soul-destroying.
ՀՈԳԵԿՈՐՈՅՍ ՀՈԳԵԿՈՐՈՒՍՏ. Կորուսիչ հոգւոյ. առիթ կորստեան հոգւոց. եւ Կորուսեալ հոգւով.
Վասն տեսանելոյ զհոգեկորուսացն զապականումն. (Փարպ.)
Հոգէկորոյս խորհուրդք սատանայի. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Հոգեկորոյս, եւ միշտ մտախաբ. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
Հոգեկորոյս այրեցմամբ անձանց իւրեանց. (Վրդն. ել.։)
Հրապաշտութեանցն հոգէկորուստ տոչորմանցն. (Անան. եկեղ.։ (եթէ չիցէ տառս տ կրկնեալ։))
living according to the spirit, spiritual, virtuous;
religious.
Ունօղ զհոգեւոր կրօնս. որ հոգւով պաշտէ զաստուած. կրօնաւոր. կրօնաւորական.
Զսրբազգեստիցն վերընծայեաց զանհամար ազինս հոգեկրօնս. (Նար. մծբ.։)
Նովին հոգէկրօն արուեստիւն յանապատ տեղիս. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
dying, in agony.
Որ մերձ է հանել զհոգին, կամ է ի հոգեվարս.
Որ ես ապաւէն շնչակապ եւ հոգէհան թալկացելոց. (Մարաթ.։)
Դժնդակ ախտիւ զեօթն ամիս հոգէհան կացեալ՝ հազիւ ուրեմն սատակէր. (Կաղանկտ.։)
Requiem.
Յիշատակ եւ ողորմութիւն վասն հոգւոյն հանգստեան.
Կանոն հոգէհանգիստ առնելոյ։ Ի հոգէհանգիստն առնելոյ. (Մաշտ.։ Շ. թղթ.։)
furnished with the wisdom of the Holy Spirit.
Ունօղ զհոգի հանճարոյ, կամ զհանճար հոգեւոր.
Ըստ հոգեհանճար իմաստնոյն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
soul-masscakes.
spiritual, intellectual, immaterial;
angelic;
angel.
πνευματικός, -κή spiritualis, et spiritus angeli. Ոյր գոյացութիւնն է հոգի. աննիւթական. անմարմին. հրեշտակ, եւ հրեշտակային.
Զօրս հրեշտակաց հոգեղէնս։ Զօրք կամ հոյլք կամ դասք հոգեղինաց։ Հոգեղինացն զուգապատիւ. (Ագաթ.։ Յճխ.։ Նար.։ Շար.։ Պիտ.։)
Երկնաւորքն կոչին հոգեղէնք, զի զբնութիւնն սահմանէ՝ ըստ դաւթի, արար զհրեշտակս իւր հոգիս. (Լմբ. ժղ.։)
Ընդ երկնայինսն պարել զհոգեղէն պարս. (Պտրգ.։)
Եւ որպէս ψυχικός ad animam pertinens. Հոգեկան. հոգեւոր. հոգւոյն. հոգւոցն.
Ոչ տանի գործի մարմնեղէն, եւ ոչ կշռեն իղձք հոգեղէնք. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
soul-corrupting.
ψυχοφθόρος animae exitium ferens. Որ ինչ մաշէ եւ ապականէ զհոգիս. հոգեկորոյս.
Մեծութիւն՝ գործակիցն հոգեմաշ փափկութեանն. (Ոսկ. սղ.։)
soulscot.
ՀՈԳԵՄԱՍՆ ԲԱԺԻՆ. որ եւ ՀՈԳԵՑԱՏՈՒՐ. Բաժին մասնաւորեալ ի նպաստ հոգւոյ. հոգեբաժին.
Զիւր հոգեմասն բաժինն ընծայէ ի սուրբ խաչն. (Ուռպ.։)
written by inspiration of the Holy Ghost.
Սեպհական կամ նման մատենի գրելոյ ի հոգւոյն սրբոյ. հոգեպատում.
Զօրէն հոգեմատեան դիւանին զլեառն արարեալ՝ ուսուցանէր զորդիսն իսրայէլի. (Ագաթ.։)
Սոփերք հոգեմատեանք. (Նար. առաք.։)
Ի մեկնութիւն գրոց հոգեմատենից. (Մխ. այրիվ.։)
warring against, or denying the divinity of the Holy Spirit;
follower of the doctrine of Macedonius.
ՀՈԳԵՄԱՐՏ կամ ՀՈԳԷՄԱՐՏ. πνευματομάχος qui spiritui sancto repugnat. Մարնչօղ ընդդէմ հոգւոյն սրբոյ. ժխտօղ աստուածութեան հոգւոյն. մակեդոն հայհոյիչ, եւ արբանեակք նորա.
Դատապարտեցին զմակեդոն, եւ հոգեմարտ անուանեցին։ Զմակեդովնի հոգէմարտի զ՝ի բաց ընկենլի զթիւր վարդապետութիւնն. (Կանոն.։)
Հոգէմարտն մակեդոն։ Ժողովոյն՝ որ եղեւ վասն հոգէմարտացն. (Խոր. ՟Գ. 30. 33։)
Թէոդորոս ոմն հոգեմարտ. (Պրպմ. ձ։)
Զո՞ր ի հոգեմարտացն արկ ընդ ուռկանաւ հոգւոյն. (Սեբեր. ՟Բ։)
Ի հոգւոյն ճառն, որ ընդդէմ հոգեմարտիցն. (Խոսր.։)
denying the divinity of the Holy Spirit, the heresy of Macedonius.
πνευματομαχία repugnatio spiritui sancto. Մարտ ընդդէմ աստուածութեան հոգւոյն սրբոյ. մոլորութիւն մակեդոնի.
Ըստ արիոսի մոլորութեանն, եւ ըստ մակեդոնի հոգէմարտութեան։ Զսերմն չարին հոգեմարտութեան. (Սոկր.։)
deep in the mysteries of the Holy Spirit;
endowed with the Holy Spirit.
Խորամուխ ի խորհուրդս հոգւոյն. կամ մխեալ որպէս պողովատիկ շնորհօք հոգւոյն.
Առեալ հոգելից եւ հոգեմուխ աստուածատեսացն զաստուածատուր աւետիսն. (Ագաթ.։)
formed by the Holy Spirit.
Նկարեալ ի հոգւոյն սրբոյ կամ հոգւով.
Հոգէնկար եւ աստուածահրաման յօրինուածով։ Ի յայս օրինակ հոգենկար պատկերի բանի. (Անան. եկեղ.։ Նար. ՟Հ՟Ե։)
Հնձան աստուածահրաշ եւ հոգէնկար. (Թէոդոր. կուս.։)
soul-refreshing, soul-reviving;
renewed by the Holy Ghost;
refreshing or reanimating the spirit.
Նորոգեալ հոգւով. եւ Նորոգիդ հոգւոց.
Հոգենորոգ զուարթութեամբ։ Ի տեղի հանգստեան հոգենորոգ մարմնոյ հօրեղբօր. (Նար. ՟Ժ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
singing or sung by inspiration of the Holy Spirit.
Հոգւով սրբով նուագօղ, եւ նուագեալ.
Ըստ հոգենուագ երաժշտապետին դաւթայ։ Զհոգենուագ մանուկն զդաւիթ. (Սհկ. կթ. արմաւ.։ Երզն. քեր.։)
Ըստ հոգենուագ մարգարէութեանն՝ ի հանդերձս ոսկեհուռս զարդարեալ։ Զհոգենուագ մարգարէութիւն դաւթեան երգոցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Արծր. ՟Դ. 12։)
Հոգէնուագն տաւղիւք։ Հոգէնուագ երգով հրճուեալ. (Անան. եկեղ։)
Ընդ հոգենուագն մատենի։ Սաղմոսարանն հոգէնուագ. (Սկեւռ. լմբ.։ Վրդն. ծն.։)
salutary, useful or profitable to the soul, spiritual.
որ եւ ՈԳԵՇԱՀ. Շահօղ զհոգիս. շահեկան հոգւոյ.
Հոգեշահ նահապետք, կամ բանք, բանաւորութիւնք, վարդապետութիւն. (Արծր. ՟Բ. 18։ Եփր. պ։ Մանդ. ՟Ժ՟Ա. Փարպ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
winning souls, spiritual gain.
Շահելն զհոգիս. օգտակար ինչ ի շահել զհոգիս։
Աւարտէ զյղփութիւն իւր ... հոգէշահութիւն կոչելով. (Վրք. հց. ՟Բ։)
moved by the Holy Spirit;
soul-stirring, pathetic, moving, touching, affecting.
ՀՈԳԵՇԱՐԺ կամ ՀՈԳԷՇԱՐԺ. πνευματοκίνητος a spiritu motus, inspiratus. Շարժեալ կամ ազդեալ ի հոգւոյն սրբոյ.
Յայտնաբանութեամբք հոգեշարժ զօրութեան աստուածաբանիցն. (Դիոն. ածայ.։)
Հոգեշարժ քնարիւք զքեզ բարեհամբաւեմք. (Նար. կուս.։)
Ընդ մարգարէական հոգեշարժ լեզուս. (Ասող. ՟Ա. 1։)
Հոգեշարժ բանիւ։ Ի հոգեշարժ եւ յիմանալի թեւս. (Անան. եկեղ։)
Մեր թարգմանիչն եւ հոգէշարժ վարդապետն մովսէս խորենացին. (Վրդն. յանթառամն.։)
granted by the Holy Spirit;
adorned with or full of the gift or grace of the Holy Spirit;
communicating the Holy Spirit.
ՀՈԳԵՇՆՈՐՀ կամ ՀՈԳԷՇՆՈՐՀ. Շնորհեալ ի հոգւոյն, եւ շնորհօղ զհոգի, կամ ունակ շնորհաց հոգւոյն սրբոյ.
Հոգեշնորհ վարդապետութեամբ, կամ յղացմամբ, կամ օրինօք աւետեաց, կամ երգովք. (Փարպ.։ Անան. եկեղ.։ Սիսիան.։ Դիոն. թղթ.։)
Զնոյն ձայն (սաղմոսի) հոգեշնորհ հնչեցուցանեմք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Հոգեշնորհ վարդապետ, կամ հայր. (Ճ. ՟Ը.։ Երզն. լս.։)
inspired by the Holy Spirit.
ՀՈԳԵՇՈՒՆՉ որ եւ ՀՈԳԻԱՇՈՒՆՉ. Շնչեալ ի հոգւոյն սրբոյ.
Զհոգեշունչ օգտակարութեամբ։ Զբանս նորա հոգեշունչս։ Հոգեշունչ աւետարանիչք. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Կ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)
Ի հոգեշունչ բանէ հօրն մերոյ. (Գր. տղ. թղթ.։)
spirit-worship.
narrated by Divine Inspiration;
treating or narrating by Divine Inspiration.
Պատմօղ կամ ճառօղ հոգւով սրբով. եւ Պատմեալ հոգւով կամ ի հոգւոյն.
Ըստ ասելոյ հոգեպատմին, եթէ ետուր երկիւղածաց քոց նշան. (Մաշտ.։)
Ի տառից հոգեպատում մարգարէիցն։ Գումարք ամենայն հոգեպատում վարդապետացն։ Յամենայն հոգէպատում ճառիցն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ա. եւ ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Բ։)
Ի հոգեպատում մատեանս։ Հոգեպատում բարբառոյ մարգարէիցն. (Ագաթ.։)
Ամենայն գիրք հոգեպատումք. (Կորիւն.։)
Հոգէպատում տառից մարգարէից. (Ճ. ՟Բ.։)
Վերանայր յերկինս՝ ըստ հոգեպատում մարգարէութեանն, համբարձաւ աստուած օրհնութեամբ. (Մեկն. ղկ.։)
cf. Հոգեշնորհ.
Ի հոգւոյն սրբոյ պարգեւեալ. հոգեշնորհ.
Ունայնդ ի լիութեանց հոգեպարգեւ հարստութեանց։ Ասելով զհոգեպարգեւ զաստուածաշունչն սաղմոս. (Նար. ՟Ը. եւ Նար. խչ.։)
Հոգեպարգեւ աստուածիմաստ շնորհօք հրատարակեցից. (ՃՃ.։)
spiritually, according to the spirit, divinely;
allegorically, mystically.
ՀՈԳԵՊԷՍ. Հոգեւոր մեկնութեամբ. խորհրդաբար. նշանակաւ.
ՀՈԳԵՊԷՍ կամ ՀՈԳԷՊԷՍ. πνευματικῶς spiritualiter, spiritaliter. Հոգւով. ըստ հոգւոյ. հոգեւորապէս.
Հոգեպէս քննիցի. (՟Ա. Կոր. ՟Բ. 14։)
Որ եւ պաշտի առ մեզ հոգեպէս. (Նախ. եզեկ.։)
Հոգեպէս կենդանանալ, կամ հեծել, վիրաւորել, խառնիլ. (հրճուիլ. Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ձ՟Բ։ Շ. այբուբ.։ Երզն. մտթ.։ Տաղ.։)
Եթէ ոչ էր ծնեալ նորա մարմնապէս, եւ ոչ դու ծնանէիր հոգեպէս։ Պրպմ. (ձ։)
Զորս մօր եկեղեցւոյ արգանդն ծնանի հոգեպէս. (Լմբ. սղ.։)
Հոգեպէս զօծումն շնորհաց հուոյն նշանակէ ճարպն։ Հոգեպէս՝ ուրախ լիցին երկինք ի փրկութիւին հեթանոսաց. (Գէ. ես.։)
ՀՈԳԵՊԷՍ որ է Հոգեւորապէս. Նշանակէ եւս՝ Հոգողութեամբ մեծաւ, բազում խնամով, ոգւով չափ.
Տարաւ ի տուն իւր զանդամալոյծն, եւ խնամարկեաց զնա հոգեպէս. (եւ հաճէր զմիտս նորա. Վրք. հց. ձ։)
ardent, spiritual, fervent, devout.
Հոգւով եռացեալ. ի հոգւոյն արծարծեալ.
Լուսաբորբոք հոգեռանդն բոցով հրավառէ. (Խոր. վրդվռ.։)
benign, soul-pitying, soul-saving;
spiritual, devout, pious.
ՀՈԳԵՍԷՐ որ եւ ՈԳԵՍԷՐ. φιλόψυχος amator animarum. Սիրօղ հոգւոյ կամ հոգւոց.
Միայն բարեգործ, հոգեսէր, հզօր, մարդասէր. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
piety, devotion.
nourished or brought up spiritually.
Հոգւով սնեալ՝ սնուցեալ.
Աճեցեալ հոգեսնոյց զարգացմամբ ի յարկս տեառն։ Առ ի զարգացումն հոգէսնոյց աճմանց. (Անան. եկեղ։)
Պետ հարց հոգեսնունդ զաւակաց. (Նար. մծբ.։)
loss of souls, perversion.
Սպանութիւն հոգւոյ.
Ի հոգեսպանութենէ մոլեկան թագաւորին ղօղեալ թագչէին. (Փարպ.։)
dying, agonizing, expiring, at the last gasp, in the e pangs of death;
—ք, pangs, agony, death-struggle;
լինել ի —ս, to be in agony, dying, giving up the ghost, to be in the last gasp or at the point of death.
ἁποθνύσκων, ἁγωνιζόμενος moribundus. իտ. agonizante. Որ մերձ է ի վարումն կամ յաւանդումն հոգւոյ. հոգէվարք.
Ոմն մեռեալ, ոմն հոգէվար, ոմն կիսամահ. (Լմբ. իմ.։)
ՀՈԳԵՎԱՐ. ա. ἁγωνία angor, agonia. իբր Հոգեվարութիւն. տագնապ մահու. հոգի տալը.
Պարտ է ասելն զհաւատամքն վասն նոցա՝ որք ի հոգեվարի են։ Որ ի հոգեվարուն է. (Ոսկիփոր.։)
Յերկարել ի հոգէվարսն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
knowing the inmost thoughts or secrets of the soul.
Տեսօղ հոգւով կամ յայտնութեամբ հոգւոյն զգաղտնիս.
Վասն հոգետես հարցն։ Եղեւ հոգետես։ Ծեր ոմն հոգետես. եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ի՟Զ։)
the gift of penetrating the secrets of the heart.
Տեսանելն հոգւով զգաղտնիս. շնորհք կամ ձիրք հոգետես գոլոյ. հոգեւոր տեսութիւն.
Եկն առ իս հոգետեսութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ե։)
psalmist;
singing by inspiration of the Holy Spirit.
Հոգւով սրբով երգօղ. նուագօղ զսաղմոսս եւ զօրհնութիւնս. մակդիր դաւթի.
Ինքն իսկ ասէ հոգերգօղն, ասաց տէր ցտէր իմ. (Պրպմ. ձ։)
Հոգերգողին դաւթի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Կատարելով զողբումն հոգերգողին. (Շար.։)
Խնդրէին զբացատրութիւնն զաստուածիմաստ հոգերգողին նուագ (այսինքն մեկնել զսաղմոսն)։ Ըստ նախաձայն հոգերգողին. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
cf. Հոգեմասն՞՞՞բաժին.
Հոգեաց տուրք. հոգեմասն բաժին. վասն հոգւոյ տուեալ. հոգեբաժին.
Հոգեցատուր պայմանաւ ընձեռեալ. (Յհ. կթ.։)
Անաշխարհիկքն զհոգեցատուրն յեկեղեցին տարցին. (Կանոն.։)
Զիմ հոգեցատուր հողսդ։ Ոչ հոգեցատուր, եւ ոչ յերախտեաց, այլ գնեցի։ Ինձ վաճառեալ, եւ հոգեցատուր արարեալ. (Ուռպ.։)
spiritual;
devout, pious;
animated, lively, spirited;
—ք, spiritual things.
πνευματικός spiritualis νοητός intelligibilis. Որ ինչ անկ է հոգւոյ. հոգեղէն. հոգեկան. աստուածային. իմանալի. մտաւոր.
Ընդ հոգեւորսն զհոգեւորս համեմատեմք։ Հոգեւորացն հաղորդ լինել։ Շնորհս ինչ հոգեւորս։ Հոգեւորն քննէ զամենայն։ Հոգեւոր կերակուր, կամ ըմպելի, կամ տաճար. կամ պատարագ. եւ այլն։
Գո՞յ հնար լինել հոգեւոր առանց հոգւոյ. (Առ որս. ՟Ը։)
Հոգեւոր դրախտ, կամ ձիթենի. հաղորդութիւն, խրախճանութիւն. սպառազինութիւն, փարթամութիւն, եւ այլն. (Կոչ. ՟Ա։ Նար.։ Պիտ.։)
Առ ի խորհուրդ հոգեւորին զարդարեցեր զերեւելին. (Յիսուս որդի.։)
Զոյգ հոգեւորացն բարբառին բանից. այսինքն աստուածեղէն տառից. (Խոր. ՟Ա. 2։)
ՀՈԳԵՒՈՐ. ἕμψυχος, ἑμψυχόμενος, ἑψυχόμενος anima praeditus, animatus. որպէս Հոգիաւոր. ունակ բանական հոգւոյ. ... (cf. ՇՆՉԱՒՈՐ. եւ cf. ԱՆՁՆԱՒՈՐ, իբր հոգիաւոր։)
Մարմին առեալ հոգեւոր եւ բանական։ Ասեմք ի մարմին հոգեւոր միանալ բանն։ Զի՞նչ այլ է մարդոյն բնութիւն. բայց միայն մարմին հոգեւոր իմանալի (այսինքն իմացօղ). (Պրպմ. ստէպ։ Նոյնպէս եւ Առ որս. ՟Թ։ Դամասկ.։ Գերման.։)
Ետ զմարմին իւր զերկնաւոր, զանապական եւ զհոգեւոր. (Շար.։ Տե՛ս եւ զբան ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 44. Մարմին հոգեւոր, ի մեկնութեանն։)
Կամ որպէս πνευματοφόρος . Հոգեկիր.
Ոչ եւս շունչ կենդանի, այլ անձինս բանաւորս եւ հոգեւորս ստեղծանէ ջուրս այս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
spiritual.
Հոգեւորական տօն, կամ խրատ, կամ օգուտ։ Հոգեւորական մարտ, զէն, խորտակումն, իմաստ, կենդանութիւն. (Ագաթ.։ Յճխ.։ Նար.։ Սարգ.։)
Հոգեւորական վարդապետութիւն։ Փոխեսցո՛ւք զմեզ ի հոգեւորականացն հեշտութիւնս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17. 21։)
Զօրութիւն հոգեւորական եւ աստսուածեղէն։
Հոգեւորական սուրբ մկրտութեամբ. ի մէջ բերեն եւ զզօրութիւն հոգւոյն սրբոյ։
Հոգեւորական ազգին. իմա՛ զհոգեղէնս, այսինքն զհրեշտակս։
cf. Հոգեպէս.
Հոգեւոր օրինակաւ. ըստ հոգւոյ. հոգեպէս. հոգեւորաբար.
Ոչ իմացաւ հոգեւորապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
Հոգեւորապէս նորոգեսցուք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Պաշտօն աղօթիցն հոգեւորապէս կատարեսցի. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Քանի՞ եւս ունի բարեգործել հոգեւորապէս՝ դարձելոցն առ նաֆ նովին բնութեամբ. (Իգն.։)
Նշանակէ մարիամ զայնոսիկ՝ որ հոգեւորապէս ընդունին զքրիստոս. (Մեկն. ղկ.։)
cf. Հոգիանամ.
ἑμψύχομαι animam acquiro, animor. իբր Հոգիաւորիլ. հոգի ստանալ՝ կենդանի կամ բանական.
Շնչաբերի եւ հոգեւորի մանուկն։ Մինչեւ կատարեալ հոգեւորեսցի, եւ մարդ ծնցի. (Վրդն. աւետար. եւ Վրդն. ել.։)
Մարդն առաջին՝ արիւնաւոր եւ շնչակեաց կենդանի հաստատեցաւ հոգեւորեալ։ Ընդ մտանել բանին յարգանդ սրբուհւոյն՝ կատարեալ եւ հոգեւորեալ առեցեալն մարմին. (Տօնակ.։)
to give life to, to vivify, to enliven.
spirituality.
Հոգեւորն գոլ. ունելն զհոգեւոր առաքինութիւն, կամ զշնորհս հոգւոյն սրբոյ.
Թէպէտեւ օրէնք հոգեւոր են, սակայն ընդ հոգեւորութեանն նոցա աւորութիւնն գրգանաց եւ փափկութեան հաղորդեալ էր. (Եփր. հռ.։)
Դարձաւ ի հոգեւորութենէն, եւ եղեւ մարմին. (Լմբ. սղ.։)
Ի չափ հասակի հոգեւորութեանն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Որք միանգամ հոգեւորութեամբ (յն. հոգւով աստուծոյ) շրջին, նոքա են որդիք աստուծոյ. (Կոչ. ՟Է։)
ՀՈԳԵՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Ունելն զհոգի բանական.
Զմարդկայինն ի բաց կրճատեալ եհան ի մարմնոյն քրիստոսի զբանական հոգին, ասելով, աստուածային էր հոգիացեալ հոգեւորութեամբ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
transmigration of souls, metempsychosis.
hazardous, bold;
fussy, busy, meddling.
ῥιψοκίνδυνος qui se in pericula praecipitat. Որ ի հոգս եւ ի վիշտս վտանգի ընկենու զանձն իւր.
Զփո՛յթ բազում անգամ փառասէր եւ հոգընկէց կոչեմք. (Բրս. հց. յորմէ եւ Մաշկ.։)
soul, spirit, ghost;
the Holy Ghost, Paraclete;
spirit, angel;
soul, person, individual;
soul, breath;
soul, spirit, life, heart;
wind, breath;
sprite, fiend, goblin;
soul, essence, motive, principle, spirit;
meaning, character, spirit;
desire, genius, turn of the mind, disposition, inclination;
երկնային, աստւածային, վեհ, անմահ —, celestial or blessed, divine, sublime, immortal soul;
դիւցազնական, առաքինի, գեղեցիկ, ազնուական, դիւրազգած —, heroic, virtuous, high or elevated, noble or great, tender or sensible mind, soul or spirit;
նուաստ, անարգ, յուզեալ, մոլորեալ —, mean or grovelling, low, vile or ungenerous, troubled, erring spirit or mind;
— բանական, զգայական եւ տնկական, rational, animal and vegetable life or existence;
— իմաստութեան, intellect, spirit of knowledge;
— բանաստեղծական, poetic fire, genius or enthusiasm;
—ք հրեղինաց, heavenly spirits, spirits of light;
—ք խաւարի, spirits of darkness, devils;
հրաժարեալ —ք, the dead, the defunct, the deceased;
դատապարտեալ —ք, the damned;
խաղաղութիւն հոգւոյ, tranquillity or peace of mind, hearts ease;
վեհանձնութիւն հոգւոյ, magnanimity, generosity;
կարողութիւնք հոգւոյ, the faculties of the soul;
հոգւով, in spirit;
spiritually;
feelingly, warmly;
—ք իբր հարիւր հազար են ի քաղաքին կարնոյ, there are a hundred thousand souls or inhabitants in the city of Erzerum;
ճշմարտութիւն է պատմութեան —, truth is the soul or life of history;
մարմին ջանայ հակառակ հոգւոյ եւ — հակառակ մարմնոյ, the flesh is at war with the spirit, and the spirit with the flesh;
խաղաց — տեառն ի վերայ նորա, the spirit of God fell upon him;
սիրել ամենայն հոգւով, to love with all one's heart or soul;
աւանդել զ—ն, to render or give up the ghost, soul or spirit;
փչել, հանել զ—ն, to expire, to die;
աղօթել վասն հոգւոցն ննջեցելոց, to pray for departed souls;
հանգուսցէ տէր զ— նորա, God rest his, her soul;
cf. Ոգի;
հոգւոյ տուն, guest's house.
• (-ւոյ, ւոց կամ -եաց) «հոգի, փխբ. նաև անձ, մարդ, շունչ, սատանայ. սիրտ, կեանք, կենդանութիւն» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. Եփր. թգ. ածանցման մէջ մտնում է շեշտի տակ հոգի, շեշտից առաջ հոգե-ձևով. ինչ. հոգեխառն Ագաթ. հոգեկրօն Ա-գաթ. Կորիւն. հոգեմարտ Սեբեր. հոգևոր ՍԳր. հոգևորազգաց Բուզ. հոգևորագոյն Եւագր. հոգևորեցուցանել «սրբագործել» (նո-րագիւտ բառ) Մ. Մաշտ. 157 բ. հեզահոգի Երզն. լս. դառնահոգի Եփր. թգ. երկայնա-հոգի Եւագր. կարճահոգի Ոսկիփ. ևն։ Յետին ռոջանից ունինք նաև հոգ-(ձայնաւորի մօտ սղուած), հոգի-կամ հոգիա-(շեշտից ա-ռաջ). ինչ. հոգեռանդն Խոր. վրդ. հոգերգող Պրպմ. հոգիընկալ, Խոսր. հոգիունակ Բենիկ. հոգիախաղաց Յհ. կթ. հոգիանալ Սոկր. գոր-ծիականով բարդուած են՝ հոգւովեռաց ԱԲ. հոգովացուցանել «կենդանիութիւն տալ» Կր-նիք հաւ. 16. սխալ գրչութիւն է հոգէ-՝ ձե-ւը. ինչ. հոգէգէշ Կանոն. հոգէբարրառ Ճա-ռընտ, որոնք պէտք է ուղղել հոգե-։ Նոր բա-ռեր են՝ հոգեբաժին, հոգեբան, հոզեբանա-կան, հոգեբանութիւն, հոգեզմայլ, հոգեհա-տոր, հոգեհարազատ, հոգեցունց, հոգևորա-կանութիւն, հոգեփոխութիւն ևն։ Արմատի երկրորդ ձևն է ՈԳԻ՝ գործածուած նոյն նշա-նակութիւններով. ՍԳր. Կոչ. Եզն. Սեբեր. Բուզ. Ագաթ. Եւս. պտմ. որից ոգեխառնիլ Ա. եզր. դ. 21. ոգեկիր Կոչ. 12. ոգեկորոյս Կոչ. ոգեշունչ Եփր. ծն. ոգեպահ Եփր. պհ. և թգ. ոգեսպառ Ագաթ. ոգևորութիւն Եւագր. ոգիակողմն Եւագր. կաթոգի, կաթոգին Երգ. և. 8. Բ. թառ. ժե. 30. Բուզ. Ոսկ. եբր. և մ. ա. 9, 12. կաթոգնիլ Մծբ. Եփր. մն. կարճոգի Եփր. ա. թես. 183. յոգւոցհանութիւն Խոր. ցոփոգի Մանդ. երկարոգի Խոր. ևն։ Նոր բա-ռեր են ոգելից, ոգևորել, ոգևորիչ, ոգևորու-թիւն։ Արդի գրականը զանազանութիւն դնե-լով երկու ձևերի միջև, գործածում է հոգի «äme, seele» նշանակութեամբ, իսկ ոգի «հոռեևան ցօրութիւն, ուժ, եռանդ. 2. ցըն-դական որևէ նիւթ, իսկութիւն (ինչ. գինոոյ ոգի)»։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. poulo-ձևից, որ ծագում է peu-«փչել, շնչել» արմատից. ցե-ղակիցները տե՛ս հև և հոգ ձևերի տակ։ Հո-գի նշանակում է բուն «փչիւն, շունչ»։ Նախ-նական մարդու համար «հոգի, քամի, շունչ, օդ, փչիւն» միևնոյն գաղափարներն էին. հմմտ. Մն. բ. 7. «Եւ ստեղծ Տէր Աստուած զմարդն հող յերկրէ և փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի և եղև մարդն յոգի կենդա-նի»։ Աւելի մանրամասն է Եզն. 90. «Ոգւոյ և հողմոյ անուն եբրայեցերէն և յունարէն և ասորերէն նոյն է. նա թէ և հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ՝ նոյնպէս գտանի. յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցե՝ ասէ. չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ, և այնու զօդոյս զոր միշտ ծծեմք՝ յայտ առնէ». էջ 92 «Գի-տեմք եթէ այսն հողմ է և հողմն՝ ոգի, ըստ յառաջագոյնն ասացելոյ. քանզի յորժամ մեք ասեմք՝ թէ սիք շնչէ, ստորնեայք ասեն այս շնչէ... ոգեղէնք, որ է հողմեղէնք»։ Ըստ այսմ ունինք զանազան լեզուների մէջ՝ հա-մապատասխան բառեր «հոգի, շունչ, քամի» իմաստներով. ինչ. լտ. animus «ոգի, հոգի», anima «քամի, շունչ», հիսլ. andi, ond «հո-գի», յն. ἀνεμος «քամի», գոթ. us-anan «հևալ», սանս. ániti «շնչել», ánila «քամի». atmaá̄n-«հոգի», անգսք. oéδm, հբգ. atum, նբգ. Atem «շունչ», յն. πνεῦμα «փչիւն, շունչ, հոգի», ևն. փυχή «հոգի», որ Benve-niste BSL 33, л 99, էջ 165 հանում և bhes-«փչել» արմատից ևն։
• ՆՀԲ ոգի դնում է «արմատ բառիցս հոգի, շոգի, հագագ, ոգել, հոգալ, լծ. ոյժ»։ Peterm. 62 շոգի բառից։ Lag. Urgesch. 985 կելտ. pura ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 6, Նախալ. 46. 93 և Մա-սիս 1882 մայ՛ 24 դնում է pu, spu ար-մատից, որից նաև սփոփել, փոփոգել ևն. հոգի ներկայացնում է փոփոգել բա-ռի պարզականը՝ իբր փոգի, որից հոգի, հգի։ Մառ. ЗВO 5, 317 զնդ. aiihu։ Հիւնք. հոգ բառից։ Meillet MSL 9, 152 դնում է հնխ. owyo-ձևից. հմմտ. յն. αύρα «հողմ», ούρος «յաջողակ քա-մի», ἀfελλα «փոթորիկ»։ Patrubány SA 1, 197 գերմ. spuk «ոգի, ուրուա-կան, հոգեգեշ»։ Գեանջեցեան ZAPh 1, 49 ոգել բառի հետ՝ հհիւս. tjukr «փո-թորիկ», գերմ. fauchen «շնչել»։ Schei-telovitz BВ 29, 44 սանս. sava «գըր-գըռում» բառի հետ։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան 416 մոնգոլ. agur «օդ. շունչ», բուրեատ. ukel, ճապոն. iki «շունչ», 428 և 430 թթր. qaq, qoq «փը-չել, շնչել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Petersson KZ 47, էջ 273-275, որ ըն-դունում է նաև Pokorny, 2, 79։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 84 ըստ Peterm. հանում է շոգի բառից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. հոգ'ի, վոգ'ի (ame), խոգ'ի (անձ), խոկէց խանել «յոգւոց հանել», խա-գ'իվոր «ոմն». Խրբ. Սչ. հօգ'ի, Մշ. հօկի, Աւշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ակն. Հմշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հօքի, Ագլ. հօ՛քի «հո-գի, ոգի», հէ՛գ'ի «անձ» (առաջինը փո-խառեալ գրականից, երկրորդը՝ բնիկ բար-բառային), Տիգ. հօքքի, Ղրբ. հիւ՛քի, հէօ՜քի. Ասլ. հէօքի, Հճ. հիգ'գ'ի, Զթ. հիգ'գ'է, Սվեդ. հիգ'քա, Վն. խոկ'ի, սեռ. խուկ'ու, Սլմ. խօ-քի, Մրղ. խօքը՛, խօքու (սեռ. խօքույու), Մկ. խոկ'է՛, Ոզմ. խուկէ՛։ Նոր բառեր են անհո-գի, հոգադեղ, հոգաչափ, հոգեդատ, հոգե-դարձ, հոգեդուռ, հոգեզաւակ, հոգէորդի (սր-րանց համար հնից հմմտ. հոգւոյ որդի Վրք. հց. բ. 142), հոգեթաս, հոգեկատար, հոգե-համ, հոգեհայր, հոգեհանիկ, հոգեճաց, հո-գեհաւուրի, հոգեհոգի, հոգեպահ, հոգեպա-հուստ, հոգեվարանք, հոգետուն, հոգևորցնել, հոգեփրկանք, հոգեքակում, հոգէառ, հոգու-դեղ, չարահոգի, սևահոգի ևն։ էնկիւրիի թըր-քախօս հայերն ունին hokovart «անհան-գիստ». օր. bugeje hokovart oldum «այս գիշեր անհանգիստ եղայ» (Բիւր. 1898, 865)։
• ՓՈԽ.-Ուտ. հօքապարցու «հոգաբարձու», հօքօց «մեռելի վրայ հոգոց ասելը», հօքοց փէստէսուն «հոգոց ասել տալ», վրաց. ოკუცი օքուցի «մեռելի վրայ հոգոց» (ունի Գրի-շաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 246. հաղորդեց Գ. Ասատուր)։ Հայերէնի՞ց է փոխառեալ գնչ. ogi (եւրոպական գնչ.) «սիրտ, հոգի, քաջութիւն», ongi «սիրտ, հա-կում, կամք», gi (Ասիական գնչ.) «կեանք, հոգի, միտք», ogi dava «հոգին տալ, հոգևն աւանդել, մեռնիլ»։ Պատկ. Дыraны, էջ 42 յիշում է բառիս զանազան ձևերը, ինչ. ogi, odi, odhi, vodi, godi, goti, dzi, ži, gi ևն, «հոգի» իմաստով։ Այս բառերը զանազան ձևով են մեկնուած. այսպէս՝ մի կողմից Pott. II. էջ 216 դնում է սանս. jiva, հին-գուստ. ❇ ǰi «կեանք, հոգի» բառից. նոյն-պէս և Ascoli, էջ 18-19. Paspati է» 394 ցոյց է տալիս որ սանս. ǰiva ձևի հետ պէտռ է կապել գնչ. ǰibe «կեանք». իսկ գնչ. ogi բառը սրա հետ կապ չունենալով՝ կցւում է an'ga «անձն» բառի հետ. բայց սրան էլ ա-ւելի մօտիկ է գտնում գնչ. ongi «սիրտ, կամք, հակում»։ Սրանց հակառակ միւս կող-մից Müller SWAW 66, 278 ընդունում է թէ գնչ. vod'i յառաջանում է հյ. ոգի բառից։ Մի ընդարձակ քննութիւն Mordtmann-ի և Pott-ի կողմից՝ տե՛ս ZDMG 1870, 681-103, ուր գնչ. ogi փոխառեալ է դրւում հյ. հոգի բառից։ -Պատահական նմանութիւն ունին ֆինն. henki, էստ. hifg, լապ. hoeg և ճապոն. ❇ ki «հոգի, ոգի», անդի xek'a, hek'a, կար. xek'oa «մարդ, անձ»։-Տե՛ս նաև վար բառի տակ։
(թո՛ղ զի գրի եւ հոգոց՝ իբր հոգւոց. եւ հոգւոց՝ իբր հոգոց։) Նոյն է ընդհանրապէս եւ Ոգի. (լծ. ոգել, եւ հագագ. իբր շունչ. որպէս եւ յն. բնէ՛ւմա ). ... Էակ կենդանական, եւ բան կենդանութեան, եթէ՛ անեղական, եւ եթէ եղական. եւ այս կա՛մ որպէս պարզ հողեղէն՝ աննիւթ եւ անմարմին, կամ բանական կենդանի, եւ կամ անբան։ Ուստի
ՀՈԳԻ. որպէս յն. πνεῦμα . լտ. spiritus. ռմկ. ռուհ. ըստ ինքեան ասի նախ զաստուծոյ.
Հոգի է աստուած։ Կոչի աստուած հոգի. այլ կայ ընտրութիւն ի միջի. ասէ (կամ այս է), աստուած հոգի կենդանի է, որ է կենարար. Եզնիկ.։ Եւ ի մասնաւորի զերրորդ անձն է ամենսուրբ երրորդութեան.
Մկրտեցէ՛ք զնոսա յանուն Հօր, եւ Որդւոյ, եւ Հոգւոյն սրբոյ.
Հոգի աստուծոյ, հոգի տեառն. հոգի հօր. հոգի յիսուսի, կամ քրիստոսի։ Հոգի հօր եւ որդւոյ։ Հոգի սուրբ։
Ո արար զհրեշտակս իւր հոգիս։ Ո՞չ ապաքէն ամենեքեան հոգիք են հարկաւորք.եւ այլն։
Հոգիք հրեղինացն տօնեն ընդ մեզ։ Որ հոգիքդ էք հարկաւորութեան, եւ այլն. (Շար.։)
Հոգիք ասին յաղագս անմարմնութեան. (Շ. բարձր.։)
Ելցէ հոգի ի նոցանէ, եւ դարձցին անդրէն ի հող։ Հոգին (կամ ոգին) դարձցի առ աստուած։ Ի ձեռս քո յանձն առնեմ զհոգի իմ։ Զխոնարհս հոգւով կեցուցանէ։ Երանի՛ աղքատաց հոգւով.եւ այլն։
ՀՈԳԻ. որպէս յն. փսիքի՛. (յորմէ սիւք, սիք) ψυχή anima. ռմկ. ճան. հասարակօրէն որպէս Բանական հոգի մարդոյ՝ դիմաբաժանեալ մարմնոյ. որ եւ ստէպ գրի ՈԳԻ. cf. ՇՈՒՆՉ։
Եղեւ մարդն յոգի (այսինքն ի հոգի) կենդանի։ Զոգի (այսինքն զհոգի) եւ զմարմին։ Փրկեսցէ զհոգի (կամ զոգի) իւր (կամ նորա) ի մահուանէ։ Տեսի ի ներքոյ սեղանոյն զհոգիս ամենայն մարդկան.եւ այլն։
Յերկրէ կերպարանեցաւ ըստ մարմնոյ, եւ հոգւոյ հասաւ փչեցեալ աստուծոյ ի դէմսն զկեանս։ Պարտ է բանականին մարդկան ոգւոյ տիպ աստուածային բանին ձեւանալ։ Հոգի իմաստուն եւ առաքինի. (Փիլ.։)
Այլ եւ ո՛չ զհոգիդ քո տեսանես. սակայն հաւատաս՝ եթէ հոգի ունիս, եւ է միացեալ ի մարմինդ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)
Բոլոր մարմնոյն հոգին է կենդանութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հանգո՛ զհոգիս նոցա ընդ սուրբս քո։ Ընկա՛լ եւ հանգո՛ զհրաժարեալ հոգիս. (Շար.։)
Որք ի դժոխս արգելեալ էին հոգիք սրբոցն, զորս ազատեաց քրիստոս իւր իջմամբն ի դժոխս. (Մեկն. ղկ.։)
Երթամ յերկիր հոգեաց, ուստի ոչ ոք դարձաւ. (Ոսկ. համբ.։)
Սուրբ եւ արդար հոգեացն ընդ առաջ գան հրեշտակք. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
ՀՈԳԻ. ψυχή anima. Որպիսի՛ եւ է շունչ կենդանի.
Հոգի իսկ է, որ շուրջ ածէ զմեօք զամենայն, եւ զերկնի շրջաբերութիւն։ Զարեգական մարմին ամենայն մարդ տեսանէ, բայց զհոգի ոչ ոք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
ՀՈԳԻ. անխտիր որպէս յն. πνεῦμα եւ ψυχή spiritus եւ anima.վարի եւ որպէս Մարդ, կամ անձն.
Մի՛ ամենայն հոգւոյ հաւատայք։ Ամենայն հոգի՝ որ խոստովանի զյիսուս քրիստոս եւ այլն։ Ոգիք իբրեւ ութ ապրեցան։ Հոգիք (կամ ոգիք) իբրեւ երեք հազարք.եւ այլն։
Ամենայն հոգի, այսինքն ամենայն մարդ. վասն զի հոգի զմարդն անուանէ. քանզի սովորութիւն է գրոց հոգի զմարդն անուանել. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
ՀՈԳԻ. որպէս Շունչ.
Մերձ յաղբիւրն հոգի առնոյր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Հոգի կլանելով ընթացան. (Փիլ. իմաստն.։)
Մերս շունչ՝ ոգի կոչեցեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։) cf. ՈԳԻ, եւ cf. ՅՈԳՒՈՑ ԵԼԱՆԵԼ։
Տրտմեալ եւ տխրեալ ի հոգւոց ելանէր. (Եփր. թագ.։)
Զարթուցեր զհոգի իմ, մխիթարեցայ եւ կեցի. ըստ յն. է շունչ, փչումն πνοή flatus, halitus.
ՀՈԳԻ. որպէս Օդ շնչեալ. այսինքն Հողմ.
Օդս որ շնչէ, հոգի կոչեցեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Ած աստուած հոգի ի վերայ երկրի, եւ ցածեաւ ջուրն. ոմանք ասասցեն հոգի ասացեալ զհողմն. արդ երեւեցաւ հոգի ասել այժմ զաստուածութեան, որով ամենայն յապահովանայ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 28։)
Համանուն է հողմն հոգւոյն՝ վասն անօսրութեանն. եւ բազում անգամ կոչի հողմն հոգի. որպէս երգէ դաւիթ, օրհնեցէ՛ք զտէր հոգի եւ մրրիկ. (Լմբ. իմ.։)
Հոգիս կոչէ զնոսա (զհրեշտակս) վասն արագութեանն, որպէս զի ասիցէ, թէ քան զհողմս թեթեւք են. քանզի ոգւոյ եւ հողմոյ անուն եբրայեցերէն եւ յունարէն եւ ասորերէն նոյն է. (Եզնիկ.։)
Կամ Այս, (իբր Շնչօղ,) եւ Սատանայ. (թ. էւէն ... ). ոպրէս լտ. spiritus malus եւ ventus.
Այսն հողմ է, եւ հողմն ոգի. (Եզնիկ.։)
Պիղծ ինչ հոգի կոչեցեալ, եւ դեւ հակառակորդ՝ հոգի կոչեցեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
ՀՈԳԻ. որպէս Սիրտ. կեանք. կենդանութիւն. բերումն կամ յօժարութիւն սրտի. ... πνεῦμα anima եւ animus.
Ո քաղէ զհոգիս իշխանաց. (Սղ. ՟Հ՟Ե. 12։)
Հոգի երեսաց մերոց տէր քրիստոս. (Ողբ. ՟Դ. 20։)
Յօժարութիւն հոգւոյ. (Ժղ. ստէպ։)
Ումեմն հոգի յօժարեաց քաղաք շինել, այլում հոգի ինչք ժողովել. (Լմբ. սղ.։)
ՀՈԳՒՈՅ ՏՈՒՆ. ռմկ. հոգետուն. Տուն կամ օթեւան շինեալ իբրեւ հիւրանոց՝ ի յիշատակ հոգւոյ.
Շինեաց եւ ի տեղիս տեղիս հոգւոյ տունս ի հանգիստ ճանապարհորդաց. (Պտմ. վր.։)
divine, inspired by God.
ՀՈԳԻԱԽԱՂԱՑ ՀՈԳԻԱԽՕՍ. Ուր իցէ նշանակ խաղալոյ հոգւոյն աստուծոյ ի վերայ ուրուք.
Այրն աստուծոյ մաշտոց, որ հոգիախաղաց զօրութեամբք ի տեսականի անդ զանտեսն տեսանէր։ Որ աստուածային ծաւալմամբ, եւ հոգիախաղաց զօրութեամբ գրգեալ զհոգւոյն շարժմունս. (Յհ. կթ.։)
հոգիախօս. ա. Հոգւով սրբով խօսեցեալ.
Անարժանս հոգիախօս պատգամացս. (Գր. տղ. թղթ.։)
cf. Հոգեփոխութիւն.
ψυχαγωγία animarum eductio, deductio. Աղանդ՝ որ դնէ զածումն կամ զյածումն հոգւոց, կամ զհոգեփոխութիւն ի մարմնոց ի մարմինս.
Վասն դիւաց բարեացն եւ չարեաց, զորս վասն աստուածութեանն մոլորութեանն (այսր եւ անդր), եւ հոգիածութեանն՝ աստեղացն զօրութեան հրաշագործեն. (Առ որս. ՟Ա։)
to become spiritual;
to brighten up, to become animated, inspirited, to revive, to take heart.
to spiritualize, to purify;
to inspirit, to animate, to vivify, to reanimate, to give new life to, to raise the spirits of;
to restore to life.
πνευματίζω impleo spiritu, animo. Տալ հոգիանալ. հոգիացեալ առնել. հոգի տալ. սրտացուցանել. կենդանացուցանել. հոգեւորել.
Հոգիացոյց զանհոգիսն. (Փիլ. այլաբ.։)
Իմասցուք զփչելն՝ ոչ ի նմանէ ի նա, այլ՝ նմա փչելն՝ զնա հոգիացոյց. որպէս զանգոյսն գոյացոյց, նոյնպէս զանհոգին հոգիացոյց, եւ զկենդանութիւն եդ ի վերայ նորա. (Եղիշ. հոգ.։)
Ստեղծագործեաց ձեռօք, եւ փչմամբ իւրով հոգիացուցեալ կենդանացոյց. (Ղեւոնդ.։)
Սրտացուցեր, իբրեւ հոգիացուցեր. (Նիւս. երգ.։)
Զբոլոր զգայութիւնս մեր կենդանացուցեալ եւ հոգիացուցեալ. (Լմբ.։)
Զաւերեալ երկիրն եւ զմեռեալն հոգիացուցից եւ առողջացուցից բնակչօքն։ Զարիւնն եւ զմարմին՝ զորս տայք դուք նմին, հոգիացուցեալ՝ աստուած կատարէ։ Զլայնացեալ թիկունս փափկութեամբքն՝ ճգնութեամբն հոգիացուցանէ. (Լմբ. ովս. պտրգ. սղ։ Սոցին հանգոյն եւ Վրդն. սղ.։ Երզն. քեր.։ Բրսղ. մրկ.։ Ճ. ՟Գ.։)
spirituality;
the proceeding of the Holy Ghost.
Իսկութիւն հոգւոյ. կրաւորական փչումն կամ բղխումն հոգւոյն աստուծոյ.
Հայրութեանն, եւ որդիութեանն, եւ հոգիութեանն. (կամ անծնելութեան, եւ ծնելութեան, եւ ելողութեան. Վահր. երրդ.։)
cf. Հոգած.
Այսինքն Հոգացօղ. խնամակալ.
Ետուն փառս աստուծոյ հոգողին իւրեանց եւ բարերարի. (Փարպ.։)
Հարկս տամք թագաւորաց՝ ոչ որպէս հոգողի եւ վերակացուի եւ այլն. (Ոսկ. հռ.։)
cf. Անպարագիր.
Ոչ չափեալ գրով կամ գծագրութեամբ. անպարագիծ.
irreproachable.
Զարդարեալ ցուցաւ յամենուստ անպախարակելի փառաւորութեամբ. (Պիտ.։)
faultless, perfect, accomplished, complete;
unfailing;
indefectible, inexhaustible;
perfectly;
without fail;
incessantly.
ἁνέκλειπης, ἁνέκλειπτος, ἁδιάλειπτος. non deficiens. Որ ոչ պակասէ. աննուազելի. անսպառ. չհատնելու. դիւքէնմեզ. էքիլմէզ, շաեէզալ.
Գանձ անպակաս։ Անպակաս գանձ։ Մեծութիւն անպակաս։ Սքանչելի ես զօրութեամբ անպակաս. (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 33։ Իմ. ՟Է. 15։ ՟Ը. 18։ Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 16։)
Անպակաս ունիմ զքէն յիշատակ յաղօթս իմ. (՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 3։)
Անպակաս ուրախութիւնք, կամ լոյս, իմաստութիւն, պտուղ։ Անպակաս լրութիւն։ Անպակաս մնայ ի լրութեան. (Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Փարպ.։ Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Խ՟Է։)
Թակոյկ անպակաս ի գինւոյ խառնելոյ. (Երգ. ՟Է. 12։)
Անպակաս յառաւելութեանց, կամ ի ստուգութենէ, կամ ի լրութենէ։ Անպակաս գրութեամբ երեւին. (Նար. ՟Թ. ՟Ժ՟Ե. ՟Հ՟Է. ՟Հ՟Թ։)
Անպակաս բերանով զաստուած ի վեր օրհնէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 24։)
cf. Անպակաս.
Որ ոչ երբէք կամ ոչ իւիք պակասի. անսպառ. յաւէժական.
cf. Անպահակ.
ԱՆՊԱՀԱՊԱՆ որ եւ ԱՆՊԱՀՊԱՆ. ἁφύλακτος. incustoditus. Ուր չիք պահապան կամ պահպանութիւն. ոչ բարւոք պահեալ. անպատսպարան, եւ անզգոյշ.
Լեզու խոշոր եւ վատախօս, եւ անպահապան. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Պատասխանի՛ տուր ինձ ո՛վ վիճաբան դու, եւ անպահապան. (Առ որս. ՟Բ. յն.) փոքր մի այլազգ է։
not preserved.
Մի՛ այսուհետեւ գործեալ թողուցուս անպահեստ զվաստակեալն. (Նեղոս.։)
negligently, without observation.
Զականջսն անպահպան վասն բազմախոյզ իրաց աւելագործութեան բարձեալ թողեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
ԱՆՊԱՀՊԱՆԱԲԱՐ ԱՆՊԱՀՊԱՆԱՊԷՍ. ἁφυλάκτως. incustodite, temerarie. Առանց պահպանութեան, կամ անձնապահ լինելոյ. անզգուշութեամբ. անհոգութեամբ. յանդգնաբար.
Արդարն նոյ ի գինւոյն իսկ անկաւ անպահպանաբար. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Անպահպանաբար յամենայն հայհոյութիւն ընթանալ, կամ հայհոյել. (Կիւրղ. գանձ. ՟Է. եւ ՟Ժ։)
Զամենայն ասացի ձեզ յառաջագոյն, որպէս զի մի՛ անկանիլ ձեզ անպահպանապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։)
cf. Անպահպանաբար.
ԱՆՊԱՀՊԱՆԱԲԱՐ ԱՆՊԱՀՊԱՆԱՊԷՍ. ἁφυλάκτως. incustodite, temerarie Առանց պահպանութեան, կամ անձնապահ լինելոյ. անզգուշութեամբ. անհոգութեամբ. յանդգնաբար.
Արդարն նոյ ի գինւոյն իսկ անկաւ անպահպանաբար. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Անպահպանաբար յամենայն հայհոյութիւն ընթանալ, կամ հայհոյել. (Կիւրղ. գանձ. ՟Է. եւ ՟Ժ։)
Զամենայն ասացի ձեզ յառաջագոյն, որպէս զի մի՛ անկանիլ ձեզ անպահպանապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։)
unlimited, immense;
without condition.
Անպայման սքանչելիք աստուածութեան։ Անպայման ուրախութեամբ. (Ագաթ.։)
Պարապեալ անպայման եւ պղտորեալ խորհրդով. (Մագ. ՟Ժ՟Ե։)
Անչափութեամբ. անպատմելի օրինակաւ. յանչափս. յոյժ յոյժ. իֆրաթ.
Անպայման սքանչելի լինէր երկիրն հայոց. (Ագաթ.։)
Հրճուէր անպայման. (Մագ. ՟Լ՟Է։)
without answer;
— առնել, to confound.
Անպատասխան եմք առ օրէնսդիրն. (Լմբ. առակ. (նոր ձ. անպատասխանի)։)
ἁναπαλόγτος. inexcusabilis. Որ չունի տալ պատասխանի ի ջատագովութիւն անձին. ափիբերան. կարկեալ. ամօթապարտ.
Եղեալ անպատասխանի յաստուածային հարցմանն. (Փարպ.։)
Ոչ տուօղ պատասխանի. լուռ. անկարօտ պատասխանի տալոյ.
Ընդդէմ բռնադատօղ դիւացն խորհրդոց՝ բանական միտքս անլուր եղէ, եւ անպատասխանի. (Լմբ. սղ.։)
Որք սպանին զանձինս իւրեանց բարեպաշտ հոգւով, անպատասխանի կան. (Կլիմաք.։)
Անարժան պատասխանւոյ.
Զայս գիր ընթերցեալ՝ անպատասխանիս զնոսա առնէր. ասէ. ես զվիճաբանութիւն ատեամ. (Սոկր.։)
unbecoming, improper, unsuitable, unfit, absurd, unseemly.
ἅτοπος, -ον. absurdus, -um, ἅλογος, irrationalis, ἁνεπιτήδειος, non idoneus, ineptus. Անպատշաճ. անճահ. անտեղի. անբանաւոր. ամօթալի. յոռի. եօլսուզ, եագըշմազ, ապէս. տե՛ս (Յոբ. ՟Դ. 8։ ՟Ի՟Է. 6։ ՟Լ՟Զ. 21։ Գծ. ՟Ի՟Ե. 27։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 6։)
Գործիչ այնպիսի անպատեհից։ Զօրինակ պիտոյիցն յանպատեհ իրս դարձոյց. (Եզնիկ.։)
Անպատեհս ինչ ուտել։ Ոչ ցանկալ ինչ անպատեհից. (Սահմ. ՟Թ. ՟Ժ՟Ե։)
that loves not war, peaceable.
ἁπόλεμος. bello carens. ատ ի պատերազմէ, կամ ի փորձութենէ.
Անպատերազմ գոլով քո՝ ոչ ունիս զայնպիսի վարձս. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Տիւ (կոչէ) զանպատերազմ առաքինութիւնն։ Անպատերազմ կանխէ յիմացուածս աստուծոյ. (Լմբ. սղ.։)
Ըստ յն. անպատերազ։ ἁπόλεμος. imbellis, inhabilis ad bellum եւ pacificus. Որ ոչ սիրէ զպատերազ, այլ զխաղաղութիւն, մանաւանդ առ տկարութեան. իբր անարի.
Անպատերազասէր եւ չվշտասէր եւ կանացի բարք։ Հեշտասէր եւ անպատերազասէր մտօք վարելով. (Եւս. քր. ՟Ա։ յորմէ եւ Արծր. ՟Ա. 3. եւ 4։)
not deceitful, sincere;
that cannot be deceived.
Անպատիր արուեստից. (Նար. ղ։)
Անպատիր կեանք. (Խոսր.։)
Իբր ἅδολος. doli expers. Ոչ պատիր. անսուտ. ճշմարիտ. ուղիղ. ուր չիք պատրանք կամ ստութիւն. ալտաթմազ, հիլլէսիզ.
Անպատիր կոչումն. (Նար. ՟Գ։)
Անխաբ եւ անսուտ է, զորասեմս վասն քո. (Լծ.)
ἁνεξαπάτητος. erroris expers, haud obnoxius fraudi. Որ ոչ պատրի. անխաբելի. աննենգելի.
Չտայ խաբիլ, այլ անպատիր մնացեալ լինի. (Խոսր.։)
Անպարտելի քաջութեամբ, եւ անպատիր զգաստութեամբ։ Առ կամսն անպատիր. (Նար. ՟Ձ՟Բ. եւ Նար. մծբ.։)
Անպատիր դատողութեամբ երկայինն եւեթ վարի դատաստան. (Մխ. դտ.։)
Ունէր զմարմին իւր անպատիր յամենայն սահեցմանց կենցաղոյս. (Ճ. ՟Ա.։)
dishonoured, dishonourable, abject, base, vile;
dishonourably, vilely;
— դրամ, false money.
ἅτιμος, ἁτιμότερος. inhonoratus, vilis, ignominiosus. Որ չունի զպատիւ. ոչ պատուեալ, կամ ոչ պատուելի. անշուք. անարգ. ի թիպարսըզ, աչլագ.
Յանպատիւ ծառայութենէն արտաքս ելեալ գտար. (Բրս. գոհ.։)
Որք ի պատուական նիւթոցն, եւ որ յանպատուէն. (Նիւս. երգ.)
Նիւթովք անպատուօք (կամ ովք) կամ պատուեցելովք. (Շ. հրեշտ.։ Դիոն. երկն. ՟Բ։)
Քահանայական հատիւն կոխան եղեւ անպատուիցն. (Լմբ. պտրգ.։)
Զկնի որկորից զուգապատուացն, մանաւանդ թէ անպատուոց (կամ անպատուաց), նմանապէս եւ ի բաց ընկեցելոցն. (Առ որս. ՟Ը։)
Յանպատիւտեղւոջ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ամաչեցոյց զանպատիւ զդէմսն. (Ոսկ. մտթ.։)
Ընդդէմ անպատիւ կրիցն զինուորին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի։)
Կագելով, եւ անպատիւ բանս խօսելով. (Լմբ. սղ.։)
Զիջաւ ի խոնարհութիւն, եւ յանպատիւ առաքինութիւն։ Նեղութիւն որովայնի անպատիւ եւ անվայելուչ սպասք. (Կլիմաք.։)
cf. Անպատեհ.
ԱՆՊԱՏԿԱՆ ԱՆՊԱՏԿԱՆԱՒՈՐ ԱՆՊԱՏԿԱՆԱՒՈՐԵԱԼ. ἁνεπιτήδειος. ineptus. Անյարմար. անվայելուչ. անդէպ. տե՛ս եւ ԱՆՊԱՏԵՀ.
Յանպատկան նիւթոյ. (Լմբ. ատ.։)
Անպատկանաւոր նիւթ. (Իգն.։)
Անպատկանաւորս արձակէ ձայնս. (Պիտ.։)
Մարմնոյ ուրուք անպատկանաւորելոյ առ ընդունել զանձնաւորական ազդմունս. (Սահմ. ՟Թ։)
impudent, disrespectful, irreverent, immodest, shameless;
impudently, without shame, irreverently, disrespectfully.
ἁναιδής. impudens, ἁναίσχυτος. inverecundus. Որ ոչ պատկառի. անամօթ. լիրբ. աներես. ութանմազ, առլանմազ, առսըզ.
Մեղայ անպատկառս՝ քո բարձրութեան։ Կերպ անպատկառ. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Ծ՟Զ։)
Ոչ ունելով զերկիւղ, եւ անպատկառ ի մարդկանէ. (Շար.։)
Պարզերես. աչալուրջ. համարձակ. անաչառ. պանծալի. ուր չիք տեղի ամօթոյ. ճեռմակերես.
Անպատկառ դիմօք, անդանդաղ ճեպով։ Անպատկառ խօսնակք։ Անպատկառ յանդիմանիչ. (Նար. խչ. եւ Նար. առաք. եւ ՟Ձ՟Ը։)
Անպատկառ քննութիւն իրաւանց. (Խոսր.։)
Անպատկառ ճգնութեանց. (Նար. կուս.։)
without image.
ἅμορφος. informis. Որոյ չիք պատկեր զգալի. անտեսակ. անմարմին.
Յորժամ անպատկեր ասասցի, զի անմարմին է՝ կոչի անպատկեր. (Սեբեր. ՟Է։)
without cause, — principle, causeless;
without reason or motive;
absolutely, peremptorily.
Օրհնաբանի՝ բարին որպէս ամենայն բարեաց պատճառ, որպէս չարեաց անպատճառ. (Դիոն. ածայ.։)
Անպատճառդ միշտ իմում կորստեան. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Անպատճառ է չարեաց աստուած. (Բրս. չար.։)
Որ չէ պատճառեալ յայլմէ. սեպհականեալ ստորոգելի հօր աստուծոյ, որպէս ոչ ծագեալ յայլմէ անձնէ, ոչ ծնաել, եւ ոչ բղխեալ.
Եթէ մեծ է հօր ոչ յումեքէն լինել, ոչ ինչ նուազ որդւոյ՝ յանպիսւոյ հօրէ (գոլ). վասն զի անպատճառի փառացն հաղորդի, եւ յանպատճառէն (է). (Առ որս. ՟Գ։)
Հայր անպատճառ է, եւ պատճառ. որդի յանպատճառէն, եւ ոչ պատճառ. (Ի գիրս հց. տաթեւ.։) cf. ԱՆՍԿԻԶԲՆ.
որպէս Անեղ, հասարակ երից անձանց.
Պղատոն ասէ, մի է պատճառ ամենայնի, եւ ինքն անպատճառ է. (Ոսկիփոր.։)
Հայր է պատճառ անպատճառից, որդւոյ ծննդեամբ՝ հոգւոյն բղխմամբ. (Շ. խոստ.։)
Որ բոլորից ես պատճառ էից, անպատճառից, եւ որոց պատճառաւ. (Շար.։)
Չունօղ զպատճառ արարչական, կամ վախճանական, կամ ապացուցական, եւ կամ իրաւացի. սէպէպսիզ, վէսիլէսիզ.
Անբան արհեստք լսին, այսինքն ոչ անպատճառք. քանզի ոչինչ է արհեստ, որ ոչ ունի պատճառս։ Հմտութիւն է միոյ իրի անպատճառ գիտութիւն, ոչ գիտելով զպատճառն։ Ի ձեռն տեսականին եւ բանի գայ ի գործածականն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Թ։)
Անպատճառ սպանումն. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Բ։)
Որ ոչ տայ պատճառս բամբասանաց. անմեղ. աննվաս. անմեղադրելի.
Անխիղճ եւ անպատճառ իցեն առ հեռաւորս եւ առ մերձաւորս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ղ։)
Զի դու անպատճառ եւ անխոշտանկելի իցես. (Պտմ. աղեքս.։)
Ունի եւ ջուր, որ անպատճառ այսր եւ անդր հոսի. (Խոսր.։)
Թագաւորն անպատճառ լի ցասմամբ կայր. (Լաստ. ՟Ի՟Ե։)
Եթէ այրն անպատճառ թողու զկին. (Մխ. դտ.։)
Եւ Անվրէպ. առանց կարելոյ պատճառել ինչ. հարկաւ.
Այս բան հոռոմոցն սովորութիւն է, զատկի անպատճառ հաղորդելն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Անպատեհ.
ἁνήρμοστος, ἁπρεπής, ἁνάξιος. incongruus, inconveniens, indignus. Անպատկան. անպատեհ. անյարմար. անվայելուչ. անտեղի. անարժան. անկարգ, անշնորհք. մինասիպէթսիզ, ճայիզսիզ.
Առն թագաւորի անպատշաճ. (Փարպ.։)
Զպատշաճն իմ յառաջագոյն՝ անպատշաճ վարկեալ զկնի. (Արշ.։)
Անպատշաճ հարցուածք, կամ կարգումն (բանի), վարք, իրք. (Եզնիկ.։ Փարպ.։ Լաստ. ՟Ի՟Ե։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
Յանպատշաճսն տեսանիցեն զոք եղեալ. (Շ. ընդհ.։)
Զտերունի գանձն յանպատշաճ ձեռս մատնէ։ Զմանկունս տգէտս եւ զանպատշաճս՝ քահանայութեան վիճակեցաք. (Լմբ. պտրգ.։)
insupported, unprotected, abandoned.
ԱՆՊԱՏՍՊԱՐ ԱՆՊԱՏՍՊԱՐԱՆ. Ոյր չիք պատսպարօղ եւ պատսպարան, իբր հովանի կամ պատօղ ասպար. անօգնական. մերկ յամրութենէ. անմասն ի նպաստից եւ ի պաշտպանութենէ. թողեալ լքեալ. անմխիթար.
Անպատսպար տառապեալ, կամ թշուառ, կամ անկեալ։ Ոչ անպատսպար ի մնալ թեւոց քոց օգնականութենէ. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Ի՟Զ. ՟Ծ՟Զ. ՟Ղ՟Գ։)
Անպատսպարանք լինիցին ի քումմէ բարերարութենէդ. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 11։)
Անպատսպար եւ անայցելու. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Անպատսպար վայրս ունէր քաղաքն. (Լաստ. ՟Ժ՟Թ։)
Անպատսպար աղքատութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։ Վրք. ոսկ.։ Շ. մտթ.։)
Եւ Այն՝ յոր ոչ լինի պատսպարիլ կամ ապաւինիլ.
Ի յայսմ անպատսպար ապաւինութենէ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Զի ապրեսցուք մեք յանօրէն եւ յանպատսպարան մարդկանէ. այսինքն ի հալածչաց եւ ի կեղծաւորաց. (Եփր. ՟բ. թես.։)
Ի մտախաբ՝ յանպատսպարան բանսարկու մարդկանէ. (Բուզ. ՟Գ. 5։)
cf. Անպատսպար.
ԱՆՊԱՏՍՊԱՐ ԱՆՊԱՏՍՊԱՐԱՆ. Ոյր չիք պատսպարօղ եւ պատսպարան, իբր հովանի կամ պատօղ ասպար. անօգնական. մերկ յամրութենէ. անմասն ի նպաստից եւ ի պաշտպանութենէ. թողեալ լքեալ. անմխիթար.
Անպատսպար տառապեալ, կամ թշուառ, կամ անկեալ։ Ոչ անպատսպար ի մնալ թեւոց քոց օգնականութենէ. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Ի՟Զ. ՟Ծ՟Զ. ՟Ղ՟Գ։)
Անպատսպարանք լինիցին ի քումմէ բարերարութենէդ. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 11։)
Անպատսպար եւ անայցելու. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Անպատսպար վայրս ունէր քաղաքն. (Լաստ. ՟Ժ՟Թ։)
Անպատսպար աղքատութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։ Վրք. ոսկ.։ Շ. մտթ.։)
Եւ Այն՝ յոր ոչ լինի պատսպարիլ կամ ապաւինիլ.
Ի յայսմ անպատսպար ապաւինութենէ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Զի ապրեսցուք մեք յանօրէն եւ յանպատսպարան մարդկանէ. այսինքն ի հալածչաց եւ ի կեղծաւորաց. (Եփր. ՟բ. թես.։)
Ի մտախաբ՝ յանպատսպարան բանսարկու մարդկանէ. (Բուզ. ՟Գ. 5։)
unprepared, unfurnished, unprovided;
յանպատրաստից, without preparation, unawares, unexpectedly;
cf. Յանկարծակի.
ἁκατασκεύαστος, ἁπαρασκεύαστος, ἁπαράσκευος. incompositus, incomparatus, imparatus. Որ չէ պատրաստ կամ պատրաստեալ. ուր չկայցէ պատրաստութիւն. անյարդար, անկազմ. անյարմար. թէտարիքսիզ, հազըր օլմայան.
Երկիր էր աներեւոյթ եւ անպատրաստ. (Ծն. ՟Ա. 2.)
Անպատրաստ առ ի բուսուցանել. (Լմբ. սղ.) կամ անպատրաստ (ի պէտս) բնակութեան։
Զանդունդս անպատրաստս. (Ագաթ.։)
Գտանիցեն զձեզ անպատրաստս. (՟Բ. Կոր. ՟Թ։ 4։)
Անպատրաստք էին։ Անպատրաստ տեսանէր զիւր գունդն. (Փարպ.։)
Ձայնն ահագնալուր ի լսելիս անպատրաստիս հասեալ. (Բենիկ.։)
Որ դոյզն պատկերն է անպատրաստից։ Մնացի անպատրաստ։ Անպատրաստ գտեալ զիս ինքեան. (Նար.։)
Անպատրաստ, այսինքն անպատշաճ եւ անգործ ի բնական կրիցն, զոր այժմ ունի պտղատու լինել. (Շ. ՟բ. պետ. խ։)
Ցաւն անպատրաստ առնէ զնա առ ամուսնութիւն. (Մխ. դտ.։)
ἁφύλακτος. incautus. Անզգոյշ. անհոգ. թոյլ. սագընմազ.
Յայլ յանցանաց զգուշանայ, այլ անպատրաստ լինի ի բամբասել, ի բարկանալ. (Նար. խրատ.։)
Վնասեն օդոյ փոփոխմունք, կամ աշխատութիւնք անպատրաստք. (Խոսր.։)
Մի՛ տապ տօթոյն յանպատրաստս պահուն զարմատս հատեալ ցամաքեցուսցէ. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Անպատրաստաբար. անզգուշութեամբ, թուլութեամբ.
Յանպատրաստ ուտելոյ եւ ի քնոյ (շաժին պոռնկական խորհուրդք). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
ՅԱՆՊԱՏՐԱՍՏԻ ԼԻՆԵԼ. Անպատրաստ գտանիլ. չեւ պատրաստեալ ունել զկարեւորս. թէտարիքսիզ պուլունմագ.
Նոքա յանպատրաստի էին ի մարդոյ եւ յանասնոյ. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
ՅԱՆՊԱՏՐԱՍՏԻՑ. ἁφυλάκτως, ἁιφνίδιον. incaute, improvise. Յանակնկալ պահու. յանկարծակի. զաֆիլ, ափանսըզ.
Ոչ իբրեւ զգող ի վերայ հասանէ մեզ, եւ ոչ յանպատրաստից տանի։ Յանպատրաստից ի ձեռս անկանիցիք. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ա։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)
Պարտիմք զգուշութեամբ գնալ, զի մի՛ երբէք յանպատրաստից անկեալ ի նոսա՝ վնասիցիմք. (Սարգ. յկ. ՟Է. եւ այլն։)
Եկն եհաս յանպատրաստիցն ի վերայ քաղաքին։ Յանպատրաստիցս, որպէս ասացաք. (Ճ. ՟Ա.։)
busy, not at leisure;
not engaged in business
ἅσχολος. cui otium non est, occupatus. Որ չունի ժամանակ պարապորդ. զբաղեալ յոյժ.
Այր եմ ծերացեալ, եւ անպարապ ի թարգմանութեանց. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Լի ամենայն բարութեամբ, շնորհեն եւ անպարապիցն. (Փարպ.։)
Անպարապ լինելով ի մարմնամոլութեանն յղփութենէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի հալածանաց եւ ի խռովութեանց անպարապ պատահեցան. (Մխ. դտ.։)
Որ ոչ պարապի ի գործ. պղերգ. դատարկ.
Անպարապ հոգեւորական զինուն արարեալ, մահու ծառայեցուսցէ. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
to be busy, to be occupied.
Ոչ դատարկանալ. չլինել թափուր. չպակասիլ. չպարպիլ, լեցուն մնալ.
Լի եւ պատարուն վերելեաւն՝ յաւիտեան անպարապասցի. (Անյաղթ բարձր.։)
Չունել զպարապ. զբաղեալ գտանիլ.
Ոչ առաքեցին յանտիոք. վասն զի առ երուսաղէմացիսն անպարապացեալ էին. (Ոսկ. գծ.։)
incomprehensible.
ἁπερινόητος. qui mente comprehendi nequit. Զոր անմարթ է պարագրելով իմանալ. անբովանդակելի. տիրապէս անիմանալի. անհասանելի.
Ի քեզ հաճեցաւ բնակել անպարիմանալին աստուած։ Անպարիմանալին խորք. (Թէոդոր. կուս. եւ Թէոդոր. խչ.։)
Ըստ անճառելի եւ անպարիմանալի խառնմանն եւ միաւորութեանն. (Յհ. իմ. երեւ.։ Գր. տղ.։)
Յիշեա՛ անպարիմանալիդ զաշխարհակեցոյց տնօրէնութիւն։ Վասն անպարիմանալի պարանոցին (մօր քո եւ կուսի), զորով փարեցար. (Բենիկ.։)
without rampart, unwalled.
ἁτείχιστος. carens muro, muro non cinctus. Որ չունի զպարիսպ. անպատուար. հիսարսըզ, տուվարսըզ.
Քաղաք անպարիսպ. (Թուոց. ՟Ժ՟Գ. 20։ Առակ. ՟Ի՟Ե 28։)
Յաղագս մահուան ամենայն մարդիկ ի քաղաք անպարիսպ իցեն բնակեալ. (Ոսկիփոր.։)
without bragging, modest.
ԱՆՊԱՐԾ եւ ԱՆՊԱՐԾԵԼԻ. ἁκόμπαστος. alienus a jactantia et ostentatione. Հեռի ի պարծելոյ. ոչ պարծօղ. անսեթեւեթ. խոնարհ. չպարծենցօղ.
Անպարծ զարդ։ Վասն անպարծելի զիրսն համարելոյ։ Տե՛ս զանպարծելի բարեխնամութիւնն. (Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21. եւ 37։)
immodest, unchaste, indecent, bawdy, obscene;
dissolute, debauched;
—ս, indecently.
ἅσεμνος, incastus, impudicus, inhonoratus, ἁκάθαρτος, immundus, impurus. Օտար ի պարկեշտութենէ. անհամեստ. անամօթ. եւ Անվայելուչ. անմաքուր. աղտեղի. անսուրբ. անդէպ. էտէպսիզ, փիս, եագըշըգսըզ, պէթ.
Պարկեշտացուցանել պանծալի տառիւք զանպարկեշտսն. (Սարկ. լուս.։)
Անպարկեշտ էր կարծել զնոյն ինքն զքսերքսէս ինքնին զգործն կատարել. (Արիստ.։)
Զատանել ի մէջ սրբոց եւ պղծոց. եւ ի մէջ պարկեշտից եւ անպարկեշտից. (Ղեւտ. ՟Ժ. 10։)
irreproachable;
irreproachably
ἁκατάγνωστος, ἁνεπίληπτος. irreprehensibilis. Ազատ ի պարսաւանաց. անստգիւտ. անմեղադրելի. անանգոսնելի. այըբլանմազ.
Ստուգադրութիւն անպարսաւ. (Փարպ.։)
Ճշմարիտ եւ անպարսաւ խորհդածաց. (Սարկ. քհ.։)
Անպարսաւ է աղօթելն՝ քան չարաբանելն վասն նորին. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
not guilty;
innocent.
Ոչ պարտակեալ. չամփոփեալ. ցրիւ. ցիր եւ ցան.
Դեւք զպատկերն աստուծոյ ամենայն ուրեք անպարտակ ցրուեցին. (Վրդն. սղ.։)
Անպարտականդ մահու. (Ագաթ.։) (Շար.։)
Անպարտականդ այս տարագրութեան։ Յայնմ սոսկալի եւ անպարտական զենման. (Նար. ՟Կ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
Զօրութիւն մեծ, եւ հարստութիւն անպարտական. (Գէ. ես.։)
that suffers innocently, innocent.
Յանպարտակիրդ մարմին չափեալ զբնութեանս մերում զտաժանականն տագնապ. (Նար. ՟Հ՟Զ։)
Որ ինչ ոչ է ի պարտուց, այլ ձրի. կամաւ յանձն առեալ. կամաւոր, եւ անակնունելի.
Անպարտակիրն ազգակցութեան (այսինքն մարդեղութեան բանին) երկնիչ վերստին. (Նար. կուս.։)
invincible, unquered;
insurmountable, unsubdued.
ἁήττητος, ἁκαταγώνιστος. invictus, insuperabilis, inexpugnabilis. Անյաղթելի. անյաղթ. հզօր. զօրաւոր. բուռն. եէնիլմէզ, ալթ օլմազ.
Մարտն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Անպարտելի զօրութիւն. (Եղիշ. ՟Ա։) (Շար.։)
Անպարտելի բռնութիւնք, կամ տարերք, կամ պարիսպ. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Զանպարտելի զշնորպսն աստուծոյ՝ պղնձոյ նմանեցոյց մովսէս. (Եղիշ. խաչել.։)
Անպարտելի մնացին ի հրապուրանաց. (Շար.։)
Փորձ գտեալ եւ անպարտելի ի տրամականսն։ Երկոքումբք անպարտելի գտաւ. (Իգն. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ յամենայնի լեալ իմաստունք, եւ մի՛ (այսինքն եւ ո՛չ) անպարտելիք. (Առ որս. ՟Գ։)
cf. Անվայրափակ.
ԱՆՊԱՐՓԱԿ եւ ԱՆՊԱՐՓԱԿԵԼԻ. Անվայրափակ. անպարոյր. անպարագիր.
Անպարփակ թագաւոր։ Անպարփակելի աստուած. (Զքր. կթ.։)
useless, vain, frivolous, insignificant;
vile, abject, miserable, despicable, worthless;
— առնել, to render useless, to spoil;
յանպէտ, յանպէտս, vainly.
ἅχρηστος, ἁνωφελής. inutilis. Որ ոչ լինի ի պէտս. անպիտան. անշահ. անօգուտ. չնչին. ումպէտ. անարգ. անկարգ. ֆայտասըզ, իշէ եարամազ.
Որոշել զպիտանացուն, եւ զանպէտն. (Անյաղթ պորփ.։)
Շիւղ մի անպէտ։ Սովորութիւն անպէտ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)
Անպէտ դատաւոր, կամ քաղաքապէտ. (Ճ. ՟Բ.։)
Անպէտ էր ասել զայս. եւ ոչ վայրապար անպէտ, այլ եւ վնաս մեծ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Ընկալուչք յանպիտաց. (Նար. մծբ.։)
Զսարգիս մեղապարտ ծառայ աստուծոյ եւ զանպէտ կրօնաւոր յիշեցէ՛ք ի քրիստոս, աղաչեմ. (Սարգ. յիշ. ՟բ. յհ։)
ՅԱՆՊԷՏ, ՅԱՆՊԷՏՍ. Յումպէտս. վայրապար. ի զուր. յանպէտ իրս. նաֆիլէ.
Մի՛ վատթարաց վատներ յանպէտ. (Շ. այբուբ. ՟Ա։)
Մի՛ յանպէտս զժամանակս մեր ծախել. (Խոր. ՟Ա. 4։)
իբր Առանց կարեւոր պիտոյից. անխնամ.
Թողեալ զծերն անպէտս, եւ սովեալս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
cf. Անպէտ.
ἅχρηστος, ἁχρεῖος. inutilis, ἁδόκιμος, improbatus, rejectaneus. Նոյն ընդ ԱՆՊԷՏ. որպէս Ոչ իմիք պիտանացու. անշահ՝ անօգուտ իր։ կամ անձն։ (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 22։ Մտթ. ՟Ի՟Ե. 30։ Ղկ. ՟Ժ՟Է. 10։ Ովս. ՟Ը. 8։ ՟Բ. 11։ ՟Գ. 11։ ՟Դ. 5։ ՟Ժ՟Գ. 10։ ՟Ժ՟Զ. 29։ Փիլիմ. 11։)
Եւ եւս՝ որպէս մերժելի, հերքելի. ընկեցիկ. անհաճոյ. խոտան. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 27։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 5―7։ Եբր. ՟Զ. 8։ ՟Բ. Տիմ. ՟Գ. 8։ Տիտ. ՟Ա. 6։ Իմ. ՟Ժ՟Գ. 12։)
Ո՛վ անպիտանդ ի պիտանեանց։ Անպիտան աստուծոյ, եւ սրբոցն մասնակցութեան. (Նար. ՟Ը. ՟Թ։)
Կարի յոյժ քամահելի անպիտանիցն։ Ազատ յանպիտան անարգութենէն. (Պիտ.։)
Անպիտան եւ վնասակար ուսմամբ։ Անպիտան եւ գարշելի օրինացդ։ Յաղտեղի եւ յանպիտան մարդկանէ։ Անպիտան մահուամբ ելանիցեմք. (Փարպ.։)
Մարդոց ապականելոց մտօք, եւ ի հաւատս անպիտանից. (Սարկ. հանգ.։)
to be useless, to become useless, to spoil.
Տեղի՝ որ արատի, անպիտանանայ. (Խոսր.։)
Ցօղն եւ անձրեւն ի դէպ ժամու պիտանի, եւ ի տարադէպն անպիտանանայ. (Լմբ. առակ.։)
without a crown.
Զհանապազորդ սովամահսն վասն նորա անպսա՞կ թողուցու. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
ἁστεφάνωτος. coronae expers. Առանց պսակելոյ կամ պսակեալ գոլոյ. անվարձ.
Մի՛ գուցէ գնասցեն անպսակք. (Ածաբ. մակաբ.։)
Գնացաք անպսակք, քանզի ոչ մարտեաք օրինօք. (Միսայ. խչ.։)
that cannot break;
unbroken.
ԱՆՋԱՂԽՋԱԽ կամ ԱՆՋԱԽՋԱԽ. Ոչ ջախջախեալ. անբեկանելի. անխորտակելի.
careless, remiss, negligent;
easily.
Որ ոչ ջանայ. անփոյթ. անհոգ. գայրէթսիզ.
Անջանքն զիա՞րդ արդիւնարարք լինիցին. (Խոսր.։)
Անջան ի յիմանալոյ զզօրութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
Ամենակար եւ անջան զօրութիւն. (Ագաթ.։)
Անվաստակ անջան պատրա՛ստ կերակուր. (Ձիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Անջան հեշտութիւն. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Լռութիւնն՝ անջան առաքինութիւն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Մանուկ կրօնաւոր՝ որ ոչ է առ ոտս ծերոց, անջան որս է սատանայի. (Նեղոս.։)
Անջան է զնոսա մխիթարել, մեղացն ի միջոյ բառնալով. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ժ՟Ե։)
Ոգւոց անջան խորհուրդք եւ իմաստութիւնք. (Կոչ. ՟Գ.) յն. ἁκατάγνωστος անստգիւտ. իբր այն՝ որ չտայ տանջանս խղճի մտաց։
ἁκινδύνως. sine periculo. Առանց ջանից եւ աշխատութեան. դիւրաւ. հեշտեաւ.
Ոչ եթող աստուած անջան համարձակել քաոզութեանն։ Որ այնպիսի անիրաւ հրամանաւ անջան տանէին ի սպանումն. (Ոսկ. ՟բ. կոր. եւ Ոսկ. մտթ.։)
to separate, to detach, to disjoin, to disunite;
to uncouple.
ԱՆՋԱՏԱՆԵՄ ԱՆՋԱՏԵՄ. διαιρέω. divido, χωρίζω, separo. Զատանել իսպառ. որոշել. բաժանել. մեկնել. զատել, բաժնել. այըրմագ.
Անջատ զմեզ ի բնակութենէ մարդկան. (Ագաթ.։)
Անջատաք (կամ անջատեցաք) մեք ի նոցանէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 12։)
Հեռացան անջատան նոքա ի տեառնէն երկնի եւ երկրի. (Եղիշ. խաչել.։)
Ոչ բանն անջատանի կամ անջատաւ երբէք յիւրմէ մարմնոյն։ Հոգին սուրբ անջատանի յանօրէն խորհրդոց. (Սարկ. հանգ.։) (գրի անդ եւ Անջատանայք՝ իբր Անջատանէք։)
Խորհուրդք թիւրք անջատեն յաստուծոյ. (Իմ. ՟Ա. 3։)
Անջատելոցն ի կաթանէ. (ես. ՟Ի՟Ը. 9։)
Անջատել զհոգի ի մարմնոյ։ Զաղտ եւ զժանգ ի բաց անջատեալ. (Սահմ. ՟Ը։ Կորիւն.։)
indelible;
slovenly.
ἁνεξάλειπτος. indelebilis. Որ ոչ ջնջի. անջնջելի. անջրելի. անեղծ. հաստատուն դրոշմեալ, արձանագրեալ.
Անջինջ տէրունական պատգամ։ Անջինջ արձակեալ է։ (Փիլ. իմաստն.։)
Առցէ զանջինջ որդեգրութիւնն աստուծոյ (ի մկրտութեան)։ Անջինջ անէծս կռէր ի վերայ տեղւոյն. (Եղիշ. ննջ. եւ Եղիշ. յես.։)
Ո՛չ ջինջ. անմաքուր. պղտոր.
Մեղաւոր հոգի է միտք անջինջ, որ վասն ծուլութեան անկեալ է ի սուրբ միաւորութենէ. (Եւագր. լ։)
cf. Անջինջ.
Անջնջական յիշատակարան, կամ շնորհ, կամ կանոն. (Նար. ՟Հ՟Գ. եւ Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
Անջնջելի արիւն ի վերայ այնմ թագաւորութեանն հեղին. (Լաստ. ՟Ի՟Ե։)
cf. Անջուր.
indelible;
indissoluble;
incontestable.
Որ ոչ ջրի. զոր ոչ լինի ջրել (կամ ջրով եղծանել). անջինջ. անջնջելի.
Անջրելի անեղին գթութիւնք։ Անջրելի քինու խնդրեալ լինէր մահուն վրէժխնդրութիւն. (Պիտ.։)
curtain of partition.
Գործի անջրպետօղ. անջրպետ.
Ընդարձակեցեր թշուառացելումս զառագաստն անջրպետարան։ Զվարագուրացն անջրպետարան. (Նար. ՟Ծ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
to separate, to cutoff, to shut out, to exclude.
διαστέλλω, διαχωρίζω, διορίζω. discerno, distinguo, separo, distermino. Անջրպետաւ որոշել. խտրոցաւ բաժանել. զատանել. հեռացուցանել. արգելուլ. պէօլմէք. այըրմագ. կամ Անջրպետ ի մէջ արկանել եւ անկանիլ. որոշումն դնել եւ լինել. արա էթմէք, արայա կիրմէք. հյց. խնդրով.
Զատ յիրերաց անջրպետել զդիր մրգոցն. (Պիտ.։)
Անջրպետեա՛, հնարաւոր, զմահացու կրթութիւնս. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)
Անջրպետէ զսա ի բնաւիցս։ Զնախախնամութիւնդ անջրպետեցեր յինէն. (Լմբ. պտրգ.) եւ (Լմբ. սղ.։)
Առանց հյց. խնդրոյ.
Անջրպետեաց աստուած ի մէջ ջրոյն. եւ ի մէջ ջրոյն։ Անջրպետել կամէր ընդ նոսա եւ ընդ քաղաքն։ Անջրպետիցէ ձեզ վարագոյրն ի մէջ սրբութեանն, եւ ի մէջ սրբութեան սրբութեանցն։ Անջրպետել ի մէջ սրբութեանցն, եւ եւ ի մէջ պարսպացն յօրինուածոյ տաճարին։ Եւ ահա կառք հրեղէնք եւ երիվարք հրեղէնք, եւ անջրպետեցին ի մէջ երկոցունց. (Ծն. ՟Ա. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 36։ Ել. ՟Ի՟Զ. 33։ Եզեկ. ՟Խ՟Բ. 20։ ՟Դ. Թագ. ՟Բ. 11։)
Ի ձեռս տեառն՝ որ անջրպետեն ընդ մեղաւորն եւ ընդ անմեղն, մատնեսցի. (Մեկն. մնաց.։)
որպէս Հեռանալ. բաժանիլ. որոշիլ. այրըլմագ.
Կացին ջուրքն անջրպետեալք. (Յես. ՟Գ. 16։)
Անջրպետել ոգւոյն յէին մտածութենէ՝ կատարելագոյն չարեաց է. (Փիլ. լին.։)
Յետ անջրպետելոյն (ղովտայ) ի հօրեղբօրէ անտի իւրմէ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա։)
Ընտանութեանն միաւորութիւն անջրպետեցաւ։ Պատրուակ քօղոյ բանիս անջրպետեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Ե. եւ Նար. մծբ.։)
infinite, unbounded;
interminable;
unlimited;
indefinite;
incomprehensible.
ἅπειρος, ἁπέραντος, ἁπεράτωτος , ἁόριστος, ἁπεριόριστος. infinitus, termino carens, indeterminatus, in immensum extensus. Ոյր չիք սահման. անեզրական. անվախճան. անբաւելի. անբովանդակելի. անպարագիր. անվայրափակ. անսահմանելի. անթարգմանելի։ Տիրապէս ասի զաստուծոյ եւ զաստուածայնոց.
Ամփոփեցար անսահման։ Որքանութիւն անսահման։ Թէպէտեւ ոչ անժամանակք ըստ անսահմանին։ Անսահման թագաւորութիւն։ Անսահման՝ ներքնային խորոց։ Անսահմանդ քո հրամանի. (Նար.։)
Անսահմանն յէութեան՝ սահմանելեացս էացուցիչ. (Շար.։)
Մշտնջենաւորութիւնն անսահման. (Յճխ. ՟Ա։)
Ի յանսահման ծովէն հօր գթութեանց. (Շար.։)
Լայնաբար ասի զայլոց իրաց՝ իբ Առաւելեալ յոյժ յոյժ. անչափ. անթիւ. անորոշ. տարօրէն. ելեալ ըստ չափ օրինաւոր, եւ այլն. նիհայէթսիզ, հատտէն դաշրա, գըյաստան էֆզուն.
Անսահման բնութիւն տերրեղէն արարածոց. (Ագաթ.։)
Անսահման բիւուց քանքարաց հատուցանօղ։ Ըստ անսահման գովութեան. (Նար.։)
Ի վերայ անսահման ծփանաց ալեացն անդնդոց. (Կոչ. ՟Թ։)
Լուսնոտն՝ անսահման առ ըմռբնումն, այլ ըստ նորոյ կամ հնոյ լուսնին. (Շ. մտթ.։)
Անսահման շուայտութեան եւ արբեցութեան ընդարձակութիւն. (Պիտ.։)
Զի մի՛ զհետ գնացեալ անսահմանբարւոյն կարծեաց՝ հաղորդ չարեաց լիցուք. (Իգն.։)
Քարոզեցին յեղյեղելով զանսահման գործս նոցա. (ՃՃ.։)
Անսահման կին ասի, որ չէ պսակեալ ըստ օրինաց։ (Մխ. դտ.)
cf. Անսահման.
Անսահմանելի բարձրութիւն, կամ տեսիլ։ Իմաստութեամբ անսահմանելեաւ։ Զանսահմանելիդ միշտ թախանձեսցէ։ Բերումն պարանոցի անսահմանելւոյն. (Նար.։)
without limit;
indefinitely;
indeterminately.
ԱՆՍԱՀՄԱՆ. ԱՆՍԱՀՄԱՆԱԲԱՐ. ἁορίστως, ἁπεριορίστως. indefinite, infinite, incircumscripte. Իբրեւ անսահման՝ ըստ կրկին նշ. առանց սահմանի. անչափութեամբ. անորոշակի. եւ Արտօրէն.
Սա հովուեսցէ զմեզ անփոփոխ եւ անսահման ի յաւիտենից մինչեւ յաւիտեան. (Նար. խչ.։)
Որ խիստ եւ բարկացօղ է անսահման։ Անսահման ունի զբարկանալն. (Լմբ. առակ.։)
Թէ ոք անսահման խօսէր, որպէս զբազմախօս արգելուին զնա արտաքոյ վանիցն. (Կլիմաք.։)
Անսահմանաբար յարեան հեղեղք ցանկութեան. (Սկեւռ. աղ.։)
Անսահմանաբար յամենայն ժամու առնել. (Գր. հր.։)
Ոչ անսահմանաբար ասէ մարգարէն (զմսուր), այլ զմսուրն ասէ՝ յօդիւս. եւ այլն. (Պրպմ. ձ։)
Ոչ առ նա միայն զբանն ձգէր եւ ասէր, այլ անսահմանաբար, եթէ ոք ոչ ծնցի վերստին, այսինքն եթէ՛ դու, կամ ո՛վ եւ իցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
leafless, dead.
Որ ոչ բերէ սաղարթս. չորացեալ. անդալար. չոր.