uranology.
sky-high, much elevated.
Յերկնից ի վայր բերեալ, իջեալ. երկնառաք. երկնաձիր.
Երկնաբեր շնորհք, կամ աւետիք, ցօղ, ցորեան. (Մամբր.։ Թէոդոր. կուս.։ Զքր. կթ.։ Նար. յովէդ.։)
οὑρανομήκης caelum altitudine tangens, altissimus Բարձր կամ ամբարձեալ յոյժ՝ իբրու յերկինս. բարձրաբերձ.
Երկնաբերձ աշտանակ. (Շար.։)
Երկնաբերձ աշտարակ շինել. (Ագաթ.։)
Համանման երկնաբերձ կայից կանգնեալ ամրոցին. (Նար. խչ.։)
Նաեւ զծառոց անգամ, որք ի սակաւ ինչ բարձրութեան են, ասեմք, թէ երկնաբերձ են. եւ զծխոյ՝ թէ յերկին կցի. (Եզնիկ.։)
that dwells in heaven, inhabitant of heaven, celestial.
Բնակեալն յերկինս.
Որպէս աստուած երկնաբնակ. (Ճ. ՟Գ.։)
Դիտապետք երկնաբնակք. (Նար. առաք.։)
astronomer.
Աստեղագէտ. դիտօղ եւ զննօղ երկնից կամ աստեղաց.
Աստեղագէտքն երկնից, իսկ այլք երկնագէտքն ասեն, որք նշմարեն զաստեղս երկնից. (Ոսկ. ես.։)
that hastens, presses on towards heaven.
Որ գնայ ընդ երկինս՝ քայլելով կամ թռչելով.
Զերկրածինքս երկնագնաց արար։ Տեսանելով զադամային մարմինս՝ երկնագնացս եղեալ. (Ճ. ՟Թ.։)
Երկնագնաց թաթք ոտից քոց սուրբ. (Շար.։)
Մարդ՝ երկնագնաց ոչ լինի։ Պատկեր տեսանեմք երկնագնաց եղեալ. (Աթան. համբ։ եւ Գէ. ես.։)
Իբրեւ զթռչունս երկնագնացս ամբառնան. (Եօթնագր.։)
ԵՐԿՆԱԳՆԱՑ. Որ տանի կամ հասուցանէ յերկինս. զոր օրինակ,
Երկնագնաց պողոտայ. (Պիտ.։)
Վասն երկնագնաց անընչութեան. (Կլիմաք.։)
blue, sky-blue, darkblue.
οὑρανοχρώματος, κυάνεος caeruleus, caeli colorem habens Կապոյտ, կապուտակ, որպէս երեւին մեզ երկինք.
Կապուտակագոյն ... երկնագոյն ջինջ. (Ագաթ.։)
Երկնագոյն դաշտաց ... կապոյտ կուտակաց (ծովու). (Նար. խչ.։)
Կին ոմն ծիրանազգեստ՝ երկնագոյն ունելով զիւրեաւ տեռ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
ԵՐԿՆԱԳՈՅՆ. ա.գ. ἱακύνθινος, ἱάκυνθος hiacynthinus, hiacynthus Զգեստ յակնթագոյն.
Զբեհեղն եւ զերկնագոյնն. (Ես. ՟Գ. 23։)
Ագուցի քեզ զերկնագոյն. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 10։)
Ի միջոյ մերմէ ի վեր ընթացեալ, եւ յերկնագոյն բարձրութիւն փառացն վերացեալ». իմա՛ երկնաբերձ, ծայրագոյն. երկայնագոյն յոյժ։
that cries to heaven.
Դէպ յերկինս վերաձայնեալ, կամ ընդ երկնայինս ձայնակցեալ (ովսաննա երգն).
Զերկնագոչ բարեբանութիւնն յիշատակեմք. (Մամբր.։)
composed of a celestial troop;
divine assembly.
Յերկնաւորաց գումարեալ, կամ բաղկացեալ.
Երկնագումար պարք։ Երկնագումար խմբից, կամ դասուց. (Խոր. հռիփս.։ Մամբր.։ Նար. ՟Ժ՟Բ։ Բենիկ.։)
Որոց յիսուս ձեզ տիրաբար՝ յաւուր մեծին երկնագումար՝ ցուցցէ զորդին ձեր գերափառ». իմա՛ ի մեծի աւուրն՝ յորում երկինք եւ երկիր ի մի գումարին։
celestial globe, sphere, orb.
uranographic;
— գործի, — machine.
uranography.
that flies, rushes to heaven.
Որ թռչի ընդ երկինս. երկնագնաց. երկնասլաց.
Զհաւատացեալս իւր երկնաթռիչս առնէր. (Կամրջ.։)
Երկնաթռիչ եւ փայլակընթաց խաչիդ ձեւակի. (Նար. խչ.։)
Միտս երկնաթռիչ ի ստոր իջեալ։ Ա՛րկ զիս ի գաւիթս երկնաթռիչ երամիցդ. (Բենիկ.։)
Ամբարտաւանութեամբն երկնաթռիչս առնեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
Երկնաթռիչ արծիւ. (Ոսկ. լուս.։)
Մարախն անարիւն եւ երւնաթռիչ է. (Շ. մտթ.։)
Մերթ եւս՝ Թռուցիչ կամ տանօղ յերկինս.
Երկնաթռիչ ճանապարհ, կամ վարք. (Փարպ.։)
possessing heaven, heir of heaven.
Ժառանգ կամ ժառանգօղ երկնից.
Լուսաբնակ եւ երկնաժառանգ... էից խմբակցութեանց. (Նար. մծբ.։)
full of heavenly light, celestial, divine.
Երկնաւոր եւ լուսաւոր.
Ջահավառեալ յերկնալոյս ուրախութիւնսն. (Թէոդոր. խչ.։)
contemplating, meditating on divine matters.
ԵՐԿՆԱԽՈՀ ԵՐԿՆԱԽՈՐՀ. οὑρανόφρων caelestia sapiens Որ զերկինս եւ զերկնաւորս խորհի.
Ի վերին արքայութիւնն փութայ ընդունել զերկնախորհսն. (Ճ. ՟Գ.։)
Աստուածգիտութեանն բուրումն զերկնախորհիցն պարալնու անուշահոտութեամբ զիմաստս. (Խոր. վրդվռ.։)
Երկնախորհս եւ արդարագործս զամենեսեան կազմեաց. (Լաստ. ընթերց.։)
cf. Երկնախոհ.
cf. Երկնագումար.
cf. Երկնախումար.
Ադամածնացս քաղաքակիցս լինել երկնախումբ բանակաց. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զերկնախմբիցն ի նմա հարաշազարդեաց պարս. (Խոր. վրդվռ.։)
Մերթ՝ Նման երկնայնոցն խմբից.
Երկնախումբ քահանայապետական սուրբ ժողով. (Լմբ. ատ.։)
blooming divinely, or by the power of God, celestial, divine.
Նման երկնային ծաղկի.
Երկնածաղիկ առաքինութեանն լուսասաղարթ ոստովք. (Խոր. վրդվռ.։)
adorning the sky.
Ուր են կաճառք աստեղաց երկնից.
Արեգակն ի մայրն դառնային, համարձակութիւն տալով երկնակաճառ արփւոյն». (զի յետ մտիցն արեւու երեւի մեզ հանդէս երկնից). (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
arch of heaven, vault, roof.
Հանգոյն երկնից կամարի, եւ զարդուց նորա. որպէս եկեղեցին.
Երկնակամար՝ նկարակերտիւք ... Նոյն ինքն երկին՝ եւ երկնակամար, եւ առագաստ յերկրի կառուցեալ. (Անան. եկեղ։)
founded in heaven, celestial.
Յերկինս կառուցեալ, հաստատեալ, եւ ուղղեալ. երկինքը շինած.
Երկնակառոյց քաղաք, կամ սեղան, լուսաւորք, բնակութիւն, շաւիղ. (Թէոդոր.։ Անան.։ Վրդն.։)
ԵՐԿՆԱԿԱՌՈՅՑ. Կառուցանօղ զերկինս. երկնաստեղծ.
Ի յերկնակառոյց արարչական բանին վառեալ սիրոյ. (Գանձ.։)
whose conduct is heavenly, that lives like an angel.
Որ կեայ յերկինս. երկնաբնակ. երկնային. հրեշտակ. եւ Հրեշտակային.
Որ յայտնեցաւ երկնակեաց իշխանացն. (Ագաթ.։)
Երկնակեաց կենացն ցանկացեալ. (ՃՃ.։)
cf. Երկնակեաց.
Որոյ կենցաղավարութիւնն յերկինս է, կամ նման երկաւորաց, երկնակեաց, երկնային.
Երկնակենցաղք, եւ ոչ երկրասնունդք. (Նար. առաք.։)
Յայլ իմն էութիւն երկնակենցաղ. (Նար. ՟Հ՟Է։)
Յերկնակենցաղն յայն խառնելոց իցէ կեանս. (Անան. եկեղ։)
cf. Երկնահանգէտ.
Երկնահանգոյն. երկնագոյն.
Ի զանազան թելոց գունելոց երկնակերպ կապուտակատիպ. (Նար. խչ.։)
cf. Երկնակենցաղ
Որ բերէ յինքեան զերկնային կրօնս եւ զվարս. երկնակենցաղ.
Սա ընդ երկնակրօն մարդկան խօսի. (Տօնակ.։)
Կեանս երկնակրօնս վերակենցաղս. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
looking to heaven.
Որ հայի յերկինս ի վեր.
Այլայլի տեսիլ աչացն երկնահայեաց տարածիւք. (Վեցօր. ՟Զ։)
resembling heaven, celestial, divine.
ԵՐԿՆԱՀԱՆԳԷՏ ԵՐԿՆԱՀԱՆԳՈՅՆ. Հաւասար եւ նման երկնից. բարձր, եւ երկնային.
Չզանգիտես յերկնագէտ աթոռոյս, եւ յաթոռակալէս. (Գր. տղ. թղթ.։)
Գլուխք էք վերամբարձ եւ երկնահանգէտ. (Երզն. լուս.։)
Դիպեցաք երկնահանգէտ լերինս բարձու։ Վերակնեսցո՛ւք փոքր ինչ ի յերկնահանգէտ գագաթն խորհրդական լերինս. (Տօնակ.։)
Որպէս փեսայ յառագաստի յերկնահանգէտն խորանի. (Սկեւռ. յար.։)
Խորանաւն երկնահանգոյն. (Շար.։)
Երկնահանգոյն սրոբէատիպ ... անօթս խաչիս. (Նար. խչ.։)
cf. Երկնահանգէտ.
ԵՐԿՆԱՀԱՆԳԷՏ ԵՐԿՆԱՀԱՆԳՈՅՆ. Հաւասար եւ նման երկնից. բարձր, եւ երկնային.
Չզանգիտես յերկնագէտ աթոռոյս, եւ յաթոռակալէս. (Գր. տղ. թղթ.։)
Գլուխք էք վերամբարձ եւ երկնահանգէտ. (Երզն. լուս.։)
Դիպեցաք երկնահանգէտ լերինս բարձու։ Վերակնեսցո՛ւք փոքր ինչ ի յերկնահանգէտ գագաթն խորհրդական լերինս. (Տօնակ.։)
Որպէս փեսայ յառագաստի յերկնահանգէտն խորանի. (Սկեւռ. յար.։)
Խորանաւն երկնահանգոյն. (Շար.։)
Երկնահանգոյն սրոբէատիպ ... անօթս խաչիս. (Նար. խչ.։)
cf. Երկնակեաց.
Հանդիսացեալ երկնային վարուք.
Սուրբ երջանիկ երկնահանդէս. (Շար.։)
full of heavenly or divine wisdom.
Երկնային հանճարով լի. ունօղ զիմաստս երկնաւորս.
Պսակ տիրապատուաստ՝ երկնահանճարն գիտութեան. (Նար. կուս.։)
reaching heaven, very high, very elevated.
Մինչեւ յերկինս հասեալ. երկնաբերձ. երկնակատար.
Երկնահաս սանդուխք, կամ տունկ, ճեղ. կամ գիտութիւն, կամ լեառնն. (Անան. եկեղ.։ Երզն. լուս.։ ՃՃ.։ Նչ. խնդ.։)
struck by heaven.
κεραυνωθείς, κεκεραυνώμενος fulminatus, fulmine percussus Յերկնից հարեալ շանթիւ. ըստ յն. շանթահարեալ. կայծակնահար եղեալ. որպէս ասկղեպիոս, հերակլէս, եւ այլն.
Երկնահարացն երկիր պագանեն։ Զերկնահարսն՝ որ յաստուծոյ ատեցեալ են, զնոսա պաշտել եւ երկիր պագանել ոչ ամաչեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
celestial assembly;
cf. Երկնագումար.
Երկնագումար. երկնախումբ. հրեշտակք.
Երկնահոյլ բանակք, կամ խմբաւորութիւն. (Անան. եկեղ.։ Մաշտ.։)
Երկնահուլիցն ճանապարհ առնելով՝ ի քեզ էջք եւ ելք առնէին. (Գանձ.։)
flowed or come from heaven, celestial.
Յերկնից հոսեալ.
Ե՛կ շանթ երկնահոս, եւ կայծակնաբուղխ վարդապետութեամբ քո վառեա՛. (Ոսկ. լուս.։)
Զհեղեղածուփ անդնդաձիգ սահմանացն երկնահոս զուգաճանապարհորդութեանն. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cf. Երկնահանգոյն.
Երկնանման. երկնակերպ.
Հրակերպ երկնաձեւ ... շքով պաճուճեաց. (Նար. խչ.։)
Զերկնաձեւն երկնաձեւ արար. (Վրդն. ծն.։)
given by heaven, celestial, divine.
Յերկնից շնորհեալ որպէս ձիրք. երկնապարգեւ.
Երկնաձիր պարգեւացն. (Շար.։ Ճ. ՟Ա.։)
Երկնաձիր եւ աստուածատուր փառացն ժառանգութեան. (Նար. խչ.։)
that walks in heaven;
celestial.
(արմատն է ճեմել, եւ ճամուկ) Որ ինչ հայի ի ճեմարան կամ ի զարդս երկնից. երկնային.
Երկնաճեմ սանչուղք. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Երկնաճեմ առագաստ. (Շար.։ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Սըլացեալ թեւօք հոգւոյն երկնաճեմ գոլով. (Շ. տաղ.։)
Յորժամ մարմինն հոգիասցի, երկնաճեմ լիցի. (Վրդն. ծն.։)
Հասու եղեալ ամենայնի՝ գեր ի վերոյ երկնաճեմք երեւեցան. (Շիր.։)
sky, firmament.
Միջոց երկնից. ընդարձակութիւն հաստատութեան եւ եթերաց.
Յերկնամիջոցսն հրճուեսցին. (Միսայէլ խչ.։)
celestial;
ethereal;
— մարմինք, celestial bodies, planets, etc.;
— բարկութիւն, the wrath of heaven.
οὑρανικός, οὑράνιος , ὅλυμπιος caelestis Որ ինչ յերկինս է, եւ սեպհական երկնից, երկնաւոր. երկնական. ( ի սուրբ գիրս ասի Երկնից, կամ Երկնաւոր).
Կոչէ յերկնային քաղաքն. (Փարպ.։)
Երկնային զօրք, կամ զինուորութիւնք, կամ դասք. (որ եւ Երկնայինք, այսինքն հրեշտակք). (Շար.։)
Սուրբ, երկնային, աստուած, եւ հայր ամենակալ. (Ժմ.։)
Հովուին կամ ադամայ երկնայնոյ։ Հացիւդ կամ իւղովդ երկնայնով։ Երկնային արքայութիւն, փառք, ուղի, եւ այլն. (Նար.։)
Յառագաստիս երկնայնում ընդ անմահ փեսային իցեմք. (Խոսր. պտրգ.։)
Ոչինչ է երկրածին՝ երկնայնոցն պատուականագոյն». յն. ողիմպեայց. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Հրաման տուեալ երկնային ծովուն հեղուլ ի վերայ ցամաքի». իմա՛ ամպոց, կամ ջուրց վերնոց։
Անմարմնոց երկնայինցն վասքն. (Գանձ.։)
Երկնայինց եւ աստուածայինց. (Փիլ. լին. ՟Դ. 215։)
cf. Երկնաձիր.
reaching heaven.
Երկնիւք չափ. երկնաբերձ.
Երկնաչափ ցուցաւ սանդուղք. (Շար.։)
Առաքինութիւն երկնաչափ. (Ոսկիփոր.։)
uranometry.
that goes, that leads to heaven, celestial.
Որ չուէ, կամ ընդ որ լինի չուեալ յերկինս.
Սրբահետ սանդուղ երկնաչու. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Յամենայն ժամու զմեզ երկնաչու ճանապարհին յարգարեսցո՛ւք. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Աստեղք զերկնաչուսն՝ առաքինութեամբ պայծառս նշանակէ. (Վրդն. ծն.։)
Ի կռոնէ կարկատեալ այծահեծուկն այն եւ երկնաչուն։ Ընդ ինքեան առեալ զքաջավազիկն երկնաչու. (Մագ. ՟Լ. ՟Լ՟Դ։)
that makes a circuit or a course in heaven.
Որ պատի զերկնաւ. երկնաշրջան.
Եւ եւս առաւել զուարթանային պայծառութեամբ քան զերկնապատիկն զամբարս. (Պիտ.։)
cf. Երկնաձիր.
cf. Երկնահայեաց.
Որ պշուցեալ հայի ընդ երկինս. եւ որ ինչ տայ այնպէս պշնուլ.
Բարձրահայեաց եւ երկնապիշ լինելով երդնուն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զբերդն ամիւկ՝ զզարմանալին զամրոցն, զոր երկնապիշ եւ պարանոցատանջ՝ իմս գիտէ անուանել բան. (Արծր. ՟Ե. 3։)
that flows, that falls from heaven abundantly.
Յերկնից առատացեալ. յորդեալ ընդ երկինս.
Տեսեալ զայսպիսի երկնառատ պարգեւս առ նա եղեալ. (Կաղանկտ.։)
Քրիստոսաձիր երկնառատ ճառագայթիւք տապանայր ծովն. (Շար.։)
sent from heaven.
Յերկնից առաքեալ.
Ջանային ապրեցուցանել զնոսա յերկնառաք բարկութենէն. (Ոսկ. ես.։)
Երկնառաք հրով. (Վրդն.։ եւ Միխ. աս.։)
that rushes to heaven, ejaculatory.
that has created heaven.
Ստեղծօղ երկնից.
Յերկնաստեղծ քո ձեռացդ ձեռնադրելոց։ Պաշտպանեա՛ երկնաստեղծ ձեռամբդ. (Նար. ՟Ձ՟Բ. ՟Ձ՟Դ։)
Երկնաստեղծ ձեռօքն ձեռնադրեաց զառաքեալսն. (Տօնակ.։)
very high, to wer-ing;
observatory.
Բարձր դիտակաւ, կամ տեսլեամբ. բարձրաբերձ. երեւելի (վայր, կամ դիտանոց).
Պարանոցս բարձրադիտակ՝ խոնարհեալ. (Բենիկ.։)
Որ ելեր ի բարձրադիտակ (վայր, կամ ի բարձր դիտանոց) քառաթեւին. (Շար.։)
Խաչն կանգնեցաւ ի բարձրադիտակն գողգոթայ. (Տօնակ.։)
that flies above.
ὐψηλοπέτης, ὐψηπέτης altivolus, altivolans որ եւ ԲԱՐՁՐԱԹԻՌ. Որ թռչի ի բարձունս, կամ ի բարձանց, իրօք կամ նմանութեամբ.
Զբարձրաթռիչ թեւսն անընչութեան. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Ո՞րպիսի բարձրաթռիչ արար զհողեղէն եւ զծանր բնութիւնս։ (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Բարձրաթռիչ եղեալ՝ եկին առ նա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Անուանեցաւ արծուի՝ վասն բարձրաթռիչ աստուածաբանութեան. (Տօնակ.։)
Անդադար եւ բարձրաթռիչ մշտաշարժութեանն (սերովբէից). (Դիոն. երկն.։)
Ահա վերաբերեմք առ քեզ՝ ճախրելով, իբրեւ ի բարձրաթռիչս եղեալ. (Եղիշ. ՟Ա.) իմա՛, որպէս բարձրաթռիչ (թռչուն) լինելով։
high, great, supreme, sublime, excellent.
Որ կայ ի բարձրութեան, կամ ի բարձր կայս. բարձրաբերձ.
Ի բանական եւ ի հոգեւոր բնութիւնս զատեալ որոշեցան բարձրակայ վայրիւք. (Մամբր.։)
subject to large waves, stormy.
Հարկանէին զբարձրակոհակ կոյտս ջուրցն. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Ծովն ի բարձրակոհակ վրդովմանց լռեալ կայ. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
cf. Բարձրակոհակ.
cf. ԲԱՐՁՐԱԿՈՀԱԿ. Կուտակեալ զբարձրութիւն.
Ծուփ ալէկոծութեան բարձրակուտակ՝ գոռալով. (Ճ. ՟Ա.։)
that looks above;
sublime.
Հայեցօղ ի բարձունս. նկատօղ բարձանց.
Բարձրահայեաց բանական, կամ բանականացս. (Վրդն. յանթառամն.։ եւ Երզն. լս.։)
Լուսափայլ եւ բարձրահայեաց աչաց (Ստեփաննոսիդ). (Տօնակ.։)
Բարձրահայեաց եւ երկնապիշ լինելով երդնուն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
that has a large size, tall.
εὑμήκος procerus Բարձր կամ երկայն հասակաւ. պօյլու պօսլու.
Յերեւութանալն մարդկան՝ զառն կերպարան եւ բարձրահասակն մարմնակերպութիւնս զգենուն. (Տօնակ.։)
Արմաւենի բարձրահասակ. (Սկեւռ. աղ.։)
that has very high branches.
Որոյ բարձր են ձաղկք, այսինքն ոստք, գաւազանք. ամբարձուղէշ, բարձրոստեան.
Կաղնի բարձրաձաղկ աճեցեալ (յն. ի բարձունս ձգեալ)։ Բարձրաձաղկ իբրեւ զկաղնիս. (Ոսկ. ղկ.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
proud, lofty, arrogant, presumptuous.
ὐψόφρων, ὐψηλόφρων altum et elatum habens animum որ եւ ԲԱՐՁՐԱՍԻՐՏ, ՄԵԾԱՄԻՏ. Ամբարտաւան. փքացեալ. յոխորտ. մենծսիրտ, հպարտ.
Պիղծ է առաջի Աստուծոյ ամենայն բարձրամիտ։ Վասն բարձրամիտ անապատականին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զոր եւ ոչ առ ծառայակիցսն բարձրամիտքն երբէք ցուցանեն. (Նանայ.։)
fortified in a very high place.
Բարձր եւ ամուր. հզօր եւ անառիկ.
Կախեաց զնիկանովրայ զգլուխն զբարձրամուր աշտարակէն. յն. ակառն կամ բերդ. ( ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 35։)
to be proud of, to be selfcon-ceited.
ԲԱՐՁՐԱՄՏԵՄ ԲԱՐՁՐԱՄՏԻՄ. ὐψηλοφρονέω alta sum mente, animo sum elato, superbio Ամբարտաւանիլ, մեծամտիլ, փքանալ, հպարտանալ.
Եւ մի՛ ընչեղն բարձրամտեսցէ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ըստ նախայօժար կամացս ոչ բարձրամտեմք. (Լմբ. սղ.։)
Ի մի՛տ առցես ե՛ղբայր, եւ մի՛ բարձրամտեսցիս։ Ընդէ՞ր բարձրամտես ունայն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Բարձրամտեմ.
ԲԱՐՁՐԱՄՏԵՄ ԲԱՐՁՐԱՄՏԻՄ. ὐψηλοφρονέω alta sum mente, animo sum elato, superbio Ամբարտաւանիլ, մեծամտիլ, փքանալ, հպարտանալ.
Եւ մի՛ ընչեղն բարձրամտեսցէ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ըստ նախայօժար կամացս ոչ բարձրամտեմք. (Լմբ. սղ.։)
Ի մի՛տ առցես ե՛ղբայր, եւ մի՛ բարձրամտեսցիս։ Ընդէ՞ր բարձրամտես ունայն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
very honourable, much esteemed.
Թէպէտ եւ այսպէս բարձրապատիւ եւ պայծառանշան առաքեցաւ (Պօղոս) ի Քրիստոսէ. (Ագաթ. (հին տպ. պանծապատիւ։))
that relates sublime things, sublime, profound.
Պատմօղ, կամ պատմելով զբարձրագոյնս.
Վասն որոյ եւ բարձրապատում իսկ հնչեցուցանէ (աւետարանիչն)։ Բարձրապատումս սկսան հռչակեցուցանել զպատիւ միածնին. (Ագաթ.։)
that has high walls.
Որոյ են բարձր պարիսպք.
Որ զաշտարակսն յաղթս եւ բարձրապարիսպն կործանեաց. (Եփր. յես.։)
that has high branches;
covered with many leaves, leafy.
ὐψήκομος alte comatus Ասի զվարսաւոր ծառոյ. որպէս բարձրոստեան, բարձրասաղարթ.
Ունելլով յինքեան զբարձրավարս արմաւենին։ Նա է բարձրավարս արմաւենին, որ զբարձրութիւն բնութեանս մերոյ ընձիւղեաց. (Նիւս. երգ.։)
Ելեր ի բարձրավարս արմաւենին. (Պիտ.։)
very high;
the Most
Սեպհականեալ անուն ճշմարտին Աստուծոյ, ըստ որում է իսկութեամբ բարձր ամենայնիւ, կամ Ամենաբարձր, որպէս ասի յայլ լեզուս. ὔψιστος altissimus եբր. էլիօն. տճկ.
Որոտաց տէր յերկնից, եւ բարձրեալն ետ զձայն իւր։ Որդի բարձրելոյ կոչեսցի։ Զօրութիւն բարձրելոյն հովանի լիցի ի վերայ քո։ Մարգարէ բարձրելոյ կոչեսջիր։ Այլ ո՛չ եթէ բարձրեալն ի ձեռագործ տաճարս բնակէ.եւ այլն։
Քահանայ էր Աստուծոյ բարձրելոյ։ Օրհնեալ է աբրամ յԱստուծոյ բարձրելոյ, որ արար զերկինս եւ զերկիր։ Օրհնեալ է Աստուած բարձրեալ։ Սաղմոս ասացից անուան տէրն բարձրելոյ.եւ այլն։
Բարձրեալ, ահաւոր՝ տէր, փառք քեզ։ Բարձեալ վասն վերին աթոռոյն ... Բարձրեալ ես դու յերկինս Աստուած։ Բարձրեալ ես դու յերկինս Աստուած։ Բարձրեալ թագաւոր, որ վասն մեր ելեր ի խաչ. (Շար.։)
Զի դու միայն սուրբ, դու միայն բարձրեալ ես, դու միայն տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. (Ժմ.։ եւ Նար. ստէպ։)
Անսովոր է՝ ասելն Միսայէլի եպիսկոպոսի ի խչ.
Բաղաամ առակօք բարձրելովք մարգարէանայ. այսինքն բարձր առակօք։
cf. Բարձրաձաղկ.
Որոյ բարձր են ուղէշք. բարձրաձաղկ. ճղերը բարձր.
Ծառ բարձրուղէշ եւ պտղաւէտեալ. (Երզն. լս.։)
Յայգւոյն փշալից յայտնեցաւ որթն բարձրուղէշ. (Ոսկիփոր.։)
leg;
cf. Բարձ.
Մասունք մարմնոյ ի միջոյ եւ ի վայր իբրու կրկին բարձք կամ բարձօղ զծանրութիւն մարմնոյն. որ եւ Ազդերք. Երանք. եւ ստորին կողմանք նոցա մինչեւ ի ծունկս եւ յոլոգս կամ ի սրունս. ... որպէս յն. σκέλος, μηρός femur, femen
Արասցես նոցա անդրավարտիս կտաւեայս՝ ծածկել միջովք չափ, եւ բարձիւք չափ։ Մէջք նորա, եւ բարձք՝ պղնձիք։ Ի տալ տեառն զբարձս քո ի քակտումն, եւ զորովայն քո յուռուցումն։ Ոչ խորտակեցին զբարձս նորա։ Բարձք նոցա՝ բարձք ուղղորդք։ Բազուկք, եւ բարձք նորա իբրեւ զտեսիլ փայլուն պղնձոյ։ Եւ ոչ սասանեցան բարձք իմ։ Առնապանք պղնձիք ի վերայ բարձից նորա.եւ այլն։
Ի խարսխաց բարձիցս մինչեւ ցափն կառուցման լրութեան անդամոցս՝ չէ՛ առողջութիւն. այսինքն յոտից մինչեւ ցգլուխ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Անսովոր են հոլովքս.
Զոր ունէր ի վերայ բարձուց իւրոց. (Ճ. ՟Ա.։)
Տո՛ւր ձեռաց իմոց զզօրութիւն ... եւ բարձանց իմոց զժուժկալութիւն բանաւոր անուացն. (Եփր. ծն. քրիստոսի.։)
to moralize.
ԲԱՐՈՅԱԽՕՍԵԼ. φυσιολογέω de natura dissero Խօսել կամ ճառել զբարուց եւ զբնութեանց, մանաւանդ կենդանեաց.
Եւ առակաւ իմն ասէ՝ այլ ընդ այլոյ բարոյախօսեալ զայնպիսի բնութեանց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
morally
Զգաղափար առնլի է բարոյապէս (կամ բարւոյապէս). (Մխ. առակ.։)
cf. Բարք.
cf. ԲԱՐՔ ըստ ամենայն նշ.
Վասն անձնասէր բարոյից. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 21։)
Առ այնպիսի խորամարնգ բարոյիւք նոցա. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 16։)
Առ պագշոտ յիմարութեան ցոփութեան բարոյիցն։ Յամբարշտութիւնս բագնասէր բարոյիցն. (Ագաթ.։)
Մարթ էր ի բարոյիցն հաւատարիմ գտանել՝ քան յերդմանէն. (Ոսկ.։)
Վասն բարոյիցն անվրէպ նմանութեանն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Պատուելով զշնորհակալու բարոյսն. (Փիլ. լին.։)
Բնական բարոյիցս ջերմութեամբ (զոր օրինակ հառաչանօք, արտասուօք եւ այլն) զնա թախանձել։ Յետ զբարոյսն սահմանելոյ՝ գրեցի զուղղութիւն նորին. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Ըստ բարոյից նոցա հատուցից. (Մխ. երեմ.։)
Բայց ե՛ւս անբանական բարոյից է ասուն կենդանեաց ի յարօտս մահու ճարակել։ Ըստ բազմապատիր նենգութեան բարոյից դաւօղ աղուեսուց։ Ի գազանական բարոյից նոխազք նուիրելիք. (Նար. կ.։ Նար. ՟Կ՟Թ. եւ Նար. մծբ.։)
Հաւուց տարմք, որք մարդասէր բարոյիւք ընտանի գոլով մերային ազինս. (Լաստ.։)
Կենդանիք եւ այլ եւս անբաւ բարոյիւք. (Արշ.։)
Բնական բարոյից ընտանի սովորութիւնք (յամենայն արարածս) այլ ընդ այլոյ յեղանակեցան. (Նար. խչ.։)
cf. Բարուրանք.
Aspen (poplar)
որ եւ ՀԱԳՆԻ. ըստ յն. ա՛ղնոս. ἅγνος hagnus, agnus, vitex իտ. aanocasto, vitrice ... Ծառ ուղղաբերձ ըստ նոճւոյ, եւ տերեւք նորա դիւրաշարժք ի հողմոյ, որ լինի ի ջրարբի տեղիս որպէս զուռի.
Եւ զբարտի ծառն մի՛ աւելի պատուէք քան զուռին եւ զկաղամախին, եւ զայլս ի ծառոց. եւ մի՛ կարծէք, թէ փայտ խաչին Քրիստոսի բարտի էր ... Այդ ծառ՝ որ բարտի անուանի, ի կռապաշտութեան ժամանակն ի պաշտօն առեալ էր նոցա. (Շ. թղթ.։)
to pretend, to feign.
ԲԱՐՐԵԼ ԲԱՐՐԻԼ. Պատճառանս կարկատել. բաղբաղել. եւ Կեղծաւորիլ.
Հնազանդեալ էին ... եւ զտարեւորական զհարկս՝ առանց բարրելոյ հարկէին. յն. անպատճառ. ἁπροφασίστως (Փիլ. իմաստն.։)
Հերձուածողն. բարրի քարոզել զհոգին սուրբ, եւ հայհոյէ զհոգին. (Սեբեր. ՟Գ։)
cf. Բարրեմ.
ԲԱՐՐԵԼ ԲԱՐՐԻԼ. Պատճառանս կարկատել. բաղբաղել. եւ Կեղծաւորիլ.
Հնազանդեալ էին ... եւ զտարեւորական զհարկս՝ առանց բարրելոյ հարկէին. յն. անպատճառ. ἁπροφασίστως (Փիլ. իմաստն.։)
Հերձուածողն. (բարրի քարոզել զհոգին սուրբ, եւ հայհոյէ զհոգին. Սեբեր. ՟Գ։)
to benefit, todo good to.
εὑεργετέω benefacio Բարւոք եւ լաւագոյն ինչ առնել. բարեգործել, բարերարել. աղէկութիւն ընել.
Ո՛րչափ բարւոքեմ առ սոսա, ե՛ւս առաւել չարանան առ իս. (Ածազգ. ՟Է։)
with uncovered head, bareheaded.
ԲԱՑԱԳԼՈՒԽ եւ ԲԱՑԱԳԼԽՈՎ կամ ԲԱՑԱԳԼԽԱՒ. մ. Հոլանի. գլխաբաց. բացաւ գլխով.
Բացագլո՛ւխ եւ հոլանի կանանցն. Տօնակ.։
Բացագլուխ (կամ բացագլխով), եւ բոկ ոտիւքն գնաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Բացագլխովն եւ բոկոտն խաղայր. (Ճ. ՟Դ.։ եւ Վրք. հց. ՟Դ։)
Տիկնայք եւ աղախնայք բացագլխաւ ընդ երկիր զանձինս իւրեանց քարշէին. (Արծր. ՟Դ. 12։)
absent, distant, remote, far off.
Բացակայիցն տարակացելոց գիրս գրէր. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Իսկ բացակայն՝ որ ո՛չ է տեսօղ. (Լմբ. ժղ.։)
Հեռաւորեալ բացակայ արասցէ զմեզ բոլորից տէրն (ի մոլորութեանց). (Զքր. կթ.։)
Բացակայ յերկրային կրից. (Նար. առաք.։)
Բացակայ է ճանապարհ արդարոյն եւ անօրինին ի միմեանց. (Լմբ. առակ.։)
Ընդ սպիտակն հարկանին եւ ընդ սեաւն ... որ ուրիշ եւ բացակայ են գունովն. (Նիւս. կազմ.։)
to absent one's self, to go away.
ἁπέχω, ἁπέχομαι, διΐσταμαι abstineo, disto Ի բաց կալ, եւ հրաժարիլ. եւ լինել բացակայ, հեռի կալ կամ գտանիլ.
Մի՛ բացակայեսցիս բարի առնել կարօտելոց. (Բրս. ապաշխ.։)
Ինքեանք բացակային ի մեղացն գնացից. (Համամ առակ.։)
Ոց ախորժեն ... բացակայիլ զիւրեանց փափագելիսն. (Խոսր.։)
Յորքանեաց նուազեցին լաւագուիցն ընտրողութեանց՝ ի նորա բացակայիլ յորդորական բանից. (Սկեւռ. լմբ.։)
divergent;
— աչօք, ակամբ, with open eyes.
Այլ մեր բացահայեաց աչօք տեսեալ զլոյսն երկնաւոր. (Եղիշ. ՟Ե։)
evident, manifest, clear, intelligible;
formal, express.
Բա՛ց եւ յայտնի. պարզ. մեկին. քաջայայտ. արտայայտեալ.
Բացայայտ վարդապետութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
evidently, manifestly, intelligibly;
formally, expressly.
Կարի յայտնապէս, բացերեւակի, անպատրուակ, ակն յայտնի.
Բացայայտակի զկռապաշտիցն հոլանեցաք զյիմարութիւն։ Բացայայտակի ի գրեցելոց անտի բանից ծանեաք. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Բացայայտակի.
Բացայայտապէս տայ մեզ զայսր խորհրդոյ հաստատութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
to declare, to set forth, to explain, to utter;
to unfold, to clear.
ἑκφανίζω, δηλόω եւ այլն. manifestum reddo, patefacio, expono եւ այլն. Արտայայտել. բացածանուցանել. յայտ առնել. նշանակել.
Ընտանիս հաւատոց զաւազանաւն ծնեալսն բացայայտէ. (Ոսկ. գաղ.։)
(Հոգին սուրբ) ի յորդանան՝ բացայայտեաց տեսողացն զքեզ Աստուած կատարեալ. (Ճշ.։)
Զհանդէս մտերմութեանն բացայայտեն երկրաւորացս եւ երկնաւորացն։ Զխնամոցն Աստուծոյ բացայայտել առ պէտս արարածոց։ Զյակովբ սիրէ, որ բարի բացայայտի. (Ագաթ.։)
Զի եւ Քրիստոսի ոչ բացայայտեալ եղեւ յարութեանն ժամ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զմարդկային բնութիւնն բացայայտեալ ծանուցանեն։ Բացայայտեսցէ մեզ զճանապարհս իւր, եւ գնասցուք ընդ նա. (Զքր. կթ.։)
կամ Պարզել, մեկնել, ի վեր հանել զծածկեալն.
Բացայայտել որ ի պաշտամանն եկեղեցւոյ քարոզութիւն եւ աղօթք. (Խոսր.։)
Եւ բացայայտեալ եւս զմիոյ միոյ կարգացն զմեկնութիւնս. (Յհ. կթ.։)
ԲԱՑԱՅԱՅՏԵԼ. Ի դուրս տալ, վերբերել. եւ Բանալ. մերկանալ.
Ոչ զօրեաց զանխլաբար ունել, այլ առժամայն բացայայտէր զախտն. (Զքր. կթ.։)
Կամեցաւ բացայայտել զծածկոյթ հանդերձի նորա. (Ճ. ՟Զ.։)
declarative, determinative, significative, apodictical.
Զնոյն ասել՝ (Ստեփաննոս՝ պսակ) նահատակութեան է յայտնիչ. (Ճ. ՟Գ.։)
կամ Մեկնիչ, բացատրիչ.
negatively.
Բացասաբար հակակայիլ. (Անյաղթ վերլծ. Արիստ.։)
to deny, to disavow.
ἁπόφημι, ἁπόφαινω enuncio, effero, manifesto, declaro, pronuncio, assero, statuo, decerno Բացարձակ ասել, յայտնի ասել, յայտնել, բացատրել. վճռել. վճիռ հատանել. որ եւ ԲԱՑԵՐԵՒՈՑԵԼ.
Ի սմանէ ստելով՝ տարտամապէս բացասել զդատն. Զարդարագոյնն բարեբաստ բացասիցէ գոլ կենցաղ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Բացասեա՛ գերագոյն ճշմարտութեամբ, զի անխլանայ ունողացն (զ)գո՛յ լոյս եւ գոյից գիտութիւն՝ ըստ Աստուծոյ անգիտութեանն. (Դիոն. թղթ.։)
Որանդ բացասաց Աստուած օտարընկալեցաւ. (Ոսկ. ի կոյսն.։)
Իսկ Բացասել, որպէս Ժխտել, ուրանալ. ո՛չ ասել. տե՛ս ԱՊՈՒՍԵԼ։
camp, campaign, plain.
πεδίον campum, planities Բացօթեայ վայր, դաշտ, դաշտավայր. անդ. արտ. բաց տեղ, արտեր.
Տեսեալ զդաշտ ընդարձակ յորում վարիցեն հարկիք եզանց ի բացավայրի ուրեք. (Վեցօր. ՟Զ։)
distant, far off;
camp;
suburb;
interval.
διάστημα, διάστασις distantia, intervallum, spatium Բացեալ կամ հատեալ միջոց. հեռաւորութիւն. անջրպետութիւն. անջրպետ. խտրոց. դատարկ վայր. միջավայր. արա.
Պատշգամքդ՝ որ են ընդհարաւ՝ հանդէպ բացատացն. (Եզեկ. ՟Խ՟Բ. 13։)
Յոյժ մեծ էր բացատն քան զձկտումն աչաց նոցա։ Այնչափ ճանապարհ էին գնացեալ. եւ բացատն յայտ առնէ զսահմանն ի լեռնէն ձիթենեաց յԵրուսաղէմ։ Աստեղք յերկինս դրութեամբ, եւ բացատուք կառուցեալք։ Կաճառք (աստեղաց) խիտ բացատօք. (Ոսկ. գծ.։ Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ի կոյսն.։)
Կիսաբոլորից բացատացն ... Ութամասնեայ բացատօք. (Պղատ. տիմ.։)
(Ասէ արիանոսն) Սուղ ինչ տամ բացատ լինելութեանն որդւոյ, զի եղիցի ծննդական. (Աթ. ՟Ը։)
Ի կիտէն կարի յոյժ մեծ է բացատն. (իսկ ի ստորակիտէն՝ ամենեւին նուազ. Երզն. քեր.)
Որ ոչ ունի բացատ, կամ զհասումն, որպէս զի ոչ է ումեք զրաւել. (Մաքս. եկեղ.։)
Յիսուն կանգուն բացատացն շուրջանակի։ Եւ եղիցի բացատ քաղաքին ընդ հիւսիսի՝ երկերիւր եւ յիսուն. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 2։ ՟Խ՟Ը. 17.)
ԲԱՑԱՏ. ա. Հեռաւոր. հեռի. ընդարձակ. եւ Բացօթեայ. եւ Դատարկ.
Ի մէջ երկնից եւ անդնդոց՝ տեղի էր բացատ. (Եփր. ծն.։)
Ի բացատ յանյարկ տեղիս արտաքոյ (արտաքս) եւ քաղաքաց եւ շինաց, ասէին կալ յաղօթս. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Զթիւ աւուրց քոց լցից..., վասն ունայնութեան խորհրդականութեանն եւ առաքինութեան ոգւոցն բացատից. (Փիլ. ել. ՟Բ. 20։)
to explain, to set forth, to declare, to specify, to express;
to comment;
to remove, to scatter.
ἁποδίδωμι Որպէս Բացատուել. այսինքն ի բաց տալ. աւանդել. առաջի դնել.
Դատող իշխանութիւնն զպարտապանին զինչսն՝ յաղթողին բացատրիցէ։ Յաղթողին բացատրիցէ զինչսն պարտապանին. (Պղատ. օրին. ՟ԺԲ։)
Թէ եւ այնր սահմանի բացատրեցէք սահման ... եւ դարձեալ միւս սահմանին բացատրեցէք սահման։ Նորին առն սահման բացատրեցաւ. այսինքն առաջի եդաւ. (Սահմ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Գ։)
(Ի յարութեան հասարակաց) իւրաքանչիւր տարր՝ զոր էառն, բացատրեն հրամանաւն Աստուծոյ (այսինքն աւանդեն տերանցն). (Տօնակ.։)
որ գրի եւ ԲԱՑԱԴՐԵԼ. որպէս Բացայայտել, մեկնել, մեկնաբանել, պարզել.
Բացատրեալ արտայայտեսցուք զսքանչելի խորհուրդն. (Զքր. կթ.։)
Եկեսցուք ի բացատրել եւ զօրինակ մեծի խորհրդոյ փրկչին մերոյ. (Անան. ի յովնան.։)
Րաբունօրէն բացատրեսցուք. (Ժմ.։)
որպէս բացադրել, ի բաց որոշել, մեկնել, զատուցանել. ի բաց դնել կամ արձակել.
Ու՞ր բացատրեցից զբազմութիւն նետիցն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Բացատրեալ ի նմանէ զարտաքուստ մտեալ զվատթարութիւնն։ Չէ՛ բաւական ցուցանել զճշմարտութիւնն, այլ կարեւոր է եւ զստութիւնն ի նմանէ բացատրել։ Իմաստունն հանապազ յընտրութիւն է՝ զբարին եւ զչարն բացատրել ի միմեանց. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
Ո՛չ է զտեսակ հրոյ ի միմեանց բացատրել, եւ ոչ զխոնարհութեանն տեսակ ի նիւթ իմանալ. (Կլիմաք.։)
Քրիստոնէից ազգ բացատրին ի միմեանց իւիք իւիք։ Յո՛րքանս որոշին բարիքն, եւ յո՛րքանս բացատրին չարքն։ Բացատրին ի միմեանց զուր, եւ սուտ բանն. (Լմբ. առ լեւոն. եւ Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. առակ.։)
to remove, to distinguish, to discern, to divide, to separate.
Ի բաց տրոհել, ի բաց մեկնել. զատանել. որոշել, զանազանել.
Զօտարն արիաբար որպէս զչար բացատրոհեաց. (Մաքս. եկեղ.։)
Բացատրոհեալ հանէր ի փափկութեան վայրէն. (Սկեւռ. լմբ.։)
Հոտոտելիք զազդմունս զանազան հոտոցն առնլով՝ բացատրոհէ զնոսա ի միմեանց. (Գր. հր.։)
much extended, vast, ample, full;
absolute, independent, despotic;
free;
distant, far.
ἁπόλυτος absolutus, ἁναπεπτάμενος patens, expansus, ἁχανής valde hians, non tectus, vastus Բաց եւ արձակ. անփակ. անամփոփ. ընդարձակ. եւ Համարձակ. ազատ. անարգել. անխափան.
Բացարձակ է (յայսմ վայրի) որդւոյ անուն, եւ առանց ունելոյ ինչ (յատկացուցիչ). (Առ որս. ՟Է։)
Աչացն բացարձակ եւ տարա՛ծ են ներգործութիւնք։ Անզգամացն զգայութիւնքն առանց պահպանութեան բարձեալ թողեալ է եւ բացարձակ ընդվայր։ Մինչեւ ցձեղուն՝ վերնատուն բացարձակ թողեալ. (Փիլ.։)
Սարրայ (նշանակէ) իշխան, որ է բացարձակ եւ անփակ. (Վրդն. ծն.։)
Բա՛ց ինձ բարեգութ զանսահման ողորմութեան բացարձակ դրունսդ. (Բենիկ.։)
Պատկեր (բարառնութեան՝ լիցի) համառօտ եւ բացարձակ եւ վճարեալ յամենայն մանուածոյ եւ ձեւոյ. (Պիտ.։)
Բացարձակ փայլմամբ՝ հոգւովն երգեն. (Շար.։)
Բացարձակ անուն է (ըստ քերականաց), որ առանձինն իմանի։ Բացարձակ ասին, որպէս՝ Աստուած, հրեշտակք, հոգիք, միտք, բան. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Յայտնէ զբացարձակ խօսս Կարապետին. այսինքն զհամարձակախօսութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Կայր աշտարակ բացարձակ. (Պտմ. աղեքս.) այսինքն բարձր կամ մեծ, հայի եւ ի յաջորդ նշ։
ԲԱՑԱՐՁԱԿ. ἁπέχων distans, μηκίστος longisimus, longinquus Բացակայ, ի բացեայ, հեռաւոր. եւ բացաձիգ. երկայնաձիգ.
Զի էր տեղին կարի բացարձակ ի նոցանէն. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 3։)
Ելք երկոտասան աղբերացն ... ի բացարձակ տեղիս ծաւալեալ. (Փարպ.։)
Ի բացարձակ տեղեացն բերէին զհիւանդս։ Ի բացարձակ վայրաց եկեալ էին առ նա. յն. մի բառ, ի հեռուստ. πόρρωθεν a longe (Ոսկ. մտթ.։)
Այդչափ ի բացարձակ ճանապարհաց առ մեզ եկեալ էք. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Որք զուռկանսն արկանիցեն, զատեալք բացարձակք յիրերաց կան ... բացարձակքն յիրերաց կան ... բացարձակքն տակաւ ի միմեանս մօտին. (Սեբեր. ՟Գ։)
(Երկչոտք վարին) հեռաձգութեամբքն եւ բացարձակօքն միշտ. քանզի աղեղնաւորութիւնք՝ վատասրտացն եւ անարեացն առանձին նահատակութիւն է։ Ձայնք մարդկան ի բացարձակ առաքեալք՝ բնաւորեալ են տկարանալ. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եւ է բացարձակն՝ մի ըստ այնմ, զի ոչ տեսանի, բայց ի հեռուատ հաւատով իմանի. իսկ միւսն՝ բացարձակ ձայնիւ լսի. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
ԲԱՑԱՐՁԱԿ. մ. ἁπολύτως absolute, solute, libere Արձակաբար, առանց ամփոփելոյ, պարզաբար, եւ ազատաբար. եւ Մեծաքայլ.
Ի բացարձակ ասելոյն՝ յայտնի՛։ Բացարձակ ասէ, թէ կոյսն յղասցի. (Գէ. ես.։)
Բացարձակ եթող զերանութիւնն ի վերայ հաւատացելոց։ Յովանակն զհետ մօրն երթայր բացարձակ. (Տօնակ.։)
Ի գնացսն է՛ զի բացարձակ քայլեն (կենդանիք), եւ է՛ զի մանրաքայլս. (Նչ. քեր.։)
barefaced, open;
frank, candid.
Որոյ երեսն է բա՛ց. եւ Բացաւ երեսօք. պարզերես, աներկեւան բացադէմ. համարձակ, ազատադէմ. ճակատը բաց.
Բացերես է, ոչ ամաչէ։ Բացերեսս եւ պայծառս արտսցես։ Արասցէ առաջի Աստուծոյ եւ հրեշտակաց բացերես. (Վրդն. ել.։ Վրդն. սղ.։ Վրդն. քրզ.։)
Բացերես եւ համարձակ վայելել ի տեսութեան աստուածութեան. (Բրսղ. մրկ.։)
Բացերես զնա եւ բեկրեալ տեսանելով. (Վրդն. երգ.։)
evident, clear, open;
evidently, plainly, openly, clearly.
Բա՛ց եւ երեւելի, ակներեւ, յայտնի.
Առհասարակ ամենայն աշխարհի բացերեւ էր. (Ոսկ. մտթ.։)
Բայց Աստուծոյ բացերեւ տեսանին. (Վանակ. յոբ.։)
very far;
from afar;
out;
cf. Բաց.
Բացէ ի նմանէն տրոհեալ. (Յհ. կթ.։)
Բացէ ի մէնջ դադարին. (Լմբ. սղ.։)
Զի թէ հրէայքն հանդերձեալ էին ի բացէ կալ, եւ լսել զաստուածային բարբառն. (Շ. մտթ.։)
Եւ մի՛ ի բացէ առներ զողորմութիւնս քո. (Դան. ՟Գ. 35։)
Զարդարութիւն իւր ոչ բացէ արար յինէն. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 23։)
ԲԱՑԷ Ի ԲԱՑ, կամ Ի ԲԱՑԷ Ի ԲԱՑ. մ. πόρρωθεν, μακρόθεν, πόρρω longe, procul, eminus որ եւ ԲԱՑՈՒՍՏ Ի ԲԱՑ. Ի հեռուստ, եւ Կարի հեռի. հեռագոյն. հէռւանց, հէռու.
Բացէ ի բաց տէր երեւեցանմա. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 3։)
Բացէ ի բաց ճանաչի՝ որ հզօր է լեզուաւ. (Սիր. ՟Ի՟Ա. 8։)
Ի բացէ ի բաց ազդ առնէ տալ աւետիս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Բացէ ի բաց փախսական. (Ես. ՟Ի՟Բ. 3։)
Բացէ ի բաց հեռանան յերեսաց նոցա. (Եփր. յես.։)
Բացէ ի բաց հալածի։ Բացէ ի բաց գնացեալ (այսինքն խորշեալ), ասէին. (մեր կեանք Քրիստոս է. Յհ. կթ.։)
Շինել աղքատանոցս ի խորշս եւ ի զերծ տեղիս ... զի պաշտեսցեն զնոսա հարկաւ բացէ ի բաց. այսինքն ի մեկուսի վայրս. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Մերթ՝ իբր Քաջ ի բաց. իսպառ. յոյժ յոյժ. ամենայնիւ. առ հասարակ. (յն. պէսպէս ոճով)
Բացէ ի բաց անարգել ինչ. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 20։)
to lose all shame, to be shameless.
Մինչդեռ ամօթխածն իցէ, ստէպ խրատիցես ... մինչեւ քողընկէց բացխփիկն խաղայցէ։ Բացխփնիկ նափորտամբն խաղայցէ. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. (յն. այլազգ։))
far, very far;
— ի բաց cf. Բաց.
ԲԱՑՈՒՍՏ կամ Ի ԲԱՑՈՒՍՏ. Ի հեռուստ, ի հեռաստանէ. հեռւանց.
Տեսեալ զնա ի բացուստ, ոչ ծանեան. (Յոբ. ՟Բ. 12։)
Բացուստ միայն բանիւ ի կեանս դարձոյց. (Տօնակ.։)
Ետես թզենի մի ի բացուստ. (Մրկ. ՟Ժ՟Ա. 13։)
Նշանակիչ ժամանակին ի բացուստ անդր ծանուցմամբն։ Ի բացուստ ի հեռուստ իբր ըստ հուպ նայեցեալ տեսանօղս։ Ի բացուստ նկատել, ակնարկել, հերքել. (Նար.։)
Բժշկէ բանիւ եւ հրամանաւ ի բացուստ. (Իգն.։)
Ի տղմատիպ կենցաղական շաղախմանցս, որք ի կենցաղումս, ի բացուստ (այսինքն հեռի) ելով. (Մագ.։)
Հայել ոչ իշխեսցէ, այլ բացուստ ի բաց զթիկունս դարձուցեալ՝ ի բացուստ մորմոքիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 51։)
Մինչ չեւ տարածեալ իցեն ճառագայթք արեգականն, բացուստ ի բաց յառաջարձակ լուսովն լուսաւորէ զաշխարհս ամենայն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Ի տեսլենէ օձի միոջ բացուստ ի բաց փախչելով մարդիկ. (Ագաթ.։)
Բացուստ ի բաց ի հաւատացեալ գործոյն հրաժարեն. (Լմբ. պտրգ.։)
Բացուստ ի բաց հալածել, կամ հեռանալ. տրոհեալ տարագրել. հերքումն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։ Եփր. յես.։ Նար. ՟Հ՟Ե։ Նար. խչ. երգ։)
cf. Բացօթեագ.
եւ ըսի բայի. ԲԱՑՕԹԵԱԳ ԲԱՑՕԹԵԱՅ. ἁγραυλέω, -ων ruri vel in agris pernocto, -tans, ἑν ὐπαίθρῳ sub dio. Որ ի բացի օթեալ ագանի. դուրս տեղ կեցած.
Եւ հովիւքն էին ի տեղւոջն յայնմիկ բացօթեագք. (ա՛յլ ձ. բացօթեայգք, կամ բացօթեայք) (Ղկ. ՟Բ. 8։)
Բազում ժամանակս ի զօրու՝ արտաքոյ բացօթեադ (կամ եայդք) տաժանելով տառապին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հօտարած բացօթեգացն ընձեռելով առողջութիւն. (Փարպ.։)
Ազգ առնէ ազգաց ազգաց ... յարկաբնակաց, եւ բացօթեգաց (յորոց սակի են եւ վրանաբնակք). (Կաղանկտ.։)
Փառաբանի յերջանիկ ի բացօթեայ հովուաց. (Շար.։)
Բացօթէից հովուաց յայտնեալ, Աստուած փրկիչ՝ տէր եւ օծեալ. (Յիսուս որդի.։)
Յոբել արար վրանս հովուաց, եւ ամենայն բացօթէից. (Վրդն. ծն.։)
Ընդէ՞ր այդպէս բացօթեայք լեալ՝ բոլոր դառնաշունչ օդոցդ հանդերձ ստնդեայ մանկամբդ տարեալ, եւ ոչ մտանես ընդ յարկաւ ումեք. (Յհ. կթ.։)
Հանապազ բացօդեայ կայք ի հօտի. (Շիր.։)
Պօղ ընդ ժամանակս ժամանակս բացօթեայ լինէր. (ՃՃ.։)
Ո՞ւր ա՛րդեօք օթեւանեալ իցես, որդեակ. ի փողոցի՞ թէ ի բացօթեայ (կամ ի բացօդեայ). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ամրանալ բացօթեայ ի լերինս. (Զքր. կթ.։)
to suffice, to be capable, to be able;
to furnish;
to suffer.
χωρέω capio, contineo, ἰκανός εἱμι idoneus sum, δύναμαι possum, valeo Բաւական լինել. իբր կարօղ լինել տանել. Եւ Կարել առնել. կարել. զօրել. տոկալ. ձեռնհաս լինել. տանիլ, հասնիլ.
Ոչ բաւէր նոցա երկիրն բնակելոյ ի միասին. (Ծն. ՟Ժ՟Գ. 6։)
Ոչ բաւեմք այսպիսի՝ պատերազմել, եւ շինել միանգամայն. (Նեեմ. ՟Դ. 10։)
Որում ոչ բաւեն երկինք ընդունել զանբաւելի զբնութիւնդ։ Զոր երկինք ոչ բաւէին տանել. (Շար.։)
Ոչ բաւեմք արարածքս զարարչէն պատմել։ Ի վեր ունել ոչ բաւեն։ Ժուժալ բաւել տեսլեան։ Ոչ ոք կարէ թուել բաւել հասու լինել։ Հանդարտել բաւել։ Որչափ բաւեաց. (Ագաթ.։)
Զոր ոչ բաւեմ ասել զայնքան աղէտս տանջանաց. (Յճխ. ՟Ե։)
Որչափ միտք եւ հասողութիւն բաւեցին. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Ամենայնի բաւես։ Բաւես առ նոսին։ Զքարն բաւես ցուցանել կերպարան ազդման. (եւ այլն. Նար.։)
Զձայնն միայն լուայ, այլ տեսլեան ոչ բաւեմ։ Ոչ բաւեմ ճառագայթիցն. (Ճ. ՟Գ.։)
Իսկ զայլ գաւառացն եւ քաղաքացն զանցս աղետից ո՞ր միտք բաւեն. այսինքն տանել կարեն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Տասնեակ է առ ի տանել եւ բաւել զամենայն զազգսն թուոց եւ բանից. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եւ Բաւական լինել, իբր հերիք լինել. (լծ. յն. արքէ՛օ) ἁρκέω, αὑταρκέω sufficio հերիք ըլլալ.
Հողն պարսից չբաւիցէ ինքն ըսի ինքեան կարեալ լինի, անապատ լեալ առ ի նմանէ (առ յԱստուծոյ) փրկութենէն. (Արիստ. աշխ.։)
Իսկ այսպիսի վաճառաց արդեօք ուրուք զի՞նչ գին բաւիցի. (Ագաթ.։)
ԲԱՒԵԼ. ἁναμένω, προσδοκέω expecto, praestollor Սպասել, ժուժել երկայնմտութեամբ. կալ մնալ. ռմկ. բոյել. բովել.
Կամ մնամ տեւեմ եւ բաւեմ եւ աղաչեմ, եւ ոչ կամիմ դառնալ։ Բժիշկ մի՝ որ ցաւածի օգնել կամիցի, տեւէ բաւէ եւ ժամանակին մնայ. (Ոսկ. ես.։)
Տեւել բաւել յամելեացն. (Սեբեր. ՟Թ։)
Դադարեա՛ բաւեա՛, եւ ես մեծաւ առաւելութեամբ եւ զայն եւս շնորհեցից քեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
διαμένω permaneo, perduro Յերկարել. տեւել. հասանել ցայն ինչ ժամանակ. կալ եւ մնալ. դիմանալ, հասնիլ.
Տեւէր բաւէր (պարիսպն) մինչեւ ի ժամանակս մակեդոնացւոցն իշխանութեան։ Տեւեալ բաւեալ ամս աւելի քան զհազար եւ զերեքարիւր։ Սոքա եպիսկոպոսք բաւեցին մինչ ի յադրիանոսի պաշարումնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Առ սովաւ Աբրահամու աւուրք բաւեալք։ Տիգրանայ ոչ աւելի բաւեալ, վախճանի։ Ոչ աւելի բաւեալ քան զեօթն օր յետ մկրտութեանն՝ վախճանի. (Խոր. ՟Ա. 18։ ՟Բ. 18. 87։)
Բաւեալ մինչեւ յաւուրս մեր։ Բաւեալ մինչեւ ցսնեքերիմ եւ ի Գրիգոր սպառեցան մահուամբ. (Ասող. ՟Գ. 7. 48։)