admonition, warning, advice, counsel.
Բան խրատու. խրատ. առատ խրատական. իմաստ.
Մեծն ի նոսա դիոգինէս հռչակի՝ փայլեալ իւրովքն միշտ խրատաբանութեամբք։ Քան զամենայն խրատաբանութիւնս նորա այս վայելչագոյն ասաւ բան։ Զյոքնագոյն նորա ասացեալ դիւցազնական տաղիւք խրատաբանութիւնս. (Պիտ.։)
admonitory, didactic, moral, instructive.
Ի բանից խրատականաց եւ հրամանաց աստուծոյ. (Սարկ. քհ.։)
Սակաւ բանիցըս խրատական, լե՛ր ամրագոյն դու պահապան. (Շ. առ ապիրատ.։)
Բանիւ վարդապետութեան խրատական հանճարով. (Ի գիրս խոսր.։)
Զխրատականսն առաջի դնէ։ Ընկալարու՛ք եւ զխրատականսն. եւ զի՞նչ են խրատականքն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
Խրատական է աստուածային բանն, եւ ոգւոյ տկարութեան քաջ բժիշկ. (Փիլ. լին.։)
admonition, warning.
ὐποθήκη admonitio, suggestio. (գրի եւ Խրատտութիւն). խրատտու գոլն. խրատ. թելադրութիւն։
Ըստ խրատտութեան իմաստնոյն սողոմոնի. (Բրս. հց.։)
Ի գովութենէ անտի զմիտս նոցա ողորկեալ՝ յայս քրատտուութիւնս գայ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Խրատտուութեամբ վարդապետի։ Աստուածաշունչ գրոց խրատտուութեամբ։ Ի խրատտուութենէ խնամոցն աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Խրատեալ յօրինացն խրատտուութենէ. (Երզն. մտթ.։)
Լսելով զաստուածահաճոյ խրատտութիւնս. (Մաշտ.։)
obscure, dark;
hidden, enigmatical.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վը-կայութեան) «մութ, անզարդ, տձև (շէնք)» Յհ. կթ. Օրբել. «դժուարիմաց, անհասկա-նալի» Լմբ. որից խրթինն «արևմտեան կող-մը» Միսայէլ խչ. խրթնանալ «անշքանալ» Խոր. նար. Մագ. խրթնութիւն Մագ. խրթնի «մութ» Փիլ. Արծր. Մագ. խրթնազգեստ Թէոդ. մյրգ. խրթնածածուկ Նար. խչ. ևն։ Բոլորն էլ յետին են. բուն նշանակութիւնն է «մութ»։
• Տէրվ. Նախալ. 70 խրճիթ, կարթ, որթ բառերի, ինչպէս նաև յն. ϰαρ--αλος «որթ, կողով», լատ. crates «հիւս-կէն, գործուածք, վանդակ», գոթ.
• haurds «պատած տեղ, դուռ», տանս. kart ձևերի հետ՝ հնխ. kart «հիւսել» արմատից։-Հիւնք. խորթ բառից։ Նոյ-նը կրկնում է նաև Ղափանցեան, Տե-ղեկ. ինստիտ. 2, 95։
• ԳՒՌ.-Երև. Հճ. Շմ. Պլ. Ջղ. Տիզ. խըր-թին, Ակն. Մկ. Ննխ. Վն. խռթին, Զթ. խը'ո-թին «դժուարիմաց»։
եկեղեցի խրթին անտաշ վիմօք. (Ուռպ.։)
ἅκοσμος incomptus κρυπτός, ἁφανής abstrusus, obscurus. անշուք. խոշոր. տգեղ. տձեւ. տխուր. մթագին. մթին.
Զվկայարանն սուրբ հռիփսիմեանցն, որ նախ շխրթին եւ փոքրատեսակ իմն էր շինեալ. (Յհ. կթ.։)
Թէ յաջ կողմ գնասցես, ի տիւ արեգականն. եւ թէ յահեակ, յերեկս կոյս ի խրթինն եւ յարեւմուտս. (Միսայէլ խչ.։)
ԽՐԹԻՆ. Մթին ըստ իմաստից. դժուարիմաց. անյայտ. խորին. չեթին.
Խրթին է ասացեալս։ Խրթին է բանս, եւ այսպէս իմանի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
obscure, enigmatical.
obscure language, enigma.
short-hand, stenography.
to be difficult to understand;
to darken, to become obscure;
to lose pristine excellence or beauty, to grow dull, to deteriorate, to get spoiled.
ἁκοσμέω incomposite me gero, ornatu destituor. անշքանալ, անզարդանալ. յետնիլ ի պայծառութանէ եւ ի վայելչութենէ. մթագնիլ.
Եկեղեցի հայաստանեայց խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմբին. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Եկեղեցիք աստուծոյ խրթնացեալք. (Ի գիրս խոսր.։)
Խրթնանայր բարեզարդութիւնն. (Յհ. կթ.։)
Ի մերոց գործոց խրթնանայ (եկեղեցի). (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Պայծառ զարդուցն խրթնացեալ. կտաւն թուխ նշանակեալ. (Շ. վիպ.։)
Յայլոց բազմաց աւանդոց խրթնացեալ եւ նսեմացեալ միգապատ կուրութեամբ աշխարհս այս. (Մագ. խ.։)
Կամ պարզապէս Կտսիլ. կթոտիլ. տկարանալ. դժուարութիւն կրել.
Երիվարք զօրաց քոց խրթանասցին, եւ մի՛ կտրասցեն գնալ՝ ուր խնդրեսն. (ՃՃ.։)
Եւ Դժուարիմաց լինել բանին, կամ իմաստից.
Այսբար մեզ զմիտսն, որ խրթնացեալ ի խորինս՝ ոսկրուտ եւ անուտելի, եւ այլն. (Մագ. ՟Կ՟Թ։)
to darken, to obscure, to dull, to disfigure, to degrade, to spoil;
— զփառս, to tarnish the glory.
cf. Խրթին;
երեկորնեայն —, Venus, Vesper (the evening star).
Նոյն ընչ Խրթին, որպէս խրթնային. այսինքն Մթին. մթագին. նսեմ.
Զի թէ յաջ կողմն գնասցեն, ի տիւ եւ յարեգակնդ. իսկ եթէ յահեակ, երեկս կոյս ի խրթնին. (Փիլ. լին. ՟Ա. 7։)
Զայն արարուած որբաց արուսեակն, եւ սգաց երեկորեայն խրթնի. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Զմեզ կափուցեալս ի ճառագայթից, եւ խրթնիս եւ խաւարչտին եղեալ. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Ծածկէ յայլագունակ խրթնի եկամտից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Կամի՞ս զխրթնի խորութիւն նոցա, եւ զխարդաւանութեան խոկումն նոցա չարի. (Մագ. ՟Ա։)
Նմանութեամբ, Դժուարիմաց.
Այնքան խրթնի անծանօթք պատահեն առ միմեանս (բանքն), մինչեւ թարգմանաց անգամ կարօտանան. (Արծր. ՟Բ. 7։)
obscurity;
meanness.
Նսեմութիւն. մթութիւն. պակասութիւն պայծառութեան.
Ճգնութեամբ պայծառացեալ վայելչաբար, եւ առանց խրթնութեան. (Մագ. ՟Կ՟Դ։)
cf. Խխնջեմ.
Ձի ի խրխնջելոյ ունի զանուն. (Վեցօր. ՟Դ։)
Զի ի խոնջիլն եւ ի քրտնիլն խրխնջէ, եւ հանգիստ խնդրէ. (Մխ. երեմ.։)
Լուեալ ձիոյն զխօսն աղեքսանդրի՝ երկրորդ անգամ խըրխնջեաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Ոչ խրխնջէ չարժեալ յարձակմամբ ախտիցն ցանկութեան. (Նեղոս.։)
cf. Խխնջիւն.
Լուաւ նա զահագին խըրխընջիւն (նոր ձ. խըրխընջմունսն), եւ ասէ. զի՞նչ է ձայնս այսշ խըրխխընջի՞ւն ձիոյ է, եթէ գոչիւն առիւծու. (Պտմ. աղեքս.։)
to become like a bundle, to be bound in a sheaf.
ԽՐՁԱՆԱՄ կամ ԽՐՁՆԱՆԱՄ. Լինել իբրեւ զխուրձն. դիզանալ. երեւիլ բոլորշի կապեալ ի մտորէ, կամ ցնցղկեալ ի վերուստ.
Սիրամարգ խրձացեալ կարակնեալ բազմաճեմուկ տտնովն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
talking in a lofty or threatening manner.
Որ խրոխտ ձայնիւ խօսի. մեծաբան.
Բանապաճոյճ, խրոխտաձայն, սիգացօղ, բարձրապարանոց. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
cf. Խրոխտամ.
ԽՐՈԽՏԱՄ կամ ԽՐՈԽՏԱՆԱՄ. γαυριάω glorior, superbio, me jacto, efferor φρυάσσω, φρυάττομαι fremo. Խրոխտաբար վարիլ. յոխորտալ. խիզախել. մեծաբանել. սպառնալ. ձեռներէց լինել. գրոհ տալ. համարձակիլ. յանդգնիլ. վստահանալ. պանծալ.
Մի՛ այդպէս խրոխտար (կամ խրոխտանար) թագաւորութեանդ պատուով. (Պտմ. աղեքս.։)
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Սկսան խրոխտալ ընդդէմ արքային պարսից. (Ղեւոնդ.։)
Բարեղողս կացեալ՝ յայն փառսն խրոխտալով՝ արհամարհեն զամենայն կենցաղոյս հեշտութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Գազանաբար խրոխտանան գօշել եւ պատառել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Իմաստասիրել բանականին, խրոխտանալ սրամտականին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
Որք թագիւ պերճանան, եւ զօրօք խրոխտանան. (Լմբ. իմ.։)
Խրոխտացաւ կատարել զբանս փրկչին մերոյ արդեամբք։ Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 8։ ՟Ը. 5։)
Խրոխտացեալ թշնամին։ Խրոխտացելոյն գողիաթու։ Իշխանապանծ խրոխտացելոյն. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 9։ Յհ. կթ.։)
Ընդէ՞ր խրոխտացան հեթանոսք. քանզի չեւ եւս խրոխտացան. եւ այլն. ի Սաղմոսի դնի, խռովեցան, ըստ սիմաքոսի եւ ըստ ոմանց ի հարց. այլ հասարակ ընթերցուած յն. է խրոխտալ φρυάσσω ։
darkening, offusca-tion;
tenebrse;
eclipse;
— արեգական՝ լուսնի, solar, lunar -;
— բոլորական, մասնական, մանեկաձեւ, total, partial, annular -.
σκότωσις obscuratio ἕκλειψις eclypsis. Խաւարիլն. պակասումն լուսոյ կամ ի լուսոյ. նսեմութիւն. մթութիւն.
Լուսին է պայծառ խաւարման արեգական. (Շիր.։)
Արգելեալ զլոյսն՝ խաւարումն գործէր երիս ժամուն. (Շ. բարձր.։)
Խաւարումն աչաց, խլութիւն ականջաց։ Փորեցին զաչս հասանայ ... թափել զհասան ի պատուհանից խաւարմանն. (Արծր. ՟Ե. 2։)
Որ ինչ ի միտսն խռովութիւնք, եւ յաղօթիցն լուսոյ խաւարումն. (Խոսր.։)
cf. Խաւարուտ.
αὑχμηρός, αὑχμώδης, σκοτινός, σοφώδης squalidus, tenebrosus, caliginosus. Խաւարչուտ. խաւարային. աղջամղջին. մռայլ. մութ, մշուշ.
Որ տայցէ լոյս ի խաւարչտին տեղւոջ. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 19։ Յհ. կթ.։)
Ի ներքնատուն մի գէճ խաւարչտին գոլով եւ սառնային բնութեամբ. (Արիստ. աշխ.։ Չարն է անկարգ, եւ խաւարչտին. Դիոն. ածայ.։)
Զազիր եւ խաւարչտին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
bearing or producing vegetables;
reared on vegetables.
Որ ծնանի կամ բերէ յիւրմէ զխաւարտ. կամ սերեալ խոտաբուտ կենօք.
Ի խոտաբուղխ խաւարարտածին այծեաց օդաւառ կոզեալ. (Մագ. ՟Ծ՟Ա։)
to palpitate.
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
ἑγκοπή impedimentum ἑμπόδιον obex. Արգել. խոչընդակն. խոչընդոտն. խոչ եւ խութ. որպէսխափանիչ, կամ խափանարար. ընդհատիչ. եւ Խափանումն. ընդհատումն. անգործութիւն.
Դժնդակ ժողովուրդ ոմն խափան օրինաց. յն. դիմակաց. (Եւս. ՟Ժ՟Գ. 4։)
Զի մի՛ խափան ինչ լինիցիմք աւետարանին. յն. ընդ հատումն, կամ արգել ՟Ա. (Կոր. ՟Թ. 12։)
Զի մի՛ խափան լնիցին աղօթիցն ձերոց. յն. ընդհատել. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 7։)
Եղեն յորոգայթ մեծ, եւ ի խափան (յն. դարան) սրբութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 38։)
իքխափան (յն. վերջոտնիլ) վախճանի մարդոյ. (Իմ. ՟Բ. 5։)
Խափան առնելողջակիզացն պատարագած. յն. արգելուլ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 47։)
Խափան առնել. յն. խոչնդոտն լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Լինին խափան դիցն պաշտաման։ Խափան առնել յազատութիւն վերին. (Ագաթ.։)
Ամենայն բարեաց խափան է տրտմութիւնն։ Որպէս զգալի աչաց խաւար է խափան՝ ներգործել, նոյնպէս եւ անգիտութիւն՝ մտաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Տօնակ.։)
Ոչ եթէ խափան ինչ ոչ կամիմ զիրաց արքունի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Խափան՝ մարմնոյս գործոյ տիրէ, եւ ոչ անմարմնոյն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Զխափան գիշերոյն մտաւ ածեալ՝ աղօթէ եկեղեցի. (Յհ. իմ. կարգ.։)
Մեր փրկութեան ոչ կարաց ի խափան լինել. (Ոսկիփոր.։)
ԽԱՓԱՆ. ἁργία otium, desidia. Անգործութիւն. դատարկութիւն.
Ի խափանի, եւ իւրոց շարժութեանցն հանդարտութիւն բերելով տկարագոյն լինել հարկ է. (Պղատ. տիմ.։)
ԽԱՓԱՆ. ἁργός, ἁεργός otiosus. Խափանեալ ի գործոյ. անգործ. դատարկ. ավարա, պօշ.
Մի՛ ոք ի ձէնջ խափան կայցէ. զի խափանումն մայր է կարօտութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Դատարկ եւ խափան կալ։ Անաշխատ եւ խափան կալն ուսուցանէ զամենայն չարիս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
Ոչ եղեւնա խափան՝ գալանգէն ի նոյն քահանայապետութիւն. (Կոչ. ՟Բ։)
Զհաւորսութիւն առ խափան լերինս (կամ լերունս) ոչ ոք արգելուցու. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
hinderance;
delay;
idleness, leisure;
revocable.
ἁργία otium, cessatio եւ καταφθορά damnum, proditio Խափանեալ գոլ. անգործութիւն. եւ վասն զետ եկեալ.
Զխափանած հարկած քաղախացն, որ ցայսօր խափանեցէք. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 31։)
Զխափանածոյ նորա եւ զբժշկութեանն տուժեսցի. (Ել. ՟Ի՟Ա. 19։)
cf. Խափանած.
ԽԱՓԱՆԱԾՈՅ ԽԱՓԱՆԱԾՈՒ. cf. ԽԱՓԱՆԱԾ. կամ Խափանումն. եւ Անպարապութիւն. ἁσχολία occupatio.
Զպէտս բարեկամաց վճարիցես, եւ ոչ մի ինչ այսպիսի պատճառս խափանածոյի երբէք պատաղեցայք (կամ խափանուածոյի պատատեցայք). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Առանց խափանածուի զվարդապետութիւնն ամենեցուն պատմեսցէ։ Հարկ է եւ այսմ լինել առանց խափանածուի. (Երզն. մտթ.։)
Իբր Խափանեցու, խափանելի.
Փոքր ինչ արդպիսեացդ ահա իբրեւ խափանածուի արարեալ փոյթ. Ըստայնմ, թէ մարգարէութիւնք են՝ խափանեսցին. (Վրդն. սղ.։)
cf. Խափանած.
ԽԱՓԱՆԱԾՈՅ ԽԱՓԱՆԱԾՈՒ. cf. ԽԱՓԱՆԱԾՈՅ;
կամ Խափանումն. եւ Անպարապութիւն. ἁσχολία occupatio.
Զպէտս բարեկամաց վճարիցես, եւ ոչ մի ինչ այսպիսի պատճառս խափանածոյի երբէք պատաղեցայք (կամ խափանուածոյի պատատեցայք). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Առանց խափանածուի զվարդապետութիւնն ամենեցուն պատմեսցէ։ Հարկ է եւ այսմ լինել առանց խափանածուի. (Երզն. մտթ.։)
Իբր Խափանեցու, խափանելի.
Փոքր ինչ արդպիսեացդ ահա իբրեւ խափանածուի արարեալ փոյթ. Ըստայնմ, թէ մարգարէութիւնք են՝ խափանեսցին. (Վրդն. սղ.։)
to hinder, to stop, to impede, to obstruct, to embarrass, to cross, to delay, to interrupt;
to intercept;
to interdict, to prohibit;
to abolish, to abrogate, to annul, to revoke;
to take away;
to sippress;
— զճանապարհն, զանցս ուրուք, to stop the way or passage, to stop up, to obstruct, to encumber;
— զերկիր, to encumber the earth.
καταργέω, ἁργέω, εἵργω, ἑμποδίζω arceo, impedio, prohibeo. Խափան առնել. խափան լինել. արգելուլ. խոչընդոտն լինել. Չթողուլ. կասեցուցանել. անգործ առնել. դադարեցուցանել. կր. դադարիլ. եբր. պաթէլ, թ.
Խափանելզգործս, զերկիր. կամ զմարդիկ ի գործոյ, զհրէայսն ի շինելոյ. կամ զհաւատս. Զօրէնս, զաւետիս, զամենայն իշխանութիւնս. զայն՝ որ զիշխանութիւն մահուն ունէր։ Խափանեսցի մարմին մեղաց, կամ մարգարէութիւն, գիտութիւն, մահ։ Քրիստոսիւ խափանելոց է։ Որ խափանելոցն էր։ Ի վախճան խափանելոցն։ Խափանեալ էք ի քրիստոսէ։ Զիշխանաց աշխարհիս այսորիկզխափանելեացս։ Յորժամ եղէ այր, զտղայութեանն ի բաց խափանեցի։ Խափանեցաւ շինուած տաճարին։ Մի՛ խափանեցէք զիս, զի տէր յաջողեաց զճանապարհս իմ։ Ընդէ՞ր խափանէք զժողովուրդն ի գործոյ իւեանց։ Խափանեցան գործք նորա։ Խափանեսցուք զգործս նոցա։ Խափանեցից ի տերւոջէդ յայդմանէ զձայն զնծութեան։ Ոչ խափանեսցինգնացք քո։ Խափանեցին զօրէնս քո. եւ այլն։
Մի՛ լռեսցուք ի խնդրելն, թէպէտեւ յոլովիւք խափանողօք արգելեալ լիցուք. (Խոսր. պտրգ.։)
զամենայն հոգս իւրեանց ծախել ի խափանելի երկրաւորս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Անարգ համարիմ եւ առ ոչինչ զպարգեւսն բազումս, վասն խափանելոց են ամենեքեան. (Եղիշ. ՟Ե։)
ԽԱՓԱՆԵԼ. συγκλείω concludo ὐποσκελίζω supplanto եւ այլն. որպէս թէ Խափուցանել ի հաղբս. (թ. գափաթմագ ) կամԽաբանօք կարթել. խոչընդոտն եւ խափան լինել.
Ժամանեա՛ նոցա, եւ խափանեա՛ զնոսա։ Խափանեցան եւ անկան։ Խորհեցան խափանել զգնացս իմ։ Ի գնացս իսկ իւր խափանեսցի այր։ Ես խափանեցի զեփրեմ։ Խափանեսցենզնա հայր եւ մայր նորա.եւ այլն։
to be hindered, impeded, prohibited, forbidden;
to cease, to remain suspended;
to be abolished;
— սովորութեան, to fall in disuse.
hindering, obstructive.
ԽԱՓԱՆԵՑՈՒՑԻՉ ԽԱՓԱՆԻՉ. ἑμποδίστης, ἑμποδίζων qui impedimento est. Որ խափանէ. խափան. արգել. խոչընդոտն. դադարեցուցիչ.
Զի մի՛ խափանեցուցիչ առ ծալմունսն գոլով՝ դժուարաբերք գործիցին մարմինքն. (Պղատ. տիմ.։)
Աքար խափանիչն իսրայէլի. (՟Ա. Մնաց. ՟Բ. 7։)
Խափանիչ եւ վրիպիչ են շահաւոր օգտութեանց. (Յճխ. ՟Ե։)
Հակառակք եւ խափանիչք են միմեանց. (Մանդ. ՟Է։)
Ի գերեզման իջեր խափանիչ մահու. (Շար.։)
Խափանիչ խիթմանց. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Բազում խափանիչք կային ի միջի. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Ի ցասմանէ, եւ ի հոգոց, եւ ի յայլ եւս բազում խափանչաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
hinderance, impediment, obstruction, obstacle;
difficulty;
interdiction, prohibition;
diversion;
interception;
abolition, abrogation;
suppression;
cessation;
ի խափանումն գալ՝ անկանել, to cease, to fall in desuetude, to be no longer in force.
Խափանումն. արգելումն. դադարումն.
Լինի խափանուած աթոռոյն ամս բազումս. (Ուռպել.։)
Զնշանս եւ զզօրութիւնսն զանց առնես որպէս զչարին խափանուածովք ձեր. (Վրք. սեղբ.։)
cf. Խափանուած.
Որ զպտղոյն խափանութիւն գործեսցէ (այս ինքն դատարկութեան). ո՛վ զազի՛ր եւ վատթար անպարապութեան. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Խափանուած.
ἑμπόδισμα, κώλυμα, κώλυσις impedimentum, prohibitio. Խափանելն, իլն. արգելումն. խափան. եւ դադարումն կամ բարձումն.
Խափանումն հարկացն արքունի, կամ գործոյն, սովորութեանց, խաբէութեանց. (Խոր.։ Եղիշ.։ Յհ. իմ. Յճխ.։)
Խափանումն ի կարեւորացն. (Ի գիրս խոսր.։)
Քրիստոս յայնժամ սկսաւ քարոզել, յորժամ խափանումն յոհաննու եղեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Ո՛չ յանկեան ուրեք խափանմամբ փողէ, այլ ընդ ծագս տիեզերաց անարգել ճայթմամբ աւետարանէ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
ԽԱՓԱՆՈՒՄՆ. ἁργία otium, desidia. Անգործութիւն. դատարկութիւն. կասումն. թուլութիւն.
Զանգիտութեան ծնունդ է առ մեզ՝ խափանումն, եւ ծուլութիւն՝ խափանման եւ փափկութեան ծնունդ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Բնութիւնս մեր՝ խափանման ոչ ներէ։ Ի դատարկ խափանումն արկանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35. 43։)
Խափանումն անպտուղ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
to shut;
to faint;
to be extinguished;
to be blinded.
Խփմամբ կամ կափուցմամբշիջանել, դադարիլ. եւ Խափանիլ ի տեսութենէ, կուրանալ. σβέννυμαι extinguor ἁπέρχομαι recedo ἑκκεκόμμενος excaecatus.
Զի՞ պիտոյ իցէ մարմնոյ առողջութիւն, եթէ աչքն խափնուցու, չվայելեմք ի բարիս ինչ։ Այնպիսի արտօսր անհանճար սգոյ է. վասն այնորիկ վաղվաղակի խափանու։ Այս գեղ՝ մինչչեւ երեւալ խափանու. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ Ոսկ. փիլիպ.։ Ոսկ. ՟գ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
Առընթեր եղեալ անապականի՝ իբր ի հարկանէ խափանուլ ապականութեան. (Սանահն.։)
to hinder;
to shut;
to extinguish;
to blind;
— զճրագ, to put out the candle, to blow out the light;
— զհուր, to quench the fire, to extinguish the conflagration.
ἁποσβέννυμαι extinguo πηρόω mutilo, excaeco ἑκκεκόμμενος excaecatus. տալ խափնուլ. խփանել. կափուցանել. շրջուցանել. կուրացուցանել. դադարեցուցանել. խափանել.
Զի թէ զնա խափուցանիցեմք՝ որով եւ այլ անդամքն լուսաւորին, ի՞ւ տեսանիցեմք զլոյս։ Սոքա աչօք խափուցելովք ... նոքա աչօք բացօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 7։)
Յորժամզճրագն խափուցանիցեն. (Ոսկ. ես.։)
Որ խափուցանէ զամենայն կենդանեացզյորդորումն։ Զհանգամանս չարին խափուցանել հանդիսաւոր յառաջադիմութեամբ. (Յճխ. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Գ։)
Զհուր՝ յորժամ կամիցիս, խափուցանիցես. (Եզնիկ.։)
Որ իբր զջուր կաթսայից ի հրոյ եռացեալ՝բանիւ կամաց քոց խափուցանես. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
butting, shock, clashing.
խեթկելն, իլն. խայթումն.
Զարթուցանէ զմեզ յապաշխարութիւն, եւ ի խեթկումն սրտի. (Բրսղ. մրկ.։)
remorse, compunction.
Խեթալն. խեթահարն գտանիլ. եւ Ցաւ սրտի ընդխեթիւ հայելն աստուծոյ, կամ ընդ խայթումն խղճի. սրտի խոստուկ.
Խզումն խեղդմանց, ընդարձակութիւն նեղութեանց. համառօտումն խեթմանց, հալածումն հեծութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
cf. Խելագարութիւն.
Խելագարիլն. Ցնդումն խելաց.
Աղմկեալ ի ցնորից իմն խելագարանաց. (Խոր. ՟Բ. 58։)
madness, craziness, insanity, lunaoy.
παραφρόνησις, παραφρονία amentia, dementia, delirium ἑπιληψία comitialis morbus καριβαρία gravedo capitis ἑμπληξία stupor, stupiditas διαστροφή perversitas (mentis). Խելագարեալն գոլ. խելացնորութիւն. ցնդեցի։ գլխածնրութիւն. եւ Ապշութիւն մտաց. խենդութիւն. խելքի պակասութիւն.
Մրրկաւն խելագարութեան ցնդեցի։ Խելագարութեան խնդիր։ Զթերամտութիւնն ընդ խելագարութեանցն. (Նար. ՟Ե. ՟Խ՟Ը. ՟Ղ՟Ա։)
Սթափեցարու՛քոչ ի ցքւոյ, այլի խելագարութենէ եւ յանմտութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Որ խելագարութեամբ մոլորեալ) (այսինքն մոլեգնեալ) իցէ, ո՛չ շրջեցի յայտնապէս ի քաղաքին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Ո՞ր խելագարութիւն քան զամբարտաւանութիւնս զայս մեծիցէ։ Խելագարութիւն մտաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15. 17։)
Զո՞ ոք յայսքան ի խելագարութիւն երբէք հասեալ ծանեար. (Առ որս. ՟Զ.) (հին ձ. խեղագարութիւն)։
Զդեդեւումն այսր անդրաբերութեան՝ ոչ միայն ի խելագարութենէն ուսաք լինել, այլեւ եւ այլն. (Նիւս. կազմ.։)
Պագաշոտ խելագարութեամբ սրարբեցուցեալ զկինն. (Պիտ.։)
"cf. Խելամուտ առնեմ."
Խելամուտ լինել. իմաստացուցանել. հրահաանգել. խելքը խօթել, հասկըցնել, սորվեցնել.
Յաղթահարէր զհրէայսն, եւ խելամտեցուցանէր՝ թէ սա է քրիստոսն. (Գծ. ՟Թ. 22։)
համօրէն տեղեկացուցեալ խելամտեցուցանէր. (Ագաթ.։)
understanding, intelligence, comprehension, knowledge, capacity;
reflexion, consideration;
synecdoche;
յիմաստիցն ածել —ս, to teach science;
առ քաջ — իրացդ, in order thoroughly to understand these things.
ἑπιστήμη, ἑμπειρία scientia, experientia. Խելամուտն գոլ. Խելամտելն. հմտութիւն. տեղեկութիւն. փորձ ոլն. մակացութիւն. Գիտութիւն. իմաստութիւն. հանճար.
Ի ձեռին նորա եմք եւ մեք եւ բանք մեր, եւ գործոց խելամտութիւն։ Խելամտութեամբ իմաստութեամբ տպաւորեաց զնա. (Իմ. ՟Է. 16։ ՟Ժ՟Գ. 13։)
Խելամտութիւն ճշմարտութեան, կամ օրնաց, կամ իմաստից. (Եզնիկ.։ եւս. քր. ՟Ա։ Պիտ.։)
Արուեստաւոր խելամտութեամբն. (Յճխ. ՟Դ։)
cf. Խելագարութիւն.
Յարբեցութենէ եւ կամ ի խելայեղութենէ։ Անհնարին խելայեղութիւն է. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Մոլեկան խելայեղութեամբն. (Պիտ.։)
Անհանճարութիւն եւ խելայեղութիւն եւ ի մարմնականս գայթագղեցուցանէ, եւ ի կենացն՝ որ առ աստուած օտարացուցանէ. (Լմբ. առակ.։)
Վասն աձլոցն յերկուանալ՝ որոց նախ քան զխաչն կրից, մեծի է խելայեղութեան. (Սարկ. հանգ.։)
Զցածութեան ասէ բանս խօսիմ, այսինքն զգաստութեան եւ զխոնարհութեան. զգաստութեանն՝ ընդդէմ խելայեղութեան կարծեացն ասելով, եւ այլն. (Ոսկ. գծ.։)
raving, mad, furious, frantic.
ոյր խելքն է ցնորեալ. խելայեղ. խելագր.
Խելացնոր աշակերտ նորա վարազվաղան. (Փարպ.։)
Եւ Խելագարական.
Ի խելացնոր կարծեաց յերազոց. (Ագաթ.։)
Յիմարեալք խելացնոր կարծեօք. (Յհ. կթ.։)
Խելացնոր դանդաղիւք երերէր. (Լծ. եւագր.։)
to distract, to madden, to craze, to drive to fury, to goad to insanity.
Տալ խելացնորիլ. յիմարեցուցանել. դանդաղեցուցանել.
Խելացնորեցուցանեալ առ ի տալ պագանել երկիրուրուականաց. (Ագաթ.։)
զոր խելացնորեցուցանեալ՝ ընկենու յանմտութիւն. (Պիտ.։)
Ի բազում աւուրս խելացնորեցուցանեալ յածեցուցանէին զսեպուհն մամիկոնէից. (Փարպ.։)
to be out of one's senses, to rave, to be delirious, mad, crazy, insane;
to swoon or faint away, to fall into a swoon.
Խլացնորեալ ի դիւէն։ Կամաւ խելացնորեալ ի խնդիր մահու են եկեալ. (Փարպ.։)
Ընդ որ խելացնորեալք՝ կոտորեցին զմիմեանս. (Վրդն. պտմ.։)
ԽԵԼԱՑՆՈՐԻԼ. ծփիլ խելաց. ուշագնացլինել. թալկանալ. նուաղիլ.
Տիկինն աղլայիս խելացնորեալ անկաւ իբրեւ զմեռեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յամենայն կողմանց տարակուսեալ լինէր, եւ խելացնորեալ, անլոյս աղջամուղջաւ նսեմացան միտք նորա. (Վրք. ոսկ.։)
delirium, lightheadedness, frenzy, madness.
perversity, caprice;
insolence, impertinence.
Խեղություն կամ թիւրութիւն բարուց եւ վարուց։ (Կանոն.։)
obliquity, crookedness, contortion;
grimace, wry face, mouth;
perversity, depravity.
Ծռութիւն իրաց, եւ բարուց։ (Կանոն.։)
cf. Խեղ.
Խեղ անդամօք. հաշմանդամ. սագատ.
Մի՛ յապաղեսցուք որոմել աղքատաց նեղելոց եւ առաւել եւս խեղանդամոցն հիւանդացելոց. (Մանդ. ՟Ե։)
զոր եւ տեսանեմք ի ծառայութիւն զեկեալս սատանայի խեղանդամս, եւ հոգեհաշմս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Խեղութիւն.
Խեղութիւն, եւ կրելն զխեղութիւն.
մեք ոչ միայն խեղանաց եւեթ պատրաստ եմք վասն անուանն քրիստոսի, այլ եւ քերանաց եւ մահու. (Փարպ.։)
waywardness.
Սաստիկ խեռութիւն. խստերախութիւն. օցտումն. անսանձութիւն.
Երիվարի սանձս եւ կապանս դնեն, մինչեւ ըմբռնեսցեն զխեղախեռութիւն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35.) յն. σκίρτημα . (լծ. ընդ թ. սըլըրտաամագ )։
halter, rope;
bowstring;
gibbet, gallows.
Գործի խեղդելոյ. խեղդ. պարան կախման. եւ Կախաղան.
Իբր զխեղդանէկախեալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Երդումն խեղդան է անձին. (Մանդ. ՟Բ։)
Զխզելն ձեռօք եւ խեղդանաւ. (Սարկ. հանգ.։)
Առասանօք չարահնար պնդեալ, անրօք եւխեղդանօք (կամ խեխդանօք). (Վրդն. լս.։)
Ի ծանրանալն հատաւ չուանն խեղդանի նորա. (Բրսղ. մրկ.)
Ի խեղդանացն զմահն քան թէ թշնամանօք զկեանսն ընտրեցին. (Բրս. վաշխ.։)
strangulation;
suffocation.
Խեղդիլն, ելն. խեղդ. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Ահա լարս այս խեղդման ընդ իս. եւ հանեալ եցոյց նմա զչուանն խեղդման. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Թ։)
Դաւիթ զթագաւորն ի խեղդմանէն (դիւի) ապրեցուցանէր. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Զխեղդմունս հոգւոյն։ Փրկեա՛ ի խեղդմանէս։ Հատո՛ (այսինքն հա՛տ) զչարաչար հեծութիւն կորստականս խեղդման։ Խզումն խեղդմանց. (Նար.։)
cf. Յետին;
behind, hinder.
Եւ յետի նաքարակիտն խնդրեսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Ունէր ի վերայ սաղաւարտին պատկեր գայլոյ յառաջի կոյսն, եւ յետի կոյսն՝ առիւծու. (Վրդն. պտմ.։)
back, backward;
behind;
after, then, since, afterwards, subsequently, posterior to, after that;
— կողմանէ, backward;
behind, from behind;
— հուսկ, — յետուստ or ուրեմն, at last, finally, at length, in fine, in conclusion;
— եւ առաջոյ, behind and before;
— ապա, after;
— ձերմէ, behind or after you;
— գտանիլ, to be deprived of.
Մին ի սկզբանէ, եւ միւսն յետոյ հուսկ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 51։)
ὁπίσω, ὅπισθε, -θεν, post, a tergo, pone, posterius. Ի յետին կողմն. յետկոյս. ի թիկանց կուսէ. զկնի. էտեւը, էտեւէն, ետքը. արտտա, արտընտա.
Ունկն դնէր առ դրան խորանին, քանզի յետոյ նորա կայր. (Ծն. ՟Ժ՟Ը. 10։)
Թագեաւ յետոյ դրանն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Նուիրեալն կայ յետոյ քահանային. (Դիոն. եկեղ.։)
Մատուցեալ յետոյ մերձեցաւ ի դրօշակ։ Եկն ի մէջ ամբոխին յետոյ։ Լի էին աչօք։ առաջոյ եւ յետոյ. եւ այլն.
Ամօթով մտանէ, յետոյ կայ. (Իգն. ՟Է։)
(որպէս հոլովականն բառիս Յետ, ոյ) Ի թիկանց. զկնի.
Մինչեւ դարձցին խնդրակքն յետոյ ձերմէ. (Յես. ՟Բ. 16։)
Յետնեալ. զրկեալ.
Ի չքնաղ եւ ի սքանչելագործ սրբոյն յետոյ գտաք, եւ ի մեծ բարկութենէ անտի պաշարեալք եղեաք. (Սերեպիոն յղ. անտոնի.։)
Զկնի եկեալն. նորագոյն.
Ոչ ոք է առաջին քան զնա, եւ ոչ ոք է յետոյ նման նմա. (Եզնիկ.։)
ἕσχατον extreme, ultimo ὔστερον postea, postremo. Ապա. զկնի. երկրորդ կամ յետին կարգաւ եւ ժամանակաւ. յետ այնորիկ. ետքը, ետքէն. սօնզրա.
Յետոյ չուեսցեն։ Երթային յետոյ ընդ անքուսայ։ Առ ժամանակ մի պարարէ զքիմս քո, բայց յետոյ դառնագոյն եւս գտանի քան զլեղի։ Յետոյ ասիցէ, թէ զղջացայ։ Յետոյ զղջացաւ։ Յետոյ գան։ Յետոյ մատուցեալ երկու սուտ վկայք։ Նախ թագաւորն ասորեստանեայց, եւ յետոյ արքայն բաբելացւոց. եւ այլն։
ՅԵՏՈՅ ԿՈՂՄՆ. ՅԵՏՈՅ ԿՈՅՍ. ՅԵՏՈՅՔ. τὰ ὁπίσθια posteriora τὰ ὁπίσω quae post, vel retro. Յետին կողմն. կողմն թիկանց. եւ Թողեալն յետս կոյս, էտեւի կողմը՝ էտեւները. արտը, արգասը, արտտա օշան՝ գալան.
Յետոյ կողմն մարմնոյ այծի ոտս էր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ծածկեսցես զապարումս փեղկից խորանին յետոյ կողմանէ. (Ել. ՟Ի՟Զ. 2։)
Թեւս եւ բազուկս եւ յետոյս կոյս. (Դիոն. ածայ.։)
Թողոյր զարեգակն յետոյս կուսէ անձինն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Տեսցես զյետոյսն իմ, բայց երեսօ իմ քեզ մի՛ երեւեսցին։ Ծովն ի վերայ նոցա, եւ յետոյքն իւրեանց ի ներքոյ. (Ել. չգ. 23։ ՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 4։)
Զառ ի յետոյսն մոռացեալ է, եւ ի յառաջադէմսն նկրտեալ եմ. (Փիլիպ. ՟Գ. 13։)
Այսոքիկ են Աստուծոյ յետոյքն. զկնի նորա ծանօթութիւնք նորա. (Առ որս. ՟Է։)
Որք զյետոյսն մոռացեալ են, եւ ի հայրենի տանէն ի բաց գնացեալ ըստ աստուածային սիրոյն ցանկութեան. (Լմբ. յայտն.։)
Մինչդեռ արշաւեմս, առ ի յետոյսն հակամիտեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Յորժամ ի մուտս զյետոյսն խանձիցէ. (Շիր.։)
ՅԵՏՈՅ ՀՈՒՍԿ. ՅԵՏՈՅ ՅԵՏՈՒՍՏ. ՅԵՏՈՅ ՈՒՐԵՄՆ. cf. ՀՈՒՍԿ ՅԵՏՈՅ. եւ ՈՒՐ ՈՒՐԵՄՆ. ἕσχατος, ἑσχάτως, ὔστερον postremo, deinde, tandem. սօն սօնունտա, էն սօնզրա, նետէն սօնզրա.
Զի գոնեայ ապա յետոյ յետուստ իշխելովն ծանիցուք զշնորհս. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Ապա յետոյ յետուստ երեւեցաւ այն ինքն, որպէս եւ էրն ինքն ի սկզբանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Յետոյ ուրեմն մտերմութիւն վաստակոց առ թագաւորսն մեր ցուցեալ՝ բդեշխութիւն կողմանցն արժանաւորեցան առնուլ. (Խոր. ՟Ա. 22։)
ՅԵՏ ՈՐՈՑ (ըստ հին ոճոյ). Յետ այսց բանից.յետ այսորիկ.
Յետ որոյ՝ ոչ բանի ինչ աստուածայնոյ, եւ ոչ յայտնութեան ինչ իրիք եզելոյ սա քաջայոյս եղեալ կոչէ զաստուած։ Յետ որոյ նոյն ժամանակագիր յառաջ մատուցեալ՝ ասէ, եւ այլն. (Խոր. Ա. 4. 8։ Բ. 63։ Գ. 60։)
Յետ որոյ ի չափ փարթամութեան ծնողաց իւրոց հասեալ, եւ այլն. (Վրք հց. ԺԴ։)
(ըստ նոր ոճոյ). Յորմէ հետէ. քանի որ.
Յետ որոյ էառ զփրկական մկրտութիւնն, ոչ երդուաւ. (Վրք. հց. ձ.։)
from behind;
after, at last;
back, the buttocks;
nakedness;
— ուրեմն, lastly;
— կողմանէ, behind, from behind.
Յետոյ. հուսկ յետոյ. ետքէն. ետքը.
Յորժամ առնէր Աստուած զարարածս, յետուստ արար զմարդն. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
ՅԵՏՈՒՍՏ. նխ.մ. ἑκ τῶν ὁπίσω, ὅπισθεν posterius, pone, a tergo. Յետոյ, այսինքն ի յետին կողմանէ. ի թիկանց. էտեւէն, կռնըկէն.
Յետուստ խորանի, կամ որմոյն մերոյ. (Ել. ՟Ի՟Զ. 22։ Երգ. ՟Բ. 9։)
Ծակել զորմն յետուստ։ Հողմն յետուստ վարէր. (Տէր Իսրայէլ.։ Վրդն. ել.։)
ՅԵՏՈՒՍՏ ԿՈՂՄԱՆԷ. Նոյն ընդ վ.
Յետուստ կողմանէ ընկեցին խարիսխս չորս. այսինքն ի խելաց նաւին. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 29։)
Կորովութեամբ ձգեալ յետուստ կողմանէ. կռնըկէն .... (Խոր. ՟Բ. 82։)
ՅԵՏՈՒՍՏ. գ. τὰ ὁπίσθια posteriora. Յետին կողմն. գաւակ. կռնակ. էտեւի կողմը.
Յայտնեցաւ յետուստ քո։ Մերկացից զյետուստ քո։ Յայնեցից զյետուստ քո. (Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 22. 26։ Նաւում. ՟Գ. 5։ Նար. ՟Ժ՟Թ։)
ՅԵՏՈՒՍՏ. մ. ὔστερον postea, post modum, demum. Յետոյ՝ ըստ ժամանակին. յետոյ ուրեմն. ապա. ետքէն.
Յետուստ ի վախճան ժամանակի ինքն զինքն երեւեցոյց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
behind, backward;
walking backwards;
— — չոգան, they fell back;
— ընդդէմ, backward;
in an opposite sense, in the contrary directions, against the grain, in a wrong sense or way, contrariwise;
contrary, against, opposite, inverse;
ձախողակի — ընդէմքն պատահեաց նմա, every thing went wrong with him;
fortune was against him;
— or — ընդդէմ դառնալ, to turn back, to retrace one's steps, to return, to go or come back;
կապել զձեռս —, to tie the hands behind one;
cf. Ձեռն;
— կալ, կասել, to cease, to stop;
to abandon, to leave;
— կացուցանել, to hinder, to deter, to divert from;
— հարկանել, to reject, to refuse, to confute, to disprove;
— ընկենուլ, to reject, to contemn, to despise;
— տանել, to abandon, to leave;
— ունել, to hinder, to impede, to divert from;
ձեռս —, with the hands tied behind.
ὁπίσω, εἱς τὰ ὅπισθεν, ὁπισθίως post, retro, inposteriora, retrorsum. եւ բայիւ ἁποστρέφω, ἑπιστρέφομαι averto, reverto, -or ἁποκροῦμαι propello. Յետկոյս. ի թիկունս կոյս. ընդ կրունկն. եւ Ի բաց. ե՛տ, դէպ ի էտեւ, էտեւորանց.
Դառնալ յետս։ Յետս դարձուցանել։ Դարձոյց զիս յետս իմ։ Անկաւ հեղի յաթոռոյն յետս։ Եղեն յետս, եւ ո՛չ յառաջ.եւ այլն։
Յետս կացին ի սուրբ պատուիրանէն. (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 21։)
Ի հայրենի օրինացն յետս կալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ընկեցեալ յետս զմարմնական պատիւն՝ զհետ ընթանայր երկնաւորին. (Խոր. ՟Գ. 47։)
Յետս հարեալ վատթարիցէ զնա. (Եզնիկ.։)
Յետս արարեալ՝ զարկոյց զնոսա յորսայս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 31։)
Որպէս ամենայն հեզութեամբ յետս հարկանէր զամբաստանութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
Որչափ ջանայ ոք հասու լինել (Աստուծոյ), այնչափ յետս հարկանի յանհետազօտելի բնութենէն Աստուծոյ. (Պրոկղ. ոսկ.։)
Զամենայն անարժանս յառաջ մատուցանէր, եւ զարժանաւորս յետս տանէր։ Զաշխարհն Աղձնեաց ըստ նմին օրինակի յետս կալաւ (այսինքն կասեցոյց). (Եղիշ. ՟Բ. ՟Դ։)
Նոքա զայս լուեալ՝ յետս ձգէին. (Երզն. մտթ.։)
ՅԵՏՍ ՅԵՏՍ. Նոյն ընդ վ. εἱς τὰ ὁπίσω in posteriora ὁπισθοφανῶς retrorsum.
Գնացին յետս յետս, եւ ծածկեցին զմերկութիւն հօրն իւրեանց։ Յետս յետս չոգան, եւ զարկան զգետնի. (Ծն. ՟Թ. 23։ Յհ. ՟Ժ՟Ը. 6։)
ՅԵՏՍ ԸՆԴԴԷՄ. ὁπισθοφανῶς, ἁντιστρόφως retrorsum, in adversum ὁπισθοφανῆς oppositus. cf. ՅԵՏՍԵՐԵՒԱԿԻ, cf. ՅԵՏՍ ՅԵՏՍ. կամ մ.ա. Դէմ ընդդէմ, ի հակառակ կողմն շրջեալ. հակառակ.
Զերեսս իւրեանց յետս ընդդէմ ունէին. (Ծն. ՟Բ. 23։)
Յետս ընդդէմ ընթերցաք զգեղեցիկ գրեալսն. (Եղիշ. միանձն.։)
Եկիր, եւ ամօթալից դարձար. գնացեր դու յետս ընդդէմ, եւ ամօթով. (Ճ. ՟Ժ.։)
Սկսան երկրորդել (զբանն) յետս ընդդէմ։ Յետս ընդդէմ աւադիկ գործին ի ձեզ. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
Բերան ունել, եւ ոչ իբրեւ ծառայիւն վճարել նովաւ պէտս ինչ, այլ յետս ընդդէմ, զի յանօգուտ եւ յանպատշաճ իրս վարեմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Անհնազանդ եւ յետս ընդդէմ գնացիւք. (Յճխ. ՟Դ։)
Ձախողակի յետս ընդդէմքն պատահեաց նմա։ Մեք ըստ յետս ընդդէմ գնացից մերոց զձախողակի հատուցումն ընկալաք. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. խաչել.։)
to dream, to have a dream or vision;
to rave, to be light-headed;
— յարթմնի, to dream wide awake;
երազովք —, to dream dreams;
— ստէպ, to have many unquiet dreams;
երազ յերազեցաւ ինձ, I have dreamed.
եւ հ. ՅԵՐԱԶԱՆԱՄ ՅԵՐԱԶԻՄ. որ եւ ԵՐԱԶԱՆԱՄ, ԵՐԱԶԻՄ. ἑνυπνιάζομαι somnio. Երազ կամ յերազի տեսանել, եւ երեւիլ.
Յերազանան յանկողինս իւրեանց։ Ծերք ձեր երազովք երազեսցին. (Ես. ՟Ծ՟Զ. 10։ Գծ. ՟Բ. 17։ Ծերք ձեր երազս յերազեսցին. Սեբեր. ՟Ե։)
Երազ յերազեցաւ ինձ. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 25։)
long;
a long or great while or time;
— հիւանդանալ, to have a long illness.
μακράν longe, prolixe. Ընդ երկար. ընդ երկայն ժամանակ ձգեալ. երկնկեկ.
Խօսեցար վասն տան ծառայի քո յերկար. (՟Բ. Թագ. ՟Ե. 19։)
Յերկար հիւանդացեալ վախճանեցաւ. (Խոր. ՟Գ. 12։)
Ճնճղուկ ոչ յերկար, այլ սակաւ ինչ թռչի. (Իսիւք.։)
Խոստանամք չքահանայանալ եւ ոչ քեզ առ յերկարս ի վերայ աշխարհիս մերում։ Չկարացեալք հանդուրժել առ ի յերկարս։ Ոչ եւս առ ի յերկարսն հանդուրժել կարացեալ. (Փարպ.։)
Ի դորա յերկար խաղաղութեանն եւ մեք առողջութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր։ Հասեալ ի յերկար ծերութիւն՝ վախճանեցաւ. (Եղիշ. ՟Բ։ Փարպ.։)
longliving, long-lived;
— լինել, to live long;
— առնել, to lengthen life.
ՅԵՐԿԱՐԱԺԱՄԱՆԱԿ ՅԵՐԿԱՐԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ ՅԵՐԿԱՐԱԿԵԱՑ. πολυχρόνιος diuturnus, longaevus. որ եւ ԵՐԿԱՅՆԱԿԵԱՑ, ԵՐԿԱՐԱԿԵԱՑ. Որ կայ կամ կեայ ընդ երկար ժամանակ. բազմաժամանակեայ. եւ Երկայնակեաց.
Եթէ յերկարաժամանակ լինէիր։ Յերկարաժամանակեայ ապաշխարութեամբ ուղղել. (Մխ. առակ.։ Բրս. հց.։)
Յերկարակեաց զծնունդսն շնորհել, կամ առնել։ Յերկարակեաց եղեալ՝ մեռանի։ Եղկելի յերկարակեաց ծերութիւն ամպարշտաց. (Ագաթ.։ Վրդն. պտմ.։ Նախ. իմ.։)
cf. Յերկարեմ;
— օր ի յօր, to procrastinate, to postpone or defer from day to day;
—ձգեցան իրքն, that affair went on slowly.
παρατείνω protendo. Յերկար ձգել. յերկարել. կ. իբր ձ. յերկարիլ. երկնցընել, երկան ատեն պահել, դիմացենլ, ուշացնել, եւ երկննալ.
Վասն նոցա Աստուած զթագն թագաւորին Սենեքերիմայ յորդիս քո դարձուցեալ՝ յերկարաձգէ յերկրի. (Խոր. առ արծր.։)
Զի մի՛ յերկարաձգեալ զգերհատուցական բանիս՝ յետնեալ գտցուք յառաջիկայ մեզ գրաւորութենէն. (Արծր. ՟Գ. 6։)
Զայս մարմնոյ իմ ցաւ յերկարաձգել ինձ խնդրեմ ի Տեառնէ Աստուծոյ իմոյ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Ոչինչ նուազ ընդ երկրիս տեւողութեան յարամնալ եւ յերկարաձգել. (Պիտ.։)
Յերկարաձգէր պատերազմն ի մէջ երկորունց՝ մինչեւ ի գլուխ ելանել ամին այնմիկ. (Ղեւոնդ.։)
Իսկ ոմանք ի բուսոյ տհաս հասակին՝ չարութեամբն յերկարաձգեալ։ Մի՛ օր ի յօր յերկարաձգեսցես. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ծ՟Ը։)
to prolong, to prorogue, to delay, to put off, to protract, to spin out;
ոչ — զկեանս իւր, to be short-lived;
ոչ յերկարեսցէ աւուրս, let his days be few;
առանց յերկարելոյ իսկ ասացից, in a word;
զի՞ —, in short, in fine;
cf. Յերկարիմ.
ՅԵՐԿԱՐԵՄ ἑκτείνω, μακρύνω, μηκύνω extendo, elongo, prolongo, prolixo. որ եւ ԵՐԿԱՐԵԼ. Երկայնել. յերկարացուցանել. յերկարաձգել.
Յերկարէի զբանս իմ, եւ ոչ անսայիք։ Ոչ յերկարեսցէ աւուրս։ Յերկարեն զաղօթս։ Յերկարեսցէ Աստուած մարդկան։ Խօսեցայ եւ արարից, եւ ոչ եւս յերկարեցից։ Ոչ յերկարեսցես առնել զայդ.եւ այլն։
Ոչ յերկարեալ զկեանս իւր՝ վախճանի. (Խոր. ՟Գ. 10։)
Յերկարեն հարուածս ի ծնօտսն. (Բրսղ. մրկ.։)
Յերկարէ (Յիսուս) զհայցուածսն (քանանուհւոյն)։ Յերկարեցի զտուրսն, զի ցուցից զնորա հաւատսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
supported by, propped against;
confided in or relied on;
կալ — առ դրանն, to stop at the door;
ընդ միմեանս հարեալ — գթովն խանդազատանաց, united by the bonds of mutual affection.
Յեցեալ. կից յարեալ. եւ Ապաւինեալ. ապաստան եղեալ. սերտ կապեալ. կռթընած.
Եկաց արքայ յե՛ց առ դրանն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 4։)
Ընդ միմեանս հարեալ յեց յեց անբաւ գթովն խանդաղատանաց. (Փիլ. լին. ՟Դ. 52։)
Մատնեաց զարքունի տունն, որ յինքն յեց էր. (Բուզ. ՟Գ. 6։)
cf. Յենարան.
Նեցուկ. յոր ինչ լինի յենուլ.
Ցուպ նեցուկ եւ գաւազան ... մոյթ յեցուկ մակագրական. (Մագ. խչ.։)
cf. Յիմարեցուցանեմ.
Զփարիսեցիսն վտանգէ, եւ զդպիրսն յիմարէ. (Զքր. կթ.։)
to bear in mind, to call to mind, to remember, to recollect;
to record;
յիշեա զիս, remember me;
don't forget me;
յիշե՞ս, do you remember ?
չյիշեմ զանունն, I don't remember his name, I have forgotten his name.
μνάομαι, μιμνήσκομαι, μνηονεύω, ἁναμιμνήσκομαι memini, recordor, commemoro, memor sum. Յուշ բերել. յիշատակել. զանցեալսն ածել զմտաւ. նորոգել զեղեալսն ի մտի.
Յիշեաց Աստուած զՆոյ։ Ո՞վ է մարդ, զի յիշես դու զնա։ Յիշեա՛ Տէր զգթութիւնս քո։ Յիշեա՛ զիս Տէր ըստ ողորմութեան քում։ Այլ զիս յիշեսջի՛ր, յորժամ բարի լինիցի քեզ։ Յիշեսցես զիս առաջի փարաւոնի։ Յիշեցի զԱստուած, եւ ուրախ եղէ.եւ այլն։
Յորժամ զտիպսն՝ զորոց հաստատեացն, եւ զորոց իմացաւն՝ ամբողջ պահէ, յիշել ասի. (Նիւս. բն.։)
Եթէ ցանկ զԱստուած յիշեմք, չախորժիցեմք զչարիսն յիշել. (Ոսկ. եբր.։)
Ցանկալի են գործքն, զի զյիշատակն մեր անմահ պահեն. զի մի՛ յիշիցիմք միայն, այլ զի ի բարիս յիշիցիմք, եւ մի՛ ի չարիս, որպէս Յուդա եւ այլք. (Գէ. ես.։)
Չյիշեցան նոցա. այսինքն ոչ յիշեցին նոքա, կամ չեղեն նոցա յուշ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ռամկական ոճով ասի,
Ուր ոչ յիշուի անուն խաչին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
monitor, admonisher;
prompter;
cf. Գրապանակ.
ՅԻՇԵՑՈՒՑԱՆՈՂ ՅԻՇԵՑՈՒՑԻՉ. ἁναμιμνήσκων, νουθετῶν in memoriam revocans, monitor, revelator. Որ յիշեցուցանէ. յուշարար. ազդ արարօղ.
(Կարգէ) եւ զյիշեցուցանօղս երկուս ի ձեռն գրոց ... եւ բարի յիշեցուցանողին հրաման տայ՝ ի բարկութեան արքայի եւ յանիրաւ հրամանս յիշեցուցանել զիրաւն եւ զմարդասիրելն. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Որ լինի յորդորիչ եւ յիշեցուցիչ խոստացեալ անպատում պարգեւացն. (Յճխ. ՟Բ։)
Բազում ինչ յիշեցուցիչ իրացն կազմէ Աստուած, զի մի՛ յորժամ սքանչելիքն անցանիցեն մոռանայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
Եղիցին նոքա յիշեցուցիչք օրինացն՝ մտացն նոցա. (Եփր. ղեւտ.։)
ՅԻՇԵՑՈՒՑԻՉ. գ. Գրապանակ, յորում գրեալ էին օրէնք ի յիշեցուցանել.
(Օրինականք) որք ոչ կամին յիշել ինչ՝ յորոց եղեն եւ եդան, զի պահեալ լիցին, այլ զյիշեցուցիչն զարդու սակս կրեն լայնելովն եւ երկայնելով. (Իգն.։)
cf. Յիշոցնատու.
ՅԻՇՈՑԱՏՈՒ կամ ՅԻՇՈՑՆԱՏՈՒ. Տուօղ զյիշոց. թշնամանադիր կամ հայհոյիչ ընկերին. ասի եւ ՊՂԾԱԳՈՐԾԱԽՕՍ, ԶԱԶՐԱԽՕՍ. իշոց տուօղ, յիշընցատու.
Վասն յիշոցատուաց։ Յիշոցատուն կցորդ է ամենայն մեղաց, զոր գործեն մարդիկ. (Կանոն.։)
Յիշոցատուի։ Յիշոցնատուաց կամ յիշոցատուաց։ Ոչ յիշոցնատու։ Յիշոցնատուքն փակեն զդուռն ողորմութեանն Աստուծոյ. (Վրդն. եւ Երզն. խրատ.։)
Առաւել զգուշացարո՛ւք ի պիղծ եւ յանօրէն յիշոցնատուէն. զի որդնալից լիցի բերան յիշոցնատուին յաւուրն դատաստանի. (Կիր. խր.։)
Յիշոցնատու լինէին նմա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
big, pregnant, in the family way;
— լինել, to be with a child or young.
(որպէս թէ՝ ի լի. լի եղեալ). ἑν γαστρί ἕχουσα, συλλάβουσα, ἕγκυος, κυοφορούσα in utero habens, praegnans, gravida. Սաղմն առեալ. կին յղացեալ. ծոցւոր, երկու հոգւով.
Յղի եմ ես։ Եւ էր յղի։ Եւ նա յղի է ի ծերութեան իւրում։ Երկն յղւոյ։ Յարգանդի յղւոյ։ Մխիթար լիցի յղեաց։ Յղեաց եւ ստնտուաց։ Յղին եւ ծնեալն.եւ այլն։
Զո՛ր կիրս եւ կրէ որովայնն յղեաց. (Իսիւք.։)
Յղիքն յերկուս ոգիս են. (Զքր. կթ.։)
Ի (Հին բռ.) նիւթական հելլենաբանութեամբ գրի,
Յղի, ներառ, փաղառ։
much, great, much of, a great deal of;
—ք, many, several;
—ք ի մարդկանէ, most men, most people, the generality of mankind;
— անգամ, many a time, often.
Յոլով ժամանակս առանձնանալ. (Պիտ.։)
πολύς, πολλοί multus, numerosus, amplus, plerique, bona pars, multitudo πλεῖον, πλείονες plus, plurimus, plures, complures. Բազում. շատ. յաճախ. յոգն. մեծ մասն. (լծ. եւ հոյլ. ժողով. հոլով. բոլոր. յն. օ՛լօս, բօլի՛. թ. ուլու, պօլ. որպէս չօգ, իֆրաթ ).
Տո՛ւր սակաւ, յորմէ յոլովդ ունիս (այսինքն յԱստուծոյ)։ Յոլովից տանջանաց։ Ի բանից յոլովից ոչ ինչ է օգուտ. (Ածաբ.։)
Լինի գայթագղութիւն ըստ յոլով պատճառանաց. (Բրս. հց.։)
Ունելդ ըստ յոլով եղանակս ասի։ Ի վերայ յոլովից (ըստ յն. ոճոյ. իբր առաւել). (Արիստ. որակ.։)
Զյոլով մասն աշխարհիս։ Եկեալ յոլովից կողմանց։ Մինչ յոլովից (կամ շատից՝) մկրտել յանհաւատից. (Խոր.։)
Յոլով գտանէր զիւր անկեալս քան զհայոց գնդին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յոլով են առ այսոսիկ սրբոցն բանք։ Յոլովից մաղթանաց, կամ պաղատանաց։ Յոլով շնորհակալութիւն. (Խոսր.։)
Վասն յոլով աստ չարչարանացն՝ առատագոյն են անդ բարութիւնքն. (Գէ. ես.։)
ՅՈԼՈՎՔ. գ. Բազում մարդիկ, բազումք ի մարդկանէ.
Յոլովք ի նոցանէ։ Յոլովք ի ժողովրդենէն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 29։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ. 18։)
Յոլովք ի նախարարաց։ Զյոլովից կորզելով զիշխանութիւն. (Խոր.։)
Յոլովիւք ոմամբք. լինի ած. եւ գոյ. (Պիտ.։)
ՅՈԼՈՎ. մ. πολύ, πλείον multum, plus, valde, plurimum. Շատ. բազումս. յոյժ. առաւել. յաճախ. ստէպ. բազում անգամ.
Ուսուցանէր մանկանց՝ սակաւ խօսել, եւ յոլով իմանալ։ Է ոմն մարդ, որ ուտէ յոլով, եւ դեռեւս քաղցեալ է. (Ճ. ՟Բ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Յոլով աշխատ եղէ գտանել զորպէսն։ Եւ յայնմանէ յոլով փառաւորեցաւ անունն Քրիստոսի. (Վրդն. պտմ.։)
Այսոքիկ ասին ի մէնջ յոլով, եւ լինին եւ ոչ բնաւ. (Բրսղ. մրկ.։)
ՅՈԼՈՎ ԱՆԳԱՄ. մ. πολλάκις saepe. Բազում անգամ. յոլովակի. յաճախակի. շատ անգամ.
Այնոքիկ յոլովակի եւ յոքունց աստ հանդիպեցան. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
Ընդէ՞ր յոլով անգամ ասաց զայս առ նոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
Ընդ այլով յոլով անգամ նուաճեալ թագաւորութեամբ. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Առ մարդիկ յոլով անգամ զայս առնեմք։ Ոգւոյ յոլով անգամ գիրք շունչ կոչեն։ Յոլով անգամ ասացաք, թէ բազում են փորձութիւնք. (Խոսր.։)
Դարմանէր զնոսա՝ յոլով անգամ եւ անձամբ սպասաւորելով. (Վրդն. պտմ.։)
ՅՈԼՈ՛ՎՍ cf. ՅՈԼՈՎ. մ. Յոլովս մեղանչեն, կամ ծիծաղին. Ի գիրս խոսր.։ (Բրսղ. մրկ.։)
Ոչ միայն զիւրեանցն, այլեւ յոլո՛վս անգամ (այսինքն յոլով իսկ) զթշնամեացն զարգաւանդահողն վտարեն երկիր. (Պիտ.։)
to cause to abound or increase, to augment, to multiply;
cf. Յոլովանամ.
ՅՈԼՈՎԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՅՈԼՈՎԵՄ. πλεονάζω multiplico ἑπιτείνω extendo. Բազմացուցանել. առաւելուլ. յաճախել. յերկարել. շատցընել.
Յոլովացուցեալ ցանկութիւն՝ աւելորդ է, միանգամայն եւ վնասակար մարմնոյ եւ հոգւոյ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 48։)
Յոլովեն զոսկի իբրեւ զկուռս. (Ճ. ՟Գ.։)
Աճեցուցանէ զահն, յոլովէ զկասկածն։ Քանզի եցոյց զվնասն՝ եթէ մեծ է, յոլովէ ե՛ւս զհրամանն։ Անձանց շահս յոլովեմք. (Ոսկ. ես.։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 21։ եւ փիլիպ. յորմէ եւ Սարգ. յուդ. ՟Դ։)
Վանեսցէ զհակառակամարտն, եւ ընդ յաղթութեանն յոլովիցէ ինքեան աւար. (Պիտառ.։)
ՅՈԼՈՎԵՄ, եցի. չ. ՅՈԼՈՎԻՄ եցայ. ձ. πλεονάζω, πλεονέκτω, προστίθημι, ὐπερβάλλω abundo, appono, supero եւ այլն. Յաճախել. բազմանալ. առաւելուլ կամ յաւելուլ. կր. իբր զօրանալ. յոլովանալ. հանապազորդել. ստէպ դեգերիլ.
Որ յոլովեաց ի գիտութիւն, յաւելցէ ի ցաւս. (կամ որ յաւելու ի գիտութիւն, յաւելու ի ցաւս). (Ժղ. ՟Ա. 18։)
Երկիւղ Տեառն քան զամենայն յոլովեաց. (Սիր. ՟Ի՟Ե. 14։)
Թէ մի ինչ պակասիցէ կամ յոլովիցէ, ցաւս գործէ ի մարմնին. (Եզնիկ.։)
Ժամանակաւն յոլովէ ուղղագործն. եւ յամելով ի պատժոցն կարծէ շահել ինչ յանցաւորն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
Ի պաշտաման դիցն յոլովելոյ։ Զցայգ եւ զցերեկ յոլովէին ի նոյն պաշտամունս (հոգեւորս)։ Յորժամ մոռանայցեմք զերկիւղն Աստուծոյ, եւ ի չարիսն յոլովիցեմք. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
Հանդէսն յոլովի, եւ յամենայն կողմանց զճգնողաւն հոսին քրտունք։ Աճեն նմա (բարկութիւնք) յաշխարհական լիութենէս, եւ յոլովեն ի զօրութենէ աշխարհիս։ Նոցա մեծութիւնքն աճէին, եւ սորա աղքատութիւնն յոլովէր. (Իսիւք.։)
Գիտիցեմք յարդարութիւն յոլովել։ Յոլովեսցէ յողորմութիւն։ ՅԵգիպտոս յոլովեաց աստուածպաշտութիւնն. (Խոսր.։ Յհ. գառն.։ Վրդն. աւետար.։)
Մեծագոյն յետ դարձին զյոլովիլն ի տունս քան զառաջինն ասէ լինել. եւ ոչ միայն յոլովիլ, այլ աճել յուղղութիւնս. (Մխ. երեմ.։)
cf. Յողդողդեցուցանեմ.
κατασείω exagito προσίστημι offendo σαλεύω moveo, agito. Խախտել. խարխարել. շարժլել. տատանել. յուզել. վրդովել.
Եհան ի մտաց զահն եւ զկասկածն։ Որ յողդողդէր զմիտս լսողացն։ Յողդողդել զքարոզութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9. 11։ եւ Ոսկ. հռ.։)
Զանմեղս յողդողդեն. կատարելոց ինչ օգուտ ոչ լինին (ոյք ի լեզուս եւեթ խօսին). (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Եթէ գթասցի եւ ողորմեսցի, միթէ անիրաւութի՞ւնն յողդողդեաց զնա. (Եփր. համաբ.։)
Ոչ կարաց յողդողդել զնա. (Լմբ. պտրգ.։)
Եւ յողդողդեալ գերի գնայցէ. (Նաւ. ՟Գ. 10։)
Ոչ շարժեցաւ կամ յողդողդեցաւ՝ թիւրեալ ի հաւատոց անտի. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Զյողդողդեալսն վերստին հաստատէր. (Խոսր.։)
Նախ հաստատեսցին, եւ ապա յողդողդեսցին. (Երզն. մտթ.։)
cf. Յորդագնաց.
Որ խաղացեալ հոսի յորդութեամբ. յորդագնաց. յորդեգնաց. յորդահոս. յորդաբուղխ.
Անձրեւք յորդախաղաց ուղխից բռնութեան. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ի յորդախաղաց ջուրն՝ որ իջանէ ի լերանցն։ Բղխեցոյց աղբիւր յորդախաղաց ուղխիւք. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ի՟Բ։)
Յորդախաղաց գետոցն հրեղինաց։ Յորդախաղաց հրոյն տոչորման։ Յորդախաղաց վտակաց ոգէ շնորհ վարդապետութեան։ Զյորդախաղաց վտակսն Յորդանանու. (Սարկ. աղ.։ Սկեւռ. աղ. եւ ի լմբ։ Ճշ.։)
exhorted, encouraged;
prompt, ardent, diligent, eager, desirous;
copious, abundant;
andante;
exhortation;
— սրտիւ, կամաւորութեամբ, heartily, willingly, gladly;
— փութով, diligently, eagerly, promptly, readily;
— լինել, to exhort, to incite, to induce;
— երգել, to sing andante;
առ ի — վաստակոց, to inspire with the taste for labour, to incite to work.
Եթէ զձեզ յորդոր եւ յօժար (կամ յորդոր յօժարութեամբ) տեսանիցեմք դարձեալ առ աստուածութիւն անդր. (Ագաթ.։)
Պիտոյ է յորդորս եւ արթունս եւ զուարթունս լինել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
σπουδαῖος, σπουδάζων studiosus, pronus εὕθυμος promptus. Յորդ եւ առատ սրտիւ եռացեալ. յորդեռանդն. կարի յօժար. յօժարամիտ. փոյթ. փափաքօղ. մտադիւր. կամակար. ինքնակամ. դիւրին. դիւրապատրաստ.
Յիշեսցուք զառատ սէրն Քրիստոսի, եւ յորդոր լիցուք (այսինքն փո՛յթք) յապաշխարութիւն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Յորդոր փութով. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
Յորդոր կամաւորութեամբ։ Յորդոր սրտիւ։ Ճանաչելով ի նոյն խորհուրդ չարութեան յորդոր եւ զկամս Միհրներսեհի. (Փարպ.։)
Հոգիս յորդոր է. իսկ մարմինս տկար. (Բրս. արբեց.։)
Ուժգինք էին, եւ յորդորք ի չարութիւն. (Ոսկ. գծ.։)
Ազգասէրք, այլեւ յորդորք ամենեւին ի քաղաքաց խնամակալութիւն։ Փափագելի ցանկութեամբ յորդորս առ ինքեանս գործեսցեն զմարդիկ։ Յորդորք ի հանդիսի պատուիրանապահութեանն լինել. (Պիտ.։)
Յորդոր եւ խնդալից սրտիւ. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Յորդոր քաջասրտութեամբ ի պատերազմին տեղւոջն կային. (Պտմ. աղեքս.։)
Մայրն Մարիամ հառաչմամբ յորդոր, կայր գրկապատեալ ոտիցն ահաւոր։ Ցնծայր յորդոր գետն Յորդանան. (Գանձ.։)
Յորդոր եւ սո՛ւր է ձայն վանգացն այնոցիկ. (Մագ. քեր.։)
Գետ յորդոր հրոյ ելանէր. (Ոսկիփոր.։)
ՅՈՐԴՈՐ. գ. իբր Յորդորումն. յորդորակ.
Յորդոր (կամ Յաւուր) տօնիս ձեր յիշատակ. (Շար.։)
full of ardour, eager, desirous, ardent, prompt, ready;
— առնել, to exhort, to persuade;
— լինել, to be eager, desirous.
πρόθυμος promptus, alacer, sedulus. Մտօք կամ ոգւով եւ սրտիւ յօժար. յորդոր կամ յորդորագոյն, յօժարամիտ եւ փութաջան.
Յորդորամիտս լինել առ նեղութիւնս։ Ի նոյն միտս չարչարանաց յորդորամիտս լինել. (Վրք. ոսկ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Զդստերս Երուսաղէմի յորդորամիտս առնէ։ Վասն յորդորամիտս առնելոյ զնոսա ի հաւատս։ Զի յորդորամիտս արասցէ զպատուիրանսն կատարել. (Նիւս. երգ.։ Իգն.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
to seek, search or inquire after, to make search for, to ferret out, to hunt after;
to examine, to discuss;
to agitate, to move, to trouble;
to excite, to incite, to provoke, to stir up, to move sedition;
— զծով եւ զցամաք, to seek everywhere for, to ransack;
— խնդիրս, to breed disputes, to excite quarrels.
ἑρευνάω (լծ. հյ. որոնել), ἑξερευνάω scrutor, perscrutor, investigo, perquiro . Յոյզ ի խնդիր ելանել. խուզել. քննել. հետազօտել. խնդրել՝ ըստ որում որոնել. (իսկ ռմկ. ուզել, է խնդրել, որպէս կամիլ. այլ որոնելն եւ յուզելն ասի՝ փնտռել, փնտռտել, պրպտել, տնտղել, երնել ).
Յուզեաց, եւ եգիտ զսկիհն յամանի Բենիամենի։ Յուզեաց լաբան զամենայն տունն, եւ ոչ եգիտ զկուռսն։ Յուզեցեր զամենայն զինչս իմ։ Ո՞ արար զիրս զայս. եւ յուզէին եւ քննէին. եւ այլն։
Յուզեաց, եւ եգիտ զոմն. (Խոր. ՟Գ. 39։)
Յուզէի ի յարկս իմ նամակս ինչ. եւ գտի զգիրս զայս ի յոյզ նամակաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
զամենայն զգաստութեան ճառս յուզեցի (ի խրատ լսողաց). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
ՅՈՒԶԵԼ. ταράσσω, -ττω turbo, conturbo ἑξαγείρω, διερείγω, στασιάζω, παρέχω suscito, wxcito, concito, seditionem moveo եւ այլն. Վեր ի վայր առնել. շարժել. խառնել. յեղյեղել. շարժլել. խռովել. աղմուկ յարուցանել. վրդովել. շփոթել. խարբալել. գրգռել. արծարծել.
Յուզէր զջուրսն ... ջուրքն յուզիցին։ Յուզեցաւ խնամք իմ։ Աղաղակէին յուզեալք ի քահանայապետիցն։ Ծովն ի սաստիկ հողմոյ շնչելոյ յուզէր։ Յոյժ յուզեաց զսրտմտութիւն բարկութեան Անտիոքայ ի վերայ անօրէն Շիմոնի։ Յուզեն հանապազ զժողով նոցա։ Որ մանաւանդ խնդիրս յուզեն.եւ այլն։
Ստէպ ստէպ հողմքն յուզեսցին ի վերայ միմեանց։ Որովք յուզի հոտ ապականութեանց, եւ բուրէ հոտ նեխութեան. (Իսիւք.։)
Յուզէր եւ շարժէր զբուք ձմերայնոյ։ Զողորմած դատաստանն յուզեցաք՝ վրէժ առնուլ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ե։)
Դադարեցոյց զյուզեալ ալիսն։ Զայս ամենայն յուզէ, զի մերժեսցէ զմարգարէն. (Իգն.։)
Երկայնագոյն ճառս յուզել. (Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
Անդ ապա եւ գութք խնամոց յուզիցին արարչական սիրոյն. (Ագաթ.։)
Երիվարքն սկսան վրնջել, եւ պատերազմ յուզել. (Զենոբ.։)
transport, expedition;
— երթալ, լինել, to accompany, to attend, to escort, to convoy.
ՅՈՒՂԱՐԿ ԵՐԹԱԼ, կամ ԼԻՆԵԼ. Յուղարկաւոր լինել. յուղարկել. ճամբա դնել.
Առաքէ ի վերայ նոցա Արտաշէս զՍմբատ ամենայն զօրօքն հայոց, ինքն արքայ յուղարկ (մի ձ. յուղարկաւոր) երթալով աւուրս եօթն. (Խոր. ՟Բ. 50։)
Դու ընդէ՞ր երթիցես, եւ լինիցիս նոցա յուղարկ ի դժոխս. (Եփր. թագ.։)
cf. Ուշ;
cf. Յուշիկ;
— ! take care ! mind !
— ածել, առնել, to recall to one's memory, to cause to remember, to remind;
— լիցի քեզ, ձեզ, recollect, remember;
— եղեւ նմա, he has remembered.
իբր մջ. (ի ձայնէս ուշ. յորմէ Յիշել) իբր Յո՛ւշ լիցի քեզ. զգո՛յշ լեր. կամ ժամանակ է յոյս ինչ ազատութեան հնարելոյ.
Յո՛ւշ տէր, յո՛ւշ. այսինքն՝ թէ հնար ինչ է՝ ի ժամոյս տեղի տալ, եւ անձին զգուշանալ . .. Ցիս արդ յո՛ւշ մի՛ ասէք. զի ինձ յուսալ ի մարդ, եւ կամ պարծել մարդով քա՛ւ լիցի. (Փարպ.։)
ՅՈՒՇ ԱԾԵԼ, ԱՌՆԵԼ. եւ այլն. cf. ՈՒՇ։
ՅՈՒՇ. մ. ՅՈՒՇ ՅՈՒՇ. Որպէս ռմկ. ուշ. այսինքն յամր. cf. ՅՈՒՇԻԿ.
Պարանոցս իմ երկա՛յն է, եւ յոգիս յուշ ելանէ. (Ոսկիփոր.։)
Հարեալ չորից օդոցն ... մեկնեն ի միջոյ ամպոյն յուշ յուշ. (Պիտառ.։)
slowly, softly, easily, leisurely;
softly, gently, mildly;
— գնալ, to go fair and softly;
to walk gravely along.
ռմկ. ուշկեկ. թ. եավաշ ... Հանդարտիկ. մեղմիկ. մեղմով. յամր. ծանր շարժմամբ. կամաց, ծանտր.
Իսկ ծերն յուշիկ ուտէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Որպէս տիկին յուշիկ գընայ, պարան յետեւն ի քարշ կուգայ. (Շ. առակք.։)
Զայս ամէնս աղա՛ եւ մաղէ՛, եւ ընդ մարմինն շփէ յուշիկ յուշիկ. (Մխ. բժիշկ.։)
in despair, without hope, comfortless, brokenhearted, disconsolate, discouraged, despondent;
— առնել, to despair, to take away all hope, to drive to despair, to throw into despair;
— լինել, to be in despair, to lose all hope, to be desperate, hopeless, to give oneself up despair, to despond, to be disheartened, to get discouraged;
— զումեքէ, to despair of a person's life, to give over, to deem past recovery.
ἁνέλπιστος, ἁφεγνώσμενος, ἅθυμος desperans, desperatus. Հատանօղ զյոյս իւր, կամ հատեալ ի յուսոյ. յուսակորոյս. անյոյս. յուսակտուր. եւ Անյուսալի.
Յուսահատ (գտեալ), եւ առանց խոստովանութեան։ Զյուսահատսն ի յոյս կենդանի ածէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ի։)
Այլ եմ նման յուսահատին, քում ծառայից հարկանողին. (Յիսուս որդի.։)
Յուսահատն վհատութիւն, կամ անձկութիւն հոգւոյ։ Սնապարծ յուսահատ. (Նար. ՟Լ՟Է. ՟Խ. ՟Ծ՟Զ։)
Յուսահատ արարի զքեզ, եւ ոչ հեռացար։ Յուսահատ առնէ զնա յողորմութենէն Աստուծոյ. (Ոսկ. մտթ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Չէ՛ պարտ ումեք յուսահատ լինել վասն բազմութեան մեղաց։ Ի տուայտութիւնս մի՛ լինել յուսահատ։ Վասն յուսահատ լինելոյ անփոյթ զբժշկաց արարեալ. (Խոր.։ Նախ. առակ.։ Իսիւք.։)
Յուսահատ էք ի ճշմարիտ կենաց անտի Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
"cf. Յուսահատ առնեմ."
Իբր Յուսահատեցուցանել. ἁπελπίζω ad desperationem adduco. Յուսահատ առնել. բառնալ զյոյս. տալ յուսահատիլ. լքուցանել ի յուսոյ. յուսահատցընել.
Յուսահատեցեր դու զեղբայրն։ Նեղէք եւ յուսահատէք զիս. (Վրք. հց. ՟Զ։)
"cf. Յուսահատ լինիմ."
ἁπελπίζω, ἁθυμέομαι, ἁπογινώσκω despero, spe destituor, deficio. Հատանել զյոյս իւր, կամ հատանիլ ի յուսոյ. յուսահատ՝ յուսակորոյս՝ անյոյս լինել.
Միանգամայն իսկ յուսահատեցան զնմանէն. (Իսիւք.։)
Եւ Յուսակտուր լինել. սրտաբեկիլ. վարանիլ. վհատիլ. լքանիլ. լուծանիլ. տխրիլ. ի սուգ նստիլ.
Մի՛ յուսահատիք տրտմութեամբ։ Մա՛յր խաչեցելոյն, զի՞ լաս յուսահատեալ. (Շար.։)
cf. Յստակեցուցանեմ.
καθαίρω, καθαρόν ποιέω, διακαθαίρω , διατραύω mundo, purgo, expurgo, lustro, nitidum reddo, declaro. Յստակ առնել. մաքրել. սրբել. զտել. պարզել. որոշել. պայծառացուցանել. յիստակել, յըստակցընել, ըստըկել, եւ ըստըկցնել.
Պարտի զմիտս յստակել, եւ զխորհուրդս սրբել։ Յայտնաբանական յստակել զուղղափառութիւնն. (Եզնիկ.։ Պիսիդ.։)
Յստակ ի փշոց զանդս մեր ընձեռեսցուք սերմանօղ մշակողին, եւ զկնի յստակելոյն ոռոգեսցուք զայն հոգեւորական ջրովն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
Զտատասկաբերն պարտուպատշաճ է մաքրել եւ յստակել, եւ պատրաստագոյն յօրինել. (Ոսկ. եսայ.։)
Զնախաբնաւորեցաւդ (բառ) փութալի՛ է մեզ իմանալ, քանզի զայլսն զամենեսեան յստակէ զկնի. (Մաքս. ի դիոն.։)
tie, bond, union, knot;
articulated, composed of articulations;
— մտերմութեան, ընկերութեան, bonds of friendship, ties of society.
σύνδεσμος connexus, colligatio, legamen, vinculum. Ինչ մի յօդիչ եւ կապիչ. յօդ. զօդ. կապ. շաղկապ յո՛ր եւ է կարգի.
Յօդակապ կամ յօդակապք կամ յօդակապովն խաղաղութեան. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Եւագր. ՟Ժ։ Նիւս. երգ.։)
Խաղաղարարք եղեն տիեզերաց, յօդակապք ի քաղանէ բաժանելոցն։ Մարդն է յօդակապ իմանալւոյ եւ զգալի աշխարհացս բնակչացս. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
ՅՕԴԱԿԱՊ. ա. Որ ինչ յօդիւք իցէ կապեալ.
Ոչ կարէին ոտքն յօդակապք հանդուրժել ժոյժ առնել բազմակոյտ յաղթանդամ մարմնոցն թանձրութեան. (Վեցօր. ՟Թ։)
Խոստովանութիւն յօդակապս բարառնութեան. (Նար. խչ.։)
cf. Յօժարագոյն.
ՅՕԺԱՐ. մ. ՅՕԺԱՐԱԲԱՐ προθύμως, προερετικῶς prompte, sponte, ultro, libenter, alacriter. Յօժար կամօք. կամակար. ախորժ հաճութեամբ. յօժարութեամբ. մտադիւր. սիրով, սրտանց.
Սերմանեաց յօժար զսերմանիսն իւր յերկիր. (Եփր. համաբ.։)
Քաջապէս մտին յօժար ի կապանս բանտիցն. (Տաղ.։)
Յօժար զբօսեալ են զկարասեաւ. (Ոսկ. եբր.։)
Ի մեզ միութեանն լինել յօժարաբար։ Զկատարելութեանն յօժարաբար ընձեռեալ ախորժակս. (Կիւրղ. գանձ.։ Պիտ.։)
cf. Յօժարիմ;
cf. Յօժարեցուցանեմ.
ՅՕԺԱՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ կամ ՅՕԺԱՐԵՄ. Հաւանեցուցանել. յորդորել. դրդել.
Զոր ոչ են կարող փոխարէն հատուցանել, բարի առնել յօժարեցուցանեմք. (Նիւս. բն.։)
Զմարդիկ ի կռապաշտութիւն յօժարեցուցանէին. (Կորիւն.։)
Յօժարեցուցանէր զնա՝ մերկանալ ի չարեաց. (Ոսկ. ես.։)
Իշխանութիւնքն բազում ինչ արտաքոյ կամացն Աստուծոյ յօժարեցուցանեն գործել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Յօժարեցին զարքայ՝ փոյթ առնել վասն պիտոյիցն այնոցիկ։ Եղբայրն սկսաւ յօժարել զծերն, եւ ասէ, ճաշակեսցե՛ս հա՛յր, զի քաղցրիկ է. (Կորիւն.։ Վրք. հց. ՟Ե։)
to cut to pieces, to cut up, to tear in pieces;
անդամ անդամ —, to dismember, to tear limb from limb, to pull to pieces, to dilaniate;
— ընդ մէջ, to divide in halves;
to cut or break asunder.
μελίζω membratim concido διχοτομέω, διαιρέω , κερανομέω, διαπίπτω divido, decido ἑκδέρω pellem detraho եւ այլն. Յօդ յօդ բաժանել (կամ իբր յօտել). կտրատել. յօշատել. մասն մասն հատանել. Մորթեսցեն զողջակէզն, եւ անդամ անդամ յօշեսցեն զնա։ Զենին զպասեքն, եւ ղեւտացիքն յօշեցին (յն. մորթեցին)։ Յօշեաց զնոսա ընդ մէջ. եւ զթռչունսն ոչ յօշեաց (յն. բաժանել). եւ այլն։
Մինչեւ յօշեսցին ծունկք նորա։ Անդամ անդամ յօշեցին զնա. (Ագաթ.։)
Ի տէգ նիզակի զմարմինս երկաքանչիւրոցս յօշելով. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Ձեռք բազմագութ կանանց ո՛չ կերակուրս կարկառեցին մանկանց ի զօրանալ պաշարմանն, այլ ի կերակուր զնոսա յօշեցին, եւ սովոյ դեղ զիւրեանցն արարին սիրելիս. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Ըստ անարուեստ խոհակերի, որ ոչ գիտէ ըստ յօդից յօշել զանդամսն. (Գրչ. գէորգեայ.։)
sure, safe, secure, out of danger, assured;
security, safety;
place of safety, shelter;
—ս լինել, to be in security, safe, sheltered;
— or —ս առնել, to assure, to secure.
ՅԱՊԱՀՈՎ որ եւ ԱՊԱՀՈՎ. ἁσφαλής securus ἁπηλλάγμενος vacuus, liber, immunis. Ապ, այսինքն Հեռի՝ յահէ, կամ ի հովէ՝ այսինքն ի հողմոյ. խաղաղ. անքոյթ. անկասկած. աներկիւղ. անհոգ. հեռաւոր.
Արհամարհել զանձն, եւ զընկերն ոչ դատել՝ տեղի յապահով է. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Խաղաղ եւ յապահով ժամանակ իցէ, եւ ոչ գուցէ երկիւղ իբրեւ զառաջինն. (Գէ. ես.։)
Յապահով հանդարտութեամբ. (Փիլ. տեսական.։)
Որ ի հոգոց յապահով իցէ։ Որ զգաստանայն, յամենայն չարեաց յապահով է։ Նախ զնոսա յապահովս առնէ յերկիւղէն, եւ ապա ճառէ զյարութենէն։ Բարւոք ասաց ի Գալիլեա. զի յապահովս առնիցէ ի տագնապէս. (Ոսկ. մտթ.։)
Միւսանգամ յապահովս եղեն ի բնակութիւնս իւրեանց. (Ղեւոնդ.։)
Ելից ի վերայ յապահով (կամ ապահով) երկրին. յն. ի բաց ընկեցիկ։
to retrench, to curtail, to diminish, to cut;
to mutilate, to castrate;
to cut off, to abridge;
to suppress;
— զաւելորդ ուղէշս, to prune, to lop, to trim, to cut;
— զծառս, to detruncate;
— զթեւս, to clip a bird's wings;
— զհերս, to shear, to clip;
to shave;
— զականջս, to crop ears.
περικαθαίρω, περικείρω, κείρω , ἁπωθέω, κόπτω, ἁκροτηριάζω circumquaque purgo, circumcido, circumtondo, amputo, succido, incido, decacumino, miutrilo, trunco. Յատանել. հատանել զմասն. շուրջ կտրել. թլփատել. ի բաց մաքրել. հարթել. սրբել. փոքրել. սափրել. խուզել. յօտել, կտրել, խուզել.
Յապաւեա՛ զամենայն ծառ։ Յապաւեաց Յեսու զորդիսն Իսրայէլի. զամենեսեան թլփատեաց Յեսու։ Յապաւելոցն զերեսօք։ Զյապաւելսն առ երեսօք. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 10։ Յես. ՟Ե. 4։ Երեմ. ՟Թ. 26։ ՟Խ՟Թ. 31։)
Յապաւեն զծառս մշակք դարմանօք։ Զաւելորդ բոյս ի սերմանց եւ ի ծառոց յապաւել եւ խլել ... զաւելորդ ուղէշս յապաւել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Պիտ.։)
Կէսքն (ի ծառոց) իբրեւ յապաւին, կան մնան առանց շառաւիղաց. (Վեցօր. ՟Ե։)
Զերագութիւն թեւոցն յապաւեցին. (Շ. ՟ա. պ. ՟Կ՟Բ։)
Յապաւէ զհերսն. (Լմբ. պտրգ.։)
Հրաման ետ վաղվաղակի յապաւել զնա, եւ ընդ եղբարսն կարգել. (Կլիմաք.։)
adroit, clever, skilful, expert, capable, apt;
industrious;
nimble, expeditious, quick, alert;
cf. Յաջող;
cf. Ձեռն.
ՅԱՋՈՂԱԿ ἑπιδέξιος, εὑφυής expeditus, prosper, commodus, opportunus ἑλαφρός agilis. որ եւ ԱՋՈՂԱԿ. եւ ՅԱՋՈՂԵԱԼ. Անխափան եւ աջողաձեռն. քաջայարմար. բարեդէպ. եւ (հողմ) Բարեշունչ.
Գրիչ յաջողակ օրինացն Մովսիսի։ Գործն էր յաջողակ, եւ յառաջէր ի ձեռս նոցա. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 3։ ՟Բ. Եզր. ՟Ե. 8։)
Տեսանելով զայն յամենայնի յաջողակ։ Էր յաջողակ ի գործս պատերազմի. (Փարպ.։ Կիր. պտմ.։)
Որ պանծայ ի գործ իւր յաջողակ, կորուսանէ զվարձս. (Նեղոս.։)
Զյաջողակ (կամ զաջողակ) խրատուցն կարգաւորութիւնս յարմարական. (Պիտ.։)
Յաջողակ է հողմն։ Մղեցայ գնալ յաջողակ հողմոյս։ Գնացին յոյժ յաջողակ հողմով. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
to prosper, to make prosperous, to favour, to second, to facilitate;
to direct, to govern;
to do, to operate, to act;
—եաց մեզ ըստ բաղդի տեսանել, we were so fortunate as to see.
եւ չ. ՅԱՋՈՂԵՄ εὑοδόω prospero, prosperum facio κατορθόω, κατευθύνω, εὑθύνω dirigo. որ եւ ԱՋՈՂԵԼ. որպէս Աջով ուղղել, առաջնորդել, կամ յաջ կողմն՝ ի լաւ անդր ուղղել. դիւրել. յարմարել. օգնել.
Յաջողել՝ զձեռն տալն եւ զօգնական լինելն ասէ. (Խոսր.։)
Իսկ ըստ յն. ասի, ի լաւ ճանապարհ տանել, կամ ուղղել զուղին, եւ այլն.
Յաջողեա՛ առաջի իմ այսօր ... աջողեաց Տէր զճանապարհ նորա։ Եւ ինձ յաջողեաց Տէր ի տան եղբօր Տեառն իմոյ։ Որ յաջողեաց ինձ ի ճանապարհի աստ ճշմարտութեան։ Զամենայն զի՛նչ եւ առնէր, տէր յաջողէր ի ձեռս նորա։ Զարքայութիւն նորա յաջողեսցէ։ Արարին զտօն՝ յաջողելով տեառն.եւ այլն։
Որ երկնչի ի Տեառնէ, աջողէ զբարեկամութիւն. (Սիրաք. ՟Զ. 17։)
Որ յաջողէ (կամ աջողէ) զամենայն յամենայնի։ Աջողեաց ի ձեզ զզօրութիւնս։ Որ յաջողեացն Պետրոսի յառաքելութիւն թլփատութեանն, յաջողեաց եւ ինձ ի հեթանոսս։ Հաւատք սիրով աջողեալք.եւ այլն։
to prosper, to be prosperous, successful or fortunate, to have great success, to thrive, to succeed in, to contrive to, to get on prosperously, to reach or attain one's aim, to come to a good issue, to terminate propitiously;
— ի վեր քան զակնկալութիւն or զկարծիս, to succeed against all probability;
ոչ-, չ-, to be unsuccessful, to fail, to miss one's aim, to be baffled, to miscarry, to be greatly disappointed;
յաջողեսցին, յաջողեսցի քեզ, you will fully succeed;
all will be well with you.
cf. ՅԱՋՈՂԵՄ. եւ դիմազ. Յաջողութիւն գտանել ուրուք կամ իրիք. յառաջ խաղալ. ուղղիլ. ի դէպ գալ. յարմարիլ.
Ե՛լ յռամովթ Գաղաադ, եւ յաջողեսցիս։ Ուստի ոչինչ յաջողիցիք։ Ոչ յաջողեսցի ձեզ։ Նստաւ Սողոմոն յաթոռ Դաւթի հօր իւրոյ, եւ յաջողեցաւ։ Ասացէ՛ք հա՛սկ հա՛սկ. եւ ոչ յաջողեցան խօսել այնպէս։ Յաջողեցաւ ի վերայ նորա հոգի Տեառն։ Եթէ յաջողեա՞լ իցէ արքայութեանն Աստուծոյ։ Զամենայն զոր ինչ արասցէ՝ յաջողեսցի նմա։ Ոչ յաջողեսցի մարդոյ յանօրէնութենէ.եւ այլն։
Յաջողեցաւ տէրութիւն նորա։ Որ սիրենն զԱստուած, ամենայն ինչ յաջողի նոցա ի բարութիւն։ Որ Քրիստոսի լինի տաճար, մեհեան դիւաց անդր ոչ յաջողի. (Եղիշ. ՟Ա։ Եփր. հռ.։ Խոսր.։)
cf. Նախագուշակ.
Յառաջագոյն գուշակօղ եւ գուշակողական. նախագուշակ. եւ Նախագուշակութիւն.
Յառաջագուշակ տեսողութիւն, մարգարէութիւն. (Ագաթ.։ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի՟Գ.։)
Մկրտէր զմանկունս, որ էր յառաջագուշակ իւրոյ քահանայապետութեանն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Ը.։)
cf. Նախադասեմ.
ՅԱՌԱՋԱԴԱՍԵԼ. Յառաջ դասել. նախադասել.
Նախ բանականն յառաջադասի որպէս վեհ քան զայլսն. (Գր. հր.։)
Յառաջադասել զառաւելն. (Երզն. քեր.։)
advancing, progressing;
improving, making proficiency;
forward;
coryphaeus;
proficient;
— է, he is advancing in his studies;
երթալ — եւ մեծանալ, to improve;
to increase in prosperity;
իրք առնն — յաջողէին, that man prospered greatly.
προκόπτων proficiens βελτίων melior. եւ բայիւ προκόπτω , προβαίνω proficio, progredior διοδεύω permeo, transeo եւ այլն. Որ յառաջ դիմէ կամ դիմեալ է. լաւագոյն լեալ. օգտեալ. զարգացեալ. յառաջ խաղացեալ յիմիք կարգի.
Յառաջադէմ էի ի հրէութեանն քան զբազում հասակակիցս իմ. (Գծ. ՟Ա. 14։)
Յառաջադէմն Պօղոս. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Արք կրօնաւորք եւ յառաջադէմք յաւետարանական սպասաւորութեանն։ Վառեալք՝ յառաջադէմք ելով։ Յառաջադէմ եղեալ՝ զաւագութեան թեկն ածէ. (Կորիւն.։ Պիտ.։ Խոր. ՟Բ. 10։)
Այս է մխիթարութիւն վարդապետին, աշակերտացն յառաջադէմն լինել։ Ընդէ՞ր դու ոչ երախտեօք եղեր յառաջադէմ. (Ոսկ. ՟բ. կոր. եւ Ոսկ. ես.։)
Ոչ յառաջադէմք լեալ ի յանդիմանութեանցն. (Վրք. ոսկ.։)
Առ սակաւ սակաւ յառաջադէմս առնել ի բարձրագոյնս. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Ծերունական հասակ ասէ իբրեւ զյոլովագոյնս առաքինութեամբ յառաջադէմս. (Կիւրղ. յովէլ.։)
Գինի կոչէ տէրն զբանական ուրախութիւնն. զորոց յառաջադէմ միտք ոչ փոքր ինչ ունին զխնամակալութիւնն. (Բրս. յուդիտ.։)
Որ յառաջադէմն է ի նոցանէ՝ դիոտրեփէս. իմա՛, սիրօղ նախագահութեան. φιλοπρωτεύων primatum ambiens.
ՅԱՌԱՋԱԴԷՄ, դէմք. գ.ա. τὸ, τὰ ἕμπροσθεν priora. Առաջք. առաջակողմն. յառաջոյ եղեալն.
Զառ ի յետոյսն մոռացեալ է, եւ ի յառաջադէմսն նկրտեալ եմ. (Փիլիպ. ՟Գ. 13։)
Սլացեալ հատուածէր երագ երագ ի յառաջադէմսն, այս է ի լեառն Աստուծոյ ի Քորէբ. (Պիտ.։)
Զմեկնութիւնս նոցա յառաջադէմ կոյս ճառիս լսելոց ես. յն. ի մօտոյ, արդ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Յածել թեւոցն՝ յառաջադէմ սլանայ։ Երթայր յառաջադէմ, եւ մեծանայր։ Գամք զգամ իրք առնն յառաջադէմ աջողէին. (Իմ. ՟Ե. 11։ Ծն. ՟Ի՟Զ. 13։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 1։)
Արագ ի փութալիսն յառաջադէմ ժամանելով. (Պիտ.։)
foregoing;
progressive;
— գունդ, advanced guard, vanguard.
ՅԱՌԱՋԱԽԱՂ կամ ՅԱՌԱՋԱԽԱՂԱՑ. Յառաջ խաղացեալ, յառաջագնաց. շարժական.
Յառաջախաղ գունդք եւ լրտեսք. (Խոր. ՟Գ. 26։)
Երեքինս յառաջախաղաց, եւ կայանաւորք են. (Եղիշ. յես.։)
Ըստ չորից գետոցն յառաջախաղաց եղեալ առ տիեզերաց ոռոգումն. (Նանայ.։)
Եդին զկարգ թուականութեան, որ է շարժումն յառաջախաղաց. (Յհ. կթ.։)
Յառաջախաղաց նշան. (Կորիւն.։)
premeditating, deliberating beforehand;
premeditated;
— լինել, to premeditate;
to provide.
πρόβουλος, πρόνοος providus եւ consultans, consul. Որ յառաջագոյն խորհի. նախատես. խնամածու. եւ Գլխաւոր ի խորհրդեան.
Յառաջախոհ լինի մարդ՝ որդւոյ, եւ հօտի՝ հովիւն։ Մեղու՝ իմաստուն, եւ մրջիւն՝ յառաջախոհ։ Զինուորքն ընդ դասապետսն, եւ ընդ յառաջախոհս՝ խորհօղքն. (Փիլ. նխ. ՟ա. եւ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
provident, prudent, cautious;
— լինել, to foresee.
cf. ՆԱԽԱՀԱՅԵԱՑ. προβλέπων prospiciens. Յառաջահայեաց եւ իմացող մտաց դիւրին է անաշխատ ճանաչել. (Փարպ.։)
Սողովմոն յառաջահայեաց եղեւ (ի գալոցն Քրիստոս). (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Նախահոգ.
Գործիք են տանջանաց, ո՛չ զի մարդատեացք իցեն թագաւորք, այլ յառաջահոգակք. (Շիր.։)
Յառաջահոգակ նախախնամութեամբն զբնաւ տնօրինէ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
standing forward, presenting or offering oneself, eager, forward, earnest, assiduous;
competitor;
— լինել, to advance, to present or offer oneself, to be forward, eager, warm.
εἱς προκοπήν ἑρχόμενος ad progressum veniens. Յառաջ մատուցեալ. յառաջատեալ. ի յառաջադիմութիւն եկեալ.
Ճշմարիտ որդի բնաւոր, ո՛չ ի ծառայութենէ յառաջամատոյց որդեգրութեամբ, այլ ի բնութենէ անհաս ծննդեանն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
ՅԱՌԱՋԱՄԱՏՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. προσέχω attendo. Ուշ ունել. ունկնդիր լինել.
Հնազանդելով յառաջամատոյց լինել նմա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
generous, liberal;
voluntary;
— լինել, to offer, to give freely or spontaneously;
to be full of good-will, ardour or eagerness.
ՅԱՌԱՋԱՄԻՏ ԼԻՆԵԼ. προθυμέομαι prompto sum animo. Յառաջել յօժար մտօք ի լաւ անդր. յօժարամիտ՝ դիւրապատրաստ եւ զուարթառատ գտանիլ ի տուրս.
Որ ոք յօժարիցէ մտօք լնուլ զձեռս իւր այսօր տեառն. եւ յառաջամիտք եղեն իշխանք տոհմիցն։ Եւ զուարճացաւ ժողովուրդն յաղագս յառաջամիտ լինելոյն (իշխանաց). վասն զի լի սրտիւ եղեն յառաջամիտք տեառն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 6. 9։)
cf. Նախաստեղծ.
Նորոգել զհնութիւն յառաջաստեղծ մարդոյն. (Մաշտ.։)
foreseeing;
provident;
cf. Զգուշութիւն;
— լինել, to foresee.
Յառաջատես տեսօղ մարգարէն։ Յառաջատես նուագերգօղն. (Ագաթ.։ Անան. եկեղ։)
Տեսանողացն յառաջատես եւ նախագուշակ երգաբանութիւնք։ Զոր յառաջատես եղեալ եւ հայր սորին Սողովմոնի։ Աստուած յառաջատես է քան զստեղծուլն. (Նար. խչ. եւ Նար. երգ.։)
Եցոյց մեզ զմեծ խորհուրդ յառաջատես արարչութեան իւրոյ. (Փարպ.։)