fraternal.
ἁδελφικός fraternus, germanus, -um Որ ինչ անկ է եղբարց կամ եղբայրութեան. հարազատական.
Եղբայրական ախտակրութիւն, կամ համարձակութիւն, անուն, համբակ. (Իգն.։ Լմբ.։ Տօնակ.։ Նար. խչ.։)
fraternity, brotherhood;
fellowship
συναδελφία, ἁδελφιξία confraternitas, fraterna societas Կցորդութիւն եղբայրական յո՛ր եւ է կարգի. եղբայրութիւն.
Անհաւատագոյն քան զհնդեսին եղբայրակցութիւնս այնր մեծատան. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
Յորդէգրութիւն հօրն երկնաւորի, եւ յեղբայրակցութիւն քրիստոսի. (Խոսր.։)
Կամ Ժողով եղբարց. վանական միաբանութիւն. συνοδία societas, conventus
Ի բաց ընկենլի է յեղբայրակցութենէն զանվայելուչ կռիւ. (Բրս. ճգն.։)
to be fellowmember.
Իբրու եղբայր լինել.
Յաղագս եղբայրացելոյ ընդ մեզ մարմնեղէն բնութեանն. (Մամբր.։)
Զեղբայրացեալն մեր ըստ մարմնոյ, եւ զաստուածն ըստ բնութեան. (Հ. կիլիկ.։)
Քեզ եղբայրացան, ի քէն վարժեցան. (Գանձ.։)
Ըստ աւազանին զեղբայրացեալն ասէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
monastery.
Շինէ եւ յանապատ եւ յանմարդ տեղիս՝ եղբայրանոցս. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Բնակարան հոգեւոր եղբարց. վանք.
Ի յոլով տեղիս շինեցան եղբայրանոցք. (Ասող. ՟Գ. 7.) ըստ յն. ասի եղբայրութիւն. ἁδελφότης fraternitas
fratricide, that deceives his brother.
ἁδελφοκτόνος fratricida Սպանօղ եղբօրն. եղբայրազրաւ.
Հարցանէ զեղբայրասպանն։ Նշանակ դնի եղբայրասպանին. (Փիլ. լին.։)
Ամենայն սպանօղ եղբայրասպան է. (Վրդն. ել.։)
Ընդ եղբայրասպան սրտմտութիւնս կորեաւ. (Իմ. ՟Ժ. 3։)
fratricide, murder of a brother.
ἁδελφοκτονία fratricidium Սպանումն եղբօր.
Զկայէն վասն եղբայրասպանութեանն տանջեաց. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Ահամբոյր թշնամութիւնք եղբայրասպանութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Սովորութիւն է չարին եղբայրասպանութիւն նիւթել. (Մագ. ՟Խ՟Գ։)
Եղբայրասպանութիւն ցեղին ղեւեայ. (Լմբ. իմ.։)
hatred, ill will towards a brother.
μισαδελφία fratris odium Եղբայրատեացն գոլ. ատելութիւն եղբօր.
Զեղբայրատեցութիւն յանձանց ձերոց ոչ հալածեցէք. (Ճ. ՟Գ.։)
Եղբայրատեցութիւնն վերագոյն յանցանք են քան զամենայն յանցանս. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
fraternity;
brotherhood
ἁδελφότης fraternitas Հարազատութիւն եղբայրական. եղբայրակցութիւն. եւ Ընտանի սէր իբր եղբօր ընդ եղբօր.
Վասն նորոգման սիրոյ եղբայրութեան մերոյ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 17։)
Զնոյն անցս չարչարանաց եղբայրութեան ձերոյ. (՟Ա. Պետ. ՟Ե. 9։)
Որդի ըստ բնութեան նա. որդիք եւ մեք ըստ դրութեան, որպէս յեղբայրութիւն առ նա կոչեցեալք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կենահաղորդս լինել ընդ միմեանս աննախանձ եղբայրութեամբ։ Վայելչաբար ի միասին կապակցիլ հասարակ եղբայրութեամբ. (Յհ. կթ.։)
ԵՂԲԱՅՐՈՒԹԻՒՆ. Ուխտ կրօնաւորաց. միաբան եղբարք վանաց. վանականք. եւ Եղբայրանոց.
Խաղաղասէր կրօնաւոր ջահ պայծառ է եղբայրութեանն. (Նեղոս.։)
Ե՞րբ եկեսցուք ի վանսն, զի օրհնեսցուք յեղբայրութենէն. (Ճ. ՟Բ.։)
charity, brotherly love.
φιλαδελφία fraterna caritas որ եւ ԵՂԲԱՅՐԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Սիրելն զեղբարս կամ զընկերս. ... Տե՛ս (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 10։ ՟Ա. Թես. ՟Դ. 9։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 1։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 22։ եւ ՟Բ. 17։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 7։)
Այս է ճշմարիտ եղբայրսիրութիւն, ջանալ եւ ի հոգեւորսն ձեռնտու լինել մերձաւորի իւրոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Զեղբայրսիրութիւն եւ այսու ծանիցես, յորժամ զքեզ սգաւոր ի վերայ եղբօրն յանցանացն տեսցես. (Կլիմաք.։)
hoar-frost, rime, frost;
իջանել եղեման, to drizzle.
• , ն հլ. (սեռ. եղեման, գրծ. եղե-մամբ) «եղեամ» ՍԳր., որից՝ եղեմնախառն Եփր. թգ. 376, եղեմնախար Ագաթ. եղեմ-նարկու Խոր., եղեմնապատ Թէոփ. խ. մկ. Մաշտ., եղեմնածին Պտրգ. 251. Մ. մաշտ. 212 բ. Ճշ. 198 բ. գաւառաակն ձև է եղեմն Յճխ. էջ 74, Վրդն. ծն.։
• Հիւնք. յն. ἡλιος «արև» բառից։-Bugge, Btrg. 30 հին ձևը համարում է *եղեւամն, որ կազմուած է դնում -մն մասնիկով՝ *եղևա-<հնխ. geleva-ար-մատականից. հմմտ. լտ. gelu «սառնա-մանիք». հհիւս. kala «սառիլ», kaldr «ցուրտ» ևն. պատահական է կիւրին. elivuը «ցրտիլ»։ Patrubány, ՀԱ, 1905, 318 յն, ἐλεῖν, ἐλέσϑαι «առնել, ձեռք առնել», հիռլ. šellaim «առնել», իբր թէ «վնասել»։
• ԳԱՌ.-Առհասարակ գործածւում է թրք. բառը (ղրավ, խռաղի, qəraγə). նոր բառ է եղմակալել Ղզ. «եղեամով պատուիլ»։-Հմշ. եղիմ «տանիքներից կախուած սառոյցի երկար լուլայ»։
πάχνη, πάγος (որ եւ սառն). pruina Ցօղ ձմերայնոյ սառուցեալ. եղէմ.
Եղեամն է ցօղ թերասառոյց. (Արիստ. աշխ.։)
Ուստի՞ ելանիցէ եղեամն։ Զեղեամն ո՞ ծնաւ յերկինս. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 24. 29։)
Իբրեւ զսարդիոստայն, եւ զեղեամն ի մրրկէ հալեալ մանրի. (Իմ. ՟Ե. 15։)
Հար կարկտիւ զայգիս նոցա, եւ զթզենիս նոցա եղեմամբ. (Սղ. ՟Հ՟Է. 47։)
Սպիտակ իբրեւ զեղեամն. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Զօրացուցանել իբրեւ զտեսիլ եղեման». թնթերցի՛ր, զեղման. որպէս եւ ի հին ձեռ. գտանի, զեղեման. յն. վերհեղման. համաձայն եբր։
Ռամկական է գրելն.
Ձիւն եւ եղեմն, զի դրացի է օդոյ. (Վրդն. ծն.։)
dwelling in places planted with reeds or canes.
ԵՂԵԳՆԱԲՆԱԿ կամ ԵՂԷԳՆԱԲՆԱԿ. Բնակեալն ի շամբս եղեգանց.
Ընթացեալ յեղեգնաբնակ երամէն գազանացն միջոյ. (Ագաթ.։)
Սնուցանէ զեղէգնաբնակ ազգս աքարաց. (Փարպ.։)
sweet calamus.
κάλαμος ἁρωματικός calamus aromaticus, vel odoratus cf. խունկեղէգն։ (Նար. ՟Ղ՟Գ։ Գաղիան.։)
heap of broken canes.
in the form of a cane.
ԵՂԵԳՆԱՁԵՒ կամ ԵՂԷԳՆԱՁԵՒ. Որ է ի ձեւ եղեգան. ուղղորդ եւ երկայն. եղեգի ձեւով.
Ուղղագոյն յարմատոյն եղէգնաձեւ ի վեր ընթանալով ցօղուն շուշանին. (Նիւս. երգ.։)
Շուշանն՝ եղեգնաձեւ աճեցեալ, ցուցանէ զծաղիկն. (Գէ. ես.։)
reedy fen;
place planted with canes.
Ուր կան շամբք եղեգանց. եղեգնուտ.
Յեղեգնաշամբ վայրին երթեալ. (Շ. վիպ.։)
cf. Եղեգնաշամբ.
ԵՂԵԳՆԱՊՈՒՐԱԿ կամ ԵՂԵԳՆԱՊՐԱԿ. Եղեգնուտ վայր. շամբք.
Մօրից եւ եղեգնապուրակաց (կամ եղեգնապրակաց). (Խոր. ՟Բ. 21։)
walking stick, cane.
Ցուպ եղեգնեայ. եղեգէ գաւազան.
Ետ զեղեգնացուպն. եւ բացեալ ընթերցան. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Գ.։)
pipe, flute.
species of acquatic vegetation found in stagnant pools.
made of cane;
— գաւազան, cane, stick made of cane.
καλάμινος arundineus Յեղեբանէ կազմեալ, եղեգնաշէն. եղեգէ՛.
Ցուպ, կամ գաւազան եղեգնեայ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 21։ Ես. ՟Լ՟Զ. 6։ Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 6։)
Եղեգնեայ գաւազանաւ գանեալ (ի գլուխն). (Խոսր. պտրգ.։)
small cane.
reedy;
reedy fen.
καλαμώδης arundinosus Ուր բուսեալ կայ եղէգն շատ. շամբուտ. եղէգնոտ.
Մտեալ յեղեգնուտն անտառ՝ գտին անդ զեղբայրն. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
ԵՂԵԳՆՈՒՏ գ. καλαμών arundinetum Տեղի եղեգանց. շամբք. ... որ եւ է յատուկ անուն տեղւոյ, (իբր յն. գալամօ՛ն. հյ. կաղամոն)
Ասէր աբբայն աղեքսանդրոս յեղեգնուտէն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Եղանութիւն.
τὸ εἵναι esse, existentia Եղանութիւն. լինելութիւն. գոլն. էանալն.
Ի մարիամա՞յ եղեւ սկիզբն եղելութեան նորա. ո՛չ. այլ ի սկզբանէ էր. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Ըստ եղականի եւ եղելութիւն իւր. (Վրդն. ել.։)
ԵՂԵԼՈՒԹԻՒՆ. γένεσις fieri, factum esse, generatio Ստեղծումն, եղանիլն ի ժամանակի.
Ամենայն որ ի ձեռն եղելութեան է, ի ժամանակի ունի զկատարումն. (Դիոն. ածայ.։)
Լինելութիւն երկնի եւ երկրի ... եղելութիւն լուսոյն. (Արշ. ՟Գ։)
Նայեցեալ խորհրդով մտաց ի սկզբնաւորն իմ եղելութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Որք պակասէին չէութեամբ, եւ յաւելան եղելութեամբ յարարչէն. (Վրդն. ծն.։)
Ցնծացաւ յիսուս ի կրկին նորոգմանս երկրորդ եղելութեանս. (Համամ առակ.։)
ԵՂԵԼՈՒԹԻՒՆ. Լինելն արդեամբք, կամ այս ինչ եւ այսպիսի ինչ.
Իմաստնոցն յայտնի է իրացն եղելութիւն. (Շիր.։)
Եղելութեամբ անեղ բանին մարմին. (Ասող. ՟Գ. 21։)
ԵՂԵԼՈՒԹԻՒՆ. (ի թանձրացեալն) τὸ γενητόν factum Եղականն. արարած. էակք. գոյք.
Եթէ անեղութիւնն էութիւն է, հարկ եղիցի եւ եղելութեանն էութիւն. եւ եթէ երկոքեան էութիւնք են, ո՛չ եղիցի ներհական անեղութեանն եղելութիւն, այլ՝ նոյն. քանզի ո՛չ է ներհական էութիւն՝ էութեան. (Կիւրղ. գանձ.։)
Եղելութիւնն ի հոմանուանց անտի է. (Խոսր.։)
Ծովու, եւ որ ի նմա են եղելութիւնք։ Դողացան եղելութիւնք բնաւիցս բնութեան. (Նար.։)
loaded with hoar frost, frosty.
Խառն ընդ եղեման.
Եղեմնախառն ցուրտ. (Եփր. թագ.։)
drizzled, spoilt by drizzling rain.
Խարեալ յեղեմանց. եղեմէ էրած խահրած
Ձիւնաթաղք, եղեմնախարք, խստութեամբ հարեալք. (Ագաթ.։)
covered with drizzling rain.
Հատն ցորենոյ եղեմնապատ. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Եղեմնապատ եւ ձիւնաթաղեալ պահին ամենայն արմատք. (Մաշտ.։)
Եղեմնապատ՝ սառմամբ լինին. (Շ. եդես.։)
that casts, produces drizzling rain.
Արկօղ կամ բերօղ զեղեամն.
Օդք եղեմնարկուք։ Յեղեմնարկու օդոց։ Եղեմնարկու հողմն կամ սառնամանիք. (Խոր. ՟Գ. 68։ Ճ. ՟Ա.։ Սիսիան.։ Ճշ.։)
cf. Եղնգնաքար.
cf. եղնգնաքար։
rascality, offence, misdeed, malice, crime, wickedness, fatality;
catastrophe;
յ— անկղիտանալ, to commit a crime;
— գտանել, to experience misfortune, losses;
to risk, to be in danger.
• , ն հլ. (սեռ. եղեռան, յգ. հյց. եղե-րըս. ՆՀԲ դնում է նաև սեռ. եղերան, յգ. ե-ղերք կամ եղերունք, բայց առանց վկայու-թեան) «փորձանք, չարիք» (նոր գրականի մէջ «ոճիր») Ամովս. գ. 10. Բ. մակ. դ. 5 Եզն. Ոսկ. ես. և եբր. Եւս. քր., որից՝ եղեո-նաւոր Գ. մակ. ե. 19. 21. զ. 21, երեոնա-գործ Նար. Երզն. աղօթ., եղեռնական Նար Սկևռ. աղօթ., եղեռնահամ «դառնահամ» Ճառընտ., եղեռնադատ (նոր գրականի մէջ), մեծեղեռն Կոչ.։
• Հների մէջ նոյն է համարուած եղեր «ողբ» բառի հետ. հմմտ. Լծ. նար. «ե-
• ղեռնագործ, չարագործ, որ լալոյ տր-ժանի գործ գործէ», «եղեռնականք. լա-լոյ արժանի գործ»։ Այսպէս նաև ՆՀԲ, որ լծորդ է դնում եղեռն և եղեր, յն. ἔλε-γος «սուգի երգ»։ Böttich. Arica, 34, 21 իրար է միացնում եղեռն, եղերերգակ, եղերամայր, յն. ελυμος «մի տեսակ սրինգ, կորեկ», որոնք մերժում է Lag. Arm. Stud. § 689։ Հիւնք. եղեր «լաց» ռառից։-Bugge, Btrg. 30 եղեռն, եղեր և եղուկ դնում է հնխ. gel-արմատից, հմմտ. հբգ. quelan «ցաւագնիլ», ան-գըլսք. čwelan «մեռնիլ», հբգ. quellan «չարչարել, սպանել», հպրուս. gallan «մահ», հսլ. žali «ցաւ» ևն։
τὰ κακά mala τὸ ἑναντίον adversitas ἑπιβουλία malignitas եւ այլն. Չարիք. վտանգ. ոճիր. աղէտք. պատահար. վնաս.
Ոչ ծանեաւ զլինելոց եղեռն իւր. (Ամովս. ՟Գ. 10։)
Մեծ եղեռն վնասու քաղաքացւոցն իւրոց կացուցանէր». այսինքն լինէր. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 5։)
Որ լինելոց էր առ եղեռանէ նմա եւ արարածոցն իւրոց։ Եւ զայն ո՛չ եթէ առ եղեռանէ ինչ լեալ ասեմք մարդոյն, այլ վասն լաւութեանց։ Ընդ աւազակուտ տեղիս դիմել զընկերն ոք տեսանիցէ, եւ ասիցէ, թէ եղեռն գտանէ. (Եզնիկ.։)
Այն եղեռն ի նոցին գլուխն կատարէր. (Ոսկ. ես.։)
Յորժամ աջողեսցի մեծութիւն չարին, գլխոյն եղեռան է. (Ոսկ. եբր.։)
Յամենայն երկրին եգիպտացւոց եղերս եւ օճիրս գործէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
flagitious, wicked, rascally.
Չարագործ. չարեացապարտ (մանննաւանդ դեւն).
Չարին ... բանսարկուին ... հանապազորդեան եղեռնագործին ... դժնդակ դիւին. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Զի մի եղեռնագործն մոլորեցուսցէ զնոսա։ Յորժամ տեսանէ եղեռնագործն, եւ այլն. (Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. սղ.։)
Եղեռնագործ եւ կոյր եւ ամուլ՝ արտօրէն չարեօք յղփացեալ որպէս զսոդոմ եւ զգոմոր. (Երզն. աղօթ.։)
Եղեռնագործ. չարագործ՝ որ լալոյ արժանի գործ գործէ. (Լծ. նար. (զի եւ եղերականն ծագի յեղեռանէ)։)
villany, wick-edness, heinous crime.
Չարագործութիւն.
Հետեւանք եղեռնագործութեան՝ պարսաւ. (Սկեւռ. աղօթ.։)
Փայտ, խոտ, եւ եղէգն զեղեռնագործութեան բերէ զնշանակ. (Գր. հր.։)
flagitious, wicked, rascally;
bad, malicious;
enormous, atrocious.
Չար. չարագործ. թշուառական.
Զհատուցանելն եղեռնականացն. (Նար. ՟Խ՟Ե.)
(ուր Հին լծ.
Եղեռնականք. լալոյ արժանի գործ»)։
Եղեռնական՝ թշուառս անձին. (Յիսուս որդի.։)
Հայցեա՛ զթողութիւն ... սխալանաց եղեռնականիս. (Սկեւռ. աղօթ.։)
Եղեռնական չարիք, եւ սովորական յանցանք իմ. (Մարաթ.։)
Եղեռնական բարք. (Յիշատ.։)
cf. Եղեռնական.
ԵՂԵՌՆԱՅԻՆ ԵՂԵՌՆԱՒՈՐ. ἁθλιώτατος miserrimus ὁλέθριος nocivus, exitiosus Չար. ժանտ. դժնեայ. թշուառական. վնասակար. կորստական. սատակչական.
Ի կորեանց առիւծուց անձնական օձս եղեռնային. (Նար. ՟Բ։)
Իսկ եղեռնային հուր հերձուածողին (արիոսի՝) հրդեհեաց բնաւին. (Գանձ.։)
Ա՛յ թշուառ ... գո՛նէ արդ առ վաղիւ պատրաստեսցես եղեռնաւոր թշուառական ազգին հրէից։ Փղապետն այսպէս յանկարծ ժամանակի յեղեռնաւոր պատուհասէն մազապուր ելանէր։ Ուր համարեցան զեղեռնաւոր սատակումն անձանց իւրեանց կատարել. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 21. 19։ ՟Զ. 21։)
Ի շարժել եղեռնաւոր չարեացն։ Ծովու խռովութեանց նմանեցուցանելով զեղեռնաւոր չարիս. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Զ։)
cf. Եղեռնական.
ԵՂԵՌՆԱՅԻՆ ԵՂԵՌՆԱՒՈՐ. ἁθλιώτατος miserrimus ὁλέθριος nocivus, exitiosus Չար. ժանտ. դժնեայ. թշուառական. վնասակար. կորստական. սատակչական.
Ի կորեանց առիւծուց անձնական օձս եղեռնային. (Նար. ՟Բ։)
Իսկ եղեռնային հուր հերձուածողին (արիոսի՝) հրդեհեաց բնաւին. (Գանձ.։)
Ա՛յ թշուառ ... գո՛նէ արդ առ վաղիւ պատրաստեսցես եղեռնաւոր թշուառական ազգին հրէից։ Փղապետն այսպէս յանկարծ ժամանակի յեղեռնաւոր պատուհասէն մազապուր ելանէր։ Ուր համարեցան զեղեռնաւոր սատակումն անձանց իւրեանց կատարել. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 21. 19։ ՟Զ. 21։)
Ի շարժել եղեռնաւոր չարեացն։ Ծովու խռովութեանց նմանեցուցանելով զեղեռնաւոր չարիս. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Զ։)
rascality, wickedness.
Եղեռն. եղեռնագործութիւն.
Մոլեգնականն եղեռնութիւն տոհմին յակոբայ. (Նար. խչ.։)
mournful, dismal, dreary;
lamentable, plaintive;
tragic;
— կատակերգութիւն, tragi-comedy;
— վախճան, մահ, tragic end or death;
— տեսիլ, tragic, sad spetacle, tragedy.
(լծ. հյ. եղեռն, եղերք. յն. է՛լէղօս, որ է ողբերգութիւն։) Իբր Ողբալի. եւ Ողբերգական. եւ Եղեռնական.
Տաժանեալք եղերական սգովն ի ձեռն փայտին դառնութեան. (Թէոդոր. խչ.։)
Եւ ո՛չ եղերականք ջայլից ... կանանց լալականք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Հնչեցեալ յականջս եղերական թշուառս անձին. (Սկեւռ. աղ.։)
Կային աննըւազ, բաց ի միոյն եղերական անձին, անձին եղկելոյ տարամերժեալ ի բաղանիս յընթացս. (Շ. տաղ. քառասնից։)
cf. Եղերգակ.
funeral song;
elegy.
Որպէս յն. ἑλεγεία . լտ. ululatus կամ τραγῳδία tragoedia Ողբերգութիւն. եղերական երգ. վայնասուն.
Զնոյն ձայն կրկնակական եղերերգութեան լալեաց բազմութեան. (Նար. ՟Խ՟Է։)
pine, fir;
cedar;
mugwort, artemisia;
kidney-bean;
southernwood.
ԵՂԵՒԻՆ որ եւ ԵՂԱՏ. ἑλάτη abies. եբր. սիխ. որ թարգմանի եւ Մայր. κέδρος cedrus Ծառ ուղղաբերձ, վարսագեղ, նրբատերեւ, իւղային անուշահոտ. որպէս փստղենի, գի, նոճի, մայր, ազգ մայրւոյ.
Ընկէց զմանուկի ի ներքոյ միոյ եղեւին ծառոյ. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 15։)
Արա՛ դու քեզ տապան յանփուտ փայտից. զեղեւին ծառոյ ասէ. (Կիւրղ. ծն.։)
Կամ Կաղնի. որպէս եբր. էլօն. որ եւ ԿԱՂԱՄԱԽ, ԲԱՐՏԻ. յոր հայի ասելն.
Տատանին տագնապաւ տերեւք տնկոց եղեւին ծառոց շարժեալք ի հողմոց. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
ԵՂԵՒԻՆ. ասի յոմանց (թերեւս շփոթեալ ընդ եբր. սիխ) Ցախ աւելի թուփն. որ եւ ռմկ. սաղէտակ։ (Լծ. նար.։)
ԵՂԵՒԻՆ ասի եւ ազգ ինչ ափսինդի կամ օշինդրի, որոյ ազնիւն լինի ի հայս. շէհէրմէնի որ գրի եւ ԵՂԵՒՆԻՆ։ (Բժշկարան.։)
ԵՂԵՒԻՆ. որպէս Գնդածաղիկ. ἁρτεμισία artemisia Գաղիան.։ ... Ուստի ԵՂԵՒՆԻ ՍԵՐՄՆ. որպէս ռմկ. խօրասանի. իտ. seme santo պատինճ, բրնջասիդ. (Հին բռ.։)
ԵՂԵՒԻՆ. φάσηλος phaselus, phaseolus Ոլոռն երկայն. լուբիա. ... որ եւ ԴՈՒՆՈՅ ՀԱՏԻԿ։ (Բժշկարան.։)
cedar;
cedar woed;
fir-tree;
fir-wood.
κέδρος cedrus Ծառն, եւ փայտն՝ այսինքն տախտակն Եղեւին ծառոյ, ըստ որում մայր փայտ. ազգ նոճի. սէրվի ազատ. եբր. էրզ.
Եղեւնափայտ, նոճի. (Հին բռ.։ Տե՛ս եւ մայրք։)
Զեղեւնափայտս լիբանանու. (Դատ. ՟Թ. 15։)
Յեղեւնափայտէն՝ որ ի լիբանան։ Յօրինուածովք եղեւնափայտից. (՟Գ. Թագ. ՟Դ. ՟Զ. եւ այլն։)
cedrine.
ԵՂԵՒՆԱՓԱՅՏԵԱՅ ԵՂԵՒՆԵԱՅ ԵՂԵՒՆԻ. κέδρινος cedrinus Կազմեալն ի փայտից եղեւին ծառոյ. մայր փայտէ.
Տուն կամ սեղան եղեւնափայտեայ։ Սեանցն եղեւնափայտից (այսինքն եղեւնափայտեայց կամ փայտէից)։ Տախտակս եղեւնափայտեայս (կամ մայրս). (՟Բ. Թագ. ՟Է. 7։ ՟Գ. Թագ. ՟Զ. 20։ ՟Է. 2։ Երգ. ՟Ը. ՟Թ։)
Փայտ եղեւնեայ։ Փայտիւն եղեւնեաւ (կամ եղեւնով, այսինքն եղեւնւով)։ Ուռք եղեւնեայք։ Ղեւտ. (՟Դ. 4։ եւ 52։ ՟Գ. Թագ. ՟Ե. 2։)
cf. Եղեւնափայտեայ.
ԵՂԵՒՆԱՓԱՅՏԵԱՅ ԵՂԵՒՆԵԱՅ ԵՂԵՒՆԻ. κέδρινος cedrinus Կազմեալն ի փայտից եղեւին ծառոյ. մայր փայտէ.
Տուն կամ սեղան եղեւնափայտեայ։ Սեանցն եղեւնափայտից (այսինքն եղեւնափայտեայց կամ փայտէից)։ Տախտակս եղեւնափայտեայս (կամ մայրս). (՟Բ. Թագ. ՟Է. 7։ ՟Գ. Թագ. ՟Զ. 20։ ՟Է. 2։ Երգ. ՟Ը. ՟Թ։)
Փայտ եղեւնեայ։ Փայտիւն եղեւնեաւ (կամ եղեւնով, այսինքն եղեւնւով)։ Ուռք եղեւնեայք։ Ղեւտ. (՟Դ. 4։ եւ 52։ ՟Գ. Թագ. ՟Ե. 2։)
cf. Եղեւնափայտեայ.
ԵՂԵՒՆԱՓԱՅՏԵԱՅ ԵՂԵՒՆԵԱՅ ԵՂԵՒՆԻ. κέδρινος cedrinus Կազմեալն ի փայտից եղեւին ծառոյ. մայր փայտէ.
Տուն կամ սեղան եղեւնափայտեայ։ Սեանցն եղեւնափայտից (այսինքն եղեւնափայտեայց կամ փայտէից)։ Տախտակս եղեւնափայտեայս (կամ մայրս). (՟Բ. Թագ. ՟Է. 7։ ՟Գ. Թագ. ՟Զ. 20։ ՟Է. 2։ Երգ. ՟Ը. ՟Թ։)
Փայտ եղեւնեայ։ Փայտիւն եղեւնեաւ (կամ եղեւնով, այսինքն եղեւնւով)։ Ուռք եղեւնեայք։ Ղեւտ. (՟Դ. 4։ եւ 52։ ՟Գ. Թագ. ՟Ե. 2։)
reed, cane;
pen;
stem, stalk of corn;
rush;
straw, stubble;
percb, pole;
sweet calamus;
walking-stick, stick, cane;
— ապակադործաց, glass-blower's pipe, blowing-iron, bunting-iron;
— շաքարի, sugar cane;
— հնդկային, bamboo;
— (glass or brass) blow-pipe.
ռմկ. եղէգ. κάλαμος arundo, calamus եբր. քանէ. իտ. canna Բոյս ջրարբի՝ երկայն ծղօտիւ, որոյ մէջն է դատարկ.
Առ պրտուով, եւ եղեգամբ, եւ կնիւնով։ Գազան եղեգան։ Եղէգն ջախջախեալ։ Եղէգն շարժուն ի հողմոյ.եւ այլն։
ԵՂԷԳՆ. որպէս Գրիչ եղեգնեայ.
Եղեգամբք գիր հաստատի ... եղեգամբք մարդիկ գրին եւ արձակին յազատութիւն. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)
Որ գրէին յեղէգն գրչի, դպիրք են նոքա. (Եփր. դտ.։)
Այսպիսի իմաստք զօրաւորք ... ո՛չ արուեստին են, եւ ո՛չ եղեգանն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Տուաւ ինձ եղէգն նման գաւազանի։ Ունէր եղէգն ոսկի ի ձեռին իւրում, զի չափեսցէ. (Յայտ. ՟Ժ՟Ա. 1։ ՟Ի՟Ա. 15։)
ԵՂԷԳՆ. Ազգ խնկոց, որոյ բոյսն է իբրեւ զեղէգն ինչ. cf. Խունկեղէգն։ (Ել. ՟Լ. 23։ Երգ. ՟դ. 10։)
Ըստ Հին բռ.
Եղէգն. տաշխ շկոկ»։
ԵՂԷԳՆ. καλάμη stipula, culmus Ցօղուն, յարդ. եւ Մղեղ նուրբ եղեգան եւ եղեգնաձեւ բուսոց. ծեղ, ծիղ.
Ժողովել եղէգն առ ի յարդ։ Եկեր զնոսա իբրեւ զեղէգն. (Ել. ՟Ե. 12։ ՟Ժ՟Ե. 6։)
Որպէս զեղէգն առաջին հողմոյ. (Սղ. ՟Ձ՟Բ. 14։)
Իբրեւ զլամպարս հրոյ ի մէջ եղեգան. (Զաք. ՟Ժ՟Բ. 6։)
Իբրեւ կայծակն ընդ եղէգն ընթասցին. (Իմ. ՟Գ. 7։)
Փայտ, խոտ, եղէգն. (՟Ա. Կոր. ՟Գ. 12։)
sugar-cane.
cf. Եղեգնիկ.
ԵՂԷԳՆԻԿ կամ ԵՂԵԳՆԻԿ. Փոքրիկ կամ բարակ եղէգն.
Երկն ի ծովուն ունէր զկարմրիկ եղէգնիկն. ընդ եղեգան փող՝ ծուխ ելանէր. (Խոր. ՟Ա. 30։)
Elysian fields.
cf. Եղիսական.
wicked action, iniquity.
corruptible;
fragile;
that may be effaced.
Եղծանելի. եղծանուտ. ապականացու. անցաւոր. մահկանացու.
Առ մարդ ոք եղծական։ Առ գիրն եղծական, եւ առ հոգին մնացական. (Նար. ՟Ծ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
Թէ զանեղծականսն խնդրիցեմք, եղծականքս յորդառատ գայցեն մեզ. (Ոսկ. եփես.։)
Մահու վայր՝ ի քեզ ինքեան ի բնութեանդ բունեալ, ի ձեռն երծական կերակրոյդ ընդ քեզ սնեալ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
to sting, to spur, to goad.
ԽԱՅԹԱՀԱՐԵԼ. Որպէս խայթիւ կամ խայթոցաւ հարկանել.
Զքանանացիսն տկար պիծակօք կոտորեաց խայթահարեալ. (Եղիշ. դտ.։)
sting;
point;
prick;
—ք, cf. Խայթուած.
Չարչարանք նոցա իբրեւ զխայթոցս կարճի. (Յայտ. ՟Թ. 5։)
ԽԱՅԹՈՑ κέντρον . որ եւ ԿԵՆԴՐՈՆ, եւ ԽԹԱՆ. stimulus. Սուր խայթն, որով հարկանեն կարիճք եւ այլ զեռունք.
Խայթոցկարճի։ Ըստ նմանութեան կարճի, եւ խայթոց յագիս նոցա։ Եղեց իբրեւ զխայթոց տանն յուդայ։ Ո՞ւր է խայթոցք։ Խայթոց մահու՝ մեղք են. (Յայտ. ՟Թ. 3. 10։ Ովս. ՟Է. 12։ ՟Ժ՟Ե. 14։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 55. 56։)
Խայթոցք նորա կան, եւ խոցոտեն զբազումս։ Փշրին խայթոցք նորա. (Մծբ. ՟Է։)
Խայթօցքն խոցոտեաց. (Յհ. կթ.։)
Կռածագկտցաւն, որ զօրէն ունի խայթոցաց կարճի. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Ըստ գազանաց բնութեան գանիւք եւ խայթոցիւք գործիցեն հնազանդեալս զհոգիսն ծառայիցն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
նմանութեամբ ասի.
Շրջեալ ցանկութեանցն՝ մտանէ այնուհետեւ դառն խայթոց մտացութեանցն. այսինքն խիղճ մտաց. (Շ. յկ. ՟Թ։)
ԽԱՅԹՈՑՔ. πληγή, βασανισμός ictus, plaga, cruciatus. Խայթուածք. հարուածք. չարչարանք, վերք.
Օձն պղնձիբժշկեաց զխայթոցս եւ զթոյնս շնչաւոր օձիցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
Ոչ եւս ունին գարշապարս բոկս կասկածաւորս օձին խայթոցաց. (Նար. երգ.։)
Խայթոցից թշնամեացն ժուժկալութիւն. (Կլիմաք.։)
stinging, furnished with a sting.
Ունակ խայթոցի. խայթոց ունեցօղ.
Յօձից թունալից խայթոցւորաց պիւրակէ. (Երզն. լս.։)
to begin to ripen, to ripen, to grow ripe (grapes).
ԽԱՅԾԵՄ ԽԱՅԾԻՄ. περκάζω varior, maturesco, nigresco. Անկանիլ խայծից կամ խայտից ի խաղողս. սկսանիլ կարմրիլ եւ սեւանալ խաղաղոյ. հասուանալ. խայծ ինկնալ, հասուննալ.
ինքն նախ խայծեաց ի բարունակ խաչին. (ՃՃ.։)
տունն դանիէլի եւ անանիանցն խայծեցին ի նոսա առաքինութեամբ։ Այս պտուղքս ասէ, որք խայծեցին իմէջ ձեր ժողովրդեանդ ողկուզից։ Հայր ետ մեզ զմիածինն զծոցոյն իւրոյ զծաղիկն, եւ ի խայծելն նորա ի խաչին՝ փրկեցաք։ Ամենայն պտուղք առաքինութեան յայն սուրբ մարմինն ծաղկեալ խայծեցան. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ.։)
Եկամուտ ախտք արտաքոյ օրինացն խաձծեցին ի բնութիւնս։ Վարդապետութիւն տեառն էր, որ խայծեալ ծաղկեցաւ յինքենէ ի հայրատունկ որթոյն. (Վահր. հմբ.։)
cf. Խայծեմ.
ԽԱՅԾԵՄ ԽԱՅԾԻՄ. περκάζω varior, maturesco, nigresco. Անկանիլ խայծից կամ խայտից ի խաղողս. սկսանիլ կարմրիլ եւ սեւանալ խաղաղոյ. հասուանալ. խայծ ինկնալ, հասուննալ.
ինքն նախ խայծեաց ի բարունակ խաչին. (ՃՃ.։)
տունն դանիէլի եւ անանիանցն խայծեցին ի նոսա առաքինութեամբ։ Այս պտուղքս ասէ, որք խայծեցին իմէջ ձեր ժողովրդեանդ ողկուզից։ Հայր ետ մեզ զմիածինն զծոցոյն իւրոյ զծաղիկն, եւ ի խայծելն նորա ի խաչին՝ փրկեցաք։ Ամենայն պտուղք առաքինութեան յայն սուրբ մարմինն ծաղկեալ խայծեցան. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ.։)
Եկամուտ ախտք արտաքոյ օրինացն խաձծեցին ի բնութիւնս։ Վարդապետութիւն տեառն էր, որ խայծեալ ծաղկեցաւ յինքենէ ի հայրատունկ որթոյն. (Վահր. հմբ.։)
spotted, speckled.
ποικίλος varius, variegatus. Ունակ խայծից կամ խայտից. պիսակ. խայտաբղէտ. խատուտիկ.
Բորոտն ասէ պիղծ է, եւ մեղքն խայծոտք։ Խայծն, եւ մեղօք խայծօտն պիղծ է. (Ոսկ. տիտ.։)
Զպէսպէս մեղսն եւ զխայծոտ ի բաց ընկենու. (Մեկն. ղեւտ.։)
colouring, beginning of ripeness in grapes.
πέρκωμα varietas coloris in uvis, etc. Խայծիլն խաղողոյ.
Աւուրք գարնանոյ էին՝ աւուրքն խայծուածոյ խաղողոյ. (թուոց. ՟Ժ՟Գ. 21.) յն. πρόδρομος , վաղահաս, կամ նախընթաց։ Որպէս եւ Վստկ. ՟Մ՟Ղ՟Զ. Խայծած կամ Խածած ասի՝ խայծեալ։
cf. Խայտ.
ԽԱՅՏԱԲՂԷՏ կամ ԽԱՅՏԱԲՂԵՏ. καταστίγμενος punctis vel maculis distinctus ποικίλος varius, variegatus. Խայտ իբրեւ զինձ կամ զընձուխտ. պէսպիսագոյն նիշս ունօղ իբր նկարէն պիստակ.
Ի լերանց ընձուց. ինձ անուանէ զխայտաբղէտ չարիս, եւ զզանազան մեղս. (Նիւս. երգ.։)
Որպէս յամենայն ախտէ գոլ խայտաբղէտք. (Բրս. արբեց.։)
Զգայլս ծանունս ի բաց վարել, եւ զխայտաբղէտ հոգիսն բժշկել. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ա։)
Խայտաբղէտ էին մեղօք (իբրեւ զբորոտ). (Լծ. ածաբ.։)
joyful, vivacious, frolicsome.
speckled, spotted;
dapple, motley, sorrel, roan, piebald;
կիճ —, serpentine marble.
ԽԱՅՏԱԽԱՐԻ ԽԱՅՏԱԽԱՐԻՒ. διάλευκος subalbus (որպէս թէ մթագոյն խայտիւք. Խայտախարոյք) գորշախայտ. մոխրագոյն. խայտապիսակ. սպիտակախառն.
Ծնանէին խաշինքն խայտախարիւս։ Պիսակք եւ խայտախարիւք։ Գորշախայտք եւ խայտախարիւք են. (Ծն. ՟Լ. 32։ ՟Լ՟Ա. 10. 12։)
Ամենայն խայտախարիք. (Շ. բարձր.։)
Նկարէնս եւ խայտախարի գառինս. (Վրդն. լս.։)
Ոչխար խորհրդով ղղացեալ, յորմէ խայտախարի աւ կրկնակի գառն մեզ ծնաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Խայտախարի գաւազանօք զկծեալ խայտախարիք ծնանէին. (Տօնակ.։)
ԽԱՅՏԱԽԱՐԻ ԽԱՅՏԱԽԱՐԻՒ. διάλευκος subalbus (որպէս թէ մթագոյն խայտիւք. Խայտախարոյք) գորշախայտ. մոխրագոյն. խայտապիսակ. սպիտակախառն.
Ծնանէին խաշինքն խայտախարիւս։ Պիսակք եւ խայտախարիւք։ Գորշախայտք եւ խայտախարիւք են. (Ծն. ՟Լ. 32։ ՟Լ՟Ա. 10. 12։)
Ամենայն խայտախարիք. (Շ. բարձր.։)
Նկարէնս եւ խայտախարի գառինս. (Վրդն. լս.։)
Ոչխար խորհրդով ղղացեալ, յորմէ խայտախարի աւ կրկնակի գառն մեզ ծնաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Խայտախարի գաւազանօք զկծեալ խայտախարիք ծնանէին. (Տօնակ.։)
spotted, speckled, marked;
գործ —, inlaid work;
— յօրինել, to inlay, to mark, to speckle.
to leap for joy, to be in extasy, to frolio, to sport about;
— զիւիք, to become insolent, to rebel.
σκιρτάω salio, salto διάλλομαι transilio ἁγαλλιάζομαι exulto στρηνιάω, καταστρηνιάζω luxurio, luxuriose vivo. կայթել. կայտռիլ. ի վեր վազել յուրախութենէ. ոստոստել. խաղալ. խնդալ յոյժ, եւ ցնծալ. խնծղիլ. եւ Խենեշանալ. յօրանալ. ցոփանալ. ցաթկըտել, ճխալ, վխտալ, ուրախութենէն վեր վեր ընկնալ, խենդմշտըկիլ, շփանալ. ... Հասարակօրէն ասի զանբանից.
Խայտայիք իբրեւ զզուրակսի վերայ դալարոյ։ Խայտասջիք իբրեւ որթք արձակեալք ի կապոյ։ Խայտացին երինջք ի մսուրս իւրեանց։ Իբրեւզգառինս խայտացին. (Երեմ. ՟Ծ. 11։ Մաղ. ՟Դ. 2։ Յովէլ. ՟Ա. 17։ Իմաստ. ՟Ժ՟Թ. 9։ եկն վազելով ի վերայ բլրոց. Երգ. ՟Բ. 8։)
Ոչ զդելփին քո ետես ակօս պատառեալ, եւ ոչ զեզն ի ջուր խայտացեալ. (Առ որս. ՟Ի՟Զ։)
Կենդանեացն խայտան հոյլք ի դալար վայրս. (Խոր. վրդվռ.։)
Հօտք արօտականք ծաղկաւէտ խայտացեալք. (Յհ. կթ.։)
Սկսան ձիքն խայտեալ ընդ միմեանս. (Աթ. անտ.)
նովին նմանութեամբ ասի եւ զմարդկանէ.
Խայտալդ քո ել յականջս իմ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 7։)
Փառաւորեաց զինքն, եւ խայտաց. (Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 7։)
Յորժամ խայտան զքրիստոսիւ, ամուսնանալ կամին. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 11։)
Խայտայր ալեօքն ծերունին աստուածորդւովն ի գիրկս իւր (Շար.)
Քրիստոս ի մարմնի. դողալով եւ խնդութեամբ խայտացէ՛ք. դողալով վասն մեղաց, եւ խնդութեամբ վասն յուսոյն. (Ածաբ. ի ծն.։)
Զխայտալն ի զգեստս եւ յինչս եւ յարարս. (Խոսր.։)
Դու ահնապազ ընդ իս ես, դու յիմ ծոցոյս ոչ մեկնեցար երբէք, դու զիմով եկեղեցաւ ոչ խայտացեր. (Ոսկ. ղկ.։)
cf. Խայտախարիւ.
Զերիս գազանս նկարեալս դնէր զաւազանսն. Համօրէն խայտապիսակ ծնանէին. (Աթ. կամ Զքր. կթ. խչ.։) (ա՛յլ ձ. խայտասպիտակս)։
Ամենայն ոչխար որ ... Խայտապիսակ իցէ, այն յակոբու եղիցի. (Եփր. աւետար.։)
Ի բազմանալ խայտապիսակացն. (Վրդն. ծն.։)
shamefully, ignominiously, disgracefully, infamously.
Զմեղս քո մի՛ փութասցիս ծածկել բանիւք, այլ խայտառակաբար յանդիմանութեամբ բժշկել. (Ոսկիփոր.։)
of ignominious death.
Խայտառակ մահուամբ. Խայտառակամահ խայտառակեցեր զանօրէն թշնամիսն. (Ագաթ.։)
to put to shame, to shame, to make ashamed;
to unmask;
to debauch, to ruin, to corrupt;
to expose naked;
to violate, to dishonour, to blast.
δειγματίζω, παραδειγματίζω, παραδείκνυμι publicae ignominiae expono, trado, demonstro. Առակել՝ խաղ առնելով, կամ խայտալով. նշաւակել. ծանակել. մերկանալ զյետոյս կամ զծածուկս. յամօթ առնել հրապարակաւ. առակ նշաւակի կացուցանել. ճառիս՝ րէզիլ էթմէք. Տե՛ս (Ես. ՟Ի. 4։ Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 22։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 22. 39։ ՟Ի՟Գ. 2ր։ Կող. ՟Բ. 15։ Եբր. ՟Զ. 6։)
Խայտառակել զբնութիւն հասարակաց, կամ զխաբեութիւն, կամ զոք, կամ զպատկառելիս, զհաղբս, զմեքենայս, զվէրս. (Պիտ.։ Եզնիկ.։ Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Կ՟Ե. ՟Զ. եւ այլն։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ատ.։)
Եւ Պղծել. ապականել.
Զկանայս նոցա խայտառակեսցեն. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 16։)
Չխայտառակիլ պղծութեամբ առիրեարս։ Մի՛ խայտառակել զիւրն թոռնիայ. (Նախ. ղեւտ.։)
broth;
decoction.
ԽԱՇՈՅ ԽԱՇՈՒ. Առաւել ռմկ. որ ըստ գրոց ասի Արգանակ. այն է Պարարտ ջուր մսոյ խաշելոյ. մսի ջուր.
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)
cf. Խաշոյ.
ԽԱՇՈՅ ԽԱՇՈՒ. Առաւել ռմկ. որ ըստ գրոց ասի Արգանակ. այն է Պարարտ ջուր մսոյ խաշելոյ. մսի ջուր.
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)
cross-bearing;
cross-bearer;
crusader.
Բարձօղ խաչին ընդ քրիստոսի. կրօնաւոր.
Խաչաբարձ արհի պանծալի (մեծդ բարսեղ). (Գանձ.։)
Վաստակաւորքն ի քրիստոս, եւ խաչաբարձք նորա. (Յիշատ. ՟Չ՟Ձ՟Է.։)
cross-headed.
Յորոյ ի գլուխն կայցէ նշան խաչի.
Զխաչագլուխ գաւազանիսն կրել։ կրել մոմեղէնս, եւ զխաչագլուխ վարոցսն. (մաշտ։ Ուռպել.։)
bearing the cross, enduring patiently, patient.
ԽԱՉԱԶԳԵԱՑ որ եւ ԽԱՉԱԶԳԵՍՏ։ Որ զգեցեալ է զիւրեւ, կամ կրէ յանձն իւր զխաչն քրիստոսի. խաչաբարձ. խաչակիր. յանձն առօղ զխաչ եւ զչարչարանս. եւ Որ ինչ հայի առ հետեւօղս քրիստոսի խաչիւ. Օրիորդք խաչազգեացք։ Խաչազգեաց լուսով պսակեալ։ Խաչազգեաց մշտաւառ լուսովն ելին զհետ նորա. (Խոր. հռիփս.։)
Խաչազգեաց ելեալ ընդ առաջ քրիստոսիվերանան. (Սարգ. ՟Ա. ՟Ժ։)
Զի համաձայն խաչազգեցից՝ ըզքեզ օրհնեմք յաւիհենից. (Շար.։)
cf. Խաչազգեաց.
Զվերանալնտպաւորէ խաչազգեստիցն ի հանդիպումն տեառն յօդս։ Որով զմանկունս իւր լուսազարդեալ խաչազգեստ՝ յուղարկէ ի վերինն երուսաղէմ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խաչազգեստք թագ ի գլուխ պարծին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Եւ խաչակիր (լտ. crucifer ) անուանեալ զօրք, որք կրէին զնշան խաչի ի վերայ զեստուց.
Ետ թողութիւն, եւ արար խաչազգեստս բազում քրիստոնէայս. (Մարթին.։) որք կոչին անդ եւ Խաչաբարձք։
desk or rest for a crucifix.
Բազմոց՝ յորոյ վերայ դնի սւորբ նշան խաչի.
Օրհնութիւն բազմոցի կամ աստիճանի, զոր հայք խաչակալք ասեն. (Մաշտ. ջահկ.։)
cruciferous;
cruciferous plant;
cross-bearer;
crusader;
—ք, the crusades, the crusaders.
σταροφόρος crucifer. կրօղ կամ բարձօղ խաչի. խաչազգեաց. խաչակրօն. ճգնօղ վասն քրիստոսի.
Քրիստոսագունդ եւ խաչակիր առաքելոցն։ Զկնի խաչակիր գնդին քրիստոսի։ Ի խաչակիր գունդն քրիստոսի խառնէր։ Հրեշտակերամք եւ խաչակիրք. (Ագաթ.։ կորիւն։ Շ. եդես.։)
Եւ իբր Ճգնողական. առաքինական.
Խաչակիր հետոցն։ Խաչակիրնժուժկալութեամբ։ Խաչակիր վարուք. (Նար. խչ. եւ Նար. գանձ.։)
to crucify together.
συσταυρόω simul crucifigo, cruci secum affigere. Ի միասին խաչել. ընդ իւր ի խաչ հանել.
Խաչեալ, եւ խաչեցեալ զիմ զմեղս. (Ածաբ. ծն.։)
to be a companion in crucifixion, to be crucified with another.
συσταυρόομαι simul crucifigor. Խաչակից լինել. ի միասին ի խաչ ելանել. չարչարկցիլ. կցորդ լինել խաչի եւ չարչարանաց.
Ընդ նմին եւ խաչակցեսցի իսկ. (Յհ. կթ.։)
Ժուժկալեալ՝ քեզ խաչակցեցաւ։ Խաչակցեալք ընդ քրիստոսի, եւ ընդնմին թագաւորեալք. (Շար.։)
Հանապազօր խաչակցելոց ընդ յիսուսի. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Եւ խաչակցեալ նմին՝ փոխանակին յանմահկեանս. (Շ. բարձր.։)
crucified, tortured on the cross.
Չարչարեալ խաչիւ կամ վշտօք. խաչակիր. խաչազգեաց. որ ինչ լինի չնրչարանօք խաչի.
Ի խաչաչարչար եւ ի բազմատանջ մարմնոյն. (Վրդն. լս.։)
Շաբաթն հանգիստ ի խաչաչարչար մահուանէն իջեալ ի գերեզման՝ հանգեաւ յաւուր շաբաթու. (Տօնակ.։ Ոսկիփոր.։)
worshipper of christ crucified, christian.
Պաշտօնեայ սրբոյ խաչին եւ խաչելեալ փրկչին. քրիստոնեայ.
Կամին զօրէնս խաչապաշտացն՝ խափանել։ Ամենայն ազգք խաչապաշտից. (Ուռհ.։)
Վասն ամէն ազգի՝ քրիստոնեայ զարմի, եւ խաչապաշտի. (Գանձ.։)
wood of the cross, cross;
crucifix;
peony;
anemone.
ξύλον, σταυρός lignum sanctae crucis, crux. Փայտ խաչի. խաչ. մանաւանդ սուրբ խաչն յոր բեւեռեցաւ քրիստոս տէրն մեր.
Զմեր մեղս իւրով մարմնովն վերացոյց ի խաչափայտն. (՟Ա. Պետր. ՟Բ. 24։)
Փոխանակ աշտարակին ինքնին տէրն կանգնեաց զխաչափայտն. (Ագաթ.։)
Ադամային մարմնովն ընդ խաչափայտին բեւեռեալ. (Խոսր.։)
Մատուցեալ՝ առ զմի խաչափայտիցն, եւ եդ ի վերայ դստերն մեռելոյ իւրոյ. (ՃՃ.։)
Օրինակ մեծի փրկութեան խաչափայտին. (Կիւրղ. ել.։)
ԽԱՉԱՓԱՅՏ. Ըստ Բժշկարանի, Խոտ ինչ. որոյ սերմն եւ արմատն կարծի դեղ լուսնոտութեան. ֆուանիա, յօտ սալիպ, այը գուլազը, շաքայիք, որպէս peonia. այլ paeonia. παιωνία ասի ո՛ր եւ է բժշկական դեղ կամ դեղթափ. մանաւանդ Մատուտակ. պիյան քեօքիւ.
crab, craw-fish.
Ձկանց ծովու, խաչափառի, եւ գորտան. (Ոսկիփոր.։)
Խաչափառն փակաւ աղուեսուն. (Վրդն. առակ.։)
Քան զամենայն ինչ օգտէ խաչափարն. (Մխ. բժիշկ.։)
discovery of the Holy Cross.
Գիւտ խաչին քրիստոսի. եւ Տօն գիւտի նորին։ Տօնացոյց.։ Յայսմաւ.։ Եւս եւ Տեղի գիւտի խաչին ի գողգոթա.
Յափշտակեալ հոգւով յերուսաղէմ՝ չոգաւ ի խաչգիւտն. (Վրք. հց. ձ։)
crucified.
Որպէս Ի Խաչ ելեալն Քրիստոս. խաչեալն. ἑσταυρώμενος crucifixus. Տե՛ս (Մտթ. ՟Ի՟Ը. 5։ Մրկ. ՟Ժ՟Զ. 6։ կոր. ՟ա. 23։ Շար.։)
to crucify, to fix on the cross.
σταυρόω crucifigo. Ի Խաչ հանել, կամ բեւեռել ի խաչփայտ։ կր. ի խաչ ելանել. Տե՛ս (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 33։ Գծ. ՟Բ. 36։ ՟Դ. 10։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 4։ եւ կր. Մտթ. ՟Ի՟Է. 23. 26։ Յհ. ՟Ժ՟Թ. 20. 41։ Յայտ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Աղաղակէին, խաչեա՛ զդա, խաչեա՛։ Խաչի նորա անձնաւոր տաճարն. (Ոսկ. գծ.)
Զմեղս յիւր մարմինն խաչեաց։ Զիա՛րդ խաչ զմեղսն խաչեաց։ ՃՃ.։
Ընդ քրիստոսի խաչեցան։ Խաչեայ աշխարհի։ Ընդ խաչեալն խաչեցայք. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ Լմբ. համբ.։)
Ուր խաչ, եւ խաչեալն, անդ եւ խաչելութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
Զխաչողսն ճեպէր ի տէրունական մահն. (Խոր. հռիփս.։)
ձեզ նախ յարոյց, ձեզ յառաջագոյն խաչեցողացդ։ Ի մէջ անեալ՝ առ խաչեցողսնհանդիսաբանէ. (Ոսկ. գծ.։)
Որ խաչեցողքն էին։ Ընդ խաչեցողսն տանջեսցի։ Հնչելով զխաչեցողսն. (Հց. աթ. կիւրղ.։ ՃՃ.։)
exaltation of the Holy Cross.
Տե՛ս ԽԱՉԱՎԵՐԱՑ. Սրբոյ խաչվերացի գիշերն. (Տօնացոյց.։ Յայսմաւ.։ Ճշ.։ ՃՃ.։)
Յետ խաչվերաց տօնին. (Խոսր.։)
to destroy, to crumble;
to gnaw, to bite.
ԽԱՌԱՏԵԼ. Խառելով հատանել. ոլորելով եւ չարչարելով քանցել. կրծել. ոլորելով քաշկռտելով փրցնել. կամ ծամծմել.
Իբրեւ զքար ինչ խառատեալ՝ ոչ կարաց կրկտել զնա (մահն զքրիստոս). (Ոսկ. գծ.։)
Զերիս աւուրս իբր խառատեալ, եղեւ աստուածախառն մարմինն յորովայն մահուն, եւ ոչինչ կարաց ստնատել նմա. (Տօնակ.։)
to wring the neck, to twist, to wrench, to draw, to pull out.
ἁποκνίζω ungue seco, abscindo, vellico, discerpo. ոլորելով (իբր զկար կամ զխառան՝) ի բաց կորզել. ճեղքելով քշտել, խլել. ոլրելով փըրցընել. .... եբր. եւ յն. եղնգամբք խզել.
Եթէ ի թռչնոց մատուցանիցէ ... ի տատրակաց կամ յաղաւնեաց ... քահանայն խառեսցէ զգլուխ նորա։ Խառեսցէ քահանայն զգլուխն յուլանէ, եւ մի՛ հատցէ. (Ղեւտ. ՟Ա. 15։ ՟Է. 8։)
cooper's adze;
plane.
Բառ անյայտ. որ թուի Մամուլ, կամ Քերիչ հիւսանց.
Այլ նոցա լեզուքն քերեալ են ի հիւսանց խարաբուզս. յն. լոկ ի հիւսնէ. (Բարուք. թղթ.։)
steep, cragged, rocky.
Նման ապառաժ քարի. Վիմարգեայ.
Ըստ օրինակի գազանեղէն աշտարակաց խարակաձեւ հաստատեալ կան. (Վեցօր. ՟Թ։)
to burn, to scorch, to tan, to brown;
to toast;
to heat, to warm;
to imbibe, to anoint.
Ի ջերմութիւնս խարակեալ, եւ ի հեշտ արեւս. (Բուզ. ՟Դ. 13։)
(յորմէ ռմկ. խարկել) Խարել. խահրել. կիզուլ. տոչորել. խանձատել. այրել. աղանձել. (լծ. յն. քաւմադի՛ղօ, թ. գավուրմագ ).
Խարակէ զթերեւսն, կամ խարակին թեւքն ի ջերմութենէ արեգականն. (Եպիփ. բարոյ.։)
Քան զջերմնոտսն. որք իւզով խարակեն զգլուխս. Իմա՛ ըստ յն. օծանել, կամ տոգորել. καταβρέχω perfundo, irrigo.
burning, caustic.
Խարակիչ փայլատակամբ. որ զջերմագոլն արկեալ առ ի բոյսսն՝ քրտնացուցանէ. (Ագաթ.։)
to sift, to riddle, to bolt;
to tempt, to try.
σινιάζω cribro Մաղել. յուղել իբրեւ ի խարբալի. Փորձել. վրդովել. խախտլ. խռովել. Վտանգել.
Ահա սատանայ խնդրեաց զձեզ խարբալել իբրեւ զցորեան. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 31։)
Խարբալել իբրեւ զցորեան. այսինքն՝ զորպէս պտույտի ցորեան ի մաղն վեր ի վայր շրջելով. (Բրսղ. մրկ.։)
Խայտառակեաց զայն, որ երբեմնխարբալեաց զմեզ. (Մագ. ՟Ի՟Դ։)
Յաներեւոյթ հողմոյ շարժեալ՝ խարբալեաց զքարոզութիւնն. (Երզն. մտթ.։)
Ընդունայն շփոթիւք խարբալին. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Իսկ (անդ. ՟Զ.)
Ասէ ցեղբայրն, ու՞ր էիր որդեակ. իսկ նա խարբալէր սուտ, եւ ասէր, անդ՝ ուր էի. իմա՛ յուզէր զսուտ, կամ աստանդէր ի կարկատել սուտ ինչ։
tocheat;
to falsify, to counterfeit, to forge;
to feign, to simulate;
to corrupt, to adulterate;
to sophisticate;
to dissemble;
— ումեք զմահ, to plotthe death of.
եւ չ. κακοποιέω malefacio ἑπιτίθημι impono (յորմէ impostor ). Նենգել. դաւաճանել. խորամանկել. հայթայթել հնարել չարարուեստ ինչ. արուեստակել. կեղծել. խարել.
Դաւաճանութեամբ կամ խարդախութեամբ խարդախել. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 13։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 25։)
Յատակ մահու հայել զիս խարդախեսցէ։ Խարդախեաց օձն զեւայ. (Նար. ՟Կղ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Նա յուստինեայ փիղիսոփայի խարդախեաց զմարտիրոսութեան մահն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Զառաքինութիւնս զոր ոչ ունին, խարդախեն, եւ պարծին ունել. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Հոռոմք եւ ասորիք եւ հայք զառաքինութիւնս՝ զոր ոչ ունին, խարդախեն, եւ պարծին ունել. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
to cauterize;
to brand;
to blind with hot irons;
to stigmatize, to afflict, to distress, to cut to the heart.
(յորմէ Խարակել, որպէս թէ այրելով խորել. լծ. եւ յն. քէ՛օ) καίω, καυτηριάζω uro, aduro եւ ἑκκόπτω effodio. Խորովել. կիզուլ չանթացեալ երկաթով. տոչորել. եւ Բրել (զաչս). տաշել.
Ըստ իմաստուն եւ ճարտար բժշկաց՝երբեմն հատանէ եւ խարէ, եւ երբեմն կակուղ սպեղանիս ի վերայ դնէ։ Որ հիւանդն է՝ ոչ է հեշտեաւ կամ հատանել կամխարել. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. գաղ.։ Վրք. հց. ձ։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Նման էրնա ի քաղցէ անտի իւրմէ խարեալ խանձողոյ. (Եփր. թագ.։)
Խարեալք իւրեանց խղճիւն մտաց. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 2։)
Հրամայեաց երկաթի հրացեալ ակչօք խարել զլեզուն. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Զ.։)
Բամբասէ ապա զբժիշկն, որ զվէր հիւանդին խարէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Գոհացոյց տանջեալ, զակնս խարեալ. յն. բրեալ. (Բրս. գոհ.։)
Զաչս խարեսցուք զարքային հայոց. (Բուզ. ՟Գ. 2՟։)
Խարեալ զաչս նոցա խաւարեցուցանէր կուրութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Վիրօք խարեալ զսիրտն Յհ. (իմ. պաւլ.։)
Խարին զնա միտք խորհրդոց իւրոց. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։)
Շաղախեալքն յիրսկենցաղոյս, եւ յարատոց սորին խարեալք. (Լմբ. սղ.։)
to shake, to shatter, to demolish, to ruin, to destroy;
to deteriorate, to hurt, to corrupt;
to renew pain or grief;
— զվէրս, to tear open healing wounds;
to irritate, to excite anew.
ԽԱՐԽԱԼԵՄ σαθρόω marcidum reddo, debilito, quasso. կր. labo եւ διακόπτω , συγχέω discindo, dirimo, confundo, perturbo. որ եւ ԽԱՐԽԼԵԼ, եւ ԽԱՐԽԱՐԵԼ. որպէս թէ Խառնելով հալել կամ խլել զխարիսխն եւ զամրութիւնն, Խարխուլ կացուցանել. խախտել. քայքայել. փորել ի ներքոյ. աւերել. քանդել. կործանել. եղծանել.
Ի հիմանէ խարխալեալ աւերէ զօրէնս մեր. (Եղիշ. ծն.։)
Յարկս տապալեալ, խորանս խարխալեալ. Խարխալեալ կազմածք. (Նար. ՟Կ՟Է։ Ի գիրս խոսր.։)
Զի մի՛ ի բազմացուցանել բանիցս՝ խարխալիցեմք (զկարգն)։ Չխարխալէ զկարգ պատուիրանացն։ Մարդկայինք անենայնդիւրաւ անկանի եւ խարխալի։ Իբրեւ զտունխարխալեալ եւ աւերեալ։ Փտի եւ խարխլի զկնի ժամանակաց։ Խարխալեցին զիրսն, քանզի չէին տեղեակ լեզուին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. 16։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 10։ եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
cf. Խարխալեմ.
cf. ԽԱՐԽԱԼԵՄ. συρρήγω confringo διαιρέω divido, findo ὐφορμέω insidior ἁναξαίνω carpo, carmino, discerpo եւ այլն. (ուր լտ. ձայնք են լծ. ընդ հյ) ի դէպ է եւ ասելն Լծ. նար.
Խարխարել. քակտել. այսինքն ի հիմանց քակել բրելով. որպէս յն.
Ջանայ կաւն զվէմի խարխարել կարասցեն. (Սեբեր. ՟Դ։ Երզն. մտթ.։)
Յորժամ դուռն լսելեաց խարխարեցաւ, բոլորբնութիւն մարմնոյն աւերեցաւ, ընդ նմին եւ հոգիքն խարխարեցեն. (Եղիշ. դտ.։)
Ձայնիւ լոկով խարխարեալ պարիսպք (երիքովի). (Սարկ. մարդեղ.։)
Ուր կամ երբ խարխարեալ նաւսընկղմի. (Յիշատ. սարգ.։)
Հանէ ի միջոյ զայն ինչ, որ զնոցա միտսն խարխարելոց էր. զի՞նչ իցէ, որ խարխարէրն, եւ ընդդէմ բախէր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Որմք ի հարկէ խարխարին եւ արկանին. (Ոսկ. ես.։)
Հարուածք նենգաւորի խարխարէ զվէրս. (Սիր. ՟Ի՟Է. 28։)
Զի եւս ոք ի ժամանակի զուարճութեան խարխարիցէ զդժնդակութիւնսն դեգերելով ի տրտմականսն. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
նմանութեամբ՝ ասի.
Սիրական ձայնիւ գորովեն, խարխարեալ անձամբ. (Եփր. զղջ.։)
destructive, ruinous.
Որ խարխարէ (ըստ ամենայն առման).
Զխարխարիչն երբեմն ժամանակի։ Զուարճալի պայծառութեանց խարխարիչ. (Պիտ.։)
to grope along, to feel ones way;
to fumble;
to shake, to rustle.
Խարխափիցես ի միջօրէի, որպէս խարխափիցէ կոյր իխաւարի. (Օրին. ՟Ի՟Ը. 29։)
(լծ. խարխել. խարխուլ, եւ խաւար, Ափ, կամ շօշափ) ψηλαφάω contrecto, palpo προσκόπτω offendo, impingo. Կուրօրէն շօշափելով եւ զննելով ի խաւարի շրջել, դանգաչել. երերիլ. գթել.
Շօշափեսցեն զորմս իբրեւ կոյրք, եւ իբրեւ զաչացու խարխափեսցեն. (Ես. ՟Ծ՟Թ. 10։)
Ի միջօրէի իբրեւ ի գիշերի խարխափեսցեն. (Յոբ. ՟Ե. 14։)
Նման կուրացն մոլորելոց, որք խաւարն խարխափիցեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Մինչդեռ զխաւար մեղացն խարխափէր։ Խարխափեմք զխաւար ճառագայթեա՛. (Լմբ. սղ.։)
Ընդ խաւար խարխափել (գողոյն). (Ոսկ. եփես. ՟Բ. յն. βαδίζω , քայլել. գնալ։)
Իբրեւ զաչացու զորմոյ խարխափեալ՝ ոչ տեսանէին. (Սանահն.։)
ԽԱՐԽԱՓԵԼ. φέρομαι agitor. որ եւ ԽԱՐՇԱՓԵԼ. Տատանիլ տերեւոց. շարժիլ. այսր անդր բանիլ.
հալածեսցէ զնոսա ձայն տերեւոյ խարխափելոյ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 36։)
Այնպէս երկուցեալ, մինչեւ ի խարխափելոյ տերեւոյ փախիցէ. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Խարխալիմ.
Խարխի եւ հալի ի նմանութիւն սարդի ոստայնից. (Ոսկ. ես.։)
Թօշնի, խարխլի. (Սարգ. ՟բ. յհ.։)
Ի նաւս խարխլեալս (կամ խարխալեալս) եւ փտեալս. (Վրք. ոսկ.։)
ruinous, falling, tottering to decay.
σαθροθείς labans. Խարխարուն. խախուտ. զաղփաղփուն. Խլխլած.
Խալխուլ շինունծ, կամ յարկ, կամ տաճար։ Խախուտ եւ խարխուլ։ Խարխուլեւ առանց հիման. (Ագաթ.։ Նար. ՟Խ՟Ը. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։ Իգն.։)
Որք զխարխուլ ժողովուրդն իբրեւ զորմն ծեփէին. (Նախ. եզեկ.։)
to burn.
Չարաչար խարշել. խարել. տոչորել. այրել. կիզուլ. խորովել. (իրօք կամ նմանութեամբ).
Զյանդգնեալ երեսն խարշատէր. (Երզն. մտթ.։)
Զլեարդն հանին, եւ կայծիւք խարշատեցին. (ՃՃ.։)
Խիղճ յանցանաց զմարմինս իմ մաշէ, եւ զոսկերս իմ խարշատէ. (Մանդ. ՟Ա։)
Ի տուն նորա փայլատակունք տեղացին, եւ նա խարշատեալ սատակէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի տապոյ փորձութեան խարշատեալ չորացաւ, (իբր խորշակաւ) (Լմբ. սղ.։)