cf. Ապահովացուցանեմ.
ԱՊԱՀՈՎ ԱՊԱՀՈՎԱՆԱԼ, ԱՊԱՀՈՎԵԼ, ԱՊԱՀՈՎՈՒԹԻՒՆ եւ այլն. cf. ՅԱՊԱՀՈՎ, եւ զածանցս նորա։
surety, security.
ԱՊԱՀՈՎ ԱՊԱՀՈՎԱՆԱԼ, ԱՊԱՀՈՎԵԼ, ԱՊԱՀՈՎՈՒԹԻՒՆ եւ այլն. cf. ՅԱՊԱՀՈՎ, եւ զածանցս նորա։
penitent.
Ոյք կան ընդ կանոնաւ ապաշխարութեան։ (Կանոն.։ Ժմ.։ Ճշ.։ Լմբ. պտրգ.։)
penitentiary.
repentance, penitence;
mortification.
μετάνοια. poenitentia. Զղջումն ի մեղաց. ցաւ. ապաշաւ. դարձ. եւ յանձնառութիւն կամաւոր ճգանց. փէշինամլըգ, թէօվպէ.
Անտես առնես զմեղս մարդկան ապաշխարութեամբ։ Առ սակաւ սակաւ դատելովն՝ տայիր տեղի ապաշխարութեան։ Զի տաս ի վերայ մեղաց ապաշխարութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
Արարէ՛ք այսուհետեւ պտուղ արժանի ապաշխարութեան։ Ես մկրտեմ ձեզ ջրով յապաշխարութիւն։ Քարոզէր մկրտութիւն ապաշխարութեան ի թողութիւն մեղաց։ Ապաշխարութիւն եւ թողութիւն մեղաց. եւ այլն։
Ապաշխարութիւն անիրաւութեանց գովելի է. (Փիլ. քհ. ՟Է։)
Ապաշխարութիւն է ըստգտանելն զանձն, եւ հրաժարել ի վնասակարացն. եւ այլն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ապաշխարութիւն՝ ապաշաւելն միայն է զանցեալ գործս վատթարութեանն. պտուղ ապաշխարութեան անկեղծ բարեգործութիւնն է. Շ. մտթ.։
Բանիւք յապաշխարութիւն դառնայր. (Բուզ. ՟Դ. 54։)
Ապաշխարողական գործ. ապաշխարանք.
Ըստ մեծի վնասուցն՝ եւ մեծ ջանք եւ ապաշխարութիւնք պիտոյանան. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Արկանեն միւսանգամ ընդ ապաշխարութեամբ. (Եզնիկ.։)
Դի՛ք փոքր ինչ ապաշխարութիւն (խոստովանելոյ). (Շ. թղթ.։)
Որ ոչ անկան յապաշխարութիւն. այսինքն չառին յանձն ապաշխարութիւն, կամ ոչ ապաշխարեցին. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ապաշխարութեան արտասուս աւազան լինի։ Տո՛ւր ինձ արտասուս ապաշխարութեան. եւ այլն. (Ժմ.։) (Շար.։)
ungrateful;
vain;
vile, disagreeable.
ἁχάριστος, ἅγνωμος, ἁγνώμων. ingratus, immemor gratiarum. Անճանչօղ շնորհաց, անշնորհակալու, ապերախտ. աղէկութիւն չիճանչցօղ.
Քաղցր է ի վերայ չարաց եւ ապաշնորհաց. (Ղկ. ՟Զ. 35. (որ ի թղթ. գր. տղ. գրի, ապաշնորհից։))
Վեհերոտ է դանդաղելով եւ ապաշնորհ, զի առեալ լաւ պատճառս՝ ընդդիմանայ գոյացութեանն. (Փիլ. լին.։)
Թշնամեաց եւ ապաշնորհաց։ Ապաշնորհք էին հրէայք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. 10։)
Ապաշնորհս առ բազմապարգեւդ. (Նար. ՟Է։)
Ի նորա գիտութենէն ապաշնորհ եղեն. այսինքն անճանաչօղ. (Ոսկ. հռ.։)
Նա՝ որում ոք անշնորհակալ գտանի. արհամարհեալ յապերախտից.
Մեծամեծ ինչ իրս վճարեցի նմա ի պատերազմունս, եւ ապաշնորհ եղէ ի նմանէ. (Պտմ. աղեքս.։)
Մի՛ ապաշնորհ արասցուք զերախտաւորն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Անշնորհ, անշահ, անպիտան, խոտան, յոռի, վատթար.
Մի՛ զպաշտօնն՝ ապաշնորհ գրեսցես. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Մի՛ ապաշնորհ առներ զիմ մարդասիրութիւնս. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)
Մի՛ զգեստիւք խենեշասցուք, որոց գեղեցկութիւնն է ապաշնորհ. (Ածաբ. ծն.։)
Առասպելս ասէր զապաշնորհ կրօնսն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
ingratitude.
Բազում բարերարութիւնս գտեալ, եւ ի ձեռն բազմացն ցուցեալ զապաշնորհութիւն. (Փիլ. ել.։)
Քանի՛ անմտութեան է այս գործ, քանի՛ ապաշնորհութեան. (Շ. յկ. ՟Ի՟Գ։)
vile, base, abject.
then, therefore;
finally, at last.
rugged, rough, stony, rocky.
Նոյն ընդ Ապառաժ, ա. իբր Վիմուտ, քարուտ, առապար, կարծրակուռ. գայալը, գայալըգ.
Ապառաժուտ տեղի, վայր. (Պիտ.։ Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Վէմ ապառաժուտ. (Մծբ. ՟Ա։)
Զխոշոր ապառաժուտն դիւրեսցէ հզօր բազկաւ. (Պիտ.։)
Ի վերայ ապառաժուտ վիմին հաստատնոյ. (Եփր. համաբ.։)
insolent, pert, bold, audacious;
—ս, insolently, pertly.
• (անհոլով) «խիստ, անսանձ, վայրագ, յանդուգն, բիրտ, անգութ» Մծբ. 268. Ոսկ. յհ. ա. 36, բ. 19, 17. Իգնատ. ղկ. 334. Սարգ. յկ. «կարգէ դուրս, խիսա շատ» Եղիշ. Պիտ. որից ապառումս «յանդըգ, նաբար» Նար. 163. Լմբ. ատեն.։
• ՆՀԲ ապ և առ (չառօղ զխրատ) կամ ապ և թրք. ar «ամօթ» (իբր անառաև. ա-նամօթ)։ Պատկ. Maтepiалы I. 7 պհլ. arārūn «անմաքուր, անկարգ, անբնա-ևան, կեղծ, սխալ, չար» բառի հետ, որ մերժում է Հիւբշ. 104։ Փորթուգալ փա-շա, Եղիշե 235 պազենդ. [arabic word] avarun, որ նախորդի հետ նոյն էս
Որպէս թէ կա՛մ անառ յումեքէ, Չառօղ զխրատ. անողոքելի. անամոքելի. անհամբոյր. խիստ. վայրագ. կամ մանաւանդ՝ ի հյ. ապ, եւ ի թ. առ. այսինքն ամօթ. որպէս թ. առսըզ. յորմէ եւ Անառակ. այսինքն Անամաչ, անամօթ, լիրբ, յանդուգն, ժպիրհ. անմարդի. անզգամ. անզգայ. որպէս եւ յն. ἁπαίσχυντος. imprudens եւ ἁναίσθητος, insensatus, desipiens
Առ ի խնուլ զբերանս այնոցիկ՝ որք ապառումք էին։ Զապառում լեզուս նոցա արգելոյր։ Անուն կայիափա. ապառում, խիստ եւ յանդուգն էր սաքան զայլսն ամենայն։ Ոչ կարէր ուրանալ, թէ եւ յոյժ ապառում էր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 19. եւ 17։)
Ապառումն եւ գազանայինն։ Անողորմ եւ ապառումն. (Շ. մտթ.։)
Ապառում գոլով՝ ոչ խոնարհի առ եղբայրն. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Ապառում մարդիկ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ապառում դժնդակս ի հեզութիւնն։ Ներհակս ինձ զօրացուցի ապառումս։ Եթէ ապառում (տեսից), կսկծման (ակն ունիմ)։ Ապառում հրապարակիչ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Գ. ՟Ձ՟Ը։)
Վաժառողն յոյժ ապառումն եւ տմարդի. (Լաստ. ՟Ժ։)
Ապառում ըմպողաց հիքութեան պատճառ։ Տաժանելի եւ ապառո՛ւմ չար. (Պիտ.։)
Բանս յանդիմանութեան եւ լուտացող ապառում խռովութիւն. (Յհ. կթ.։)
Մալեալ կակղէ զջերմութիւն՝ օդոյս հաւանութեամբ, եւ զապառում պնդութեան (կամ զապառումն բրտութեան) հրոյն եռանդմամբ. իմա՛, զսաստիկ ցրտութիւն օդոյն մեղմէ ջերմութեամբ։ (Եղիշ. ՟Բ.)
ԱՊԱՌՈՒՄՍ. Յանդգնաբար. տմարդութեամբ.
Կենդանի ձայնիդ քո գթած, ապառումս պատասխանեցի. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
Մի՛ ոք բարբառոյ նոցա ապառումս պատասխանեսցէ. (Լմբ. ատեն.։)
refuge, trust, confidence.
καταφυγή. perfugium. Ապաստանիլն. ապաւինութիւն.
Պտուղ գտեալ վասն յաստուած ապաստանութեան զի նմանէն օգնականութիւն. (Փիլ. բագն.։)
Սակս արքային (այսինքն յարքայն) ապաստանութեան. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
ignoble, obscure, low, plebeian.
Ազգ ապատոհմ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
Յապատոհմիկ իսկ կնոջէ. (Պիտ.։)
cf. Ապատոհմ.
Ազգ ապատոհմ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
Յապատոհմիկ իսկ կնոջէ. (Պիտ.։)
privy.
Արտաքնոց. ճեմիշ. լուալիք. Այս բառ կայ ի լուսանցս աստուածաշնչից ի վերայ բառին Լուալիք, որ ի (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 27։)
insolence, effrontery, impudence, licentiousness.
ἁφηνιασμός, τὸ ἑξήνιον, αὑθάδεια , ἁπόνοια. frenorum excussio, pervicacia, arrogantia. որ եւ ԱՊԵՐԱՍԱՆՈՒԹԻՒՆ. Անսանձութիւն. ըմբոստութիւն. յանդգնութիւն. անսաստութիւն. ստամբակութիւն. ամբարտաւանութիւն. ինքնագլխութիւն, հպարտութիւն.
Զամենայն դժնդակ ապարասանութիւնս զբարուց շարժմանց սանձել խաղաղարար ազատութեամբն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Զբազմութիւնն՝ ապարասանութեան լծթնկէց լինելոյ (յն. մի բառ՝) թաթկոյթ արարեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ո՛վ մտածութիւն պատրանաց եւ հայհոյութիւնք՝ ըստ հրէականին ապարասանութեան։ Զհրէիցն ապարասանութիւն յանդիմանէ։ Վիշապին պատրանօք յապարասանութիւն դարձաւ. (Պրպմ.։)
Զհպարտութիւն ամբարտաւանութեանն քակէ, եւ զապարասանութիւնսն կորզէ։ Փառքն այն ոչ յապարասանութիւն վերացուցանէ. (Ոսկ. յհ.։)
Զի մի՛ գերազանցութիւն պատուոյն բարձրացուսցէ զմարդն յապարասանութիւն. (Պրպմ. ձ։)
Կարի յոյժ եւ իմ դժուարեալ ընդ դժնեայ ապարասանութիւնն գողիաթու. (Պիտ.։)
Զապարասանութիւնն իբր զթոռն իմն անգթութեանն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
border or edge of a tent or pavilion, fringe.
• (լգ. ուղ.-րումք, հյց. -րումս. ուրիշ հոլով չունի) կամ ապարումն (որ են-թադրւում է յգ. սեռ. ապարմանցն ձևից) «վրանի ծայրերը, ծոպ կամ չուան» ՍԳր. Ոսկ. ես և մ. գ. էջ 66։
• Պատահական նմանութիւն ունի վրաց ააური ապաուրի կամ აბეური ապեու-րի «կապ, սամեթել»։
παράθεμα. additamentum, περισσόν, reliquum, residuum եւ σχοινίον, funiculus. Աւելորդ ծայրք կամ կախուածք վրանի եւ նմանեացն, ստորոտ. ծոպք. եւ Ապաւանդակ. լար։
Ծածկեսցես զապարումս փեղկից խորանին։ Զապարումսն ի կապուտակէ եւ ի ծիրանւոյ եւ այլն։ Զառագաստ սրահին, եւ զապարումսն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 12։ ՟Լ՟Ը. 31։ Թուոց. ՟Դ. 26. յորս յն. Յաւելուած։)
Զցիցս, եւ զապարումս. (Ել. ՟Լ՟Ե. 18.) յն. լար, կամ ապաւանդակ։
Որպիսի՛ ապաւանդակք, կամ որպիսի՛ սիւնակք, կամ որպիսի՛ ապարումք խառնեալ ընդ երկինս՝ ունիցի զնա ձիգ եւ պարզ։ Զապարմանցն թեւակս խառնեալ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
Ապարում եւ ապաւանդակ. (Հին բռ.) ստորոտ խորանին։
index, sign, mark;
example, model;
proof, argument, reason, evidence, testimony;
demonstration;
յայտնի —, evident proof.
ԱՊԱՑՈՅՑ ἁπόδειξις. demonstratio. որ եւ ԱՊԱՑՈՒՑՈՒԹԻՒՆ. որպէս թէ Բացացուցութիւն. յայտնի ցոյց բանաւոր եւ իմաստասիրական. հաւաստիք. փաստ. տարացոյց. հաստատութիւն. ստուգութիւն. ցուցմունք. կէօթէրիշ. իսպաթ. տէլալէթ. պէյյինաթ.
Ապացոյց բաւական ունին ասացեալքն.( Բրս. հց.։)
Ապացոյցք բանի գործք ի տեառնէն վկայեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ցուցանել ի ձեռն այլոց ապացուցից։ Զմայր ապացուցին՝ այսինքն զիմաստասիրութիւն ի ձեռն ապացուցից կամեցան եղծանել։ Ամենայն բանաւոր արհեստք պէտս ունին ապացուցից։ Սկիզբն ապացուցի՝ սահմանականն է. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ սահմ. ՟Բ։)
Այսպիսի յոյզս ի մէջ արկանել տգէտ ապացուցիւք՝ ախմարաց մտաց է. (Լմբ. թղթ.։)
Ցուցակութիւն. գործնական յարացոյց. օրինակ. նմանութիւն.
Յորոյ ապացոյց։ Յորոյ տիպն ապացուցի. (Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
Ապացոյց առցուք ասացելոցս՝ եւ զոր ի մեզ մարդս։ Բուռն եհար զբազկաց իւրոց. ապացուցաւս յայտ առնէ, թէ մարմին է մարդս, եւ բազուկ՝ եղբայրն հարազատ։ Ճշմարիտ ապացուցիւս երեւելի առնէ զասացեալն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. ժող. եւ Լմբ. սղ. եւ այլն։)
Ըստ նախայիշատակեալ հարցդ ապացուցի։ Շինեա՛ զբազումս՝ այց լինելով, եւ օգտեցուցանելով։ Զայս նշան (արիութեան) առանձինն անձինն իւրոյ ապացուցիւ տէրն մեր մեզ առաջի եդ. (Կլիմաք.։)
(Մարգարէքն) տեսանօղ զօրութեամբն ապացոյցք եղեն առ տնտեսութիւն որդւոյ. (Քեր. քերթ.) իմա՛ յայտարարք, քարոզք, ցուցիչք։
demonstrative.
ἁποδεικτικός. demonstrativus. Ուր կայցէ ապացոյց իմաստասիրական, կամ տարացոյց եւ յարացոյց յայտարար. իսպաթլը, թէմսիլլի.
Զխորհուրդս մտածութեանս այսորիկ տրամաբանականքն կոչեն ապացուցական բազմօք հինգերորդ. (Փիլ. լիւս.։)
Մակացութեան ապացուցական։ Ապացուցական հնարք։ Յորժամ ի հանրականէն զմասնականսն ցուցանէ եւ հաւատարմացուցանէ, իսկապէս ապացուցական կոչի. (Անյաղթ արիստ. եւ Անյաղթ պորփ.։)
Սովոր են իմաստունք զճառս անյայտից իրաց ի ծանօթ եւ յընտանի օրինակաց գիտելի եւ հաւատալի առնել. որ եւ ապացուցական կոչի. (Գէ. ես.։)
to demonstrate.
cf. Ապաւինեմ.
ԱՊԱՒԻՆԵՄ ԱՊԱՒԻՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Տալ ապաւինիլ. յանկուցանել.
Նախ պատուէ նա (նեռն) զաստուած, զի յինքն ապաւինեսցէ (այսինքն ապաւինեցուսցէ) զխաչահաւանսն. (Եփր. ՟բ. թես.։)
refuge, resource;
confidence, security.
Բառ անստոյգ՝ կարծեցեալ իբր արմատ բառիս ԱՊԱՒԱՌ. որպէս Աւելորդ հիւթ հոսեալ. բիժ. աղտ.
Մեռաւ գորգի վրաց արքայ, եւ աչաց եւ երակաց ապաւ ածէր որդին դաւթի իշխանին. (Պտմ. հյ. առ լեհ.։)
φυγαδεῖον, φυγαευτήριον. confugium, perfugium. Ապաւինելն. եւ Տեղի ապաւինի փախչողին. ապաւէն. ապաստան. պատսպարան. պաշտպանութիւն. օգնականութիւն.
Որդւոցն ահարոնի ետուն զքաղաքս ապաւինութեանցն։ Եղիցի այն՝ ապաւինութիւն որդւոցն իսրայէլի. (՟Ա. Մնաց. ՟Զ. 57։ Թուոց. ՟Լ՟Ե. 15։)
Յոյս կամ աջ ապաւինութեան։ Յապաւինութիւն պահեստի թիկանց։ Ապաւինութիւն խարսխին լուծաւ. եւ այլն. (Նար.։)
Յաղագս զքեզ պատրաստելոյ մեզ յապաւինութիւն. (Խոր. ՟Գ. 57։)
to cure, to restore to health;
to take away, to cause to cease.
ԱՊԱՔ ՑԱՊԱՔԷՆ Անստոյգ վերծանութեամբ՝ ըստ Հին բռ. մեկնի, Միանգամայն այսպէ։ Իսկ ԱՊԱՔԷՆ ՑԱՊԱՔ, մեկնի անդ, Թէ՛ այսպէս՝ թէ՛ այնպէս.
Զի ապաքինացուսցէ զբնութիւնն ի ցաւոց. (Սեբեր. ՟Գ։)
ingratitude.
ἁχαριστία ingratitudo Անճանաչողութիւն երախտեաց. ապաշնորհութիւն.
Յիշելովն զարարչին երախտիս, եւ զմեր ապերախտութիւնն. (Խոսր.։)
Զապերախտութիւն մեղուցեալ անձինս՝ առ քումդ երախտիս. (Նար. ՟Ե։)
Յիշել զքո երախտիսդ, եւ զիւր առ ի նոյնն ապերախտութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ապարասանութիւն.
Ի հրէիցն ապերասանութեանն. (ՃՃ.։)
Զըմպահկող ապերասանութիւն նուաճեալ. (Պիտ.։)
Խոտորեալ յապերասանութիւն. (Ոսկ. ես.։)
impotence, feebleness.
Տկարութիւն. անկարութիւն. կարեվէր խոց կամ վէրք.
Անդ էառ վէրս մահ՝ ի մեռեալ մարմնոյն (քրիստոսի) զազդոյ զապիկարութիւն. (Ոսկս. կողոս։)
wickedness, iniquity, malice, flagitiousness, villainy.
τὸ ἅτοπον, πονηρόν, ἁδικία, ἁγνωμοσύνη. absurditas, malitia, injustitia, improbitas. Գործ անտեղի եւ անարժան. անիրաւութիւն. չարութիւն. անզգամութիւն. անտեղութիւն.
Վկայել զմարդոյ ըստ ամենայն ապիրատութեան. (Օր. ՟Ժ՟Թ. 15։ Տե՛ս եւ Յուդթ. ՟Ը. 9։ Սղ. ՟Հ՟Բ. 8։ Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 9։ Կող. ՟Գ. 25։)
Ոչ գանողացն ապիրատութեան՝ սպառնացար։ Զապիրատութիւնսն, զինքնասիրութիւնսն. (Նար. ՟Լ՟Զ. ՟Խ՟Ե։)
Զայս ամենայն առակել ի մարդ՝ ապիրատութիւն մի մեծ է. (Կոչ. ՟Է։)
Զի՞նչ լինիցի քան զայս առաւել ապիրատութիւն։ Բազում եկեսցէ զհետ ապիրատութիւն (այսինքն անտեղութիւն). (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Գարշելի իսկ ապիրատութիւնն եւ անիրաւութիւնն. (Պղատ. մինովս.։)
ԲԱՆՈՐՍԱԿ ԲԱՆՈՐՍՈՂ. Որսօղ բանից այլոց առ ստգտանելոյ, բանաքաղ. բանակրկիտ. բանագտակ. պարսաւասէր.
Բանորսակքն եւ բանավաճառքն։ Իմաստակքն եւ բանորսակքն. (Փիլ. լին.։)
Մի՛ ի վերայ վազեսցեն պարզաբար ասացելոցս՝ բանորսակացն դրժողութիւնք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Հացկատակք, բանորսողք, խաբեբայք, շաղակրատք. (Փարպ.։)
kitchen-garden.
Պարտէզ բանջարոյ. (Վրք. հց.։)
tell-tale, talebearer, sycophant, opponent, adversary;
satan, devil, tempter.
διάβολος diabolus, delator, calumniator Բանս ի մէջ արկօղ քսութեան. չարախօս. քսու. որոմնացան. հակառակ. որ եւ սեպհականեալ անուն սատանայի. բան խառնօղ.
Եւ եկաց բանսարկու ի մէջ Իսրայէլի։ Զոր բանսարկունքն բամբասէին։ Այր բանսարկու առ ի յուզել զկռիւ։ Եւ եկաց հրեշտակ Աստուծոյ՝ լինել նմա բանսարկու։ Ոչ է արժան առն բանսարկուի ի տան թագաւորի լինել.եւ այլն։
Կարծէին բանսարկուքն կորուսանել զնա. (Փարպ.։)
Նախանձու բանսարկուին եմուտ մահ յաշխարհ։ Ահա հանդերձէ բանսարկուն արկանել ի ձէնջ ի բանտ։ Որ է բանսարկուն, եւ սատանայ։ Յորժամ բանսարկուն սատանայի վիճեալ տայր պատասխանի.եւ այլն։
Սարսեալ բանսարկուն փախիցէ ի մէնջ. (Փարպ.։)
Զպատրանս բանսարկուն սատանայի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Բանսարկու եւ սատանայ անուանեմք զնա ի գործոյն, զի միշտ զբանս չար խորհրդոյն արկանէ ի սիրտ եւ ի միտս մեր. (Լմբ. էր ընդ եղբ.) (մանաւանդ վասն չարախօս լինելոյ զմէնջ առաջի Աստուծոյ) cf. ՉԱՐԱԽՕՍ։
tale, slander, false accusation, calumny;
contrariety, opposition;
witchcraft.
διαλβολή calumnia, obtrectatio Քսութիւն. չարախօսութիւն. հակառակութիւն, մանաւանդ՝ սատանայի.
Եւ ահա ելի ես ի բանսարկութիւն քեզ (այսինքն ի հակառակիլ). (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 32։)
Բազում են բանսարկութիւնք, եւ դու ամենայն բանից մի՛ հաւատար. (Սիր. ՟Ժ՟Թ. 15։)
Սատանայի պատիւն բանսարկութիւն. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Ի չարին բանսարկութենէ. (Արշ.։)
Բանսարկութեամբ զնախարարսն էարկ ընդ միմեանս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Առնէին բանսարկութիւն առ Շապուհ (զԽոսրովայ)։ Եւ նորա զգացեալ զբանսարկութիւնն իշխանացն հայոց։ Բանսարկութեամբ ետուն մերժել զնա. (Փարպ.։)
Պարսեսցին պատրողին բանսարկութիւնք. (Նար. ՟Զ։)
Ծանիցուք զթշնամւոյն զբանսարկութիւն ի մէջ եղբարցս արկեալ. (Լմբ. ատ.։)
cf. Բանտարգել.
Մտեալն ի բանտ. եւ Որ ինչ անկ է մտելոցն կամ մտիցն ի բանտ.
Բանից ընկեր, եւ ճանապարհաց, եւ բանտամուտ կապանաց. (Ագաթ.։)
Եւ այսպէս զմիմեանս քաջալերեալ ի ժամանակս բանտամուտ վշտացն. (Ղեւոնդ.։)
imprisonment, detention.
Արգելումն ի բանտի.
Բանտարգելութեամբ զնոցայն ոք տանջեալ գտցէ անձինս. (Պիտ.։)
Ո՛չ քարկոծանք, ո՛չ բանդարգելութիւնք. (Սարկ. քհ.։)
Կամ զբանտարգելութիւնն բազմօրեայ ի խոր վիրապին. (Գր. տղ. թղթ.։)
cf. Բանտարգել.
Առնու զշղթայս յամենայն բանտաւորաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Յիշէին զԳրիգորիոս. (զո՞ արդեօք. զբանդաւորն. Ոսկ. լս.։)
gift, present, gratuity, donation.
χορηγία suppeditatio Բաշխք. պարգեւք բաշխելիք. տուրք. մատակարարութիւն.
Տային զանձինս յանօրէն բաշխոյս կաքաւչաց. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 14։)
distribution, apportionment, division.
Հուր յամենայն տարր արարածոց հաւասարապէս ունի զուգութիւն ըստ էականին կշի՛ռ բաշխութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
cf. Բաշխութիւն.
ԲԱշխելն ընչից, կամ աթերաց։ Բաշխման յաղթանակաց։ Ձրի բաշխմամբ։ Բաշխմունք պարգեւաց։ Անաչառ կամ հաւասար բաշխմամբ. (Մանդ. ՟Դ։ Խոր. ՟Գ. 62։ Սարկ.։ Նար.։)
Զաստուածայնոյն շնորհացն բաշխումն։ Որպէս նիւթով իւրիք ի մարմնական բնութեան բաշխմամբ պիտաւորեալք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կենարար մարմնոյ եւ արեան տեառն բաշխումն։ Բաշխմամբ կենդանարար խորհրդոյ. (Խոսր.։ Շար.։)
Գերագոյն քան զմիտս անուշահոտութեան բաշխման զընդունակութիւն. (Դիոն. երկն.։)
a kind of falcon.
• «բազէի նման մի թռչուն». ՆՀԲ դնում է գաւառական բառերի շարքում, իսկ ՋԲ և ԱԲ իբր հին բառ։
• Կարո՞ղ է լինել բաշ բառից, իբր «բա-շաւոր»։
prattler, great talker.
renown, glory, excellence, beauty.
Բառացի գոլն. ճոխ եւ պանծալի վիճակ. շքեղութիւն. ճոխութիւն.
Զզանազան խիտ ծառոցն ունելով բառացութիւն. Աւա՛ղ անցելոյ երջանկաւէտ բառացութեանն. (Պիտ.։)
cf. Արքայիկ՞՞՞օձ.
• «մե տեսակ օձ, որի համար հներն ասում էին թէ մահացու հայեացք ունի» Ոսկ. ես. 153. Եզն. յետնաբար ունինք վասիլիսկոյ (փխ. 'վասի-լիսկոս) Վրք. հց. վասիլիսքոս Հայել. 178.
• = Յն. βασιλίσϰος «նոյն օձն է». ծագում է βασιλεύς «արքայ, թագաւոր» բառից, որի նւազականն է և նշանակում է բուն «արքա-յիկ». սրա համար է, որ նոյն օձր թարգմա-նաբար կոչւում է նաև հյ. արքայիկ օձ։ Հմմտ. նաև պրս. [arabic word] sahmār «արքայ-օձ», որ է «մեծ օձ»։ Յոյն բառի յետին տառադարձու-թիւնն է վասիլիսկոս ձևը։ Յունարէնից փո-խառեալ են նոյնպէս լտ. basiliscus, ֆր. ba-silic, ռուս. ваcилискъ ևն հոմանիշները։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Իսկ այլքն բասիղիսկոս ասեն, որ նայելովն միայն սատակէ. (Ոսկ. ես.։)
Որպէս որ բասիլիսկոսն կոչի՝ ազգ ինչ օձից, հայելով միայն սատակէ զմարդ կամ զանասուն. (Եզնիկ.։)
prosopopoeia;
allegory.
ἡθοποιΐα morum adfectuumve expressio, effictio Առնելն՝ այսինքն ձեւացուցանել եւ նմանեցուցանելն ստեղծաբանութեամբ զբարս մեռելոց կամ անշնչից. խօսք առ անկենդանս, կամ ի դիմաց անխօս կենդանեաց եւ տնկոց. cf. ԴԻՄԱՌՆՈՒԹԻՒՆ.
Բարառնութիւն է նմանութիւն բարուց ենթակայ դիմաց։ Եւ բարառնութեան զանազանութիւնք են երեք. (եւ այլն. Պիտ.։)
Հին առասպել ոլոմպիանու փիլիսոփայի, որ վասն առիւծուն եւ զուարակացն են բարառնութիւնք. (Արծր. ՟Գ. 1։)
Ամբա՛րձ զաչս քո Երուսաղէմ. (բարառնութեամբ խօսի առ քաղաքդ. Մխ. երեմ.։)
Անցցուք ի հանդիսի՝ բարառնութեան բանիւ իբր ընդ կենդանւոյ ընդ սրբոյ մօրս մերոյ (եկեղեցւոյ) խօսելով. (Անան. եկեղ։)
Այժմ ձգէ զբան ի բարառնութիւն (ի դէմս խաչի). (Շ. բարձր.։)
Լայնաբար՝ որպէս Այլաբանութիւն. նմանաբանութիւն. իմաստ խորհրդաւոր. եւ Ստեղծաբանութիւն.
Երեւեցուցանէ եւ բարբառնութիւն իմն բանդ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 83։)
Գոյ եւ այլ բարառնութիւն ի տեղւոջն. (Եղիշ. յես.։)
Զանուն գետոյն եւ ջրոյն այժմ վկայութիւն փոխեալ՝ յայտնեաց զստուգութիւն բարառնութեանն։ Տե՛ս զբարառնութիւն առակիս։ Ոչ բնաւ շրջէ զբարառնութիւն անուանցն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Բարառնութեամբ է ասացեալդ՝ որ ճշգրտէ զճշմարտութիւնն. (Մխ. երեմ.։)
Բարացուցական բամբռան բառացի բարառնութեանց։ Խոստովանութիւն յօդակապս բարառնութեան. (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
lintel, door-post, door-tree.
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Տ. palavar «դռան վերի սեմը» (Բիւր. 1899, 798)։ Բառիս հին գոր-ծածութիւնը ցոյց է տալիս Բառ. երեմ. էջ 81, որ դրանդի բառը մեկնելու ժամանակ գրում է. «բարաւորն, որ է բալաւարն»։-Նոյնը ու-նինք նաև վրաց. ბალავარი բալավարի ձե-վով, որ Չուբինով մեկնում է «бутовая пли-тa հիմնաքար»։
Դիցեն ի վերայ երկուց սեղմոցն (կողմնականաց), եւ բարաւորին տանցն։ Սրսկեսջիք զբարաւորաւն, եւ զերկոքումբք սեմովքն. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 7. 22. 23։)
Զդրունս եւ զսեամս հանդերձ բարաւորօք. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
Բարաւոր՝ դրան վերի սեամն է. (Լծ. նար.։)
զերկոսին բարաւորիսն եւ սեամս. (Իսկ ՃՃ. Զքր. կամ Աթ. խչ. գրի.) փոխանակ գրելոյ, զերկոսին սեամս, եւ զբարաւորսն։
manners, custom.
ἧθος, ἑθισμός mos, morum proprietas, institutum Բարք. բոյս բարուց. բնաւորութիւն. սովորութիւն.
Զբարաւորութիւն եւ զկամս նոցա. (Փիլ. քհ. ՟Թ։)
Զհաւուցն զբնութիւնն եւ զբարաւորութիւնն։ Միամտութեամբն, եւ հաւանականաւն, եւ բարաւորութեամբ։ Է սա իմաստութեամբ եւ բարաւորութեամբ քան զձուկն անմիտ. (ՃՃ.։)
cf. Բարբանջ.
Զամենայն զայսպիսի ինչ բարբանջմունս ի բաց հանէ յօրէնսդրութենէ. (Փիլ. բագն.։)
Ըստ հեթանոսական բարբանջմանցն, որ բախտս եւ ծնունդս ասեն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Թողեալ զառասպելաց նոցա բարբանջմունս (կամ բարբաջմունս). (Խոր. ՟Բ. 67։)
Որ ձեզ ընդունայնութիւնք եւ բարբանջմունք թուին։ Ցանկայք մոլորութեան բարբանջմանց։ Անմիտ մարդոյ բարբանջմունք. (Փարպ.։)
Յիմարութեան, կամ ունայնաձայն բարբանջմունք. (Նար. ՟Խ՟Ը։ Լմբ. հանգ.։)
Անպէտ բարբանջումն եցոյց զարտաքին ուսմանսն. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ի՟Ե.։)
Զըստ քնոյն զերեւութուտ բարբաջմունս. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Բարբարոս.
Հեգնելով ըստ բարբարիկ վայրենական մտաց. (Ոսկ. ես.։)
Հնազանդել ընդ ձեռամբ հեթանոսական եւ բարբարիկոն ազգին սասանականին. (Արծր. ՟Ա. 15։)
Անարուեստ խօսք, եւ արձակ, եւ բարբարիկոն լեզու. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
barbarous, savage;
barbarian, cruel.
• , ի-ա հլ. «այլազգի, օտարազ-գի, վայրենի ժողովուրդ» (իբր գոյ.), «վայ-րենաբարոյ, բարբարոսական» (իբր ած.) ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. որից բարբարոսական Ագաթ. Կորիւն. Պիտ. Փիլ. բարբարոսիկ Եւս. քր. ևն։
• = Յն. βάρβαρος «ո՛չ-յոյն, այլազգ, օտար-ազգի, վայրենի», այս անունով էին որակում Յոյները բոլոր այն ազգերին, որոնք յունարէն չէին խօսում, որոնց լեզուն իրենց անհասկա-նալի էր. հմմտ. Անաքարսիսի խօսքը. «Սկիւ-թացիք բարբարոս են առ Աթենացիս և Աթե-նացիք՝ բարբարոս առ Սկիւթացիս»։ Նոյնպէս Ոմեռեոս ռանաստեղծր՝ աքսորուած օտար երկիր, գրում է. «Բարբարոս եմ աստ, զի ոչ ոք իմանայ զիս»։ Բառը յետոյ ստացաւ «վայրենի» նշանակութիւնը և փոխառու-թեամբ տարածուեց շատ ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. լտ. barbarus, ֆրանս. barbare, թրք. barbarləq «բռնակալութիւն», վրաց. ბარბაროსი բարբարոսի ևն։ Ըստ ծագման՝ յոյն բառը կցւում է սանս. barbaras «կա-կազ», սլով. brbrati, սերր. brboljiti «բռբը-ռալ», լիթ. birbti «բզզալ» ևն բառերին՝ իբրև բնաձայն (Boisacq 114)։ Յն. βάρβαρος բառը Weidner, Glotte IV 303 (տե՛ս Boi-sacq 1100) փոխառեալ է համարում բաբել, barbaru «օտարական» բառից։ Յոյն բառի «այլալեզու՝ անհասկանալի խօսուածք. աղ-ճատաբանութիւն» առումից է ձևացած հալերէնում էլ բարբարոս «բարբանջանք» ԱԲ։-Հիւբշ. 343։
• Schröder, Thesaur. 56, 57 հայերէն ռա-ռի արմատը դնում է բառ, բարբառ. հա-յերէնից է փոխառեալ յունարէնը, որից էլ անցել է միւս լեզուներին։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Աւետիքեան, Մեկն. թղթ. Պօ-ղոսի Ա. 957(?) և յետոյ ՆՀԲ։
Եռմոսս բարբարոսս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
(յորմէ պարպարըշ) Բառ յն. վա՛ռվառօս, βάρβαρος barbarus, -a, -um (իբր ծանրածանր). Օտարազգի համարեալն առ յոյնս. այլազգի. վայրենի. խուժ դուժ. խուժադուժ.
Յունաց եւ բարբարոսաց։ Մատնեցից զքեզ ի ձեռս արանց բարբարոսաց։ Մատնեցից զքեզ ի ձեռս արանց բարբարոսաց։ Բարբարոսքն շնորհեցին ոչ սակաւ մարդասիրութիւն մեզ.եւ այլն։
Առ անտեղեակս ոմանս, եւ կամ առ բարբարոսս, ո՛չ առ ստոյգ հելլենացիսն։ Տիրէր բնաւից իսկ շուրջ զիւրեւ բարբարոսացն. (Պիտ.։)
Քաղաքական կարգօք, եւ ոչ որպէս զբարբարոսս. (Խոր. ՟Բ. 57։)
Վասն ժանտագորժ ազգին բարբարոսաց. (Կորիւն.։)
Մեկնազէն բարբարոս գնդից խաւարասիրաց։ Ի խժականաց բարբարոս ազգաց։ Զհրէայն եւ զխուժն, զհնդիկն եւ զբարբարոսն։ Անարի բարբարոսս քան զտիկինն հարաւային. (Նար.։)
Ազգաւ եւ տոհմին բարբարոս, թէպէտեւ բարքն ոչ ըստ բարբարոսի. (Ճ. ՟Ա.։)
Իբր Բարբարոսական.
Քննեալ զբարբարոս զբանս աղուաներէն լեզուին՝ առնէր ապա նշանագիրս. (Կորիւն.։)
Փոխեա՛ զբարբարոս միտս սոցա. (Ճ. ՟Բ.։)
Յայսմիկ ի բարբարոս աշխարհիս, ի բարբարոս եւ յանուսումն տեղի աշխարհիս. (Ագաթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
barbarity, cruelty, grossness.
cithern.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «տեսակ թելաւոր նուագարա-նի». մէկ անգամ ունի Ուռհ. տպ. էջմ. էջ 79։
• = Պրս. և արաբ. [arabic word] barbut, որ և barbat (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 455) «մեծափոր նուագարան ինչ. լավութա, luth». ոմանք այս բառը ստուգաբանում են պրս. bar-i-bat «սա-գի կուրծք»։ Ըստ այսմ բառը բնիկ պարսկե-րէ՞ն է, որից փոխառեալ են նաև յն. βάρβιτος, βάρβιτον (Զ դար Ն. Ք.), լտ. barbitus, վրաց. ბარბითი բարբիթի, ֆրանս. berbith «արաբ-ներին յատուկ մի տեսակ չորեքաղի նուառա-բան»։ Հայերէնը չի կարող լինել յունարէնից i-ի պատճառաւ, մանաւանդ որ Ուռհայեցու ժամանակ զուր է փնտռել յունական ազդե-ռութիւն։ Փոխառեալ է նոր պարսկերէնից կամ արաբերէնից, ինչպէս հաստատում է ռւ ձայնաւորը։
• Առաջին անգամ ՀՀԲ դրաւ յունարէնից։ Ուղիղ մեկնեցին ՆՀԲ և ՋԲ՝ դնելով պարսկերէնից։ Lag. Arm. Stud. § 365 դնում է արաբ. և պրս. ձևերը։ Հիւբշ. 343 դնում է յունարէնից։
պ. պէրպութ, պիւրպութ. Նուագարան. ազդ քնարի.
Նստան ի գինարբուս, սիրեցին զբարբուտ, եւ զերգս գուսանաց. (Ուռհ.։)
cf. Բարգաւաճանք.
Թելադիր բարգաւաճութեան ամենայն հասակի. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Ի ժողովսն նահատակին, յորս բարգաւաճութիւնն եւ քաջութիւնքն երեւին. (Փիլ. լին.։)
to put in order, to arrange, to dispose, to distribute, to put, to place, to plant;
to destine, to prescribe, to fix, to assign, to enjoin;
to establish, to institute, to found;
to constitute, to charge with;
to number or place among;
to range in battle, to put in order of battle or in battle-array;
*to marry, to give in marriage;
կարգեալ ընդ իշխանութեամբ, subaltern, inferior;
խաղային յառաջ՝ կարգեալք եւ կազմեալք, they cautiously advanced in good order.
τάσσω, τάττω ordino, constituo, colloco, pono συντάσσω coordino եւ այլն. παρατάσσω aciem instruo. Դնել ի կարգի կամ զկարգ. ի կարգ ինչ վերածել, դասաւորել. ուղղել. յօրինել. սահմանել. որոշել. օրենսդրել. դնել. առնել. կացուցանել.
Զամենայն չափով եւ թուով եւ կշռով կարգեցեր։ Կարգեցին առ փիղ փիղ հազար այր։ Կարգեաց կամ կարգեցաւ ընդդեմ ասօրւոց։ Որպես հիացումն կարգեալ։ Խաղային յառաջ առ հասարակ կարգեալք եւ կազմեալք։ Կարգեաց ձեզ զկերակուրդ ձեր եւ զըմպելի։ Կարգեաց նոցա թագաւորն ռոճիկս։ Կարգեցեր զինեւ պահ։ Կարգեցի դատաւորս ի վերայ ժողովրդեան իմոյ։ Կարգեաց զնա դաւիթ ի վերայ համբարաց իւրոց։ Կարգեցեր զծառայ քո ընդ այնոսիկ՝ որ ուտեն զսեղան արքայի.եւ այլն։
Ի պաշտօն սրբոցն կարգեցին զանձինս։ որք էին կարգեալ ի կեանսն յաւիտենականս։ Կարգեցին զնա ի լուալիս.եւ այլն։
Կարգեա՛ զսա ի թիւ սրբոց. (Շար.։)
Որպէս եւ յուղղականն.
Կարգեցի զաւազ՝ սահման ծովու։ Կարգեցին ամ յամէ զօրն զայն՝ տօն տարեկանաց, կամ օր հանգստեան, կամ ցնծութեան. (եւայն։)
Զհողն՝ բանաւոր կենդանի կարգեցեր. (Իսիւք.։)
Սպարապետ զնա ի վերայ զօրաց իւրոց կարգեաց. (Խոր. ՟Ա. 11.)
Նմանօղք լինել սիրելեացն քրիստոսի, որք հրեշտակակրօն զանձինս կարգեցին. (Եղիշ. միանձն.։)
Լուսաճեմ բնակարան կարգեաց՝ խորան դասուց հրեշտակաց. (Շար.։)
Կամելով հաւատարիմ կարգել զվկայութիւն. (Ոսկ. յհ.։)
ԿԱՐԳԵԼ. իբր Գրել ի մատենի, ճառել, վիպագրել. եւ Խօսել կարգաբանութեամբ.
Այնպէս կարգէ զաշխարհէ եւ զարածացոց, որպէս օրէնքն ասեն. (Եզնիկ.։)
Կարգել մի ըստ միոջէ զիրս եւ զգործս։ Կարգելոցն առ ի նմանէ. (Փարպ.։)
Կարգեցին եդին բանս գեղեցկայարմարս։ Բանիբուն համառօտութեամբ կարգեցին առաջի բռնաւորին բանս յաստուածաշունչ գրոց. (Արծր. ՟Գ. 5։)
ԿԱՐԳԵԼ. ռմկ. ոճով, որպես Մուծանել ի կարգ աշխարհի. ամուսնացուցանել կամ տալ առն զդուստր. (Մխ. դտ.։)
to call, to call aloud, to send forth or utter cries;
to cry to, to call upon, to invoke, to implore;
to call, to name;
to call, to invite;
to raise up, to evoke;
to read;
— զանուն ուրուք, to call on the name of;
— յօգնութիւն, to cry out for help;
— զօգնականութիւն, to implore, to crave the aid of;
երջանիկ — ումեք, to call any one happy;
վաշ վաշ —, to insult, to revile;
աւաղ or ողբս —, to deplore, to lament for.
եւ չ. κράζω, καλέω, βοάω, ἑπικαλέω, φωνέω voco, invoco, clamo, vociferor, deprecor, appello եւ այլն. Ձայնել. գոչել. աղաղակել. յօգնութիւն կոչել. կանչել, եւ ճըվալ. ... եւ այլն.
Կարդալ զաստուած, զանուն տեառն. եւ առ աստուած, առ տէր։ Արի կարդա զտէր աստուած քո։ Վասն առողջութեան զապիկարն կարդայ։ Կարդաց զտէր կենդանութեան։ Ի նշանագործ տէրն կարդայր։ Կարդայցեք առ իս, եւ ես ոչ լսիցեմ ձեզ։ Կարդային առ շմաւոն, եւ աղաչէին ձեռն տալ. եւ այլն։
Քարոզ՝ կարդայր զօրութեամբ. այլ է քարոզ կարդալ։
Կարդաց յիսուս ի ձայն մեծ։ Կարդայցեն զընկերս իւրեանց, եւ ասիցեն։ Վա՛շ վա՛շ կարդայ եւ այլն։ Ձայն ասէ կարդացաւ ի հռամա։ որ կարդայ եղբօր իւրում յիմար. (Եփր. համաբ.։)
ԿԱՐԴԱԼ. ռմկ. ձէնիլ. այսինքն կոչել, հրաւիրել.
Կարդացին զաքիովը ի տանէ ոզիայ։ Կարդացին նոքա զքահանայսն եւ զծերս.եւ այլն։
ԿԱՐԴԱԼ. Կոչել կամ տալ ումեք անուն. անուանել. յորջորջել.
Կարդային զանուն նորա բազումք նեփթա։ Ըստ խնամոտ մտաց հայր կարդացեալ եբրայեցւոց.եւ այլն։
Ումպէտ կարդաս նոցա արարիչ. (Ագաթ.։)
Մովսէս անուն կարդացեալ. (Պիտ.։)
Գէորգ կարդացեալ։ Որ թագաւոր զինքն կարդայր. (Յհ. կթ.։)
Երջանիկ կարդան եղկելոյս. (Նար.։)
Զամենայն անպատւութեան անուանս կարդամք նոցա։ Բարեգործս զնոսա կարդալ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։ Սարգ. պ. ՟Ե։)
ԿԱՐԴԱԼ. որպէս ռմկ. այսինքն Ընթեռնուլ. վերծանել. ἁναγνώσκω lego. Տես (Եսթ. ՟զ 1. ՟ը 13.։ Եզր. ՟բ 26. ՟գ 13.։ Նեեմ. ՟ը 3.12.18։)
Զքննութիւնս արարածոց յօրինեաց որպես զգիր դպրութեան. եւ գիրն զբառս անուանն կարդասցէ. (Յճխ. ՟Ե։)
Զոր կարգեաց գրելով Կորիւն. ուստի եւ մեր բազում անգամ կարդալով տեղեկացեալ հաւաստեաւ. (Փարպ.։)
Ի կամիլն կարդալ աւետարան. (Խոսր.։)
severely, seriously or mortally wounded;
cruelly, grievously, to death;
— խոցել, առնել, to wound mortally or to death, to give a death blow or mortal wound.
ԿԱՐԵՎԷՐ կամ ԿԱՐԷՎԷՐ. Կարի կամ ի խոր կամ չարաչար վիրաւորեալ, եւ վիրաւորելով. սաստիկ վէրս առեալ կամ տուեալ, առնլով կամ տալով.
Ախտացեալ են, այլ դու բժիշկ ես. կարեվէրք են, այլ դու ամենահնար ես. (Սկեւռ. աղ.։)
Կարեվէր խոցեալ ելանէր երիվարաւն ի պատերազմէն. (Ագաթ.։ Կարէվէրս առներ. Փարպ.։ Կարէվէր արկածք։ Կարեվէր վէրք։ Կարեվէր խոցէ զհոգի։ Կարէվէր խոցեալ լինիմ։ Զայլս բազումս կարէվէր վիրաւորեալ։ Կարեվէր խոցմամբ. Պիտ.։ մանդ։ Սարգ.։ Յիսուս որդի.։ Յհ. կթ.։)
cf. Կարթակոտոր՞՞՞առնեմ.
ԿԱՐԹԱԿՈՏՈՐ ԱՌՆԵԼ. ԿԱՐԹԱՀԱՐԵՄ. νευροκοπέω nervos abscindo, enervo. Կոտորել կամ հարկանել զկարթս կենդանեաց. ջախել զոտս. ջլաջարդ առնել. ջղակոտոր ջարդոսբուրդ ընել.
Կարթակոտոր արարին զցուլս. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 6։)
Կարթակոտոր արասցեն զերինջն. Երնջուն կարթահարելոյ. (Օր. ՟Ի՟Ա. 4. եւ 6։)
Զերիվարս նոցա կարթակոտորս արասցես. (Յես. ՟Ժ՟Ա. 6։)
Կարթակոտորք եղեն գարշապարք երիվարաց. (Դատ. ՟Ե. 22.)
Զեպիսկոպոսն սուրբ վաղակաւորօքն կարթակոտոր առնէին՝ իբրեւ տապարօք շեշտակի շեշտեալ զծառ. (Յհ. կթ.։)
—իմն, յոյժ, քաջ, enough, sufficient;
a great deal, too much, to excess, to distraction, to the utmost, beyond all measure, excessively, unboundedly, supremely;
եւ — քաջ, եւ — իսկ քաջ, certainly, surely, to be sure, assuredly, undoubtedly;
— յոյժ ձանձբացուցիչ, excessively annoying, tiresome beyond description;
— քաջ սիրել, to love to distraction.
σφόδρα, πλῆθος, πολύ, πολίαν, ἅγαν nimis, valde, multum, perquam. (յարեալ ի բայս, եւ յածականս, ի ձայնէս Կար, այսինքն ոյժ). Յոյժ. ույգին. սաստիկ. շատ. քաջ. տիրապէս. մեծապէս. առաւել. յանչափս. խիստ. պինտ, շատ.
Կարի յաճախել, կամ ծանրանալ, ճմլել, տագնապել, ամպարշտել։ Կարի իսկ ծերանալ։ Կարի շատ ստիպել։ Կարի զօրաւորոգոյն քան զմեզ եղեր։ Կարի զօրաւորք են յոյժ։ Կարի բարւոք իմաստութեամբ։ Կարի չար առնէ։ Մի՛ կարի արդար լինիր։ Էր տեղին կարի բացարձակ ի նոցանէ։ Բազում էր կարի յոյժ։ Եւ էր հեխելազօրն կարի յոյժ։ Կարի իսկ տագնապ է ինձ. եւ այլն։ Կարի իմն զարհուրեալ եմ։ Թէեւ կարի շատ կէի։ Կարի յոյժ սաստկանան։ Կարի յոյժ ուրախ եղէ. (Եղիշ. թղմ.։ Փարպ.։ Իգն.։ Մագ.։)
Զկարին իսկ զոք շռայլեալ. (Եզնիկ.։)
Եթէ կարի յանարգաց ոք իցէ։ ոչ միայն ի կարի չարսն։ Կարի իմն նմանագոյնս։ Կարի իմն նմանագոյնս։ Կարի հմտագոյն գրոց։ Ի կարի կարեւորացն։ Իկարի մեծագունից. (Ագաթ.։ Փիլ.։ Խոր. ՟Ա. 30։ Ճ. ՟Ա.։ Խոսր.։)
Կարի քաջ գիտէր։ Զազգս կարի քաջ սիրեմ։ Կարի քաջ լնուցուն։ Կարի քաջ իմաստնանայր. (Փարպ.։ Լմբ.։ Մծբ. ՟Է։ Եզնիկ.։)
Զկարի վէրսն ընդունել. Մաշկ. իմա՛ սաստիկ. ուստի Կարեւէր. որ եւ գտանի գրեալ Կարիվէր. (Ճ. ՟Ա.։)
ԵՒ ԿԱՐԻ ՅՈՅԺ. ԵՒ ԿԱՐԻ ԻՍԿ ՔԱՋ. ԵՒ ԿԱՐԻ ՅՈՅԺ. մ. καὶ μάλα profecto, et quidem. ամենայն իրոք. արդարեւ. յիրաւի. հապա.
Բարութիւնս աւետարանեսգ եւ կարի իսկ քաջ. (՟Գ. Թագ. ՟Ա. 43։)
Եւ կարի իսկ քաջ. քանզի որդի ոչ գոյ նմա. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 14։)
մարմինն ո՞չ է աստուած. այո՛ կարի քաջ. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Եւ այս բարութեանց ինչ նշանա՞կ իցէ. եւ կարի քաջ. (Գէ. ես.։)
Ապա չէ՞ յայսմ աշխարհէ թագաւորութիւնն նորա. եւ կարի՛ յոյժ։ Այլա՞զգ ապա նորա հայր, եւ այլա՞զգ մեր. եւ կարի յոյժ. (Ոսկ. յհ.։)
passion, mental or bodily affection;
grief, sorrow, affliction, torment, trouble;
pain, illness;
necessity, want, indigence, constraint, extremity;
propinquity, nearness;
— որովայնի, մարմնոյ, excrement;
անհրաժեշտ —, pressing need, urgent necessity, utmost distress;
ելանել արտաքս վասն կարեաց, to go to the privy or to stool;
կարեօք հասանել ի վերայ, to assail, to assault or attack in force, to fall upon in crowds;
կարիս առնել, to pity, to commiserate, to compassionate, to regret, to be sorry for;
ի կարիս իմ, in my troubles, during my adversity.
ԿԱՐԻՍ իբր կարիք. պէտք. կարօտութիւն.
πάθος, πάθη, πάθημα passio, adfectio, adflictio, morbus corporis vel animi. Կիրք մարմնոյ եւ հոգւոյ. ախտ. զգածմունք. չարիք. չարչարանք. աղէտք. վիշտ. ցաւ. մարդկային տկարութիւն.
Մեք ձեզ նմանօղք կարեօք մարդիկ եմք։ Կարիք մեղաց, կամ անարգութեան։ Կարեօքն եւ ցանկութեամբք. (գծ. ՟Ժ՟Դ. 14։ Հռ. ՟Ա. 26։ ՟Է. 5։ Գաղ. ՟Է. 24։)
Աւուրք կարեաց հօր իմոյ. յն սգոյ։
Քաղցնուլն եւ ծարաւելն եւ վաստակելն ննջելն՝ մարմնոյն. իսկ պոռնկութիւն եւ պղծութիւն եւ անռուկութիւն՝ այն կարիք մեղաց են. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Մարմինք նորոգեալք յարութեամբն՝ ազատացեալ յամենայն կարեաց յառնեն. (Եզնիկ.։)
Կարեօք վշտաց. (Խոսր.։)
Բազմավտանկ կրիցս կարեաց։ Ընդ կարեացս վշտակցելոյ։ Ապականութեանս կարիս։ Զկարիս ամօթոյս։ Կարիք անթուելիք։ Խոնարհեալ առ կարիս կարիս. (Նար.։)
Չէ՛ հնար մարդոյ բնաւին ի կարեաց (Բարկութեան) ազատանալ, բայց կարճել մարթի. այլ ամենեւին առանց կարեաց լինել անհնար է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16.)
Է ինչ փրկութիւն եւ կարեօք գտանել՝ կամ ի բժշկաց. (Ոսկ. ես.։)
ԿԱՐԻՔ. ἁναγκαίον necessarium, necessitas. Կարոտութիւն կարեւորաց. հարկաւորութիւն. հարկ. պիտանաւորութիւն. կարեւոր պէտք. եւ անձկութիւն կարօտ օգնականութան. (լծ. թ. կէրէքլիք).
Դու գիտես տէր զկարիս իմ. (Եսթ. ՟Ժ՟Դ. 16։)
վասն որոյ արդեօք պարտ է երկու պատճառաց տեսակս սահմանել. զոմն ի կարեաց, եւ զմիւսն աստուածային. (Պղատ. տիմ.։)
Վասն կարեաց օրինացն՝ արտաքոյ օրինացն ազդեցուցանէր զսպանօղն. (Կիւրղ. թագ.։)
Վասն կարեաց պիտանութեան պատերազմին. (Սոկր.։)
Զընկերին կարիսն իւր համարել. (Ոսկ. մտթ. (յն. յընկերն հայել. որ բերի եւ ի ՟Ա նշ։))
Եւ ոչ կարիք աղօթից կալաւ զիս, այլ զամենայն յինքենէ արարի որպես տէր. (Ոսկ. յհ.։)
որ ամենայնի տէրն է, եւ իւրաքանչիւր կարեաց լցուցիչ է. (Խոսր.։)
Ոչ ջերմն. սիրով առ ընկերին կարիս մատուցայ. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Սակս մարմնական կենացս պիտոյից կամ կարեաց։ Սարգ. (յկ. ՟Զ։)
Առաքեաց հայր վանացն զմարմինոս ի բանս կարեաց. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Բ.։)
ԿԱՐԻՔ. ἁναγκαιότης necessitufdo, propinquitas. Կարեւոր ընտանութիւն. ազգակցութիւն մերձաւոր.
Զքամահանսն՝ որ ի վեհն, եւ ի համասեռսգ, եւ ի բնութեան կարիս արար. (Պիտ.։)
ԿԱՐԻՔ ՈՐՈՎԱՅՆԻ կամ ՄԱՐՄՆՈՅ. ստիպումն ի թափել զաւելորդս. եւ Կղկղանքն։ (Վրք. հց. ՟բ. ՟թ. եւ ՟ժդ։)
Եղեւ կարիս միոյն ի նոցանէ, եւ ել արտաքս վասն կարեաց. (Ոսկիփոր.։)
Յեզականն գտանի ԻԿԱՐՒՈՋ, իբր ի կարիս, յաղէտս թշուառութեան. կամ Կարւոջ, այսինքն կարեաց, վշտաց.
Ի վշտի եւ ի կարւոջ ժամանակին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
Ծածկեալ կարիս ոչ լնու ի կարողաց. իսկ յայտնեալն յառաջ կոչէ զաստուածասէրն եւ զմարդասէրն. (Վրդն. աւետար.։)
ԿԱՐԻՍ ԱՌՆԵԼ. Կարեկից լինելով դժուարիլ ընդ եղեալսն.
Կարիս առնէին վասն առնն տարապարտուց մահուանն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 35։)
Կարեօք հասին ի վերայ իմ. (Սղ. ՟Ծ՟Դ. 15.) իմա՛, կարի բազմութեամբ կամ յաճախութեամբ. յն. բազմօք։
remarkable, considerable, conspicuous;
acoredited, authorized;
—ն իմաստունք, self-styled, would be or self dubbed wise men, pretended philosophers.
ԿԱՐԾԵԱԼ որ եւ ԿԱՐԾԵՑԵԱԼ. δοκοῦν, -τες, -τα qui vel quod videtur aliquod esse. Համարեալն մեծ ոք կամ մեծ ինչ. մեծահամբաւ. անուանի. երեւելի։ տե՛ս (Գաղ. ՟Բ. 2=9։)
Հպարտութիւն կարծեալ գոռոզին. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Կարծեալ զօրութիւն, կամ խաղաղութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։ Արծր. ՟Է. 4։)
Կարծեալ ճաճանչ լուսաւորացն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Կարծեալքն իմաստունք. յն. մի բառ δοκησισόφος Աթ. (՟Բ։ եւ Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Ի կարծեալ կնոջէն լսեր. յն. կասկածելի. որ եւ անդ, 5. կարծելի ասի։
opinion;
thought, mind, sentiment;
conjecture, hypothesis, supposition;
suspicion, presumption;
fantasy, imagination;
կարծեօք, by conjecture, hypothetically;
հասարակաց —, public or general opinion, common sense;
— ընկալեալ ou բազմագունից ընդունելի, the generally received opinion, the general conviction, the best established opinion;
նախաժաման —, prejudice, prepossession;
ազատամիտ, ձախողակի — free, adverse or contrary opinion;
ի կարծիս լինել, կարծիս ի մտի դնել, to imagine, to fancy, to think, to surmise, to conjecture;
կարծիս բերել զումեմնէ, to suspect a person;
տալ զպատշաճ կարծիս զումեքէ, to have a good opinion of, to think highly, well, much of;
բերել մեծ ինչ կարծիս զումեքէ, to esteem a person highly, to make much of;
զհետ երթալ —ծեաց ուրուք, to incline to another's opinion, to follow the opinions of;
մեծ ինչ —իս բերել զանձնէ, to have a high opinion of oneself;
յամառիլ, խրոխ տալ ի —իս իւր, to be wedded to one's opinions.
Առ այս գիրք՝ ոմանք կարծեօք վարեցան, իբրեւ թէ չէ նորա. (Նախ. իմ.։)
δόξα, δόκησις, ὐπόνοια , διάληψις, προσδοκία, ὐποψία եւ այլն. opinio, sententia, existimatio, expectatio, suspicio եւ այլն. որ եւ ԿԱՐԾ, ԿԱՐԾՔ. Ճանաչումն թերակատար՝ հանդերձ երկուանօք կամ կասկածանօք. դատումն ըստ երեւույթին կամ առանձնական. համարումն. վարկումն (ներգ. եւ կր) մակաբերութիւն. միտք. խորհուրդ. եւ ակնկալութիւն. եւ Կասկած. երկբայութիւն. կարծիք, իմ գիտցածս.
Կարծիքն իմ ընդունայն եղեն ինձ. (Յոբ. ՟Ի՟Թ. 20։) (cf. ՓԱՌՔ.
Ըստ քահանայպետին կարծեաց. այսինքն ակնկալութեան, կամ կասկածանաց. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 21։)
Գուցէ կարծիս ինչ տացէ թագաւորին, իբրեւ դաւով զայրն վնասեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 32։)
ի կարծեաց եկելոց ի վերայ տիեզերաց. (Ղկ. ՟Ի՟Ա. 26։)
Ի ձեռն կերպարանաց եւ կարծեաց գիշերայնոց եւ տուընջենականաց. (Պղատ. տիմ.) (յն. φάντασμα imaginatio, երեւոյթ. կամ երեւակայութիւն։)
Ճշմարտապէս, եւ ոչ կարծեօք. ա՛յլ ձ. եւ ո՛չ կարծիս ունելով. (Հանգ.։)
Ճշմարիտ կամ անսխալ կարծիք։ Խրոխտական կարծեօք։ Զկարծիս քան զճշմարտութիւն կարծեցին պատուական. (Պիտ.։)
Սնոտի կարծեաց ձերոց։ Ինոյն կարծիս մոլորութեան շրջեցաւ։ Ըստ առաջին կարծեացն։ Իբրեւայն թէ կատարեցան կամք կարծեաց նորա. (Եղիշ.։)
Ըստ կարծեաց մարդկան խօսի։ առ մարդկան ականէ կարծիս տան խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան. (Սարգ.։)
Զանձն ազատել յանիրաւ կարծեաց։ Զի լիցի զանձինս անըմբռնելի ունել ի նոցա կարծեացն. (Իգն.։)
Եւ այս նեստորի է կարծիք. (Լմբ. ատ.։)
Ոչ բռնադատեցաւ ի կարծեացն (այս ինքն ի կասկածանաց՝) ձեռնամուխ լինել եւ չարչարել զկոյսն։ եթէ ինձ ասէ չաւատաս, եւ կարծիս ինչ զիմոյ վկայութենէս կարծես, գոնէ առնն հաւատա՛. (Ոսկ. մտթ.։)
Լաւ համարին (Արք) զանձինս ի մահ մատնել, քան ի կարծիս անկանել կնոջ. (Շ. մտթ.։)
noise;
prate, chitchat, babble, chatter, tattle;
— ջուրց, murmur, gurgling, purling, babbling;
— թռչնոց, warbling, twittering, chirping;
— հաւուց, clucking, cackling;
— աքաղաղի, crowing;
— հնդկահաւու, gobbling;
— ագռաւուց, cawing;
— գորտոց, croaking, croak.
ԿԱՐԿԱՉ կամ ԿԱՐԿԱՋ. Որպէս թէ Ստեպ կանչ. ձայն թռչնոց, ջրոց, եւ շատախօսաց, եւ այլն. եւ արծարծումն աստեղաց. cf. ՔՐՔԻՋ։ Ճիվ ճիվ.
Յառաւօտինսն ճռուական երգովք, եւ բարձրաձայն կարկաչիւք զերկրագործսն ի քնոյն զարթուցեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Կարկաչք աստեղաց, որոց զբիբ ական եւ զքթթել ետուն օրինակ. (Տօմար.։)
Իսկ Եպիփ. բարոյ.
Ի բարձրաւանդակի, եւ ի կակաչս (գուցէ՝ կարկաչս), եւ ի քարանձաւս, եւ ի կատարս լերանց բնակէ. թուի՝ ի տեղիս կարկաջահոսանաց, քարավազից։
to make a noise;
to cackle, to prattle, to chatter, to babble;
to burst out laughing, to roar with laughter;
to roar with laughter;
— ջուրց, to murmur, to purl, to gurgle, to babble;
— թռչնոց, to warble, to twitter, to chirrup, to pip, to chirp;
— հաւուց, to cackle, to cluck;
to crow;
to gobble;
— ագռաւուց, to caw;
— գորտոց, to croak.
ԿԱՐԿԱՉԵՄ կամ ԿԱՐԿԱՋԵՄ. Կարկաջ հանել. կռնչել, շռնչել. եւ Քրքջել. բարձրաձայն ծիծաղիլ. որպէս յն. ἑγκαυκάζω cachinnor.
Իբրեւ զհաւահալածս մրգապահաց, որ մինչչեւ օգոյն ինչ շարժեալ՝ եւ նա սկսանի կարկաջել. (Մանդ. ՟Ժ՟Գ։)
Զօրէն կաքաւչաց կարկաչեն. (Խոսր.։)
Նման լինելով խաղալկացն եւ հացկատակաց եւ որք ի ծիծաղելն այլայլեն զդէմս, եւ կարկաջեն անմտաբար. (Շ. ընդհ.։ (Իծիծաղելն)կարկաջել ձայնիւ, եւ եռալ մարմնով առանց հաճոյից՝ ոչ առն փորձի է նա. Բրս. հց.։)
cf. Կարկաջահոս.
ԿԱՐԿԱՋԱՀՈՍ ԿԱՐԿԱՋԱՍԱՀ. գրի եւ ԿԱՐԿԱՉԱՍԱՀ, ԿԱՐԿԱՃԱՍԱՀ. որ կարկաչէ ի հոսելն, կամ սահի կարկաջիւք. կարկըչան.
Կարկաջահոս վտակ եդեմայ. (Ոսկ. լս.։)
Ծով իւր ալեօքըն ցնծայ՝ կարկաջահոս վտակօք. (Տաղ.։)
Գետս կարկաջասահ ի յարեւմտից ընդ մեջ անցանելով. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Ջուր կարկաջասահ հոսեալ՝ յանծայրածաւալ ծուէն. (Շ. տաղ.։)
Եւ ջուրց (ասեմք ի գովութիւն), քաղցրաճաշակ, կարկաջասահ, ականակիտ. (Երզն. քեր.։)
to hold out, to stretch forth, to tender, to offer, to present;
to heap up, to accumulate;
— զձեռն, to stretch forth the hand;
ձեռն, ձեռն օգնականութեան — ումեք, to offer a helping hand, to lend assistance, to help, to succour;
— զմիտս, զխօրհուրդսի, to fix one's mind on, to contemplate intently.
ԿԱՐԿԱՌԵՄ եւ ԿԱՐԿԱՌՈՒՄ. ἑκτείνω, προτείνω extendo ἁντιλαμβάνομαι apprehendo μεταδίδομαι trado ὁρέγω porrigo. Երկայնել զձեռն. ընդարձակել. ձգել զձեռն. կամձեռամբ զիմն առ ոմն եւ առ իմն. մատուցանել. հասուցանել. ջամբել. բաշխել. առատաձեռնել. երկնցընել, տալ.
Ձեռն յաղքատն եւ ի անանկնոչ կարկառէին (առ ունելոյ). (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 49։)
Եթէ կերա՞յ արդեօք զպատառն իմ միայն, եւ որ բոյն ո՞չ կարկառեցի. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 17։)
Կարկառ զծագ գաւազանիգ եւ եհար ի խորիսխ մեղու։ Կարկառ (կամ կարկառէ) պտուղ տնանկին. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 27։ Առակ. ՟Լ՟Ա. 20։)
Սուրն կարկառեալի վերայ երուսաղէմի. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 16։)
Կարկառել զձեռսն, կամ զշնորհս։ Զիմաստնոյն զթագաւորութիւն կարկառէ աստուած (այս ինքն մատակարարէ). (Փիլ.։)
Կարկառեա՛ զամենազօր աջդ յօգնականութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Կարկառեսցեն նոցա նշխարհ ինչ կոտորոյ հացի. (Յհ. կթ.։)
Զձեռս յողորմութիւն կարկառեսցուք. (Խոսր.։)
Ոչ ձեռն կարկառի առ կիրս վտանգաւորին. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Իբրեւ ձեռն նորա ունայն կարկառաւ, ապա լցան գիրկք նորա առողջութեամբ։ Կարկառ ետ հաց։ Կարկառ ա՛ռ զգինս նորա, եւ վաճառեաց զնա ի սպանումն։ Յամենայն կողմանց պտուղ օրհնեալ կարկառու քեզ (Պատգամն աստուծոյ) (Եփր. համաբ.։)
Տէր յիսուս ձեռն կարկառուցու յօգնականութիւ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Կարկառ նմա (ադամայ) յիսուս ըզձեռն իւր բեւեռած, կոչէր ձեռամբ՝ քաջալերէր՝ մի՛ երկնչիր. (Գանձ.։)
Ոչ կարկառեցին դանկ մի, ոչ առնուն դահեկան մի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Կարկառ զբազուկս քո առ խաչն, զի կարկառեսցի առ քեզ բազուկն տեառն խաչելոյ. զի այն՝ որ ոչն կարկառու զձեռն իւր առ խաչն նորա, ոչ կարէ հպել զձեռն իւր առ սեղանն նորա։ Փոխանակ զի ուրախ արար զնոսա անոյշ գինովն իւրով, կարկառին նոքա քացախ. (Եփր. համաբ.։)
Կարկառէր զխորհուրդսն ի տեսչութիւն համագոյական երրորդութեան. (ՃՃ.։)
Հոգւոյ մաքրութիւն կարկառու քեզ մեծապարգեւն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Զձեռս ոչ կարկառու, եւ կործանէ զընդիմամարտիկն. (Իսիւք.։)
Սովն բռնադատեալ յորովայն՝ վառէ զաջ գողոյն կարկառուլ ի քո տունն. յն. կարկառիլ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Ի կարկառուլ ձեռաց մովսէսի՝ կոտորեաց յեսով զամաղեկացիս. (Եփր. ել.։)
ԿԱՐԿԱՌԵԼ. Որպէս Կարկառակոյտ առնել. դիզանել.
Զյորձանսն յորդանանու ի վեր կարկառեսցես. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
Սա զօրս անթիւըս ժողովեալ, եւ զքարադէզըն կարկառեալ. (Շ. վիպ.։)
Զուարակ մի գողացաւ, եւ տարեալ մեկուսի՝ յազեաց զնա. եւ կարկառեալ քարամբք՝ մնայր երեկոյին, զի տարցի անյայտաբար. (Արծր. ՟Ա. 3։)
to be disconcerted, put to silence, to hold one's peace, to keep silence;
— ծովու, to become appeased, to grow calm, tranquil;
կարկեաց, hold your tongue! silence! Hush!
իբր ձ. ԿԱՐԿԻՄ. κωφεύω obmutesco եւ այլն. Պապանձիլ, համրանալ. փակիլ բերանոյ. եւ դրան (իբր փակ եւ անգործ մնալ) կասիլ. դադարել. ձանը վար քաշել, սըստըւիլ.
Կարկեա՛ ափիբերան լեր։ Կարկեցարո՛ւք, զի խօսեցայց ես։ Այր անօրէն կարկեսցի։ Կարկեցաւ ամպարիշտն։ Սաստեա՛ց հողմոյն, եւ ծովուն, ասէ, դադարեա՛ կարկեա՛ց։ Դրունք ապարանից կարկեցան.եւ այլն։
Կարկեսցին բերանք հերեսիով տացն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Կարկեալ լինին (Ջուրք) ի ձեռն հրամանին. (Եփր. ծն.։)
to shorten, to make short, to abridge, to abbreviate;
to grow shorter;
կարճատեն աւուրք, the days are growing shorter;
կարճատէ օրն՝ տիւն, day-light fades, the day wanes or is going down.
եւ չ. συστέλλω contraho եւ այլն. Կարճ առնել՝ հատանելով, կտրելով. վերջոտնել. կարճել. եւ Տարաժամել. կարճեցնել, կարճընալ.
Կտրէ զբանն, եւ կարճատէ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Կարճատեաց ձեզ կենացդ ժամանակ՝ ամենեցուն տէր. (Փիլ. յովն.։)
Կարճատեաց զնոսա դեւն յաջ եւ յահեակ. (Ոսկ. գծ.։)
Այսպէս սոցա վարուք կացեալ, զոր տրամադրեաց բանս կարճատեալ. (Լմբ. ի շնորհ.։)
Վա՛յ զի տիւն կարճատեաց. (Երեմ. ՟Զ. 4. յն. խոնարհեցաւ։)
Եւ յերկարել գործոյ պատերազմին՝ օրն տարաժամէր, եւ մօտ առ երեկս կարճատէր. (Եղիշ. ՟Զ։)
to shorten, to cut short, to abridge, to abbreviate;
to lessen, to make short, to render shorter;
to mutilate, to lop;
to retrench, to curtail;
to leave out, to suppress;
to hold back, to withhold;
to hinder, to prevent, to impede, to debar;
to interrupt;
to stop;
to exhaust, to tire or wear out;
— ի կենաց, to put to death, to kill;
— զանձն ի կենաց, to kill oneself, to make away with oneself, to commit suicide;
— զբարբառ ուրուք, to interrupt, to break in upon.
κολοβόω decurto, mutilo ἁνέχω retineo συστέλλω , ἁναστέλλω contraho, retraho, coerceo եւ այլն. Կարճ առնել. կարճատել. կրճատել. պակաս առնել, բառնալ ի բաց. տալ ետս կասել. արգելուլ. խափանել. վերջոտնել. կարճեցընել, կտրել, պակսեցընել, վերցընել, արգիլել.
Կարճել զաւուրս։ Կարճիլ աւուրց, կամ ժամանակի. (Մտթ. ՟Ի՟Դ. 22։ ՟Ա. Կոր. ՟Է. 29։)
Կերակուրք կարճեալ են. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 57։)
Կարճեա՛ զգնացս ոտից. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 7։)
Կարճեցան նոքա այնուհետեւ դառնալ անդրէն յերկիրն հրէաստանի. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 24։)
Ամենայն գիրք կարճեն եւ արգելուն զմարգարէ, զի մի առցէ կաշառ եւ արծաթ. (Եւս. պտմ.։)
Կարճել զոք ի մեղաց, կամ յերկրպագութենէ պաշտամանց։ Կարճիլի մեղաց, յանօրէնութեանց, ի զեղխ յարձակմանէ, ի չարաչարն օցտելոյ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Մծբ. ՟Ժ՟Զ։ Մանդ. ՟Ժ՟Ե։ Ագաթ.։ Պիտ.։)
Եւ կարճէր դուստր իւր յելանելոյ ընդ առաջ նորա. (Եփր. դտ.։)
Կարճել զվնասն, կամ զանձինս ի կերակրոց, կամ զանչափութիւն հացի եւ գինւոյ. (Եզնիկ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Ե։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Զաշխատանս եւ զքրտունս քո կարճեաց. (Ոսկ. յհ.։)
Կարճեսցին եւ արգելցին օրէնք սուրբ ամուսնութեան. (Եղիշ. ՟Բ։)
Կարճես զձեռնդ ի սպանանելոյ։ Կարճեաց զբազում վարդապետն լինել. (Սարգ. յկ. ՟Ղ. եւ ՟Ը։)
red-bordered or fringed;
— շրթունք, coral, ruby or rosy lips.
Կարմրալար շրթմամբ. (Նար. յովէդ.։)
to redden, tr become or turn red;
cf. Կարմրագունիմ.
πυρρόομαι, πυρράζω, πυρρίζω ardeo, rubeo, rubesco, rutilo, rufeo, flaveo. Զգենուլ կամ ստանալ զգոյն կարմիր. շիկանալ. շառագունիլ. կարմրիլ, կարմրնալ.
Կարմրացան, խռովեցան երկինք. (Մտթ. ՟Ժ՟Զ. 3.) ի մի ձ
Գետոյն՝ արեամբ կարմրացելոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 7։)
Եւ անդ հարսանանայ (հռիփսիմէ ի գողգոթա), որում ցանկանայ, արեամբ կարմրանայ. (Գանձ.։)
Տեսանիցէք ընդ առաւօտս զերկինս կարմրացեալ։ Ի կարմանալն երկնի առաւօտուն. (Եզնիկ.։ Վրդն. ծն.։)
cf. Կարօտութիւն.
ἕνδεια indigentia. Կարօտութիւն. չքաւորութիւն. եւ Կարօտ. տենչ, փափաք.
Հաց, կամ ջուր կարօտանաց. (Եզեկ. ՟Դ. 16։ Ես. ՟Զ. 20։)
Բարձրագոյն խոստմունք զիրողականի նոցա ճշմարտութեան անուանակոչութիւնն կարօտանօք ունին. այսինքն տկարանան յայտնել զիրն. (Դիոն. եկեղ.։)
Կերակուրք կարօտանացն են լցողականք. (Նիւս. բն.։)
Դատարկութեամբ գձուձ եւ տխրալից կարօտանօք զկենցաղս անցուցանեն. (Պիտ.։)
Թողուլ զսեպհական տեղիս նախնեաց իմոց, եւ գնալ զկնի աղքատութեան, եւ կեալ բաղձալի կարօտանօք. (Փարպ.։)
to be in want of, to be in needy circumstances, to be indigent or necessitous;
to want, to need;
to desire, to wish, to long or sigh for, to pant after;
չ— իմիք, to want for nothing, to possess in plenty, to revel in abundance, to be in the enjoyment of every good thing;
ոչ եւս — ումեք, to dispense with one's aid or assistance, to do without one;
— հացի, ջրոյ, քնոյ, to be hungry, thirsty, sleepy.
ԿԱՐՕՏԻՄ ἑνδέομαι, ἑπιδέομαι, ἁπορέω egeo, indigeo, deficio. որ եւ ԿԱՐՕՏԱՆԱԼ. Կարօտ լնել կամ գտանիլ. կարիս եւ պէտս ունել. եւ Չքաւորիլ. նուազիլ. յետնիլ. կարօտ ըլլալ, կարօտնալ.
լի, եւ ոչ կարօտեալք։ Նոքիմբք՝ սոքա կարօտեալք՝ գտին օգնականութիւն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 9։ Իմ. ՟Ժ՟Ա. 6։)
Անբաւ դարմանոց կարօտի յիւր պէտս։ Կարօտեալ օգնականութեան մեքենայից. (Պիտ.։)
Կարօտիմ ձերոց մաղթանացդ օգնականութեան։ Կարօտին եւ գործակցի եւ խորհրդեան. (Սարգ.։)
Գործիակ.
Կամ ձերով զօրութեամբդ կարօտեալ իցեմ. (Յոբ. ՟Զ. 22։)
Ոչ միով իւիք յայսցանէ կարօտեալք էիք. (Եփր. եբր.։)
եղիցին կարօտեալք ի հացէ եւ ի ջրոյ. (Եզեկ. ՟Դ. 17։)
Ի յունաց ճարտարութենէ անտի կարօտեալ կայցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Կարօտիմ գերեզմանի, եւ ոչ հասանեմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Է. 1։)
Կարօտին մերձենալ առ աստուած. (Ես. ՟Ծ՟Ը. 2։)
Ինքնահալած ի հայրենեացն լինէր գաւառէ. որում յետոյ կարօտեալ՝ եւ տեսութեան անգամ ոչ լինէր արժանի. (Պիտ.։)
Ոչ ի տուրսն, այլ ի տուօղն յաւէտ կարօտիմ. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Կարօտէր ուտել (զխաղող), կամ տեսանել զնա. (Վրք. հց. ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Ա։)
Դու որդեակ կարօտիս, եւ կամիս իմանալ զլինելոյն գործ. (անդ. ՟Ժ՟Թ։)
Կարօտի աստուած՝ զհամբերութիւն մեր եւ զխնդուածսն նիւթ ունել իւրում օգնութեան. (Լմբ. սղ.։)
Աշխատելոցն է հանգիստ, եւ կարօտելոցն է արքայութիւն. (Մանդ. ՟Դ։ (յորս երբեմն միանան կրկին նշանակութիւնք։))
remnants of troops, wreck of an army;
cf. Ժողովեմ.
(որ ի հյ. կարծի եւ գ) ԿԱՑ ՄՆԱՑ. կամ ԿԱՑ ԵՒ ՄՆԱՑ. ἑσχατίζων extremus, residuus. Յետս կոյս կացեալ մնացեալն. յետնեալն ի գունդս զօրաց. յետամնաց. ետեւ մնացօղը.
Եւ անդ յանձանձէր զկաց մնաց ժողովրդեանն. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 53։)
to gnash, to grind;
— զատամունս, to gnash one's teeth;
— ի ցրտոյ, to shake or shiver with cold, to shiver all over.
κροτέω, ἁράσσω crepito, pulso, illido, stridorem edo. Բաբախել. եւ ԿՐՃՏԵԼ զատամունս յերեսաց ցրտոյ. կճրտացնել, ակռա ակռայի զարնել.
Յորժամ կարի ցուրտն տիրիցէ ... եւ տառապեալն զատամունսն կափկափիցէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա.)
cf. Կափումն.
to live, to be alive, to breathe;
to exist, to subsist;
to be;
կելով կեալ, to be saved, to enjoy eternal life;
բարւոք —, to be well, to be in good health;
— բարեբաստիկ, առատութեամբ —, to live happily;
to be comfortable, at one's ease, to have a competency;
— ի ստացուածոց իւրոց, to live or subsist on one's property, or on one's income;
— յնչից այլոց, to live at the expense of another;
— անառակութեամբ, to lead a dissolute life;
աշխարանաց արժանի կեանս —, to lead a sad life;
զարժանի քահանայութեան զճշմարիտ կեանս —, to live like a true priest;
կեցցե՜ս, hail! God save you, good morning;
good bye;
զիա՞րդ կեաս, how do you do ? how are you ? ո՞պէս կեայ նա, how does he do? կեցցէ արքայ, long live the king;
յաւիտեան կեաց, may you live for ever;
cf. Կեցցես.
Կեալ ասասցուք զսա, յորժամ ինքն զինքն շարժէ. (Պղատ. օրին. Ժ։)
ζάω, ζώ, ζωάω, βιόω vivo περιβιόομαι in vita conversor καταβιόομαι vitam transigo, dego παροικέω accedo, commoror. Արմատ Կեանք բառին. (եբր. խա՛յ, խայա՛. Յորմէ եւայ, ի մեզ Կին. այսինքն կենդանին։ եւ յն. զա՛օ. զին. պ. զիսթէ, զինտէ. դաղմ. ժի՛թի. թ. սաղ օլմագ, եազամագ ). Վարել զկեանս. ապրիլ. կենդանի կալ մնալ.
Կեցցուք, եւ մի մեռցուք։ Կելով կեցցես։ Ամենայն աւուրք, զորս եկեաց։ Ընդէ՞ր իցէ ինձ կեալ։ Մի՛ կեցջիր։ Կեցցէ՛ արքայ։ Հայէր ընդ օձն պղնձի, եւ կայր։ Մխիթարեցայ, եւ կեցի։ Կէին վտարանդեալք։ Կեայր անառակութեամբ։ Յանմտութեան կեանս կէին։ Բազում ժամանակս կեցից։ Զօրհասաւ անցեալ հրէայքն՝ եւ զա՛յս օր կեցեալ գտանին։ եւ այլն։
Լալեաց եւ աշխարհանաց արժանի կեանս կեան։ Ումեք բարւոք կեցելոյ. (Փիլ.։)
Ի մանկութենէ աշխատութեամբ կեցեալ։ Յաղագս անշարժ խաղաղականն կելոյ շնորհիւ։ Չարաւ կեցելոյ. (Պիտ.։)
Կեցից քրիստոսի։ Յանհոգս կէին։ Մեղօք կեցելոյս. (Նար.։)
Կելով կեցցէ զարդար կեանս. (Յճխ. ԺԵ։)
Որ ոչ զարժանի քահանայութեանն զճշմարիտ կեանս կեայ. (Վրք. ոսկ.։) (Ի գրչաց շփոթին երեմն կալ եւ կեալ, եկաց եւ եկեաց. որպէս եւ ռամկօրէն կեցաւ, նշանակէ՝ եկաց, եւ եկեաց. եւ ըստ վերջոյս գտանի ի Հ=Յ. յնվր. ԺԵ.։)
ԿԵԱՄ 2 (կեմոյ.) cf. ԿԵՄ։ Ուստի յաջորդ բառդ։ (=ԿԵԱՄԱՏԱՐԱԶ)
life;
being, days, existence;
health;
conduct, behaviour, manners, habits;
subsistence, living, nourishment;
means, circumstances, property, substance, goods, patrimony, inheritance, wealth, possessions, fortune;
the world;
ցկեանս, for -;
ի կեանս իմ, in all my -;
երբէք ի կեանս իմ, never in my -;
զամենայն աւուրս կենաց իմոց, formy whole lifetime;
յաւիտենական, հանդերձեալ —, eternal —, the — to come, the next world;
ընթացք՝ վախճան՝ երկարութիւն կենաց, the course, the duration & the end of -;
մեկին or ամփոփ, անշուք or աննշան —, a. retired -;
obscure —, — of obscurity;
խստամբեր դժոխըմբեր՝ վտանգալից՝ բազմավրդով՝ վատ՝ չարակեաց՝ անգործ՝ ունայն —, an austere, frightful or insupportable, perilous or hazardous, checkered, base, wretched, unoccupied or idle, useless -;
— զերծ ի հոգոց եւ ի կրից, a — free from passion, uneasiness or anxieties;
անպաճոյճ՝ սակաւապետ՝ շինական՝ վաստակասէր՝ ժիր՝ զգաստ —, a simple, frugal, rural, laborious, active, sober -;
անարատ՝ բարեկարգ՝ չափաւոր՝ տեսական՝ անհոգ —, a pure, regular, moderate, contemplative, careless —;
անդորրաւէտ՝ խաղաղաւէտ՝ փափկասուն՝ հեշտալի՝ զուարճալից —, a quiet or tranquil, peaceful, delectable, effeminate or luxurious, agreeable —;
սոսկական՝ անզբօս՝ հովուական վարել կեանս, to lead a private, serious, pastoral -;
վարել, անցուցանել զկեանս, to pass one's life;
հասարակաց վարել կեանս, to live in common;
բելրկրալից վարել կեանս, to lead a happy, comfortable —;
դողալ ի վերայ կենաց ուրուք, to tremble for another's — or days;
կեանս պարգեւել, to grant — to;
շահել զկեանս, to gain one's living;
ի վտանգ արկանել զկեանս, to imperil, to hazard or expose one's — to danger;
ազատել կամ կորուսանել զկեանս, to save or lose the —;
ի կենաց արկանել՝ զրաւել՝ կարճել՝ լուծանել՝ բառնալ, to deprive of —, to put to death, to kill;
ընդ մէջ կենաց եւ մահու լինել, to be a question of — or death;
ի կենաց անկանել՝ պակասել, to lose one' s life, to die;
հրաժարել ի կենաց, to renounce -;
փոխիլ ի կենաց աստի, to make one's exit from this world;
ելանել ի կենաց, to depart this -;
սուղ են —, — is short;
ի վտանգի կան — նորա, his — is in danger;
ընդ կեանս եւ ընդ մահ, half alive & half dead;
տալ տաց զկեանս իմ վասն նորա, I would lay down my — for him or her;
ի կեանս եւ ի մահու, in — & — death;
ժամանակն է ոստայն կենաց or որ հինու զկեանս, time is the stuff that — is made of;
ընդ կենաց եւ վախճանն, people die as they live.
ζωή vita. որ եւ ԿԵՆԴԱՆՈՒԹԻՒՆ. Կեալն. կենդանի գոլն, մնալն. ապրիլն. ողջութիւն. առողջութիւն. եւ Պատճառ կենաց. (լծ. տճկ. ճան, զինդէկեանի ). ... եբր. խայա, խայիմ (իսկ խաուա, է եւա. որ է կին, եւ կեանք, եւ կենդանի).
Կոչեաց զանուն կնոջ իւրոյ կեանս, զի նա է մայր ամենայն կենդանեաց։ Ծառ կենաց։ Զամենայն աւուրս կենաց քոց։ Զկեանս եւ զմահ։ Օրհնեցից զտէր ի կեանս իմ։ Ի կեանս իւրում։ Այսու կեանօքս։ Ի կեանսն յաւիտենականս, կամ յաւիտենից։ Կենաց ի կեանս դարձուցանէ։ Ստուէր են կեանք մեր ի վերայ երկրի։ Խաղաղութեամբ եւ հանդարտութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր եւ այլն։ Կեանքն կենդանեաց։ Կեանքն կենսատու ծնեալ։ Ամենեցուն կեանք եւ կեցուցիչ։ Կեանք եւ կենդանարար։ Որ զկեանքն անմահարար եւ այլն. (Յճխ. ՟Ա։ Ածաբ.։ Շար.։)
Եւ որ կեանք է, կենաց բաշխօղ է. (Խոսր.։)
Զայս կեանքս՝ որ ընդ արեգակամբս։ Ի մարմնոյս կեանքն։ Ի կեանքս մարմնոյ։ Կենօք, եւ յետ մահու. (Լմբ.։)
ԿԵԱՆՔ. βίος, βίωσις, βίωτης vita, vitae institutum. Վարք քաղաքաւարութիւն կենցաղաւարութիւն. ընթացք կենաց.
Կենաց իմոց՝ որ ի մանկութենէ, տեղեակ են ամենայն հրէայք. (Գծ. ՟Ի՟Զ. 4։)
Աննման են այլոց կեանք նորա։ Հասակ ծերութեան՝ կեանք անարատք. (Իմ. ՟Բ. 15. ՟Դ. 9։)
Ի միումն ժամու փոփոխումն առնել բարուց կենաց մարդկան։ Եթէ ոչ նախ հաստատեալ է յանձն իւր զուղիղ կեանս, ոչ մտանէ ի հաւատս։ Կեանս անմաքուրս ունին. (Ոսկ. յհ.։)
զորոց ոչ գիտէք զկեանս վարուց. (Խոսր.։)
Որպէս եւ պատմութիւն կենաց իւրոց յայտ առնէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ընդ կեանս աշխարհիս պատաղի։ Ամբարտաւանութիւն ասնի կենացս. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 4։ ՟Ա. Յհ. ՟Բ. 14։)
Որչափ ի կեանքս է. (Լմբ. ժող.։)
Բաժանեաց զկեանս մեր, եւ ետ զմասն մի կենացն ի հանգիստ. (Խոսր.։)
ԿԵԱՆՔ. βίος vita, facultates, substantia. Գոյք. ստացուած. ինչք. ապրուստ.
Զամենայն ինչ՝ զոր ունէր՝ արկ, գոյիւ չափ զկեանս իւր. (Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 44։)
Բաժանեաց նոցա զկեանսն։ Եկեր զկեանսքո ընդ պոռնիկս։ Զամենայն զկեանս իւր՝ զոր ունէր, արկ. (Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 12. 30։ ՟Ի՟Ա. 4։)
Որ ունիցի զկեանս ինչ զաշխարհիս, եւ փակիցէ զգութս իւր. (՟Ա. Յհ. ՟Գ. 17։)
Տէր ամենայն կենաց իւրոց (այսինքն ընչից) զնա կացուցանէր. (Ճ. ՟Բ.։)
Յատելութիւն գրգռեալ՝ ի կենաց արկանել։ Ի կենաց արկանէին զնա յեգիպտոս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
doubtful, uncertain, ambiguous;
undecided, wavering, pusillanimous, irresolute;
suspicious, distrustful;
— լինել, to be suspected, doubted;
— թուիլ, to seem doubtful;
cf. Կեղածաբար.
որ եւ Կաղակարծ. իբր Խեղ կամ կեղ կարծեօք. ուր գոյ կարծիք կաղացող յերկուս հետս. այսինքն Կասկածաւոր. կասկածելի. խիթալի. երկբայական. եւ Կասկածոտ. երկմիտ. թերահաւատ. ...
Կեղակարծ եւ գայթ ի գայթ խոստովանութիւն։ Կեղակարծ եւ յուսոյ։ Կարծեօք եւ կեղակարծ իմացութեամբ. (Յհ. իմ. երեւ.։ Նար. լ։ Նանայ.։)
Ի կեղակարծ իրս ասէ վկայութիւն պիտոյ է. (Երզն. մտթ.։)
Ի հաստատութիւն յուսոյ կեղակարծ մարդկան մտաց. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
Որ անյոյս լինի գտանել զողորմութիւն ի թագաւորէ, եւ կեղակարծ մտօք խնդրէ։ կեղակարծ ես ի յուսոյ հատուցմանն։ Ի հատուցումն փոխարինի գտանել կեղակարծ լիցի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
ԿԵՂԱԿԱՐԾ. մ. եւ ԿԵՂԱԿԱՐԾԱԲԱՐ. Կասկածանօք. խիթալով. երկեղապէս. եւ Երկբայաբար.
Երկիւղն ի քղանցից նորա կեղակարծ զպարգեւսն ամփոփեաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Քանզի զեղիային, գիտեմ զի որպէս զհին ժամանակի բան՝ կեղակարծաբար ընդունիս. (անդ։)
portrait, likeness, picture;
painter;
հասակաչափ՝ փոքր՝ մանրանկար —, full-length, half-length, head-size, miniature portrait;
գեղեցիկ՝ ճշգրիտ —, fine, exact portrait;
տալ հանել զ—, to get one's picture drawn or painted, to have one's likeness taken;
cf. Լուսանկար.
Տապանակ կենդանագիր կտակին. իմա՛, կենդանագրեալ, աստուածագիծ։
ζωγράφημα, εἱκών pictura, viva effigies, imago. Կենդանի գրուած կերպարանաց. պատկեր նկարեալ. նմանութիւն սկզբնատպին. ...
Զկենդանագիր քո ծառայական կերպի։ Զկենդանագիր անապատ ծնողի քո. (Շար.։)
որպէս նկարագիրկենդանւոյ ի կենդանագիրն. (Լմբ. պտրգ.։)
նմանեալ կենդանագրի որ ի դեղոց. (Շ. յկ. ՟Լ՟Բ։)
Կենդանագիր մշտակայիցն առ շեղ շրջագայի. իմա՛ կենդանաբեր կամ զոդիակոս։
Եւ (Պետր. սիւն.) ի կոյսն.
Բազում կենդանագիրք զմիոյ երեսաց զգծագրութիւն գրեն. (Բրս. ճգն.։)
Ի կենդանաւորացն յօրինեալ. (Պիտ.։)
Զկենդանագիրսն պատկերագործսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Կենդանագրացն ոչ կատարած ունել իրողութիւնն՝ թուի առ ամենայն կենդանիս, դեղելոյն եւ ոչ դեղելոյն, եւ կամ թէ այլ զի՞նչ եւ իցէ երբէք կոչիցեն զայսպիսիս կենդանագրեացն մնակունք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Հպարտացան կենդանագիրք ի վերայ գրչաց գրոց աստուծոյ եւ պատմութեանց այլոց. (Սարկ. հանգ.։)
աբգար առաքեաց կենդանագիր յերուսաղէմ առ ի գրել զտէրունական պատկերն. (Դամասկ.։)
living, alive;
animated, lively, vivid, vivacious, sprightly;
vital, vivifying, vivificative;
animal, beast;
կենդանեաւ՝ կենգանեօք, in one's lifetime, during one's life;
— լինել, to be alive, to live;
— առնել, to give new life to, to reanimate, to vivify;
— պահել զոք, to save anothers live;
երդուաւ ի —ն յաւիտենից, he swore by the living God, by the Eternal;
— է Տէր եւ — է անձն քո եթէ, as the Lord lives, as thy soul lives...;
— է անձն քո, արքայ, թէ գիտիցեմ, as thy soul lives, o king, I cannot tell;
— է Տէր եթէ մեռանիցի, I swear by the Lord he shall not die.
Ζῶν, ζῶσα, ζωόν, ζῶν, vivus, vivens, animans. Իբր Կենսունակ. Ունօղ զկեանս կամ զինքնաշարժ գոլ, կեցօղ ըստ այլեւայլ աշտիճանաց կենդանութեան հոգւոյ, ոգւոյ, եւ շնչոյ. կեանք ունեցօղ, ողջ, ապրօղ. տիրի, սազ, ճանլը.
Ամենայն՝ որ կենդանութեան (յն. կելոյ, τοῠζῆν) հաղորդի, ուղղապէս իսկ արդեօք եւ իրաւապէս ասին կենդանի. (Պղատ. տիմ.։)
Աստուած կենդանի։ Երգուաւ ի կենդանին յաւիտենից։ Դու ես որդի աստուծոյ կենդանւոյ։ Կենդանի եմ ես, եւ կենդանի է անուն իմ։ Զի՞նչ խնդրիցեն վասն կենդանեաց ի մեռելոց անտի։ Տակաւին կենդանի՞ իցէ հայրն ձեր։ Զամենայն մարմին կենդանի, եւ եղեւ մարդն յոդի կենդանի։ Հանցէ երկիր շունչկենդանի։ Հանչեն ջուրք զեռունս շնչոց կենդանեաց Յերկիրն կենդանեաց (այս ինքն անմահ հրեշտակաց կամ հոգւոց). եւ այլն։
Նմանութեամբ իբր Կենսառիթ, զովացուցիչ յագեցուցիչ, (հոգւայ կամ մարմնոյ), անսպառ, զուարդարար, անմահական, եւ այլն.
Զուր կենդանի։ Ջուրովն կենդանեաւ։ Հաց կենդանի։ Բան կամ պատգամ կենդանի։ Պատարագ կենդանի. եւ այլն։
Գետք յորովայնէ նորա բղխեսցեն ջրոց կենդանեաց. (Աթ. ՟Ա։)
Ջուր կենդանի յաւէտ ասի, որ յարաժամ բղխէ, եւ աղբերն հոսում ոչ հատանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Կենդանի երանութիւն սիրոյն աստուծոյ, որ անփոփոխն է կենդանի երանութեամբ։ Զրկեալ ի կենդանի երանութեանցն ժառանգութենէ։ Զնորա գութն ի մեզ ձգեալ կենդանի խնամօք իւրօք. (Յճխ. ստէպ։)
Կենդանի բանական կամ բանաւոր. այս ինքն մարդ. (Սահմ. Ա։)
Ամենայն կենդանի։ Չորք կենդանիք։ Կենդանին առաջին նման առիւծու. եւ այլն։ Հասարակօրէն ուր բանն է զանբան կենդանեաց, ի մեզ դնի Անասուն կամ Գազան. որպէս թ. ճանավար. որ եւ pecus, ovis.
Դժուարին կենդանի է մարդս առ ի սովորելն սննդեամբ ըստ հարկաւոր սահմանին. (Պղատ. օրին. Զ։)
ԿԵՆԴԱՆԻ ԱՌՆԵԼ. cf. ԿԵՆԴԱՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ. ζωοποιέω, vivifico. զոր օրինակ, (Յհ. ՟է. 21։ Հռ. ՟դ. 17։ Գաղ. ՟գ. 24։ ՟ա. տիմ. ՟զ. 13. եւ այլն։)
ԿԵՆԴԱՆԵԱՒ. ԿԵՆԴԱՆԵՕՔ. ζῶν, ζόντος, vivens, vivente. Ի կենդանութեան. եւ Կենդանւոյն. ողջութեան ատեննը. սաղլըղընտա.
Կենդանեաւ մերով տեսաք զդիակունս. (Եղիշ. միանձն.։)
Այն որ առ դաւթայ կենդանեաւն երկնչէր նենգել. (Եփր. թագ.։)
Կենդանեաւ մերով. (Ողբ. ՟Դ. 16.) այլ ձ. կենդանութեամբ մերով. (յն. ի գոլն մեր տակաւին։)
Ո՛չ կենդանեօք, եւ ոչ յետ կենդանութեան ուրեք փախչել կարիցեմ. (Բ. Մակ. ՟Զ. 26։)
Ոչ յետ մահու հօրն իւրոյ, այլ առ նորա կենդանեօք. (Կիւրղ. ծն.։)
Իբր կենդանեօք զիմս պատմեսցէ խոստովանեալ զանօրէնութիւնս. (Նար. ՟Ձ՟Ը։)
generating or causing life, health;
— Կոյս, Mother of Life, Virgin Mary.
որ եւ ԿԵՆԴԱՆԱԾԻՆ. Ծնօղ կենաց, կամ ի կեանս. եւ ԿԵՆՍԱՏՈՒ.
Տրտմութեան եւ անիծից երկունքն բարձան ի ձէնջ՝ ի ձեռն կուսին կենսածնի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Դարձի թագաւորն ի տղայութիւն, եւ ազատին ազգք կանացածնաց ի ձեռն կուսին կենսածնի։ Տօնակ.։
Փոխանակ մահառիթ եւ մահածին տնկոյն՝ զկենսածին եւ զկենսացուցիչն բուսուցեր զքրիստոս. (Անան. եկեղ։)
cf. Կենդանատու.
Որ է առիթ կենաց. փրկարար. առողջարար.
Առ ելս ծառոյն կենսառիթ պտղոյն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Ծառ դու կենսառիթ պտղոյն (սուրբ կոյս). (Գանձ.։)
life;
conduct, behaviour, custom, manners;
present life;
world;
սոսկական —, private life;
վարել անփառունակ —, to pass life in obscurity;
վճարել ի կենցաղոյս, to depart this life, to die;
cf. Կեանք.
βίος vita, vivendi ratio, victus, conversatio. Հանգամանք եւ ընթացք կենաց ուրուք. վարք եւ քաղաքաւարութիւն. Մարդուն կեանքը, կացքը, վարմունքը.
Զամենայն ուրուք զկենցաղ՝ մտացն լծակաւ կշռէր. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Կենցաղ պայծառագոյն կամ ուղիղցուցանել։ Զքաջանուաստ կենցաղոյ նորա յայտ առնելով։ Ի գիրս զբաղեսցուք ուղիղ աւանդութեամբ, եւ ստոյգ կենցաղաւ. (Ոսկ. յհ.։)
աղտեղի կենցաղաւ։ Հովուական կենցաղով կեալ։ Երկնային կենցաղիւ քաղաքաւորեալ. (Կիւրղ. գանձ.։ Նոննոս.։ ՃՃ.։)
Կենցաղ վարձկան (այսինքն վարձկանական), եկ ծառայից վայելուչ. (Արիստ. առաք.։)
Այսու երկեղիւ զկենցաղդ քո ուղղեա՛. (Մաշկ.։)
Այս է առն աստուծոյ կենցաղն։ Բարեպաշտութեամբ եւ բարեգործութեամբ լցեալ կենցաղդ։ Ոչ ախորժեաց ընդ չարագործ կենցաղս բնակեալ մեծութիւն շնորհացդ. (ՃՃ.։)
Զկենցաղացն ջանալով ձեւս յարմարել. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Յաւուր պատերազմի երկաթ լաւագոյն է քան զոսկի, որպէս ի կենցաղի բան քան զճոխութիւն. (Ոսկիփոր.։)
Ո՛չ է անգործ եւ դատարկ սուրբ զուարթնոցն կենցաղ, այլ ունին ի բնութեանն իւրեանց պաշտօն ծառայութեան. (Մեկն. ղկ.։)
որք ի մերձակայ կենցաղս, յինչս քաղցեալք լինին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Ելոյծ ի կենցաղոյս։ Հաւատ վաճառեալ ընդ սնոտի կենցաղոյս. (Խոր. ՟Գ. 24. եւ 68։)
Ի կենցաղումս ունի զշահ օգտութեան. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Յանցաւոր կենցաղոյս։ Ծով կենցաղոյս։ Ի ծովածուփ կենցաղոյս։ Վտրելն մեր զկենցաղս. (Ժմ.։ Շար.։ Խոսր.։ Լմբ. ժղ.։)
Որ է օր վերջին այսմ կենցաղի։ Ի կենցաղիս ծովու։ Այսր կենցաղոյս։ Կենցաղոյս բերումք։ Ի կենցաղոյս ճանապարհի։ Ի կենցաղ աստեացս. (Նար.։)
Ի կենցաղումս, կամ ի կենցաղումնս. (Պիտ.։)
earthly, terrestrial, mundane, worldly, temporal, transitory;
biography, life;
cf. Կենցաղօգուտ.
βιοτικός, κοσμικός hujus vitae, saecularis, mundanus, civilis. Սեպհական կենցաղոյս. աշխարհական. երկրաւոր. անցաւոր. եւ Կենցաղօգուտ.
զամենայն զկենցաղականս ի բաց դնելով զգործ. (Պտրգ.։)
Փախիցու՛ք ի փափկութենէ, եւ յամենայն իրաց ինչ կենցաղականաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Ւենցաղական դեղատուութեանց (այսինքն խաբէութեանց աշխարհի). (Բրս. հց.։ Հրաժարեալ յամենայն վայելչութեանց կենցաղականացս. Արծր. ՟Է. 1։)
Կենցաղականաւ անկայուն գոյիւ զբաղեալ։ Ի Ծփական խռովութեանց կենցաղական զբազմանց. (Նար.։)
Կարգս կենցաղականս. այսինքն բարեկարգութիւնս ըստ աշխարհի. (Խոր. ՟Բ. 3։)
Առ ի յապրուստ կենցաղական կարգաց (այսինքն կեցելոյ) նորս իսրայէլի ի սովամահ կորստենէ. (Յհ. կթ.։)
Ոչ զամենայն կենցաղականս նորա յայտնեաց. այսինքն զվարս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)
cf. Կերակուր.
Ի կերակրանացն պէտս։ Զանազան կերականօք։ Զհարկաւոր կերակրանացն պաճարանս։ Անպաճոյճ եւ դիւրագիւտ կերակրանօք շատանելով. (Պիտ.։)
cf. Խնում.
Զբնութեանցն խցանել զաղբիւրս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Խցանելով զբարան այնոցիկ, որք զպատճառս առնուն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ։)
Լաստին դադարք վիմօք խցաւ։ Խցան բերանք չար խրատատուացն. (Նար. ՟Ի՟Դ։ Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Խնում.
cf. Խօլ;
— ախտ, extravagant desire or inclination;
— երկիւղ, a panic;
— խնդութիւն, extravagant joy, sportiveness, wantonness;
— ցնորք, nocturnal phantoms or spectres.
Անբանական. յիմարական. որ եւ ԽՕԼ ասի. խենդումենդ.
Անրջական երազոց, խօլականաց ցնորից. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
eloquent;
cf. Խօսուն.
Խօսուն. բանական. եւ Քաջաբան. ճարտարախօս.
Բազում ինչ ի խօսականէս յինքն ձգեալ տանի. (Փիլ. լիւս.։)
Յոյժ խօսական իմաստասէր տեսանեմ զայրն. (Լծ. ածաբ.։)
to speak, to talk, to discourse, to converse;
to confer, to treat, to negotiate;
to betroth, to affiance;
— լեզուս, or ի լեզուս, to speak many languages;
— — եզակի, to thee-thou;
— ուղիղ, to speak out, distinctly — ի սրտի, to think, to meditate, to ruminate;
— սպառնալեօք, to speak threateningly or sharply;
— զքաղաքականութենէ, to talk politics;
տալ — զանձնէ, to be talked of;
to get a bad name;
— զումեքէ ի մահ, to compass a person's death;
— չարութիւն, to speak ill of, to slander;
— հաւու, to crow;
նա խօսեսցի առ ի քէն, he shall be thy spokesman;
— ումեք զկին, to betroth, to promise or to give in marriage;
— իւր զկին, to espouse, to marry;
կոյս խօսեցեալ առն, a vergin espoused to a man;
խօսեցայց ինձ զքեզ, I will marry you;
cf. Ընդ վայր.
λαλέω, φθέγγομαι loquor διαλέγομαι dissero προσλαλέω alloquor եւ այլն. Խօսս առնել առ լսօղս. խօսել առ ոք կամ ընդ միմեանս. բարբառել. ասել. զրուցել. խօրաթել.
Խօսեացայց զբանս իմ. եւ ասեն, խօսեա՛ց։ Խօսեցար բերանով քով, եւ ձեռօք քո լցեր այսօր։ Խօսեցարուք ականջս ամենայն արանց։ Բացի զբերան իմ, եւ խօսեցաւ լեզու իմ։ Խօսէին ազովտացի, եւ ոչ գիտէին խօսել հրեէրէն. եւ այլն։
որ ի ձեռն հրեշտակաց խօսեցաւ բանն, հաստատուն եղեւ։ Զի՞նչ է բանն խօսեցեալ ընդ քեզ։ Թէ թաքուսցես յինէն բան մի յամենայն բանից խօսեցելոց յականջս քո.եւ այլն։
ԽՕՍԵԼ. որպէս Ճառել. պատմել (բանի կամ գրով). քարոզել. պատգամ կամ հրաման տալ, եւ այլն.
Զօրէնս քո խոսեցայ։ Խօսեցան ձեզ զբանն աստուծոյ։ Խօսեցան ընդ նմա զամենայն ինչ՝ զոր ասաց յովսէփ։ Ամենայն մարդարէք որ ի սամուէլէ եւ այսր խօսեցան։ Խօսեցաւ տէր ընդ մովսեսի։ Խօսեցաւ զփայտից։ Խօսեցաւ զանասնոց եւ զթռչնոց եւ զձկանց.եւ այլն։
ԽՕՍԵԼ Ի ԼԵԶՈՒՍ կամ ԼԵԶՈՒՍ. Յայլ եւ այլ լեզուս բարբառել։ (Գծ. ՟բ. 6։ Կոչ.։ Լմբ. ստիպ. Շ. ՟ա. յհ. ՟իա։)
ԽՕՍԵԼ Ի ՍՐՏԻ. Խորհել. զմտաւ ածել. (Ծն. ՟ժէ. 17։ ՟ա. թգ. ՟ա. 13։ Սղ. խ. 7։ ՟հզ. 7։ Ժղ. ՟ա. 13։ ՟բ. 15։)
ԽՕՍԵԼ Ի ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ, կամ Ի ՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ. Դաշնաւորիլ եւ հաշտիլ. խաղաղութիւն առնել. ... (՟Ա. Մակ. 10։ ՟զ. 49. 60։)
Եկեալք ի միաբանութիւն՝ խօսեսցին ի խաղաղութիւն ընդ թագաւորին յունաց. (Փարպ.։)
ԽՕՍԵԼ ՀԱՒՈՒ. φωνέω vocem edo vel emitto, canto. Ձայն արձակել աքաղաղի ի սահմանեալ ժամու. Խօրօզին կանչելը. (Մտթ. ՟իզ. 34. 74. 75։)
Զոր օրինակ հաւ խօսի ի լռութեան գիշերի. (Շ. մտթ.։)
ԽՕՍԵԼ. μνηστεύω despondeo, desponso, nuptias concilio. Հարսնախօսութիւն առնել. նշանել, իլ. պսակիլ. հարսն առնել, եւ լինել.
Աղջիկ կոյս՝ խօսեցեալ առն։ Աղջիկն խօսեալ առն։ Այր ոք՝ որոյ խօսեալ իցէ կին։ Շինէին զշինուածս, եւ խօսէին կանայս։ Խօսեցայց զքեզ ինձ յաւիտեան։ Խօսեցայցզձեզ առն միում՝ իբրեւ զկոյս մի սուրբ յանդիման կացուցանել քրիստոսի։ Խօսեալ զմայր նորա մարիամ յովսեփու, մինչչեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ.եւ այլն։
Որոյ զկին խօսեալ իցէ, եւ կամիցի առնուլ. (Մծբ. ՟Է։)
Յորժամ խօսեալ իլնի կին առն, հեռի է ի նմանէ տեսութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
զի գթասցի փեսայդ ի հարսնս՝ որ խօսեցաւ ի քէն. (Տաղ.։)
Խօսեցաւ նմա ի հարսնութիւն դուստր մեծի իշխանին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ո՛վ ըուսանք, որք խօսեցայք զանձինս ձեր քրիստոսի. (Մծբ. ՟Է։)
Կին աստ զխօսեալն ասէ. որպէս եւ փեսայս յառաջ քան զամուսնութիւնն սովոր են կոչել գիրք զընկալուչս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
ԽՕՍԵԼ ասի նմանութեամբ եւ քերթողաբար՝ զանբարբառ իրաց. զոր օրինակ
Արիւնն քրիստոսի, որ առաւել խօսի (այսինքն բողոքէ) քան զաբէլին. (Եբր. ՟Ժ՟Բ. 24։)
Զինչ արդեօք ասիցէ ծով. աստ զդէմսն ստեղծանեմք խօսել. քանզի ծով ոչ բնաւորեցաւ խօսել. (Պիտ. եւ այլն։)
word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.
ԽՕՍՔ λάλημα, λαλιά loquela λόγος , ὀμιλία verbum, sermo, homilia, conversatio μελέτη meditatio, declamatio φθόγγη, -γος vox եւ այլն. որ եւ ԽՕՍ, (տե՛ս ի վեր անդր) Ասք. ասութիւն. ասացուած. արտաբանական բան ձայնաւոր. զրոյց. բարբառ նշանական յօժեալ ի բառից.
Կեանք իմ թեթեւագոյնք են քան զխօսս։ Իմոց խօսից։ Ունկն դիր խօսից իմոց։ Վասն խօսից որդւոց մարդկան։ Խօսք քո գեղեցիկք։ Եւ ոչ ըստ խօսից յանդիմանեսցէ.եւ այլն։
ԽՕՍՔ. Զրոյց ի բերան հասարակաց. առակ. համբաւ.
Եղիցի իսրայէլ յապականութիւն եւ ի խօսս ընդ ամենայն ժողովուրդս. (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 7։)
Խօսք լեզուաց, եւ նախատինք ազգաց։ Եւ եղեւ խօսք կանանց. (Եզնիկ. ՟Լ՟Զ. 3։ եւ ՟Ի՟Գ. 10։)
ԽՕՍՔ. Զրոյց մտաւոր. խօսք ընդ անձին. մտածութիւն. խորհուրդ. որոշումն ի սրտի. ներտրամադրեալ բան. յղացումն կամ ծնունդ մտաց.
Մինչչեւ կատարեալ էր նորա զխօսսն ի մտի իւրում. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 15։)
Վկայութիւնք քո խօսք իմ էին. օրէնք քո խօսք իմ էին. եւ այլն. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը։)
ԽՕՍՔ. Բարբառ, կամ լեզու ազգի եւ ազգի. լիսան.
Ի միոջէ բարբառոյ ի բազում խօսս բաժանէին։ Ըստ հասարակացն խառնաղանճն խօսից. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մի խօսք, եւ մի լեզու էր։ Մի խօսք էին ամենեցուն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ուսանել զխօսս եւ զլեզու հայկական։ Հայերէն խօսիւք։ Ասորի խօսիւք. (Խոր. ՟Ա. 13։ Փիլ. իմաստն.։ Ճ. ՟Ա.։)
ԽՕՍՔ. Բան գրաւոր. ճառ. գիրք. Շարագրութիւն. պատմութիւն եւ այլն։
Սա բազում խօսս արար. յորոց մի է պատմութիւն հալածանաց. (Խոր. ՟Բ. 73։)
Յայս երկրորդ խօսս գրեցի. (Մծբ. ՟Բ։)
Յայլ խօսս քաղեալ է մեր ի մարգարէից։ Պապիայ են հինգ խօսք։ Գրեաց կոդրատոս խօսս նամակի վասն հաւատոց մերոց. (եւ այլն. Եւս. պտմ. ստէպ։)
Հիպողիտոս դնէր խօսս բազումս։ Սակաւ որոգինէս խօսս դնել ի վերայ գրոց սրբոց. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 22. եւ 23։)
Բերել ի մէջ ձեր զգիրս միոյ փիլիսոփայի այլազգոյ, զոր ընդդէմ մեր խօսս է արարեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
ԽՕՍՍ ԱՐԿԱՆԵԼ եւ ԱՌՆԵԼ. իբրու Խօսել.
Ի ԽՕՍՍ գալ կամ ՄԱՏՉԵԼ. իբրու Խօսել սկսանել. խօսակից լինել.
որպէս զի եւ ի խօսս գալ. եւ ասէ ցնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ։)
Ի խօսս մատուցեալ ի լերինն ընդ աբրահամու. (Եզնիկ.։)
Ի ԽՕՍՍ ԱՌՆԵԼ. Տալ խօսել. բանալ զլեզուն. Զխուլս եւ զհամրս ի խօսս առնէր եւ ի լուր. (Ճ. ՟Բ.։)
Ոչ թողի ի սովորութիւն պաշտօնէից քոց ժամ, որ ըստ հաւուն խօսից. (Ի գիրս խոսր.։)
Յառաջ քան միանգամ կատարել հաւուն զխօսսն, երիցս ուրացաւ. (Երզն. մտթ.։)
to irradiate, to cause to shine;
to cause to germinate, or to sproutforth;
ծագեցից Դաւթի ծագումն արդարութեան, I will cause the Branch of righteousness to grow up unto David;
առաւօտն ծագեաց զլոյս իւր, the sun shone forth, day broke.
ἁνατέλλω oriri facio παρατείνω extendo եւ այլն. Ցայտել կամ ձգել ի դուրս. բղխել. տալ ծնանիլ. ծաւալել. երեւեցուցանել. յայտնել. ցաթեցնել, երեւցնել.
Զարեգակն իւր ծագէ ի վերայ չարաց եւ բարեաց։ Ծագեա՛ զողորմութիւնս քո։ Ծագեցից զեղջիւր ի դաւիթ։ ծագեցից դաւթի ծագումն.եւ այլն։
Ծագեա՛ ի յանձինս մեր զլոյսդ ողորմութեան. (Ժմ.։)
Ծագեաց զիւր ճառագայթսն ամենայն հիւանդացելոցն.
Զքո գթութիւնդ եւ զմարդասիրութիւնդ զմեօք ծագեալ. (Խոսր.։ Յովհաննէս սակաւ մի անդր ծագեաց զբանն. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. այսինքն ըստ իմիք յայտնեաց։)
ԾԱԳԵՄ, եցի. չ. կամ ԾԱԳԻՄ, եցայ. կ.ձ. ἁνατέλλομαι, ἁναβαίνω orior λάμπω, ἑκλάμπω, ἁναλάμπω, ἑπιφαύσκω splendeo, effulgeo, reluceo եւ այլն. ծագ կամ ծայր տալ. երեւիլ. ելանել. փայլել. լուսատու լինել. եւ Ծնանիլ. բղխիլ. ցաթիլ, երեւնալ, ծնիլ, բխիլ
ծագէ արեգակն։ ծագեաց նմա արեւ, կամ ի վերայ ջուրցն։ Լոյս ծագեսցէ ձեզ։ Աստեղք ծագեցին։ Ի ծագել առաւոտուն։ Ծագեսցեն երեսք քո իբրեւ զջուր յստակ։ Ի միջօրէի ծագեսցեն քեզ կեանք։ Յազգէ յուդայ ծագեաց տէր մեր.եւ այլն։
Ի դաւիթ եւ ի քրիստոս կատարեցաւ, որք ծագեցին ի յուդայէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Յիրաց անտի ճշմարտութիւնն ծագէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Սովաւ տնկեցեալ ծագի. եւ Ծաղկաւէտ եղեալ պտղածնի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ի հօրէ ծագեցար լուսաւորել զարարածս։ Ծագումն հրաշագործ, որ ի կուսէն ծագեցաւ. եւ այլն. (Շար.։)
pliant, folding, pliable;
wrapped up, enveloped;
—ոյ թղթեան, roll of papers;
—ոյ խորան, աթոռ, portable altar;
camp-stool, folding-chair.
ԾԱԼԱԾ ԾԱԼԱԾՈՅ. Ուսանօղ զծալս. զոր լինի ծալել եւ բանալ. կամ Ոլորածոյ. փաթութեալ. Ծալելի.
Կինկղիս՝ կանկեղոն ծալածով է. (Կիւրղ. թագ.) (այն է կողինջ ծովու ոլորածոյ)։
Յայսպիսի մատեանս ծալածոյս գրէին զգիրս. (Նչ. եզեկ.։)
Առնել խորան ծալածոյ փայտեղէն. (Ճ. ՟Ա.։)
Աթոռ արարեալ երկաթի ծալածոյ, եւ ոտք են ոտից մարդոյ նման. (Կաղանկտ.։)
to spend, to expend;
to eat, to use, to consume, to waste, to reduce to nothing, to exhaust;
to absorb;
to devour;
to corrode;
*to sell;
— զժամանակն, to waste, to throw away one's time;
— զինչս, to dissipate one's fortune;
զվաստակս —, to lose one's labor, to have one's labor for one's pains;
ի զուր զբանսն —, to speak to no purpose, to talk to the winds;
հրոյ —, ի հուր —, to consume by fire;
— առաւել քան զսովորականն, to exceed the ordinary expenditure.
δαπανάω sumptus facio, impendo. ծախս առնել ընչից. վճարել. վարել զիմն ի պէտս, եւ սպառնել. որպէս եւ զժամանակն անցուցանել. խարճել, հատցընել, մսխել, անցընել.
ի բժիշկս ծախեալ էր զամենայն լիչս իւր։ Ծախեա՛ ինչ ի նոսա։ Մտադրութեամբ ծախեցից, եւ ծախեցայց վասն անձանց ձերոց։ Ես ծախէի, եւ խառնէի ի ճաշ իմ։ Ծախեաց գանձս բազումս։ Ոչ ծախէ աղախին քո զկերակուրն՝ որ եկեալն է ընդ իս.եւ այլն։
Զերկու լումայս ունէր, եւ զայն յողորմութիւն ծախեաց. (Մանդ. ՟Ը։)
Խօսին ընդ նմա՝ երկայն բանս ծախելով վասն նորա։ Բովանդակ զօրն անդ ծախեն. (Ոսկ. ՟Ա. 78. եւ 57։)
Ծախեցան աւուրք բազումք, եւ ո՛չ հասեր յարս. (Մաշկ.։)
եւ մեզ ո՛չ ի զուր ինչ զբանս ծախել. (Եզնիկ.։)
Ի մշտնջենամռունչ յաղօթս ծախէր (զժամանակն). (Յհ. կթ.։)
Ոչ եթէ օթեւանք ինչ պիտոյ էին ծախել միածնի որդւոյն աստուծոյ յելս բարձրութեան երկնից. (Ագաթ.։)
ԾԱԽԵԼ. ἑξαναλίσκω, καταναλίσκω եւ այլն. absumo, consumo եւ այլն. (լծ. թ. զայ էթմէք ). Վատնել. մաշել. սպառել. լափել. սատակել. կորուսանել.
Բոց կամ հուր ծախեաց զփայտ, զողջակէզ։ Հրով ծախեսցի։ Ծախել զսեղանն։ Ծախեսցէ զձեզ, կամ զազգս յերեսաց քոց։ Ոչ ծախեցաւ եւ ոչ ինչ, կամ եւ ոչ մի։ Վասն իմ ծախեցին զգործս իւրեանց.եւ այլն։
Ծախել պարտ էտ լնոսա երկրի, եւ ոչ սնուցանել. (Եզնիկ.։)
Զայրն աստուծոյ ծախեաց՝ ոչ առիւծ, այլ կատարումն ժամանակի. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ծախել ատամամբք գազանութեան. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
Հրով կամ հրոյ ծախել։ Արագ ծախեն բռնաւորքն զմեզ (որպէս ծերացեալս). (Ճ. ՟Ա.։)
Խոնաւութեանն ծախեցելոյ ի մարմնի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Փայտ ընդ փայտ շփեալ՝ հուր ծնանին, եւ անդէն ծնողք ծախին ի ծննդոցն իւրենց. (Խոսրովիկ.։)
Ի պատուհասն ծախեաց զբանսն. (Ոսկ. ես.։)
Զծախ իւղոյն յարգէ, եւ զծախելեացն յիշատակարան պատմեն ամենայն ուրեք. (Կորիւն.) (այսնքն ծախողաց, կամ մարիամու)։
ԾԱԽԵԼ. որպէս աշխարհիկ ոճով, Վաճառել.
Ժողովեսցուք իւղ. զի անդ ոչ ծախեն։ Զոր գնեն, եւ զոր ծախեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։ ՟Բ. 14։)
Շահելով զնոսին գնով ի ծախողացն ծախել զգործն իմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)
adorned with flowers, flowery;
palm-sunday;
— բոլորք, garland, wreath of flowers.
Ծաղկազարդ բոյսք եւ տունկք, ծառք, երանգք, առաքինութիւնք, քարոզութիւն. (Խոր. վրդվռ.։ Պիտ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Վրդն. սղ.։)
Դիպեցաք երկնահանդէտ լերինս բարձու եւ ծաղկազարդի. (Տօնակ.։)
Ծաղկազարդ քարոզութիւն, եւ որ առաջի կայր առաքելոցն. (Ոսկ. ի ծղկզրդ.։)
Քաջազարդ վարդապետացն ծաղկազարդ քարոզութեամբ. (Տաղ.։)
Ո՛վ ծաղկազարդ՝ կենաց բուրաստան. (Գանձ.։)
Ծաղկազարդ պսակ կուսից, եւ մարգարիտ սուրբ հաւատոյ. (Շ. տաղ հռիփս.։)
Ծաղկազարդ բոլորիւք խարախասցի. (Պիտ.։)
Նորափթիթ ծաղկազարդ դնդչեցուցանէ. (Պիտ.։)
ԾԱՂԿԱԶԱՐԴ. գ. Տօն արմաւենեաց՝ յաւուրս գարնանային ծաղկաւէտ վայելչութեանց. ծառզարդար. որպէս եւ Երկրորդ ծաղկազարդ ասի կիւրակէն զկնի համբարձման, զի յայնժամ ըմտ կարգի պաշտամանց լինի վերստին ընթերցուած աւետարանաց բուն ծաղկազարդի։ Շար. խորագր։ Տօնացոյց.։
fragrant, perfumed with flowers;
—հոտ ըմպելի, perfumed drinks;
— գինի, fragrant wine.
Ունօղ զհամ անուշահոտ ծաղկանց.
Արհամարհեսցուք զըմպելիս ծաղկահամս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
culling or gathering flowers;
compiling;
extract;
abstract;
summary, anthology;
— առնել, to gather flowers, to cull;
to extract, to collect, to compile;
— երթալ մեղուաց, to rifle the flowers, to gather honey.
ԾԱՂԿԱՔԱՂ ԱՌՆԵԼ, կամ ԼԻՆԵԼ, կամ ԵՐԹԱԼ. ἁνθολογέω flores decerpo, colligo. Ծաղկաժողով լինել. քաղել զծաղիկս, եւ հատընտիր բանս հաւաքել, համառօտել.
Այլեւ յոլովից զպայծառագոյնսն ծաղկաքաղ առնելով զշնորհաց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զայս ամենայն փոքր ի շատէ ծաղկաքաղ արարաք. (Մանդ. ի ցանկն.։)
Ծաղկաքաղ արարի զգիրս զայս ի հայոց մնացորդաց յարեւելից գրոց. (Մեսր. երէց.։)
Յօժարիմք ծաղկաքաղ լինել յուրախարար բուրաստանաց ծաղկոցացն աստուծոյ. (Տօնակ.։)
to blossom, to bloom, to flower, to put forth flowers, to be in flower;
to flourish, to prospere, to thrive;
to be pitted with small-pox;
— ալեաց, to become grizzled, to grow grey;
ծաղկեն տակաւ հերք նորա, my hair begins to grow grey.
Նշանս տէրունեան ձրի մեզ զկեանքն ծաղկեաց զքրիստոս. (Շ. բարձր.։)
Տունկս դառնոստեան, որ զգարշութիւն անառակ վարուց ծաղկեցի. (Նար. ՟Է։)
ԾԱՂԿԵՄ, եցի. չ. կամ ԾԱՂԿԻՄ, եցայ. ձ. ἁνθέω, ἑξανθέω floreo, effloresco θάλλω, κυπρίζω , ἑκβλαστάνομαι vireo, pullulo, germino, vigeo. Ծաղիկս բերել. բուսանիլ. բողբոջել. դալարանալ. բարգաւաճել. ուռճանալ. զուարճանալ. պայծառանալ.
Արձակեաց շառաւիղ, եւ ծաղկեաց ծաղիկ. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 8։)
Եւ ազոխն ծաղկեսցէ ծաղիկն ազոխացեալ. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 5։)
Ծաղկեցէ՛ք որպէս զվարդենի բուսեալ ի գնացս ջուրց։ Ծաղկեցէ՛ք ծաղիկ իբրեւ զշուշան. (Սիր. ՟Լ՟Թ. 17. 19։)
Ո՛վ արմատ յեսսեայ՝ զքրիստոս ծնեալ ծաղկեցեր. (Տաղ.։)
Որպէս ծաղիկ վայրի այնպէս ծաղկէ։ Մի՛ ծաղկեսցեն բարունակք նորա։ ծաղկեսցէ յամառն, կամ իբրեւ զշուշան, կամ իսրայէլ։ որթք մեր ծաղկեսցեն. (Սղ. ՟ճբ. 15։ Յոբ. ՟Ի. 21։ Ես. ՟Ժ՟Է. 11։ ՟Լ՟Ե. 1։ ՟Ի՟Է. 6։)
Ծաղկեցաւ, կամ ծաղկեսցի գաւազանն։ Ծաղկեսցի ի քաղաքի տեառն որպէս խոտ երկրի։ Որպէս զարմաւենիս ծաղկեսցին. (Եզնիկ. ՟Է. 10։ Թուոց. ՟Ժ՟Է. 5։ Սղ. ՟Հ՟Ա. 10։ ՟Զ՟Ա. 13. եւ այլն։)
Նշին ծաղկէ գուշակ գարնան. (Շ. յիշատ.։)
Ծաղկիմ, եւ ոչ պտղաբերիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ծաղկեցար ըստ նմանութեան ծառոց, որ ոռոգին ջրով. (Շ. բարձր.։)
Նմանութեամբ.
Ծաղկեցին ալիք նորա, եւ նա ոչ զգաց. (այս ինքն մօրուքն սկսաւ ճերմըկիլ, խըռնալ) (Ովս. ՟Է. 9։ Նար. ՟Բ։)
Դեռեւս կամէր ծաղկել ի ծնօտս տէգ մուրուացն (այսինքն նոր սկսեր էր բուսանիլ). (Կաղանկտ.։)
Սրտի բերկրեցելոյ երեսք ծաղկին. այսինքն զուարթանան. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 13։)
Քրիստոնէութիւնն ծաղկեաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Ուրախութիւն յաստուծոյ յամենայն մարդ զուարճացեալ ծաղկէր. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 2։)
Բուսանիմք ի պատանեկութեան, ծաղկեմք երիտասարդութեամբ. (Լմբ. սղ.։)
Սրբութեամբ ծաղկեալ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. իբր զարգանալ, փայլել։)
Պահողի պարկեշտ գոյն, ո՛չ շառագունեալ անամօթ ծաղկելով. (Բրս. պհ.։)
Էր հնացեալ ծերութեամբ բազմաւ, եւ պակասեալ սքանչելի ալեօք ծաղկելեօք. իմա՛ ծաղկելովք։
extreme, utmost, in the highest degree;
— խոտորմունք, extremes, excess;
— իշխանութիւն, abuse of authority;
— զառածանել իւիք, to carry to excess, to abuse;
ի— խոտորմունս զառածանել, to proceed to extremities, to commit excesses;
— լինել ի սէր՝ յատելութիւն, to love, to hate to excess.
յեղաշրջեալ ի միոյ ծայրէ ի միւս ծայր. դէմ ընդդէմ.
Երկաքանչիւրոցն զանգիտեալ հրաժարիցէ ծայրայեղ խոտորմանց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ծայրայեղն յատակս հայի դժոխոց. (Անյաղթ հց. իմ.։)
cf. Ծայրակտուր առնեմ.
ἁκροστηριάζω, κολούω, κολοβόω trunco, mutilo. Հատանել զծայրս. ծայրակոտոր՝ ծայրակտուր՝ ծայրաքաղ առնել. յապաւել. յատանել. ծայրը կամ ծայրերը կտրել.
Ծայրատել զոտս գւ զձեռս. (Մամիկ.։)
Իբր զտունկս ինչ ոստաքանց արարեալ ծայրատէին եւ անպիտան առնէին ի ձեռաց եւ յոտից եւ ի բոլոր անդամոց։ Մսեալք եւ ծայրատեալք լինէին։ Մսեալք ծայրատէին. (Յհ. կթ.։)
Մարդիկ մեռեալք, եւ կենդանիք ծայրատեալք մարմնոյն մասամբք. (Ածաբ. աղքատ.։)
"cf. Ծայրակոտոր առնեմ;
to abridge, to shorten;
to cull, to gather, to extract, to compile, to make a collection or selection;
to recapitulate;
to refer briefly, to touch in passing, to say in few words."
ԾԱՅՐԱՔԱՂ ԱՌՆԵԼ. ἁκροτηριάζω mutilo, extremitates amputo, trunco. Ծայրակոտոր կամ ծայրակտուր առնել. ծայրատել. կրճատել. խեղել. կոտորել. քաղել եւ քանցել զծայրս կամ ի ծայրից.
Զոտս եւ զձեռս ծայրաքաղս առնէին. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 4։)
Զմատունսն, կամ զամենայն անդամս ծայրաքաղ արարին. (Եւս. պտմ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Ծայրաքաղ արար ի նոցանէ ՟Բժռ. (ի ճանապարհին. այսինքն ջարդեաց. Վրդն. պտմ.։)
Սի՛ ծայրաքաղ առնէր զճառս գրոց, կամ զտէրունեանն ձայն, այլ որպէս եւ կայն՝ ընթերցի՛ր. (Աթ. ՟Ը։)
Ոչ ունէր զբաւանդակ արուեստն, այլ աստի եւ անտի ծայրաքաղ. (կտորբրդուճ) (Շիր. յղ. կենաց իւրոց.։)
ԾԱՅՐԱՔԱՂ ԱՌՆԵԼ. κεφαλαιόω summatim attingo ἑκλέγω seligo եւ այլն. Ծաղկաքաղ առնել. ընտրանաւ քաղել. համառօտել. բովանդակել.
Ծայրաքաղ արարաք վասն ձերոյ հրաւիրանաւ հաւատոցն։ Զոր այժմ առ ժամանակ մի ծայրաքաղ արարաք. (Կոչ. ՟Դ։)
Զայս ծայրաքաղ արարեալ՝ համառօտ յիշատակեցաք. (Խոր. ՟Բ. 31։)
Ի մի վայր բովանդակեալ եւ ծայրաքաղ՝ փոքր ինչ ցուցաք զաղէտս իրին. այսինքն ծայրաքաղ առնելով. (Շ. եդես.։)
morose, melancholy, sombre;
— տրտմութիւն, deep grief or sadness.
Ծանրաթախիծ հոգւով՝ մեծաւ կոծով եւ անհնարին աշխարանօք պաշարեալք. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
cf. Ծանրալեզու.
μογιλάλος aegre loquens, balbus. Ծանրալեզու. դժուարախօս. թլուատ.
Պարզ լիցի լեզու ծանրախօսաց. (Ես. ՟Լ՟Ե. 6։)
Այժմ պարզեսցին լեցուք ծանրախօսք. (Ճ. ՟Ը.։)