնպէս եո մեռանի, people generally die as they live.
θνήσκω, ἁποθνήσκω morior τελευτάω vitam finio, decedo, defungor νεκρόομαι emorior, demorior. պ. միռ. միւռտէն. լտ. մօ՛ռիօր. դաղմ. մռու. Մահանալ. անշնչանալ. վախճանիլ. փոխիլ յաստեացս. ննջել արդարոց ի տէր. եւ Սատակիլ անբանից կամ չարաց. կոտորիլ. եւ Ապականիլ. մեռնիլ, անցնիլ, հոգի տալ՝ փչել.
Մահու մեռանիցիք։ Եկեաց, եւ մեռաւ։ Գիտեա՛, զի մեռանիս դու, եւ ամենայն որ ինչ քո է։ Մեռաւ ի բարւոք ծերութեան։ Մեռան ամենայն արք՝ որ խնդրէին զանձն քո։ Եւ ետես իսրայէլ զեգիպտացիսն մեռեալս առ ափն ծովու։ Եկաց ի մէջ մեռելոց եւ կենդանեաց.եւ այլն։
Յորժամ հոգին արձակի ի մարմնոյն, մեռեալ կոչեցաւ. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։)
Վասն քո մեռանիմք զօրհանապալ։ Մեռանիլ մեղաց կամ աշխարհի.եւ այլն։
Մեռանել զմեղացն մահ։ Կելով կեցցէ զարդար կեանսն, եւ մի՛ մեռցի զմեղացն մահ. (Յճխ. ՟Բ. ՟Ժ՟Է։)
Մեռեալ եմ հոգւովս։ Մեղօք մեռելոյս անախտ կեանք. (Ժմ.։ Նար.։)
(Կրակն) անյագ ուտէ, եւ հանապազ մեռանի. (Եղիշ. ՟Ը։)
Իսկ բարբառեսցուք, զի՞նչ. արբեցելո՞ցն. այլ ի մեռեալ լսելիս հնչեմք. (Բրս. արբեց.։)
Այն՝ որ կարողն եղեւ պապանձեցուցանել զխօսուն բնութիւնն, եւ զարգանդ մեռեալ կարող էր նորոգել. (Եփր. համաբ.։)
dead, deceased, defunct;
dead body, corpse;
ընդ —ս համարել, to believe or take for dead;
օր մեռելոց, All Soul's day;
ցուցակ մեռելոց, register of the dead;
պաշտօն մեռելոց, office for souls in purgatory;
cf. Ննջեցեալ.
νεκρός mortuus, cadaver. Վախճանեալն. անկեալն մահուամբ. դի անկենդան. մեռած, մեռել. ... (լծ. լտ. մօ՛ռդուուս ).
Յարեաւ աբրաամ ի մեռելոյն իւրմէ։ Թաղեցից զմեռեալս իմ։ Թաղեա՛ զմեռեալն քո։ Մերձենայցէ ի վիրաւոր կամ ի մեռեալ։ Ի մեռեալս ազատ։ Յարիցեն մեռեալք։ Եհերձ ճանապարհ ընդ մէջ կենդանեաց եւ մեռելոց։ Վասն կենաց զմեռեալն աղաչէ.եւ այլն։
Յամենայն գազանաց ... որ մերձեսցի ի մեռեալ նոց, եւ որ բառնայցէ ի մեռելոց նոցա։ Ի մսոյ նոցա մի՛ ուտիցէք, եւ ի մեռեալ նոցա մի՛ մերձենայցէք։ Տեսին մեռեալ ընկեցեալ ի ճանապարհին. եւ առիւծն կայր առընթեր մեռելոյն. եւ այլն։
ՄԵՌԵԼՈՑՆ գ. ՄԵՌԵԼՈՅԹՔ. որ եւ ասի ՄԵՌԵԼՈՑՆ. Ծախք ի թաղումն եւ ի հոգեւոր օժանդակութիւն մեռելոյն. եւ Որ ինչ իցէ վախճանելոյն.
Թէ ո՛րպէս արժան է զմեռելոցն առնել։ Թէ ձեռնհաս իցէ այրն, զմեռելոյթսն արասցէ (կնոջն). եւ եթէ ոչ իցէ, յիւրոցն (յընչից կնոջն), եւ առն ի ժառանգութիւն մի՛ լիցի. (Մխ. դտ.։)
cf. Ձայնահաս.
Եհաս ի խոռն. որ է յարեւմտից կոյս եկեղեցւոյն իբրեւ ձայնընէց մի. (Ուռպ.։)
act of stretching or spreading;
*braces;
drying-place or room;
ligament, aponeurosis;
tendon, sinew;
chord of an arc, subtense;
line;
rope, cord;
— հրացանի, trigger.
Իբրեւ զսահմանս ձգան ամենայն ընթացեալ անցանէ. (Ոսկ. եբր.) իմա՛ բերմանց եւ այլն։
to stretch, to spread, to extend;
to throw, to hurl, to fling;
to shoot, to dart;
to draw;
to attract, to entice, to allure, to decoy, to lure;
to carry off, to bring, to drag, to drag along;
to take or suck in, to suck;
to inhale, to aspire, to breathe;
to lengthen out, to prolong, to protract;
*to leave;
— զօդ, to respire, to breathe;
— զաղեղն, to draw a bow;
— զնետ, to let fly an arrow, to shoot;
— զսուրն, to brandish;
to make a sword-thrust or pass;
cf. Սուր;
— զթի, to row, to impel by oars;
— զվարմ, to lay snares, to spread nets;
— զլուծ, to bear the yoke;
— զառագաստս, to sail, to unfurl or set the sails;
— զձեռն, to stretch or hold out one's hand;
յինքն —, to attract, to allure, to entice;
յինքն — զանարգանս ամենեցին, to incur the public contempt or hatred;
յանձնզցասումն ուրուք, to bring indignation or wrath upon one's head, to draw it upon oneself, to expose oneself to anger of;
— ի կորուստ, to lead to ruin or destruction;
— զկեանս, to pass one's life or days;
— զբանս, to provoke, to rouse, to excite to anger;
— առ ոք զհայհոյութեան բան, to load with insult or execration, to insult, to revile, to abuse.
Զընկերին շահս, կամ զատուծոյ պատիւն յինքն ձգել. (Յճխ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Զ։)
Ձգել զձեռն, կամ զգաւազան ի վերայ գետոյն, կամ զծայր գաւազանին։ Վարմ ձգել։ Լարս ձգել։ Ձգել զվարագոյրս. զերկինս իբրեւ զխորան. զխարիսխ. զաղեղն. զոտս. զչափն սամարեայ ի վերայ երուսաղէմի. զհիւսիսի զոչնչիւ. գործիս թռչնոց. ցանց ոտից։ Որ ձգի ի ծովն մեծ, կամ յանապատն, կամ մինչեւ ի սիդոն. Չոգան ընդ ամենայն ձգեալն (այսինքն տարածութիւն, դաշտ, անապատ)։ Զձեռս իւր ձգէ յօգուտ։ Մի՛ ձգեսցեն զձեռս իւրեանց յանօրէնութիւն։ Ձգեաց անարատ զճանապարհս իմ։ Մի՛ ձգեր զբարկութիւն քո ազգէ մինչեւ յազգս։ Մի՛ ուրեք հեռի ձգիցիք երթալ. եւ այլն։
Երկիրս իբրեւ զյատակ տան, եւ երկինք իբրեւ զառաստաղ գմբեթաձեւ ձգեցան ի վերուստ. իսկ ձգելն զայն յայտ առնէ, թէ որպէս ոք զհանդերձ ինչ դիւրաւ տարածանէ, մեկնէ, այնպէս դիւրաւ ձգեաց զերկինս. (Գէ. ես.։)
Ջղացն յուղեգնացութենէ ձգեցելոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Մի՛ ոք տղայաբարոյ մտօք ձգեսցի առ բանս. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Գ։)
Ձգել զպահոց ժուժկալութիւն մինչ ի կէտ եւ այլն. այսինքն յերկարել. (Շ. մտթ.։)
Ի վերայ ամենայն դարուց ձգեաց զբանս իւր. (Եփր. համաբ.։)
Մինչեւ ցվախճան մեծ ասէ, փոխանակ ասելոյ՝ թէ հարուստ ժամս ձգեցին զխօսսն։ Զի մի՛ ձգիցեմք զժամանակս, եւ ծախիցեմք մագաղաթ. (Կիւրղ. թագ.։)
Ձգել զլուծ, կամ ակօս ի դաշտի. կամ պարանօք, ցանցիւ, կապանօք. կամ զուռկանն, զգործին ի ցամաք։ Ձգել արտաքոյ տաճարին. կամ ի հրապարակ, ի տագնապ, ի գթութիւն։ Ձգեցից առ իս։ Ձգել զսուր, զբան։ Ձգել ի ջրոց (ի դուրս)։ Ձգել զդուռն զկնի։ Ձգել զօդ։ Ձգել զմեղս իբրեւ երկայն պարանաւ։ Մի՛ ձգէք յանձինս զսատակումն. եւ այլն։
Ձգել զոստայնս իւրեանց զգլխովք նորա. (Ագաթ. (որ հայի եւ յաջորդ նշ)։)
Ձգել ի հաւատս. (Իգն.։)
ՁԳԵԼ. τοξεύω, κατατοξεύω jaculor, sagittas emitto ῤίπτω, ἑπιρίπτω, ἑκπέμπω projicio, injicio, ejicio, emitto եւ այլն. Ձիգ դնել. նետաձիգ լինել. եւ Ընկենուլ, զընկենուլ, արկանել, արձակել, թողուլ ի վայր. (որ եւ ռմկ) հեռու կամ մէկ դի կամ վար ձգել. ջուղ՛՛. գձել. (լծ. ընդ քշել) որպէս եւ նետել, է իբր նետաձգել.
Ձգել զանձն ի խոնարհ (այսինքն արկանել ի վայր). (Շ. մտթ.։)
Բամբասանք յանհաւատիցն ձգեցաւ զկնի աշակերտաց աւետարանին։ Տուգանք եւ զրկութիւնք ձգին ի վերայ մեր. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Չքաւորն եւ ձգելին յամենայն պատճառէ բարւոյ. (ընկեցիկ. ձգած). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
to stretch, to extend, to spread;
to reach, to arrive;
to grow longer, to be prolonged, protracted;
to drive at, to tend to, to abut in;
to stretch oneself, one's limbs;
to endeavour, to strive, to try, to seek;
— աչօք զհետ ուրուք, to follow with the eyes;
— ընդ ումեք, to vie, to emulate, to rival, to strive with.
ՁԳՏԻՄ կամ ՁԿՏԻՄ. παρεκτείνομαι, ἑπιτείνομαι եւ այլն. extendor, intendo, attingo, feror. Յառաջ ձգիլ. բերիլ. նկրտիլ. գուն գործել հասանել. ձգնիլ. մրցիլ. երկայնիլ, յերկարիլ, ընդարձակիլ.
Յառաջիկայսն ձգտիմ. (Բրս. հց.։)
Ոստք ի խոնարհ կողմ ձգտէին։ Ըստ փառաց աշխարհիս ձգտին յանչգնութեամբ։ Ձգտեալ յերկարէր գործն. (Փարպ.։)
Ձգտիլ հասանել, կամ ձգտիլ յանչափն, կամ ընդ ոլորտս աշխարհի, ընդ գաւառս բազումս, մինչեւ առ մեզ. (Յհ. իմ. ատ.։ Նար. ՟Ծ՟Ե։ Լմբ. իմ.։ Եւս. պտմ.։)
Ձկտեցան պատիժքն պատուհասից մեղացն նորա ի վերայ ծննդոց նորա. (Եփր. ծն.։)
Ամենայն մեծամեծ սքանչելիք՝ որ աստ իցեն, եթէ ձկտեսցին (բաղդատութեամբ) ընդ յն բարութիւնս՝ որ անդ իցեն, նուազունք երեւին. (Եփր. համաբ.։)
Ձկտէին փոքր մի յուղղութիւն։ Ձկտի մտացն աչօք առ նա։ Ձկտեալ կորովի բբօք. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. համբ.։)
Յօրանջելն եւ ձգտել։ Ձգտելն հմուտ բժիշկք ի մթերելոյ մաղասոց ասեն. (Եզնիկ.։)
glove;
ագուցանել ձեռէս, to glove;
ագանել ձեռէս, to put on one's gloves;
հանել զձեռէս, to unglove, to take another's gloves off;
to unglove, to pull or take off one's gloves.
Պահպանակ ձեռաց, թաթպան. ձեռնոց. ... χειρής manica χειροθήκη chirotecha. իտ. guanto.
Եւ Ընծայ ի ձեռանէ. ձեռաձիր. որպէս ռմկ. հէտիյէ. եւ սալը.
Չէ՛ պարտ քահանային՝ յորժամ յագապ երթան, ձեռէս բառնալ, եւ տանել ի տուն. (Կանոն. (ուր մա՛րթ է իմանալ եւ զթաթս կենդանւոյ ուտելիս. ռմկ. փաչա)։)
hand;
fist;
arm;
strength, might, power, force, main strength;
aid, succour, protection;
ի —, ընդ —, by, by means of, through the medium or channel of;
զձեռամբ, as much as one can, according to one's power;
ի ձեռանէ, coadjutor, assistant;
պաշտօնեայ ի ձեռանէ, subaltern functionary;
առ —, ready at hand, under one's hand, near, at hand;
առ — բառարան, portative dictionary;
— ի ձեռանէ, ընդ —, — ի —, from hand to hand, from one to another, from me to you, from you to him;
որ ընդ ձեռամբ է, subordinate;
հզօր ձեռամբ, with main strength, with a strong army;
— օտար, a strange hand;
յերկոցունց ձեռաց աջողակ, ambidexter, right-handed and left-handed person;
— հաւանութեան;
consent, assent;
ձեռս ի կապ, with one's hand tied;
with folded arms;
idle;
ձեռս յետս կապեալ, with one's hands tied behind;
—ք փապարեալք յաշխատութէնէ, hands hardened by toil;
մահահամբոյր ձեռամբ, with a deadly hand;
— տեառն, the hand, Spirit or Word of God;
ըստ ձեռին բաւականի, ըստ կարի ձեռաց իւրոց, according to one's strength, power or means;
ամբարձ զ— իւր ի տիրապետել, he formed the project of seizing the chief authority;
ձեռօք իւրեանց հայթայթէին զպէտսն, they lived by their labour;
ի ձեռանէ նորա վարէ իշխանութիւն, he governs under him;
ի ձեռս քո է, it is in your power, it depends on you;
չէր — նորա բաւական, he could not, he had not the means;
ահա — իմ ընդ քեզ, my hand shall be with you;
յամենայն տեղիս ուր միանգամայն հասանէր — իւր, every where he could;
եղեւ — տեառն ի վերայ իմ, the hand of God was on me;
— տալ իրերաց, to help or assist each other;
— տալ ի, to consent to;
— տալ անմեղութեան, to support, sustain or uphold innocence;
— տալ, to lend a hand to, to stretch out a helping hand, to aid, to succour, to assist, to help;
— արկանել, to lay hands on, to seize, to take possession of;
— արկանել, —ի գործ արկանել or առնել, to lay one's hand on, to put one's hand to, to set about, to undertake, to take in hand, to begin, to attempt, to try;
ի — տալ, to hand over, to deliver over, to give up;
ձեռս բառնալ, to lift up the hands;
ձեռս ամբարնալ, to raise one's hand against;
դնել զանձն ի ձեռին իւրում, to jeopard, to risk one's life;
— անձին հարկանել, to boast, to brag, to vaunt, to plume or pique oneself, to be proud of, to take to oneself the credit of, to avail oneself of, to deem it an honour;
ձեռն յանձին հարկանել, to oblige oneself to;
ձեռն դնել, to lay hands on, to ordain, to consecrate;
to put one's signature to, to sign;
— տալ աղջկան, to give one's hand, to consent to marry;
ընդ or զձեռամբ լինել, to be in the hands of, under the power, in subjection to;
ունել ընդ ձեռամբ, to have ready at hand;
ընդ ձեռամբ առնել, նուաճել, արկանել ընդ ձեռամբ, to bring under one's power, to subdue, to subjugate;
կալ ընդ ձեռամբ ուրուք, to put oneself under the protection of;
to submit, to yield;
to be submissive;
ընդ ձեռամբ անկանիլ, գալ ի ձեռս, ի ձեռս անկանել, to fall into the hands of, to be taken or seized, to get caught;
ի ձեռս բերել, to obtain, to procure, to entrap, to catch;
անկանել ի ձեռս ուրուք, to fall into the power of;
— օգնականութեան գտանել, to find a helping hand, to be sustained by, favoured with;
զձեռանէ առնուլ, ունել, ձգել, to take or lead by the hand;
ձեռամբ առնել, to indicate, to point to with the band;
զձեռամբ լինել, to be able, sufficient, capable;
զձեռօք ածել, to seize, to grasp;
to arrest;
ի — առնուլ, to obtain, to acquire;
to re-acquire;
to undertake, to begin;
տարածել զձեռս իւր առ ոք, to open one's arms to;
ճողոպրիլ ի ներքուստ ձեռին ուրուք, to escape from the hands or power of;
— մխել, to meddle, to interfere;
to set a hand to, to undertake;
— մխել յոք, to raise the hand against, to lay violent hands on, to ill-treat;
to put to death;
ի բաց կալ, ապստամբել ի ձեռանէ ուրուք, to rebel, to throw off the yoke, to save or rescue from the hands of;
— or ձեռս ի գլուխ ելանել, դառնալ, to be confounded by shame or grief, to be greatly abashed, or cast down;
— զձեռամբ փոփոխելով քարշել զչուանն, to draw a cord, to tighten a rope hand over hand;
— արկանել զգանձիւն, to try to rob the treasure;
լուանալ զձեռս, to wash one's hands of, to clear oneself from;
— ունել, to be fortunate, to have a lucky hand;
ձեռին կատակ՝ գռեհկաց կատակ, rough play is bear's play, joking with hands are jokes of blackguards.
Ձգել զձեռն, եւ առնուլ։ Մխել զձեռն յոք կամ ի գործ։ Հնազանդ լինել ընդ ձեռամբ։ Ձեռք նորա յամենեսին, եւ ձեռք ամենեցուն ի նա։ Հանեալ զմատանին իւր ի ձեռանէ իւրմէ՝ եդ ի ձեռին յովսեփայ։ Երկուս ապարանջանս ի ձեռս նորա։ Վաստակք կամ արդարութիւն ձեռաց։ Գործել ձեռօք։ Ահաւանիկ աղախին քո ի ձեռս քո։ Ի գործոց մերոց եւ ի տրտմութեանց ձեռաց մերոց։ Միթէ ձեռն տեառն չիցէ՞ բաւական։ Լինէր ձեռն տեառն ի վերայ քաղաքին.եւ այլն։
Լցեալ զձեռն ի նաշհւոյ անտի. (Ղեւտ. ՟Բ. 2. իմա՛, լի ափով, բռամբ։)
Տարածեալ զձեռս իւր ի խաչին. զի տարածեալ ձեռօքն ի գիրկս իւր ընկալցի զամենայն տիեզերս առ հասարակ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։) (Ոճով ասի.)
Եկն սաւուղ ի կարմեղոս, եւ կանգնեաց իւր ձեռն (որպէս կոթող ինչ ի նշան յաղթութեան. կամ ինքնաձեռն իշխեաց զոհել, ասէ կիւրեղ)։ Աբեսողոմ կանգնեաց իւր արձան, եւ կոչեաց զնա ձեռն աբեսողոմայ։ Եզ զանձն իւր ի ձեռին իւրում (ի բռին, ի վտանգի)։ Ձեռն նոցա ընդ դաւթի է։ Անաչառ անողորմ ձեռն պատերազմի։ Զնիկանովր ի ձեռն գումարէր։ Զօրս ի ձեռս հասուցանել։ Գործ ի ձեռն տալ։ Տաղ քեզ զնա ի ձեռս։ Ի բաց եկաց եդովմ ի ձեռանէ յուդայ. եւ այլն։
Զձեռն ձերբ ածէր (այսինքն բուռն հարեալ՝) եւ ընկենոյր զտախտակսն։ Եթէ ոք հարցէ զծառայ իւր ձերբ (այսինքն ձեռամբ) իւրով, եւ մեռցի. (Եփր. ել.։)
Բուռն հարեալ զնմանէ՝ ձեռն զձեռամբ փոփոխելով՝ քարշել թուելով զնա. (Դիոն. ածայ.։)
ՁԵՌՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. որպէս Ըմբռնել. բուռն հարկանել. ձեռնարկել. սկսանիլ. եւ Կամիլ հարկանել սպանանել.
Արկ հերովդէս արքայ ձեռն՝ չարչարել զոմանս. (Գծ. ՟Ժ՟Բ. 1։)
Ձեռն էարկ ի հրէայսն։ Ձեռն արկանել ի թագաւորն արտաշէս. (Եսթ. ՟Ը. 7։ ՟Ժ՟Բ. 2։)
Ձեռն արկ կամակորութեամբ ... ձեռն էարկ, եւ եհան զբազումս ի գնդէնք քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Դ։)
Ձեռն ետու նոցա հանել զնոսա։ Ձե՛ռն տուր մեզ։ Աղաչէին ձռեն տալ նոցա. (Եզեկ. ՟Ի. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 50։ ՟Ժ՟Գ. 46։)
Եդին զձեռս ի վերայ նոցա, եւ առնուին հոգի սուրբ. (Գծ. ՟Ը. 17. 18. եւ ՟Զ 7. եւ այլն։)
Ի ՁԵՌՆ. διά, δι’ per. Որպէս թէ Ձեռամբ, այսինքն միջնորդութեամբ, կամ գործականութեամբ. եւ պարզապէս ի նշանակ գործիական հոլովոյ՝ որ պակասի ի յն. եւ լտ. մէկին ձեռքովը, տնով.
Օրէնքն ի ձեռն մովսիսի տուան, շնորհք եւ ճշմարտութիւնն ի ձեռն յիսուսի քրիստոսի եղեն։ Ի ձեռն գաւազանի սրտմտութեան իւրոյ ընկլոյց զիս։ Այցելու լիցի տէր աստուած ի ձեռն իմ։ Սատակեաց զնա տէր աստուած ի ձեռն կնոջս։ Որպէս եւ խոստացաւ ի ձեռն կտարակարանացն։ Վա՛յ մարդոյն այնմիկ, յոյր ձեռն գայցէ գայթագղութիւն.եւ այլն։
Ի ՁԵՌՆ ՏԱԼ. Ընձեռել. շնորհել. տալ.
Ոչ ի ձեռն տայցէ զամենայն պէտս ճանապարհին։ Թէ ոչ ի ձեռն տուեալ էր ձեզ զպատճառս պաշխարութեանն. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ժ՟Ե։)
Կանգնեցին ի ձեռն որդւոց արանց երիքովի ... եւ ի ձեռանէ նոցա ունէին մոսողամ ... եւ ի ձեռանէ ունէին սադովկ։ Զհետ նորա կալան ղեւտացիքն. եւ ի ձեռանէ նոցա կալաւ ասաբիա. (Նեեմ. ՟Գ. 4=17։)
Զջնիկանն որ է մարզպետ արքունի, եւ զմովան հանդերձապետ ի ձեռանէ մովպետան մովպետի. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԶՁԵՌԱՄԲ. որպէս Ի ձեռին. ընդ իշխանութեամբ, կամ կարողութեամբ. յոր ինչ ձեռնհաս ոք իցէ.
Տայր ձեռն ի ձեռն զյուդայ սուսեր մի ոսկեհանդերձ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 15։)
Զայս գանձ ես տաց ձեզ դարձեալ ձեռն ի ձեռն ի հուպ ժամանակի. (Ճ. ՟Ա.։)
Իսկ գոհութիւնն, յորժամ ձեռն ի ձեռն առնումք ի նմանէ զհայցուածս խնդրոցն. (Լմբ. սղ.։)
Նաեւ ի նմանէ ելցես դու ձեռն ի գլուխ. (Եփր. համաբ.։)
Իսկ ՁԵՌՍ ՅԱՆՁԻՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ, որպէս Զաջն ի լանջն կամ ի ճակատն մերձեցուցանել ի նշանակ կատարելոյ զհրաման մեծին. գլխուս վրայ ըսել.
Եւ նորա ձեռս յանձին հարեալ առ արքային՝ առ ի կատարել զհրամանն արքունի. (Ուռպ.։)
Ընդ ձեռն երեւելի անդրեացն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Անցեալ կային (երեք մոգքն) ձեռսի կապ՝ աչքի նա հայելով։ Եւ կայինի կարգի՝ ձեռսի կապ լինելով ըստ օրինի. (Եպիփ. ծն.։)
cf. Հեծեալ.
ἰππεύς eques. Ունօղ ընդ իւրեւ զձի. հեծեալ. ձիական. ասպետ.
in agony, dying, at the last gasp;
— մերձ ի մահ լինել, to be very low, dying, to be giving up the ghost, in the pangs of death, on one's death-bed.
որ եւ ՄԱԶԱԿՌԻՉ, ՄԱԶԱԿԱՌԱՉ. Ի յետին մազի կամ թելի կենաց կռնչօղ, կառաչօղ. վտանգեալ ի մահ. հոգեվար. վերջի թելը հասած, հեւքը բռնած. յն. որ է մօտ ի վերջինս. πρὸς ἑσχάτας ὧν.
Չէր ինչ մարթ զանդամալոյծն եւ զտանջեալն, որ մազկռինչ մերձ ի մահն էր, բառնալ եւ բերել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
Որ մազակռիչ մերձ էր ի մահ, բառնալ եւ բերել. (Երզն. մտթ.։)
Յարոյց յաղբեւացն, յորում մազակառաչ հիւանդութեամբ անկեալ կայաք. (Լծ. կոչ.։)
maternal, motherly;
by mother's side;
— հաւ, maternal grandfather;
—ք, mother's country or birth-place.
Մայրական. որ ինչ հայի ի մայր. ի կողմն եւ յազգ նորա. մօրը, մօրենական.
Զմայրենի ստացուածս. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Լ.։)
Ի մայրենի հաւոյ իւոյ գնէլոյ գնունւոյ։ Ի մայրենիս քո յիմս առեալ ազգ. (Խոր. ՟Գ. 23. 48։)
Հայրենեօք եւ մայրենեօք հայ էր. (Ուռհ.։)
infants, children, young people, youngsters, youth;
servants, domestics;
մանրիկ —, little children;
հայ —, the Armenian youth.
Նման է մանկտւոյ, որ նստիցին ի հրապարակս։ Թո՛յլ տուք մանկտւոյդ գալ առ իս։ Զմանկտին՝ որ աղաղակէին ի տաճարին։ Մանկտի մանրիկ ելին ի քաղաքէն։ Որչափ ինչ կերան մանկտիդ։ Պատուէր ետու մանկտւոյ իմում։ Եւ զմանկտին կոտորեցին սրով։ Յարիցեն մանկտիդ (ի զօրաց), եւ խաղասցեն առաջի մեր.եւ այլն։
Ո՛վ սողոն, յոյնք միշտ մանկտի էք. քանզի ծեր յոյն այր (այսնիքն հնագէտ) երբէք ոչ գտանի։ Յաւելաւ ստադիոն մանկտւոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զայլս գերի վարեալ կանամբք եւ մանկտեաւ։ Գնացին փախստեայ յաշխարհն յունաց հանդերձ կանամբք եւ մանկտեամբք. (Ոսկ. անոմ. ՟Գ։)
Քարշեցէ՛ք մանկտի, քարշեցէ՛ք. եւ մանկունքն զհետ երթային. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
small part or portion, particle;
mosaic;
minute, detailed;
exact, particular;
— կոտորել, to pound, to beat small, to triturate;
ի — մասունս պարապել, to apply oneself to particulars;
հանճար ամփոփեալի —մասունս, limited intelligence;
միտք ցնդեալ ի —մասունս, a mind lost in details.
Եւ յ՛ռեկացն (ի ճեղքուածոց) մանրամասնից ճահեցուցանէ հանդէպ ճակատուն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
narrow, strait, close;
narrowness, straitness;
anxiety, grief, distress;
—ք, strait;
defile;
ի — արկանել, հասուցանել, to reduce to distress or to straits, to constrain, to oblige, to compel, to force, cf. Նեղեմ;
to press, to urge, to embarrass;
ի — մտանել, անկանել, to be pinched for means, to be in straitened circumstances, to be reduced to straits, to the last extremity, to be embarrassed, distressed.
Նեղ տեղի։ Տեղիս նեղ է մեզ։ Ջրհոր նեղ։ Նեղ դուռն։ Նեղ ճանապարհ։ Եթէ նե՞ղ իցէ քեզ լեառնդ Եփրեմի.եւ այլն։
Զցաւ քաղցոյս՝ լլկանաց նեղոյս նուաղեցելոյս՝ կենաց քո հացիւդ բժշկեսցե՛ս. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Գետն Երասխ հատեալ զքարանձաւս լերանց՝ անցանէ ընդ խոխոմաձիգս եւ նեղս. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Ի նեղ արկ զքաղաքն ի ծովէ եւ ի ցամաք կուսէ։ Ի նեղ եւս արկ զթագաւորն հոնաց։ Եւ այնպէս ի նեղ արկանէր զնա եւ զամենայն զօրսն, զի եւ այլն։ Կարքեդոնացիք զմետեղղոս հիպատոս ի նեղ արկին, որ փախստական լինէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 14։ Եղիշ. ՟Ա. ՟Գ։ Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի նեղ մեծ զամուրն հասուցանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 5։)
Ի մարդն ի ստամոքս է նեղաղին, յորմէ մղի կերն յորովայն. (Նիւս. կազմ. ըստ Լեհ.։)
cf. Նենգախոհ.
Մարդ նենգամիտ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
drawing a bow;
serving to launch an arrow;
cf. Նետընկէց;
— առնել, լինել, to shoot, to let fly an arrow, to draw a bow, cf. Նետահարեմ.
Նետաձիգ սաստկութեամբ զգունդս պարսկաց ահաբեկէին. (Փարպ.։)
ՆԵՏԱՁԻԳ ԱՌՆԵԼ կամ ԼԻՆԵԼ. ն. τοξεύω, κατατοξεύω, βάλλω jaculor, sagittas emitto, sagittis impeto, configo, ferio, confodio, sancio. Ձգել զնետս. նետահարել. խոցել որպէս նետիւք.
Հրամայեաց նետաձիգ առնել զնա։ Ինքեանք զինքեանս նետաձիգ առնէին միշտ բանիւք իւրեանց։ Զբազումս նետաձիգ առնէր բանսարկուն ի գեղ նորա։ Դեւք նետաձիգ առնեն ի միտս քո զչար եւ զանսուրբ մտածութիւնս. (Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Ժ՟Բ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Նետաձիգ ի սիրտ սրբոյն արարեալ. (Յհ. կթ.։)
Նետաձիգ արարին ի սուրբ վկայն Քրիստոսի։ Եւ նետաձիգ արարեալ ի նա՝ աւանդեաց զհոգին առ աստուած. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Բ.։)
Առաւել ի ժամ աղօթիցն նետաձիգ լինել սովոր է բանսարկուն։ Ի նպատակ հաւատոյս մերոյ նետաձիգ լինել։ Նետաձիգն յամբարտաւանիցն լինելով գլուխս։ Հանին զնա ի խաչ, նետաձիգս լինելով ամենայն բազմութեան զօրացն. (Խոսր.։ Լաստ. ՟Ի՟Բ։ Սկեւռ. ես.։ Ճ. ՟Ա.։)
active;
— բայ, active verb;
— քուէ, active voice;
— շնորհք, effective grace.
ἑνεργός, ἑνεργητικός activus, operativus, efficax, acer. Ունօղ զզօրութիւն ներգործելոյ. ազգողական. ազդոյ. գործօնեայ. կարօղ. հզօր. աջող. աջողակ. ուժգին. սաստիկ. կտրուկ.
Բայ, սահմանական՝ ներգործական. կոփեմ, կոփես, կոփէ. (Թր. քեր.։)
activity, energy, force, virtue;
influence, operation;
act, deed, work;
— հաւատոյ, act of faith.
Խափանեցաւ ներգործութիւն մահաբեր թռչնոյն։ Անմարմին զօրութիւնքն մարմնաձեւ երեւին, այլ ոչ մարմնացան. սա միայն կրէ զերկուս ներգործութիւնս. (Մամբր.։)
Անդ անմարմնաբար եւ միայն ձեւացութեամբ ներգործութիւն. իսկ աստ մարմնով եւ հանդերձ ճշմարտութեամբ. այն՝ նմանութիւն գործոց, իսկ այս՝ գործ ճշմարտութեամբ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Բայ է, որ ներգործութիւն կամ կիր յարկացոցէ։ Ներգործութիւն է, գտնեմ, եւ կիր, գտանիմ. իսկ միջին է, որ երբեմն ներգործութիւն, եւ երբեմն կիր յարկացոցէ. որգոն, մեռանիմ, տանիմ, խորհիմ, սփածայ, մոռացայ. (այսինքն հասարակ, եւ չէզոք) (Թր. քեր.։)
under, nether, lower;
—, ի —, under, below, beneath;
in, within, through, inwardly, inside;
ի — արկանել, to subdue;
ի — կացեալ, անկեալ, subject, submissive, dependent, cf. Հպատակ;
պատել ի —, to line, to cover on the inside;
—ք, the inside, interior.
Դուարանի զգեստիւք ի հանդերձս ոչխարաց. եւ ներքոյն զապականիչ գայլոց բերելով զլրբութիւն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Զխոնարհագոյնս կալջի՛ր, ի ներքոյցնզ (կամ ներքոցն) մի՛ վրիպիցիս. (Ոսկ. եփես.։)
Նաւթիւ ծեփեսցես զնա ներքոյ եւ արտաքոյ։ Կցեալ ընդ միմեանս յերկարաւոր ի ներքոյ եւ արտաքոյ։ Գիր գրեալ ներքոյ եւ արտաքոյ։ Ի ներքոյ են գայլք յափշտակօղք։ Ի ներքոյ լի են ոսկերօք մեռելոց։ Արտաքոյ մարտք, եւ ի ներքոյ արհաւիրք.եւ այլն։
Ոչ ահա լի են ամենայն՝ ախտիւք, է որ ներքոյ, եւ է՛ որ արտաքոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դիցես զտնոսա ընդ գահաւորակաւ սեղանոյն ի ներքոյ. (Ել. ՟Ի՟Է. 5։)
Եւ ի ներքոյ ոչ յօդեաց ասր, այլ յայծեաց ցփսիս զգեստաւորէր. (Յհ. կթ.։ (որպէս ռմկ. տակէն, կամ ներսէն։))
Զչարութիւն ի ներքոյ ոստայնանկէ։ Զգիրն՝ որ ի վերոյ ունէր զաւետիս կենաց, եւ ի ներքոյ զդառնութիւն մահու. (Խոր. ՟Ա. 27։ Եղիշ. ՟Բ։)
առաւել քան բանիցն քարոզութեամբ՝ պարտ էր անձամբ ի հաւանութիւն զներքոյ կացեալսն ածել. (Սարկ. քհ.։)
Ներքոյ վարագուրին մնայ սուրբ եւ անարատ։ Ամրացեալք ներքոյ պահոցն։ Ներքոյ խնամոց նորա կարգէ. (Յճխ. ՟Զ. ՟Թ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի ներքոյ հաստատութեանն։ Ի ներքոյ երկնից։ Ի ներքոյ թզենւոյն։ Ի ներքոյ կաթսային այրեսջիք։ Նեցուկ ի ներքոյ նորա։ Ի ներքոյ քո մէցս տարածեսցեն, եւ ի վերայ քո որդն յարկցի.եւ այլն։
Խոնարհեցուսցուք զպարանոցս մեր ի ներքոյ քաղցր լծոյն քրիստոսի, եւ զթիկունս մեր ի ներքոյ թեթեւ բեռանցննորա. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
stay, staff, prop;
sustainer, support, upholder, buttress;
—ս արկանել, to prop, to stay, to support;
— ամրութեան լինել ումեք, to be a support of, to uphold, to sustain, to protect;
— կալ հաւատոց, to support religion, to be a supporter of religion;
cf. Յենարան.
ὐποστήριγμα, ὐπόθεμα sustentaculum, fulcimentum, suppositum ὐπερείδων, βάσις fulcrum, sustinens, basis, fundamentum. Յեցուկ հաստատուն. մոյթ. հաստատութիւն. պատուանդան. խեչակ. ինչ մի յենլի հաստատութեամբ.
Զճրագարանսն, եւ զբազմակալս նորա, եւ զնեցուկսն. (Ել. ՟Ի՟Ե. 38։) տունկս գօսացեալ, նեցուկս խորտակեալ։ Հարցես մխեսցես զայս նեցուկ հրաշից ի սիրտս եւ այլն. (Նար. ՟Կ՟Ե. ՟Ղ՟Բ։)
Որ խոնարհեալն էր, պիտոյ էր, պիտոյ էր նմա ամենայն իրօք նեցուկս ... հաստատութիւն նեցկի. (Նիւս. կազմ.։)
Աթոռ, ցուպ, եւ նեցուկ հաստատութեան է համբերութիւնս՝ առաքինութեանցն. (Իսիւք.։)
Օգնական հոգւոյն ախտից զառաքինութեան զօրավիգն արմատս հաստատութեան նեցուկ տուեալ։ Արք բարիք՝ սիւնք են ժողովրդոց, ամենեցուն նեցուկ լինելով՝ զօրէն տան՝ մեծաց քաղաքաց եւ քաղաքավարութեան. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 21։)
to spin, to twist;
to weave, to plait;
to prepare, to form, to project, to design;
to cause, to produce, to excite;
to contrive, to machinate, to plot;
— զնենգութիւն, to weave plots or snares, to conspire, to plot, to lay snares;
դաւ —, to frame or plot a treacherous design, to hatch treason;
կործանումն —, to ruin, to cause the ruin of;
չարիս — ումեք, to meditate evil against a person, the ruin of;
— խորհուրդս չարութեան, to meditate gloomy, foul or heinous thoughts;
— անձին չարիս or զկորուստ, to contrive one's own ruin;
— նիւթ, to accumulate;
— զգործն, to undertake, to execute, to put into execution;
լրբենի սէր նորա մահ նիւթեաց նմա, his infamous passion cost him his life.
νήθω, νέω, νηέω neo, necto. Որպէս Նիւթագործել. մանել. ոլորել. հիւսել. հենուլ. (լծ. յն. լտ. նի՛թօ, նիէ՛օ, նէ՛օշ նէգդօ ). ռմկ. մանել, ոլրել, հուսել, փաթթել, փաթութել.
Ամենայն կին իմաստուն մտօք՝ նիւթէր ձենռօք իւրովք, եւ բերէր մանեալ։ Ի կարմրոյ մանելոյ, եւ ի բեհեզոյ նիւթելոյ։ Շուշանն վայրենի՝ ո՛րպէս աճէ, ոչ ջանայ, եւ ոչ նիւթէ.եւ այլն։
լեզու քո նիւթէր զնենգութիւն։ Ի սրտի իւրում նիւթէ զնենգութիւն։ Անիրաւութիւն ձեռք ձեր նիւթեն։ Մի՛ նիւթեր բարեկամի քում չարիս։ Որ նիւթէ զբարիս, խնդրէ զշնորհս բարութեան.եւ այլն։
ՆԻՒԹԵԼ. παρασκευάζω, κατασκευάζω, συγκατασκευάζω praeparo, molior, nitor, probro, conscisco συρράπτω , ἁναπλάττω, σύστημι consuo, struo, comminiscor եւ այլն. Հայթայթել, որպէս թէ հիւթելով հիւթել. նօթճել. կազմել. պատրաստել. մեքենայել. հնարիլ. ջանալ. ճարտարել. յարմարել. յերիւրել. կարկատել. կցկցել. խոխոտել. պատճառել. առթել.
Այսպէս ոչ ասաց, բայց յետհոյ նիւթէ զայս։ Տեսե՞ր, զի իրաւացի նիւթէ զվճիռն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
Զոր եւ (զձեռնարկութիւնն) զմեղսն՝ նիւթէ հիւանդին զմահ. (Բրս. հց.։)
Նիւթեցին ի վերայ նորա պատճառս նենգութեան։ Բասիլիդէս նիւթեաց պիղծ աղանդին իւրոյ պատմութիւնս խոտորնակս։ (Անյայտ գիրք) նիւթեցան յոմանց ի հերձուածող մարդկանէ. (Եւս. պտմ.։)
Այլ ինքն վասակ զխաբէութեան ճանապարհն կազմեալ նիւթէր ի սրտի իւրում. (Փարպ.։)
Զսովորեալ չարութիւն նիւթէր։ Նիւթէ չարիս ի վերայ մերոյ աշխարհիս։ Կայսերքն նիւթելով զայդ՝ ետուն նմա զպատիւ. (Խոր. ՟Ա. 33։ ՟Բ. 81։ ՟Գ. 22։)
painted, coloured, variegated, varied with many colours;
embellished with imagery;
— պաստառք հնդկաց, printed calico, chintz, cotton.
ποικίλος varius, variegatus. Ինչ մի նկարեալ ի բնէ կամ արհեստիւ. նկարակերպ. ծաղկենկար. կիտեալ. խայտախարիւ. պիսակ. պէսպէս. խատուտիկ, գունզգուն, բանած, նախշուն.
Եթէ ասիցէ, նկարէնքդ եղիցին քո վարձք, ամենայն խաշինքս նկարէնս ծնանին։ Երեւէր նկարէն։ Ամղան մի նկարէն գեղեցիկ։ Վարագոյր ի բեհեզոյ նիւթելոյ՝ նկարէն յասղնագործաց. (Ծն. ՟Լ՟Ա. 8. եւ ՟Լ. 37։ Յես. ՟Ե. 21։ Ել. ՟Ի՟Ե. 16։)
Երամ նկարէն հաւուց եկեղեցի հեթանոսաց է. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։)
Մայրն հասարակ միագոյնն, որ ծնաւ զնկարէն գառինսն. (Եփր. աւետար.։)
Նկարէն ոչխարքն խաչանիշ հաւատացեալք. (Վանակ. հց.։)
Նկարէն իմն եւ նիշ արեան յաչս ունելով. (Յհ. կթ.։)
to sleep, to slumber, to lie down, to go to bed;
to repose, to rest;
to die, to expire, to depart this life;
— ընդ կնոջ, to lie with a woman;
— արտաքոյ, to lie abroad, out of doors;
— բացօթեայ, ընդ աստեղօք, to sleep in the open air, to lie under the canopy of heaven;
— աչօք բացօք, to sleep like a hare;
— ի տէր, to go to sleep in Jesus, to rest in God;
— ի հող մահու, to sleep the sleep that knows no waking;
— ընդ հարս իւր, to sleep with one's fathers.
Ննջեցից ընդ հարս իմ, եւ թաղեսցեն զիս ի գերեզմանի նոցա։ Որպէս զվիրաւորս, որ ննջեն ի գերեզմանի։ Ղազարոս բարեկամ մեր ննջեաց.եւ այլն։
Յայտ առնէ՝ եթէ քուն է մահ. քանզի ննջեցին ասէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
ՆՆՋԵՑԵԱԼ ելոյ, ոց. ա. κεκοιμημένος, κοιμηθεῖς defunctus. Վախճանեալն. մեռեալն յուսով յարութեան. վախճանած. ողորմած հոգին.
Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան։ Զննջեցեալսն ի ձեռն Յիսուսի ածցէ ընդ նմա։ Ոչ ժամանեմք ննջեցելոցն, եւ այլն։ Յաղագս ի վերայ ննջեցելոց կատարմանց։ Խորհուրդ ի վերայ սրբազանաբար ննջեցելոցն։ Աղօթս սրբազանս առնէ ի վերայ ննջեցելոյն։ Անսրբազանիցն ննջեցելոց ոչ առնէ զայս աղօթս. (Դիոն. եկեղ.։)
Որ զննջեցեալսն մեր վերստին նորոգէ։ Այսօր հանգո՛ եւ զմեր զննջեցեալսն ընդ սուրբս քո։ Թո՛ղ զմեղս մեր ննջեցելոց։ Ողորմեա՛ քո ստեղծուածոյս՝ յուսով ի քեզ ննջեցելոյս. (Շար. ստէպ։)
Մարդ՝ որ ի քուն լինի. եւ որ հարցանէ ոք ընդ ննջեցեալն, եւ այլն. (Նար. երգ.։)
sleep, repose, dormancy;
decease, death, exit, transit;
coition, copulation;
ի — խոնարհիլ, cf. Նիրհեմ.
Ո՞ գիտէ, թէ այլ ոչ յառնեմ յանկողնոյս, այլ փոխիցիցմ ի ննջմանէս ի ննջումն մահու. (Ի գիրս խոսր.։)
Ննջումն սրբոյ կուսին։ Ննջումն Յովհաննու աւետարանչի. (ՃՃ.։)
Ոչ եւս մայր եւ երկունս, ոչ ննջմունք եւ ոչ մերձաւորութիւնք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
cf. Հրաշակերտ.
Նշանակերտ յօրինուածով յարդարէ։ Այնչափ նշանակերտ ահագին մեծութիւն գազանացն։ Եւ այսու փոքր զեռնով եւ նշանակերտ գործովն ո՞չ ահա զմեծ զօրութիւն արարչին ուսանիմք. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է։)
cf. Համագոյ.
ὀμοούσιος consubstantialis, ejusdem substantiae եւ idem semper. Համագոյ. համագոյակից. եւ Միշտ նոյն.
Նոյնագոյ ընդ հօր բան աստուած, ի սկզբանէ առ աստուած միշտ էն. (Շ. տաղ.։)
Նոյնագոյ բնութեամբ, կամ բնութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Գ։ Շար.։ Գր. հր.։)
Աստուածութիւն անճառ՝ միշտ բարի, նոյնագոյ՝ հաւասարապատիւ. (Նար. ՟Լ՟Դ.) այսինքն համագոյական, կամ միշտ նոյն եւ անփոփոխ.
Սահման նոյնագոյ, կենաց աւետիս, անմոռաց յիշատակ։
cf. Համազգի.
Համազգի. համասեռ. համատեսակ.
Առաջին ծառոցն նմանեալ, որ զնոյնազգեաց զնոյնահաս պտուղս վարդապետութեան բերեալ. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
of the same name;
cf. Համանուն.
cf. Նորահաւատ.
Այն ինչ դարձեալ ի սուրբ հաւատս. նորահաւատ. նորատունկ. մատաղատունկ.
newly crowned;
— հայրապետն լեւոն ժգ, Leo XIII, lately raised to the pontificate.
Նորոգ պսակեալ. նորաթագ. այն ինչ նստեալ յաթոռ հայրապետական կամ թագաւորական եւ այլն.
Մատուցանէր ապա զնամակն արայական՝ նորապսակ հայրապետին. (Ժող. հռոմկլ.։)
new-come, newly arrived;
newly converted;
— հարսն, bride, new-married;
— եղբայր, novice;
— ի հաւատս, neophyte.
Նորեկ հարսունք, կամ ծիծռունք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դու՛ք կերիջիք ո՛րդեակ, զի նորեկք էք։ Խրատեսցէ զնորեկն եղբայր։ Նորեկ եղբայրն։ Երթային ի սենեակս նորեկ եղբարցն. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Ը. ՟Ժ՟Է։)
cf. Նորահնար.
Նո՛ր իմացեալ կամ խորհեալ. նորահնար. նորագիւտ. նորաձեւ.
Եկեալ ի մի վայր, խորհուրդ առեալ ի պաշտօնս նորիմաց խորհրդոց (շինութեան աշտարակի). (Ագաթ.։)
cf. Շաբաթապահ.
safe and sound, soundly, safely, safe;
quite, totally, entirely, completely;
— դառնել, հասանել, to return, to arrive safe;
— եկիր, — տեսի զքեզ, you are welcome;
երթ —, God keep you, God be with you, adieu!.
Ըստ յառաջ լուսաւոր եկիցն ողջամբ յայնպիսի հեռաւոր ճանապարհէ. (Փարպ.։)
Ողջամբ պահէ զպայծառութիւն իմ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ամենածախ հրովն ի չարչարիլն ողջամբ կիզեալ. (Նար. խչ.։)
salute, salutation, greeting, compliments, kind regards;
health, state of salubrity;
all, entire, whole;
entirely, wholly, completely;
— հրաժարական, leave-taking, adieu, farewell;
— տալ, to salute;
to compliment;
հարցանել զողջունէ, տեսանել զ— ուրուք, to salute affectionately, with kind expressions;
հարցանել զողջունէ ուրուք, to ask news of;
տալ — հրաժարական, to take leave;
to say good bye, farewell;
—, — քեզ, — ընդ քեզ, good morning ! good day !
— իցէ քեզ, how do you do ? how are you ?
— է, very well;
— է քեզ, is all well with you ?
— է, do you bring good news ?
— է, health, peace, prosperity;
— քեզ տունդ իմ սիրելի, — քեզ երկիր ծննդեան, fare well sweet home ! adieu my native land ! adieu !.
Մինչեւ լնուցու նորա տարին ողջոյն։ Վտանգեաց զնա բանիւք զգիշերն ողջոյն։ Ողջոյն իսկ մարդ բժշկեցի։ Թէպէտեւ նոյնպէս ողջոյն հատանիցէ, չէ՛ ինչ պիտոյ ի գործ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 30։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 16։ Յհ. ՟Է. 23։ Եզեկ. ՟Ժ՟Ե. 5։)
Անհոլովն ըստ այսմ նշ. երեւի հոլովեալ յայս բան.
Արեգակն՝ կենդանահալած, ի ստուերս միջօրէի կիսաբաժին աւուրն ողջունի (իբրու ամբողջի). (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
ՈՂՋՈՅՆ, ջունի, իւ, ից. գ. ὐγιαίνειν, χαίρειν, ἁσπασμός sanum esse, valere, gaudere, ave, salus, salutem, salutatio եւ այլն. Ողջութիւն, առողջութիւն, ընդերկար կենդանութիւն մաղթեալ. մաղթանք կամ ընտանի հարցումն վասն ողջ եւ առողջ յանդորրու գոլոյ՝ բանիւ կամ գրով. ի տէր խնդալ. ուրա՛խ լեր. ողջութիւն, բարեւ.
Ողջոյն ընդ ձեզ եւ խաղաղութիւն։ Առ քաղցր հեբրայեցիս ողջոյն յոյժ։ Թագաւոր արտաշէս՝ եզրի քահանայի եւ պատմչի օրինացն տեառն՝ ողջոյն։ Որպիսի՛ ինչ իցէ ողջոյն այս։ Լուաւ զողջոյն մարիամու ...։ Եղեւ ձայն ողջունի քոյ յականջս իմ։ Ողջոյնդ այդ իմոյ ձեռին պօղոսի է։ Սիրեն զողջոյնս ի հրապարակս.եւ այլն։
Տրդատիոս հայոց մեծաց արքայ՝ առ ամենեսին ողջոյն։ Շապուհ արքայից արքայ՝ նախարարաց հայոց՝ ողջոյն շատ շնորհեմ ձեզ։ Բազմասցի ձեզ ողջոյն մարդասիրութեան մերոյ. (Ագաթ.։ Խոր.։ Եղիշ. եւ այլն։)
Բերձեալ ունէր ողջոյն ի բերան իւրում (գաբրիէլ). (Եփր. համաբ.։)
ՈՂՋՈՅՆ. εἱρήνη pax. խաղաղութիւն՝ անդորրութիւն հանդերձ ողջութեամբ. եբր. շալօմ
ՈՂՋՈՅՆ. Ողջունելն, եւ հանդիպումն ի հարցանել զողջունէ.
Առաքեցաւ դաւիթ ի հօրէ իւրմէ տեսանել զողջոյն եղբարց իւրոց. (Եփր. թագ. (որ հայի եւ ի նախընթաց ն։))
Եւ ոչ ի մահուն համբուրիւք ողջունից յուղարկին յընտանեաց. (Պիտ. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
Ո՛ղջ մնա սուրբ ուխտ. ողջո՛յն եւ ձեզ գասք եւ ժողովք սուրբ միայնակեցացդ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ողջո՛յն քեզ սուրբ եկեղեցի. ողջոյն քեզ սեղա՛ն սրբութեան. ողջո՛յն ձեզ դասք քահանայութեան. ես ճանապահորդեցի առ արարիչն իմ. (Շար.։ Մաշտ.։)
Ողջոյն ետուն միմեանց ի խաղաղութիւն, կամ խաղաղութեամբ։ Ողջոյն տաջիք պրիսկեայ եւ ակուիղայ։ Ողջո՛յն տաջիք միմեանց ի համբոյր սրբութեան։ Ողջոյն տան ձեզ ամենայն եկեղեցիք քրիստոսի.եւ այլն։
Համբոյր մի ողջոյն ինձ ոչ ետուր». իմա՛ ըստ յն. մի բառ, որ է համբոյր ողջունի կամ սիրոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
to salute, to compliment;
— ի հանգիստ սրբոց առաքելոցն, to visit the sepulchres of the holy Apostles.
ἁσπάζομαι, ἁγαπάω saluto, deosculor, diligo. Ողջոյն եւ համբոյր տալ. ողջունիւ մեծարել. այց առնել. սիրով ընդունել. ընդգրկել. սիրել. ողջագուրել. համբուրել. (ըստ հոմաձայնութեան յունին)
Մատուցեալք առ ճգնօղն՝ ոչ ողջունեն, եւ ոչ հարցանեն. (Իսիւք.։)
Զի եւ քրիստոս զայն բերան ողջունեաց (մատնչին), որ զմահն գործեալ էր. (Բրսղ. մրկ.։)
Համբուրիւ շրթանց ողջունեալ զկառուցեալս խորան։ Ոչ միայն ողջունեալ զանհուպն շրթանց, այլեւ ըմբռնեալ. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ Նար. կուս.։)
Ողջունեալ ի հանգիստ սրբոյն պետրոսի եւ պօղոսի. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Զամարութիւն ողջունէր։ Զհանդարտ եւ զլռութեան ողջունէր զվարս. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։ Կլիմաք.։)
Ամենայն ուրեք զխոնարհութիւն ողջունելով՝ փախիցո՛ւք ի փառասիրութենէ. (Ոսկ. գծ.։)
Որ զխոստացեալսն իբրեւ զըմբռնեալս յուսովն ողջունել գիտէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Լուանայ զոտս աշակերտացն, ամենեւին զխոնարհութեան ողջունելով զծայր. (Բրսղ. մրկ.։)
nothing;
void, vacuum;
հաստել յոչէից, to create from nothing;
ստայօդ ոչէիցն երկիր պագանել, to adore false gods.
Էիցս, եւ ոչ էիցն։ Քան զէսս, եւ զոչէսն։ Ոչէիցն երկիր պագանել։ Իբր զճաճանչ փոքու կայծական սահմանեալ ի չափ ոչէից՝ անկեալ ընկլուզեալ։ Զամբարհաւաճութիւնն իբր ոչէիւք առ վեհսն գոռոզութիւն. (Դիոն.։ Ճ. ՟Ա.։ Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Խ՟Ե։)
Զոչ էն ի վերայ աստուծոյ էացուցանեն՝ ըստ մեզ զիջանելով։ Որքան ինչ միանգամ ոք ասէ զնմանէ, զոչէն սահմանէ ի վերայ նորա. (Սարգ. յկ. ՟Ժ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Որ զէսս էացոյց յոչէից, օրհնի ի յէիցս։ Յոչէից ի լինելութիւն էած, կամ եկաք. (Խոսր.։)
not any thing, nought, void, nothing;
none, no one, no, not any;
no, in no wise, not at all;
— ամենեւին, nothing at all;
գրեթէ —, almost nothing, scarcely any thing;
— հեռի ի քէն, not very far from you;
վասն ոչնչից, for nothing;
— իւիք, no how, in nowise, by no means;
ստեղծել յոչընչէ, to create out of nothing;
առնել յոչընչէ, to produce from void;
յ— դարձուցանել, to reduce or bring to nothing, to annihilate;
to nullify;
յ— or առ — գրել, համարիլ, to hold or esteem as nothing, to care nothing for, to make no account of, to despise, to contemn;
յոչընչէ յինչ գալ, to be raised or taken from nothing;
ես — ասեմ, I say nothing;
— պատճառ ունիս, you are wrong;
ոյր չիք առողջութիւն՝ չիք եւ —, who has not health has nothing;
— գիտեմ, I know nothing, I don't know.
Ոչ գոյացեալն հաւասար է ոչնչի, յաւէտ զի՝ բոլորովիմբ ոչինչ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է ։)
Ոչինչ են իրքդ, անցցուք առ լերամբդ։ Եղիցի յոչինչ։ Ամենայն հեթանոսք ոչինչ են, եւ յոչինչ համարեցան նմա։ Որ տայ զիշխանս յոչինչ իշխանութիւն, եւ զերկիր իբրեւ զոչինչ արար։ Ես ոչինչ մի եմ։ Որպէս առ ոչնչէ մերժեսցես զնոսա։ Մի՛ երթայցէք զհետ ոչնչիցն, որ ոչինչ վճարեն.եւ այլն։
Իբրեւ կարծէին, թէ գտին ինչ, գտին զոչինչ. որպէս եւ գրեալ է, չոգան զհետ ոչնչի, եւ գտին զոչինչ. (Ագաթ.։)
Համբարք ոչնչից, եւ պահեստք հողմոց. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Ունայնութիւն ունայնութեանց ... ոչընչի ոչինչ. ((որ հայի եւ ի ՟Բ ն) Լմբ. ժղ.։)
Առ ոչինչ համարեցան զհրամանս արքունի։ Ոչինչ երեւին ձեր արքունիքդ առ նոքօք. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Անսովոր է հոլովս,
Ձգեաց զհիւսիւսի զոչընչիւ։ Կախեաց զերկիր ի վերայ ոչնչի. (Յոբ. ՟Ի՟Զ. 7։)
Առաւել քան զարարչութիւնն յոչնչէ զաշխարհս։ Որ յոչնչէ գոյացուցեր զերկինս եւ զերկիր, եւ այլն. (Եղիշ. ՟Բ։ Շար.։)
Ոչ ինչ գիտեմ։ Ոչ ինչ ապախտ արար՝ զոր միանգամ պատուիրեաց նմա։ Չէր ինչ իմիք պիտանացու։ Որ ոչ իմիք է պիտանացու։ Ապաքէն եւ ոչ իւիք։ Ոչ անց եւ ոչ զիւիք յամենայնէ (յն. զոչինչ յամենայնէ)։ Ինչ ոչ ասաց կամ վնասեաց։ Ինչ ոչ գիտէին։ Ոչինչ նեղիք ի մէնջ։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն. եւ այլն։
Օրէնքս ոչ տայ հրաման կնոջ լինել երաշխաւոր յոչ եւ մի ինչ իրս. (Մխ. դտ.։)
like a gold tassel;
golden or yellow bouquet;
— հասկք, — հունձք, golden ears;
golden harvest.
Զաղէբեկ ծաղկեալ մօրուսն ոսկէփունջ (կամ ոսկեփունջս) կազմեալ. (Յհ. կթ.։ Ասող. ՟Բ. 2։)
cf. Հակառակասէր.
Ոչ ըստ ոսոխասիրաց եւ վիճողաց, այլ զիրաւունս պահանջողաց. (Սարկ. հանգ.։)
Զոսոխասէրն զսուրմակ ի տեղի սրբոյն սահակայ (կացուցանեն). (Սամ. երէց.։)
ground for the foot, footing;
cf. Ոտնահետ.
Տեղի ոտից. ոտնահետ. հետք. կայք եւ գնացք ոտից.
Ի միջոյ յորդանանու յոտնատեղեաց քահանայիցդ. (Յես. ՟Դ. 3. (յն. ի կայից ոտիցն)։)
Լիզոյր զոտնատեղիս սրբոյն։ Համբուրէին զոտնատեղիսն. (Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ձ։)
Զաղքատս եւ զսուրբս, որք ոտնատեղօքն իսկ (յն. ոտիցն գնացիւք) կարիցեն բերել զաստուծոյ օրհնութիւնսն, զայնպիսիսն կոչիցես. (Ոսկ. եփես.։)
cf. Նիրհեմ.
moorish;
— հաւք, moor-fowl.
of or belonging to Japheth;
Armenian;
— տոհմ, the Armenian nation, the Armenians.
ՅԱԲԵԹԱԿԱՆ ՅԱԲԵԹԵԱՆ. Սեպհական յաբեթի որդւոյ նոյի եւ սերնդոց նորա. cf. ԹՈՐԳՈՄԱԿԱՆ, cf. ՀԱՅԿԱԿԱՆ.
Յաբեթական տոհմիս տումարի. (Նար. յիշատ.։)
Ա՛ղէ հարցիր ընդ բոլոր յաբեթական նահանգի. (Մագ.։)
to be satisfied, to have one's fill;
— յանչափս or կարի իմն, to glut, cram or gorge oneself with;
չյագէր ի հայելոյ, he was never tired of looking at.
Յաւուրս սովոյ յագեսցին։ Յագեցայց յերեւել փառաց քոց։ Յագեսցին ծառքն Տեառն։ Կերիցեն, եւ լցեալ յագեսցին։ Յագեցան կերակրովք, կամ կերակրովն։ Զի կերայք ի հացէ անտի եւ յագեցարուք։ Երթա՛յք խաղաղութեամբ, ջեռարո՛ւք եւ յագեցարո՛ւք։ Յագեալ եմ ձեօք.եւ այլն։
Յագի՛ր մոլեալ եւ չար ծեր. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Ոչ երբէք յագէին երկայնութեամբ ճանապարհին։ Ոչ յագեցան սաստիկ հարուածովքն ամենայն թշնամիք նորա։ Չարութիւն կամացդ յագեսցի ի մեզ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Է. ՟Ը։)
Հանգիցես առ հարս քո՝ յագեալ աւուրբք. (Եփր. ծն.։)
satisfying;
repletion;
satiety, disgust;
ի յագուրդ, for satiating;
յագուրդ ասել ագահութեան, to say I have had enough;
ուտել զյագուրդ, to eat one's fill;
— առնել ագահութեան, to glut one's avarice;
ի — փառամոլութեան իւրոյ, for satisfying his ambition.
Զամպարշտութեանդ ոչ գիտացեր զյագուրդ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ի հինգ հացէ զհինգ հազարսն յագուրդ (այսինքն ցյագուրդ) կերակրեցեր. (Ոսկ. ի չրչրնս.։)