helicoidal, screwshaped, spiral, helical;
screw, helix;
— աջադարձ, right spired screw;
— ձախադարձ, left spired screw.
surround;
to envelop, to cover, to conceal, to enclose, to shut up;
— or ի բաց —, to strike out, to eliminate, to take away, to retrench, to trim round.
Հրեայքն յամենայն վարսն ջանային հատուցանել պարուրս ի բանս կամ ի գործս. (Վանակ. յոբ.։)
περιλαμβάνω, περιγράφω complector, circumscribo ἑμφιλοχωρέω adhaereo. (Արմատն է պարոյր. կամ Պար, որպէս շուրջ. եւ ուր). Պարունակել. պարագրել. պարփակել. բովանդակել. շուրջ պատել. յարիլ.
Զիա՞րդ ովկիանոս արտաքուստ զերկիր զօրէն պարսպի շուրջ առեալ փակեաց ... եւ պարունակելով եզերք ծովուն զհիւղէն. (Փիլ. յովն.։)
Սիւն լուսոյ ըստ օրինակի ծիածանի իջեալ յերկնից՝ շուրջ պարուրեալ զնահատակաց զմարմինս ծրափակէր. (Փարպ.։)
Զթաքծանս զամենայն ի բաց ընկեցեալ, եւ զքաղցունսն զամենայնսն պարուրէ պատմութեամբն. (Նիւս. երգ.։)
Զայլոց թուղթս ՟Ը սակաւ թուով պարուրեաց. իսկ պօղոսի՝ որ յառաջն հալածիչ էր, չորեքտասան թուղթս միանգամայն գրեալ շնորհեաց. (Կոչ. ՟Ծ։)
Եղիցի եւ շնորհիւն Աստուծոյ զասացեալս ձեզ յիշողութեամբ պարուրել. (Ճ. ՟Գ.)
Զոր արեգակն քողարկեաց, ստուերաւ ըղլոյսն պարուրեաց. (Սկեւռ. աղ.։)
Պատառեաց զպարուրեալ թակարդն։ Որ ժպրհի անարգել զծնօղս, նախատի, եւ պատկառանօք պարուրի ... Մեղկեալն ախտաւոր ցանկութեամբ՝ պարուրէ թաքուցանէ ի քննողաց զամօթ ի գործսն։ Որք եղիցին յայնժամ պարուրեալ ի թաքստեան. (Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. առակ. եւ յայտ։)
Ամփոփեալ պարուրեա՛ զպատուհան տեսութեանց։ Զհօտն ցրուեցից, եւ դարձեալ իսպառ առ իս իսկ պարուրեցից. (Նար. ՟Ծ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
Ոմանք ի հալածանաց առ նա պարուրեցան. զորս՝ իբրեւ զերեւելի այր՝ փրկեաց, եւ հանգուցեալ՝ արձակեաց ի խաղաղութիւն. (Շ. ՟գ. յհ.։)
Ի քո սպառնալեաց ահիդ պակուցման պարուրին պարք լուսակերպիցն. (Նար. ՟Ղ՟Ա։) (որ եւ ասի Պարունակիլ, եւ Գումարիլ)։
Զյաճախութիւն ախտին պարուրեսցուք։ Որ չպարուրէ յիւրմէ զչարսն՝ պիղծ է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։ եւ Ոսկ. տիտ. ՟Ղ։)
Բազում վարձք է մեզ՝ յորժամ ի տեսութենէ իգի զանձինս պարուրեսցուք. (Կլիմաք.։)
(Ի) պարուրելոյն զթլփատութիւն դաղգաղա կոչէ. եւ անտի եւ անուն տեղւոյն. (Կիւրղ. յես.։)
Զկարճամտութիւն ի նոցանէ ի բաց պարուրեաց։ Ի միջոյ ի բաց պարուրէ զերկուց երեսաց զանազանութիւն. (Սարգ. յկ. եւ Սարգ. ՟ա. յհ.։)
to fill to overflowing;
to break, to burst.
Փակեցին ի ներքս բազմութիւն ձկանց յոյժ, մինչեւ պարպատէին ուռկանք նոցա. (Ղկ. ՟Է. 6։)
Զուռկանսն լըցեր եւ պարպատեցեր։ Անդ բազմութիւն ձկանց մտին, զցանցս ուռկանին պարպատէին. (Գանձ.։)
Որովայն պարպատեալ՝ ոչ ասէ շատ ի մթերս իւր. (Վրք. հց. ՟Է։)
Յղփացեալ է գութ սիրոյ ի մարսն. վասն որոյ եւ ծանրեացեալ պարպատեն ստինքն կաթամբ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 8։)
Ի վերայ նստելոց է որովայնի խանչումն այտուցեալ եւ պարպատեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Մարմինն սառի եւ պարզոյ հանդիպեալ՝ նախ իսկ լինի բովանդակն կապուտակ՝ մածուցեալ արեան. ապա պարպատէ։ Երակք պարպատեալք՝ ի ներքուստ խռովութենէն բեկեցելոյ չնչոյն. (Բրս. ՟խ. մկ. եւ Բրս. վաշխ.։)
Յորում պոռնիկքըն յագէին, եւ հացկատակք պարպատէին. (Յս. որդի.։)
ՊԱՐՊԱՏԵԼ. ն. Շուրջ պատել. որպէս պարապնդել. պարաւանդել.
Նոյնօրին յառասանիցն այն պարպատեալ զմէջս եւ զկողսն. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։)
to be full to overflowing;
to burst, to be broken, burst.
cf. Պարպատումն.
Այլ պարպատմամբ որովայնին լուծի զկանոն սուրբ օրինին. (Յս. որդի.։)
Ջրաչարչար պարպատմամբ եւ ուռուցմամբ վտանգեցաւ սուրբ որովայն նորա. (Վրդն. լուս.։ յորմէ եւ Երզն. ի Շար.։)
Ի յոյժ պարպատմանէ լրութեան յերակսն զիւր հիւթսն համոցն մաղձոյն սերսանելով. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ եթէ պայթիւն բանից, եւ ոչ պարպատիւն պատգամաց տեսանեմբք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
filling up, overflowing;
rupture, bursting, rent, tear;
crash;
ուտել զ— որովայնի, to eat to bursting, to burst with eating.
Այլ պարպատմամբ որովայնին լուծի զկանոն սուրբ օրինին. (Յս. որդի.։)
Ջրաչարչար պարպատմամբ եւ ուռուցմամբ վտանգեցաւ սուրբ որովայն նորա. (Վրդն. լուս.։ յորմէ եւ Երզն. ի Շար.։)
Ի յոյժ պարպատմանէ լրութեան յերակսն զիւր հիւթսն համոցն մաղձոյն սերսանելով. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ եթէ պայթիւն բանից, եւ ոչ պարպատիւն պատգամաց տեսանեմբք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ 22)
sling;
swarm of bees;
քարինս արձակել —իւ, to sling.
• , ի հլ. «քար գցելու փոկ. տճև. սա-փան» ՍԳր. սրա հետ նոյն են (զանազան մասնիկներով կազմուած) պարսետ կամ պարսէտ «նոյն նշ.» Զենոբ էջ 45, Պդատ. օրին. Վանակ. յոբ. պարսատիկ ա հլ. «պարսաքարի փոկ» Ա. թագ. իբ. 29. Առակ իզ. 8. «բաբանի մէջ քար դնելու տեղը» Լաստ. պարսատակ «նոյն նշ.» Յհ. Կթ Արիստ. մկրտ. պարսայակ Արծր. արմատա-կան պարս ձևից են՝ պարսաւոր ՍԳր. պար-սաքար Զաք. թ. 15. պարսաքարել Ա. թագ. ժէ. 49. իե. 29. պարսել «պարսաքարով զարնել» Մազ. Նար. «քարկոծել» Օրբ. հրտր. Էմ. էջ 330 (Պարսել զբերան զրաբան ա-րանց). «ոստնուլ, վեր ցատկել» Պտմ. ա ղէքս. Փիլ.։
• -Պհլ. *pars, որ բուն նշանակում էր «կապ, կապիչ» և յետոյ ստացաւ «պարս» նշանակութիւնը. (հների պարսէտը մի տե-սակ կապ էր՝ մէջտեղը լայն, ծայրերը նեղ, ուր քարը դնելով արձակում էին. հմմտ. յն. σσενδόνη «կապ, վիրակապ, գլխակապ, կա-նանց ամօթոյքի կապ, նաև պարսէտ». անգլ. sling «կապ և պարսէտ»)։-Պհլ. բառը ա-ւանդուած չէ, բայց նրա հոմանիշ *parsak ձևն է հաստատում իրանեանից փոխառեալ թալմուդ. [hebrew word] parsakā «Schlinge, թա-կարդի՝ ցանցի ևն կապը, lacet»։-Հիւբշ. IF Anz. 10, 49.
• ԳՒՌ.-Վն. պարսետ, Մկ. պարսիտ, Խրբ. բարսադիք՝, Ջղ. պարսոտ, Ալշ. Մշ. պար-սենդ, Ավեդ. բարսէթ, Երև. պա՛րսօնդ, Ղրբ. բա՛րսուդ, Գնձ. բա՛րսութ, Զթ. բայսիգ, բար-նիգ (Ղրբ. և Գնձ. նշանակում են նաև «շատ նեղ բան»)։ Ոճով ունինք խելքը պարս ընել Սեբ. «յանկարծ մի նոր միտք ունենալ, խել-քին փչել, խելքին հէօքմ ընել» (հմմտ. պարսել «վեր ցատկել»), եթէ մեղուների պարսից չէ։
Ընտրեաց իւր հինգ քարինս ողորկս ի հեղեղատէն ... եւ զպարսն ի ձեռին իւրում։ Եւ զօացաւ դաւիթ քան զայլազգին պարսիւքն (յն. պարսիւըն) եւ քարիւն. (՟Ա. Թագ. ՟Ծ՟Է. 40. 50։)
σφενδόνη funda. իտ. frombola, fromba. որ եւ ՊԱՐՍԱՏԻԿ, ՊԱՐՍԱՏԱԿ, ՊԱՐՍԱՅԱԿ, ՊԱՐՍԷՏ. Փոկ կամ հիւսուած թաթաչափ, յոր ամփոփի քար ողորկ, եւ ի պտոյտքելն ի ձեռաց թողեալ լինի մի ծայր չուանին. որով թռուցեալ քարն ի միջոյ՝ խաղայ ուժգին ի նպատակ. պարսէտ. սափան.
Պատրաստէր նոցա պարսս ի քարինս. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 14։)
Զօրէն պարսին ճարճատեալ, եւ որոտմամբ... հզօրաբար յարձակմամբ. (Մագ. լ։)
Որպէս լար պարսից՝ զգաստիցն միտք լարեն ի կամս քրիստոսի. (Համամ առակ.։)
Քարամբք պարսից՝ հոգեւոր հնարից. (Նար. ՟Լ՟Դ. եւ ՟Կ՟Զ։)
Քարն պարսից տէրունւոյն ձեռաց. (Նար. մծբ.։)
Առ քրիստոս բանքդ պարսիւք ի բաց առաքեսցին. (Առ որս. ՟Ղ։)
Լինի պարս եւ ի փայտէ, ճեղքելով զծագ գաւազանի եւ անցուցանելով ընդ այն զքար, որ ոլորմամբ, ի բաց ձգի ուժգին.
Քարինս արձակեցեր պարսիւս այսու փայտեայ ընդդէմ գողիադու. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Մեծամեծաց պարսից եւ մտրաց. (Եսթ. ՟Ծ՟Զ. 23. Եւն։)
Եւ որպէս աշխարհ նոցա. պարսկաստան.
Մարտիրոս որդւովդ ի պարս վկայեալ. (Շար.։) Այլ առաւել յոքնակին ասի ի Պարսս՝ առ ամենայն մատենագիրս։
Persian;
—ք, Persia.
• , ի հլ. «քար գցելու փոկ. տճև. սա-փան» ՍԳր. սրա հետ նոյն են (զանազան մասնիկներով կազմուած) պարսետ կամ պարսէտ «նոյն նշ.» Զենոբ էջ 45, Պդատ. օրին. Վանակ. յոբ. պարսատիկ ա հլ. «պարսաքարի փոկ» Ա. թագ. իբ. 29. Առակ իզ. 8. «բաբանի մէջ քար դնելու տեղը» Լաստ. պարսատակ «նոյն նշ.» Յհ. Կթ Արիստ. մկրտ. պարսայակ Արծր. արմատա-կան պարս ձևից են՝ պարսաւոր ՍԳր. պար-սաքար Զաք. թ. 15. պարսաքարել Ա. թագ. ժէ. 49. իե. 29. պարսել «պարսաքարով զարնել» Մազ. Նար. «քարկոծել» Օրբ. հրտր. Էմ. էջ 330 (Պարսել զբերան զրաբան ա-րանց). «ոստնուլ, վեր ցատկել» Պտմ. ա ղէքս. Փիլ.։
• -Պհլ. *pars, որ բուն նշանակում էր «կապ, կապիչ» և յետոյ ստացաւ «պարս» նշանակութիւնը. (հների պարսէտը մի տե-սակ կապ էր՝ մէջտեղը լայն, ծայրերը նեղ, ուր քարը դնելով արձակում էին. հմմտ. յն. σσενδόνη «կապ, վիրակապ, գլխակապ, կա-նանց ամօթոյքի կապ, նաև պարսէտ». անգլ. sling «կապ և պարսէտ»)։-Պհլ. բառը ա-ւանդուած չէ, բայց նրա հոմանիշ *parsak ձևն է հաստատում իրանեանից փոխառեալ թալմուդ. [hebrew word] parsakā «Schlinge, թա-կարդի՝ ցանցի ևն կապը, lacet»։-Հիւբշ. IF Anz. 10, 49.
• ԳՒՌ.-Վն. պարսետ, Մկ. պարսիտ, Խրբ. բարսադիք՝, Ջղ. պարսոտ, Ալշ. Մշ. պար-սենդ, Ավեդ. բարսէթ, Երև. պա՛րսօնդ, Ղրբ. բա՛րսուդ, Գնձ. բա՛րսութ, Զթ. բայսիգ, բար-նիգ (Ղրբ. և Գնձ. նշանակում են նաև «շատ նեղ բան»)։ Ոճով ունինք խելքը պարս ընել Սեբ. «յանկարծ մի նոր միտք ունենալ, խել-քին փչել, խելքին հէօքմ ընել» (հմմտ. պարսել «վեր ցատկել»), եթէ մեղուների պարսից չէ։
Պատրաստէր նոցա պարսս ի քարինս. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 14։)
σφενδόνη funda. իտ. frombola, fromba. որ եւ ՊԱՐՍԱՏԻԿ, ՊԱՐՍԱՏԱԿ, ՊԱՐՍԱՅԱԿ, ՊԱՐՍԷՏ. Փոկ կամ հիւսուած թաթաչափ, յոր ամփոփի քար ողորկ, եւ ի պտոյտքելն ի ձեռաց թողեալ լինի մի ծայր չուանին. որով թռուցեալ քարն ի միջոյ՝ խաղայ ուժգին ի նպատակ. պարսէտ. սափան.
Ընտրեաց իւր հինգ քարինս ողորկս ի հեղեղատէն ... եւ զպարսն ի ձեռին իւրում։ Եւ զօացաւ դաւիթ քան զայլազգին պարսիւքն (յն. պարսիւըն) եւ քարիւն. (՟Ա. Թագ. ՟Ծ՟Է. 40. 50։)
Զօրէն պարսին ճարճատեալ, եւ որոտմամբ... հզօրաբար յարձակմամբ. (Մագ. լ։)
Որպէս լար պարսից՝ զգաստիցն միտք լարեն ի կամս քրիստոսի. (Համամ առակ.։)
Քարամբք պարսից՝ հոգեւոր հնարից. (Նար. ՟Լ՟Դ. եւ ՟Կ՟Զ։)
Քարն պարսից տէրունւոյն ձեռաց. (Նար. մծբ.։)
Առ քրիստոս բանքդ պարսիւք ի բաց առաքեսցին. (Առ որս. ՟Ղ։)
Լինի պարս եւ ի փայտէ, ճեղքելով զծագ գաւազանի եւ անցուցանելով ընդ այն զքար, որ ոլորմամբ, ի բաց ձգի ուժգին.
Քարինս արձակեցեր պարսիւս այսու փայտեայ ընդդէմ գողիադու. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Մեծամեծաց պարսից եւ մտրաց. (Եսթ. ՟Ծ՟Զ. 23. Եւն։)
Եւ որպէս աշխարհ նոցա. պարսկաստան.
Մարտիրոս որդւովդ ի պարս վկայեալ. (Շար.։) Այլ առաւել յոքնակին ասի ի Պարսս՝ առ ամենայն մատենագիրս։
sling;
cross-bow, arbalist.
Զանձն թշնամեաց քոց պարսաքարեսցես ի մէջ պարսատկաց։ Որ գնէ քար ի պարսատիկս, նման է առն՝ որ դնէ պատիւ անզգամի. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Բ. 29։) (Առակ. ՟Ի՟Զ. 8։)
Եւ ոչ իբր պարսատկաց քարմի արժանաւոր՝ ի շինուածոյ ամբարտակին խլել ոք զօրեսցէ. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Քար եդեալ ի պարսատիկս մեքենային։ Վաթսուն լիտր քար եդեալ ի պարսատիկսն՝ ի քաղաքն ձգէին. (Լաստ. ՟Ծ՟Զ։)
blame, reprehension, injury, outrage, infamy, vituperation, criticism, censure;
blamable;
— լինել, to be blamed, criticized, carped, animadverted.
• , ի հլ. «անարգանք, նախատանօ» Պիտ. Պղատ. օրին. «նախատուած, ամօթա-հար» Ոսկ. եբր. և բ. տիմ. Եփր. ծն. որից պարսաւել «անարգել, նախատել, մեղադրել» Եւս. քր. պարսաւանք Երեմ. ի. 20. Բ. կոր. զ. 8. Սիր. լ. 23. պարսաւասէր Փիլ. Կիւրղ. ռնձ. պարսաւադիր Ոսկ. յհ. ա. 27. հրապա-րակապարսաւ Երզն. քեր. կանխապարսաւ Շնորհ. բ. որ ինքնապարսաւ Սկևռ. աղ. Նար.։
• ՆՀԲ պարս «պարսաքար» բառից։ Müller SWAW 42, 253 արեմենեան pars, հմմտ. պհլ. pātfrās «պատու-հաս»։ Տէրվիշ. Նախալ. 73 հնխ. çru «լսել» արմատից՝ պա<ապա բացասա-կանով, ինչպէս որ միևնոյն արմատից դ բացասականով էլ ունինք դրսով, դըս-րով։ Հիւնք. բասրել բառի հետ՝ յն. περι-τύρω «քաշքշել, պատառոտել»։ Müller WZKM 6, 184 կապ ունի պհլ. patfrās «պատիժ»= զնդ. *paiti-parəs («հարց. նել» արմատից) բառի հետ և եռևա-ռեալ է իրանեանից։ Pedersen, Հայ. դը. լեզ. 34 ըստ Տէրվիշեանի։
ψόγος, μέμψις, μῶκος vituperium, vituperatio, probrum, reprehensio . իտ. biasimo. որ եւ ՊԱՐՍԱՒԱՆՔ. Որպէս թէ պարսիւ քարաձգութիւն կամ պարսաքարումն այլաբանական. Բան անարգանաց ընդդէմ ուրուք կամ իրիք. գորով. նախատինք. վար զարնելը, գէղխօսիլը, խօսք նետելը.
Յաղագս բարուցն գովասանութեան, եւ պարսաւի. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Յաղագս պարսաւի. Պարսաւ է բան արտաբերական էից չարեաց՝ հակառակ գովութեան լեալ։ Պարսաւ աբեսողոմայ, կամ ձիոյ, լերին, որթոյ, նաւարկութեան. (Պիտ.։)
Գործոյն կա՛մ գով կամ պարսաւ հետեւի։ Ակամայից գործոց ոչ ինչ եղիցի գով կամ պարսաւ։ Զնոյնս ասելի է սոցա եւ ի վերայ պարսաւիցն եւ գովիցն. (Նիւս. կազմ.։)
Մեծ պարսաւ, եւ փոքր գովեստ. (. Նար. ՟Խ՟Ը։)
ՊԱՐՍԱՒ. ա. որպէս Պարսաւելի. պարսաւեալ. նախատ. անարգեալ.
Ապաշխարութիւն չէ պարտ բարկանալ. այլ սրտաբեկ սրտառուչ շրջել, ըստգիւտ եւ պարսաւ, եւ առանց համարձակութեան իբրեւ զպատժապարտ. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։ յորմէ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
Ի նմանէ պարսաւ լինի յակոբ. (Եփր. ծն.։)
Չեղաք պարսաւ, չեղաք նկուն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Ի յիշատակ թողում յետ իմ՝ զհամբաւ չարեաց պարսաւ անձին. (Յս. որդի.։)
discontent with one's lot.
Հետեւյալ լինի փաքրահոգութեան փոքրաբանութիւն, պարսաւաբախտութիւն. (Արիստ. առաք.։)
libel;
pamphlet;
libeller, pamphleteer.
cf. Պարսաւադիր.
μωμοσκόπος reprehendendi animo observans, curiosus reprehensor. Որ գիտի պարսաւանս կամ արատս գտանել ի վերայ այլոց, ըստ գտանօղ. բամբասասէր. պարսաւասէր.
Բանավաճառք, եւ վկայելոց (գովութեամբ ի վարդապետութեան)՝ պարսաւադէտք. (Ճ. ՟Բ.։)
Անձամբ ոչ ետուն՝ զարհուրեալք ի պարսաւադիտաց. (Մխ. դտ.։)
Ապա եթէ ոք ի պարսաւադիտացն ի վերայ մեր ընթացեալ՝ խոտորնակս ինչ խորհեսցի հակառակելով՝ (Նանայ.։)
Ծածկեաց զիրսն ի պարսաւադիտացն. (Իգն.։)
Յիրաւի պարտապանք գտցուք պարսաւադիտացն. (Նիւս. կազմ.։)
Ողջ ամբողջ եւ անխախուտ մնասջիք ի պարսաւադիտութեան դիտողէ. (Յհ. կթ.։)
Կարասցէ պախարակել զսա, որ պարսաւադէտ բարս ունիցի. (Պիտ.։)
blaming, carping, critical, criticizing, fault-finding;
censor, critic, fault-finder, Zoilus;
— լինել, cf. Պարսաւեմ;
— կայ զամենայնէ, he finds fault with everything.
κατήγορος accusator. Որ դնէ պարսաւանս այլում. չարախօս.
Ոսոխս զամենեսեան ունին եւ պարսաւադիրս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
cf. Պարսաւ;
—նս դնել, ընդ —նօք ածել, cf. Պարսաւեմ;
—նս տալ ի փառս իւր, to sully one's reputation.
ψόγος, μέμψις, μῶμος, δυσφημία vituperium, reprehensio, probrum, convitium. Պարսաւ. պարսաւելն եւ պարսաւիլն. չարախօսութիւն. չարահամբաւութիւն. նախատինք. անարգանք. թշնամանք.
Լուայ զպարսաւանս բազմաց. (Երեմ. ՟Ի. 20։)
Փառօք եւ անարգութեամբ, գովութեամբ եւ պարսաւանօք. (՟Բ. Կոր. ՟Ղ. 8։)
Մի՛ տար պարսաւանս ի փառս քո. (Սիր. ՟Լ. 23։)
Որում ոչ կարացեալ այնպիսի վատթարութեան եւ պարսաւանաց տանել, եւ այլն. (Խոր. ՟Գ. 25։)
Տարցին զպարսաւանացն առ փոքր ինչ զբամբասանս յիրաւի։ Զանջինջ պարսաւանացն տարցի մրցանակ։ Որ աձսքան գլխաւորագոյն պարսաւանօք զյաղթանակն էառ չարեաց. (Պիտ.։)
Ունի եւ որ ըստ բնութեան է համագամ ցանկութիւն՝ բազում անդամ պարսաւանս, յորժամ անչափ եւ առանց յագելոյ վարեսցի ոք նաւավ։ Ոտիւք կամ այլով մասամբ խեղ իցէ մարմնոյն, եւ կամ պարսաւանս ինչ ընկալցի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. քհ.։)
Կեղծաւորքն պարսաւասէր եղեալ, դատեն զեղբարսն, ծածկելով զինքեանցն պարսաւանք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Որ պարսաւանս դնէ անխնամութեան, ի խնամոց ըստ գտանէ. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Եւ ինձ մի՛ ոք պարսաւանս գիցէ, որ ի հեռուստ ածեալ նուաճեցի զբանս՝ առաջիկայ ստացս. (Նիւս. կազմ.։)
Չունէին այլ ինչ, որով պարսաւանս գիցեն նմա. (Իգն.։)
ԸՆԴ ՊԱՐՍԱՒԱՆՕՔ ԱԾԵԼ, cf. պարսաւել.
(Սամարուհին) յորժամ պատճառս ետ նմա՝ հրեայ կոչելով զնա՝ եւ ընդ պարսաւանօք էած, (յիսուս) ի բաց հատանելով զըմբոստանալն, ասէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
fond of criticism, carping, fault-finding.
φιλόψογος, φιλεγκλήμων reprehendere amans, calumniator. Որ սիրէ պարսավել զայս. բամբասէր. պարսաւադէտ. պարսաւադիր.
Ծանիցեն պարսաւասէր ոսոխք. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Լուայ զպարսաւասիրաց ոմանց՝ զօրէն պիծակաց ոմանց հնչեցուցանել՝ դաժանս զգայռալով ի վերայ իմ բանս. (Պրպմ. ՟Խ՟Գ։)
Մի դարձեալ մեզ ի վերայ յարձակեսցին պարսաւասէրքն եւ յամենայնի արագունք։ Լեզուք չարք եւ պարսաւասէր շրթունք խօսին զմենջ. (Սարկ. հանգ.։)
Զի՞նչ դարձեալ ասիցեն պարսաւասէր հերձուածքն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կեղծաւորքն պարսաւասէր եղեալ՝ դատեն՝ զեղբարսն, ծածկելով զինքեանցն պարսաւանք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ 1)
blamable, blameworthy, reprehensible, censurable.
to blame, to reproach, to find fault with, to carp, to criticize, to vituperate, to animadvert, to condemn, to censure.
Մի զմեզ այպանեալ պարսաւեսցես. (Խոր. ՟Գ. 1։)
Յարեն զթշուառութիւն, եւ պարսաւեն զյաջողուածս. գովեն զմահ, եւ պարսաւեն զկեանս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յիրաւի պարսաւեսցի առաւել քան թէ գովեսցի՝ մահուամբ սիրելեացն դնելով իւր պատիւ. (Փիլ. իմաստն.։)
Սա իակ կարգեսցի գլուխ բազմականի պարսաւելեացն ամենեցուն. (Պիտ. ստէպ։)
Ի մարդկանէ գովիմ, եւ ի տեսողէդ պարսաւիմ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Գովելի են գեղեցիկքն, եւ պարսաւելի գարշելիքն. (Արիստ. առաք.։)
Ջանային ի յայտ բերել զոր յիս պարսավելի կիրքն. (Շ. թղթ.։)
Առ մարդկան այսպիսիքս պարսաւեալ լինին, (Իգն.։)
Եթէ պարսաւեսցէ զմեզ սիրտ մեր։ Եթէ սիրտք մեր ոչ պարսաւեսցեն. (Իսիւք.։)
slinger.
σφενδονήτος funditor. Որ ունի եւ վարէ զպարս, այս ինքն զպարսատիկ.
Ամենեքին նոքա պարսաւորք, որ ձգէին քարինս եւ ի մազէ ոչ վրիպէին։ Պատեցան պարսաւորք եւ հարին զնա։ Ամենայն այր պարսաւոր ... քարաձիգ արարին ի վերայն նոցա։ Յուսացան ի կորովս աղեղնաւորացն եւ պարսաւորացն։ Պարսաւորքն եւ աղեղնաւորքն առաջին խաղային. (Դատ. ՟Ի. -16։ ՟Դ. Թագ. ՟Գ. 25։ Յուդթ. ՟Ղ. 8։ ՟Թ. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 11։)
sling-stone.
Քար պարսի կամ պարսատկի.
Թաղեսցեն զնա քարամբք պարսաքարաց (յն. պարսատկաց). (Զաք. ՟Թ. 15։)
Որ զգաւթեան պարսաքարն դիպեցուցեր ի ճակատն գողիաթու. (Խոր. ՟Գ. 9։)
Զխելապատակ նորա պարսաքարիւ ջարդեալ՝ յերկիր ընկենոյր. (Լաստ. ՟Ծ։)
Երկերիւր զարկք նետից եւ ռըմբաց բազմաց հանդերձ պարսաքարիւք ի նա դիպեալ. (Ժող. հռոմկլ.։)
Արդ զանմարմինըն գողիաթ՝ պարսաքարիւ կործանեցեր. (Տաղ.։)
Նետիւք եւ պարսաքարամբք եւ գլօք կոտորեցին. (Մամիկ.։)
to sling, to throw or cast stones with a sling.
σφενδονέω funda jacio ἑκσφενδονέω velut e funda emitto. Ձգել զքար պարսիւ, եւ հարկանել կործանել նովին. լայնաբար, Ձգել իբրեւ ի պարսատկէ. եւ Քարկոծել, կշտամբել. քարոտել.
Իբրեւ յանօրէն գողիաթ՝ պարսաքարելով իսա. (Մարաթ.։)
Ոչ ի պարսաքարել զմինն միայն զբլուրն մսեղէն։ Ընդ դաւթի պարսաքարել զնոսա գողիաթու մսեղէն բուրգն. (Յհ. կթ.։)
Պարսաքարել զնոսա. պարտ վարկաք. (Գր. տղ. թղթ.։)
Զինուորեալ աստուածային բանակօք առ ի պարսաքարել զգայլն. (Ոսկ. լուս.։)
cf. Պարսաքարեմ;
to spring up, to burst out, to jump forth.
Քարկոծէ, եւ պարսէ զգազանս անբանս. (Առ որս. ՟Ղ։)
Նախ առ աստուած ձգեաց (չարախօսն) զլեզուն, եւ պարսեաց զթոյնք իւր իբրեւ զարձան վիմի. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Պարսել զպարտաւորեալս՝ իբր զվնասակար անփրկանաւոր անհամոզելի. (Նար. ՟Է։)
Յորժամ ամենայն թշնամանքն լեզուաւն արտաքս պարսեսցին. (Բրս. բարկ.։)
ՊԱՐՍԵՄ, եցի. չ. ἑκπηδάω resilio. Ի վեր վազել. ի դուրս ոստնուլ, որպէս քար ի պարսատկէ. վեր ցաթկէլ, նետուիլ.
Բայց աղեքսանդրոս (ի ջրոյն) յերկիր արտաքս ի ցամաքն պարսեաց. (Պտմ. աղեքս.։)
(Արի՛, զի՞ խորդաս). ո՞չ տեսանես ի վեր քան զօդս պարսեալ զնաւդ. (Փիլ. յովն.։)
Persian religion.
Անուն գենի, եւ մատենի գենին պարսկաց, եւ կրթելոց ի նոյն.
Ուսեալ էր ... եւ զպարսկագենն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մեցարեաց զմոգսն պարսկագեն, եւ չինեաց նոցա տեղի. (Պտմ. վր.։ 1)
cf. Պարսկային.
περσικός persicus. Սեպհական ազգին պարսից. պարսկային. որ ասի եւ ՊԱՐՍԻԿ.
Ի պարսկական սովորութենէն անդէն վաղվաղակի ի բաց դարձեալ գարշեցեալ հրաժարեցոյց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Սրտի մտօք կալեալ էր զպարսակական օրէնսն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Օտարօքն զիւրսն խրատել կամէր ... եւ նախ ի պարսկական բարբառոյն զայն ինչ՝ զոր ի մարգարէիցն չկամէին ուսանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Պարսկական զորօք։ զանդիտեալ պարսկական գունդն. (Խոր. ՟Գ. 6. 37։)
Ի պարսկականն հինից. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Ուսեալ զչար մոլութիւն յումեմնէ պարսկական բժշկէ. (Մագ. ՟Ա.։)
Հողմ սաստիկ ի մերոցն կուսէ ընդդէմ պարսկականին փչեալ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Ընդ պարսկականս զնոցայն կեղծաւորէր. (Արծր. ՟Ա. 14։)
Persic;
Persian;
— հաւ, peacock;
— ծոց, the Persian Gulf.
Նուաճեալ եւ հնազանդեալ էին համարձակելոյ պարսկային թագաւորութեան. (Կանոն.։)
Տեսին զբազմութիւն պարսկային զօրուն. (Արծր. ՟Բ. 2։)
Զինչպիսի հնարիւք լուծանել կարասցուք զկապ սիրոյ պարսկայնոյն (կամ պարսայնոյն) եւ հայկազինն. (Խոր. ՟Ա. 24։)
Persia-conquering.
περσολέτης persarum deperditor, victor. Կորուսիչ կամ յաղթօղ պարսից.
Զի՞ խռովեալ ես պարսկակորոյսդ եւ հնդկավանդ, որ կործանեցեր զյաղթութիւն զմարաց եւ զպարթեւաց. (Պտմ. աղեքս.։)
to imitate or become Persian, to adopt the Persian tongue tone or manners.
περσάζω persa efficior, persice loquor. Իբրու Պարսիկ լինել, որպէս պարսիկ բարբառել.
Գալիլեացիք էին պետրոս եւ անդրեաս. եւ անդէն վաղվաղակի պարսկային եւ պարթեւնային. (Կոչ. ՟Ծ՟Է։)
cf. Պահանորդ.
Ելանիցեք արտաքոյ քաղաքիս, իբրեւ թէ իջանիցէք ի դաշտ անդր ի թեւ մի պարսկապանաց որդւոցն ասուր. (Յուդթ. ՟Ծ՟Դ. 2։)
Persia.
περσίς (γή ) persia. Աշխարհ պարսից. պարսք.
խաղացեալ կիւրոս ի պարսկաստանէ զօրօք բազմօք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
in Persian;
Persian, the Persian tongue.
Քաջ իսկ գիտէր պարսկերէն. (Եղիշ. ՟Ը։)
queen-bee.
Մայր պարումեղուաց, այն է թագուհի նոցին.
well walled.
Քաջ պարսպեալ. ամրագոյն.
Ծիծառն ի մարդակս պարսպագոյն շուրջանակի արկանէ պարիսպ. (Փիլ. լիւս.։)
wall piercing (thief).
Աւազակք, եւ պարսպահատք, եւ տաճարակապուք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
wallshaped.
Որ է ի ձեւ պարսպի.
Շուրջ զխորանաւն պարսպաձեւ առագաստ առնել, հարիւր կանգուն ընդ հարաւ, եւ եւ հարյուր հիւսիւսի, եւ յիսուն ընդ արեւելս, եւ յիսուն ընդ արեւմուտս. (Նախ. ել.։)
(Յանցս կարմիր ծովու) ի պատրաստելն ընդ ինքեան զթագաւորականն ճանապարհ պարսպաձեւ կառուցմամբ ի յոջմէ եւ յահեկէ։ Պարսպաձեւ կազմութեամբ ամրություն. (Պիտ.։)
besieging;
defending.
τειχομάχος, -χης muri oppugnator. Մարտնչող ընդ պարսպի եւ առող.
battering engine, siege-train.
ἐλέπολις (μηχανή ) obsidionalis, machina, urbium vastatrix. Մեքենայ մարտնչելոյ ընդ պարսպի. ըստ յն. քաղաքառիկ.
Շուրջ զքաղաքաւն կացուցեալ պարսպամարտիկս, եւ զպատերազմին պատրաստութիւնս ... քանդել ուժգնակի ընդ այլսն համանգամայն եւ զսուրբ քաղաքն. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
fortification.
τειχοδομία, τειχοποιΐα muri exstructio. Կառուցումն պարսպի.
guard, rounds;
— լինել, to guard the wails or fortifications.
τειχοφύλαξ murorum custos. Պահապան պարսպաց.
Որ զօրք պարսպապահք ի վեր անդ կային. (՟Բ. Մակ. ՟Ծ. 36։)
Յետ պարսպելոյն՝ հզօրագոյն մեղուն պահպանապետ եւ պարսպապահ կարգեալ լինի. (Փիլ. լիւս.։)
encircled with a wall, fortified.
τετειχισμένος, περιτετειχισμένος muro cinctus. Ունօղ զպարիսպ. պարսպեալ. պարսպափակ. պարսպապատ.
Ի քաղաքս պարսպաւորս։ քաղաքք մեծամեծք եւ պարսպաւորք մինչեւ յերկինս. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 29։ Թուոց. ՟Լ՟Բ. 17։ Օր. ՟Ա. 28. եւ այլն։ Ամենայն պարսպաւորք քո կործանեսցին. Ովս. ՟Ծ. 14։)
cf. Պարսպաւոր.
Փակեալ պարսպաւ. պարսպաւոր.
Այն վայր ոչ էր պարսպափակ. (Ուռպ.։)
Որովք շրջապատել պարսպափակ ամրութեամբ պահպանիւր սուրբ եւ կաթողիկէ եկեղեցի. (Անան. եկեղ։)
Սա լիր արկեալ պարսպափակ առնէ զպարիսպն անւոյ. (Ասող. ՟Գ. 11։ 1)
cf. Պարսպեմ.
պարսպաւորէ (զտեղին) անմերձենալտ ամրութեամբ զբլուրս գագաթնաւորս. (Արծր. ՟Է. 36։)
to encircle with a wall, to wall;
to construct or elevate a rampart, to fortify;
to separate by a wall;
to protect, to shelter;
— or ի բաց —, to separate, to divide, to send away, to remove, cf. Որոշեմ, cf. Հեռի առնեմ, cf. Մեկուսացուցանեմ.
τειχέω, τειχίζω, ἑπιτειχέω murum, sive moenia aedifico, struo, muro cingo, muris circumdo, munio. Պնտել պարսպաւ. պարսպափակ առնել. պարսպաւորել. ամրացուցանել. շուրջ պատել. եւ Պարսպապատել. անքոյթ պահել պահպանել.
Զբաբեղոն պարսպէր պարսպով եւ երեքկին պատուարաւ։ Պարսպաց եւ զկարմիր ծովու զեզր յալեաց ծփանաց։ Պիրեւս պարսպեցաւ ի թե միստողկղեայ. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Խորհէին լակեդմոնացիք պարսպել սպարտէ։ Պարսպելի է. (Պիտ.։)
Զջուրսն պարսպեալ՝ զիսրաէլ անցուցանէր. (Նար. յովէդ.։)
Բարձրագագաթանց պարսպեալ լերանց. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Օրինօք եւ մարգարէիւք պարսպեաց զնոսա. (Փոտ. առ զքր. կթ.։)
Քանզի պակուցեալք էին յահէն, վասն այնորիկ եւս գրովք պարսպէ զնոսա. (Ոսկ. մտթ.։)
հարցանելոյն Աստուծոյ, նորա պարսպելոյն տայր զշնորհն. (Լմբ. պտրգ.։)
Յայսպիսի ամենայն ուստեք պարսպեալ անյուսութեամբ ժամանակի . իմա՛, շուրջ պատեալ՝ պաշարեալ։
Պարսպեցաւ խրատուն ի ստահակութենէ։ Քրիստոս շորժեալ զյուրաքանչիւրսն (զհոգի եւ զմարմին իւր) ի բնական ախորժակսն՝ պարսպեաց յաւելորդացն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ի տնտեսն.։)
Մարդս կափուցանելով զկոպսն՝ զաչս ի ճառագայթիցն ի բաց պարսպէ. (Նիւս. կուս.։)
Կամօք միջոցաւ յարարչէն ի բաց պարսպիս. (Առ որս. ՟Գ։)
debt, duty, obligation, engagement;
due;
active debt, credit;
tribute, tax, impost;
cause, reason, author;
in debt to, indebted, accountable, responsible;
guilty, culpable;
— բաշխք, tribute due;
—ոյ տէր, creditor;
— է, there must, there ought;
it is right, it is necessary;
— եւ արժան էր, it was necessary;
չէ —, ոչ է —, ոչ է եւ պատշաճ, it must not be, it is not right, just or lawful;
չէ — կենաց, he is unworthy of life;
— վարկանել, to think proper, to deem expedient;
արկանել ընդ —եօք, to cause to run into debt, to get into debt, to be involved in debt;
մտանել ընդ —եօք, to run into debt;
to lay oneself under obligations;
բազում —ս ունել, լի —եօք լինել, to be over head and ears in debt;
— անձին համարել, to assume the obligation;
հատուցանել զ — ս իւր, to discharge or pay a debt;
հատուցանել զ —ս երախտագիտութեան, to discharge a debt of gratitude;
հատուցանել զ— ս իւր առ հայրենիս, to pay one's debt to one's country;
—առնել, to render culpable, to impute, to accuse;
to condemn;
cf. Թոյլ;
cf. Պատշաճ.
• . ու հյ. (յետնաբար նաև սեռ. -ոյ) «մէկի վճարելիք գումարը. 2. որևէ տալիք. 3. պարտականութիւն. 4. փոխ տրուած դը-րամ» ՍԳր. «պարտական, առիթ, պատճառ» Հռ. ա. 27. Իմ. ժբ. 15. Եզն. Կոչ. Եփր. թգ. Ոսկ. «արժան, պատշաճ, վայել» Կիւրղ. գնձ. որից պարտ է «պէտք է» ՍԳր. պարտ և ևս. Եփր. օրին. և թգ. պարտիք ՍԳր. (ռամ. կաձև յգ. պարտեր «պարտքեր» Եղիշ. է. էջ 108. մի քիչ ցած՝ զպարտսն). պարտոյք «պարտականութիւն» Եւթաղ. 179. պարտիլ «պարտական լինել» ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Սեբեր. պարտական, ՍԳր. պարտապան ՍԳր. պար-տատէր Ես. իդ. 2. պարտաւոր ՍԳր. ան-պարտ ՍԳր. Ոսկ. եբր. ամպարտել «ան-պարտ կացուցանել, ներել» Տիմոթ. կուզ, էջ 150. բազմապարտ Մծբ. բարեպարտ Ոսկ. ա. կոր. բարեացապարտ Կորիւն. (այս և նը-ման -պարտ յանգող բարդութեանց վրայ ռե՛ս Ադոնց ՀԱ 1928, էջ 81). գլխապարտ Դան. ա. 20. Եզն. Ոսկ. ես. դատապարտ Հռ. գ. 19. ը. 34. Առակ. ա. 23. Ոսկ. մ. ռ. 11 զրպարտել ՍԳր. Ոսկ. ես. մահապարտ ՍԳր. մահապարտութիւն Բուզ. Փարպ. մեղապարտ Ոսկ. ա. կոր. Եփր. թգ. չարեացապարտ Բ. մկ. դ. 47 (ըստ Ադոնց ՀԱ 1928, 80 ուղղելի ըստ յն. չարեաց պարտ). պատժապարտ Ոսկ. Սեբեր. վնասապարտ Գ. թագ. ա. 21. տարապարտ ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. Եւս. պտմ. Եզն. տարապարտուց «պարապ տեղը, ի զուր» ՍԳր. Կոչ. 353. նոր բառեր են՝ երախ-տապարտ, պարտամուրհակ, պարտաճանաչ, անպարտաճանաչ, պարտադիր, պարտադրել, պարտաւորեցուցիչ, անպարտադիր, անպար-տագիր, յանցապարտ ևն։ -Փոխաբերական իմաստով է պարտիլ «յաղթուիլ» (իբր թէ պարտական մնալ), պարտել «յաղթել, նուա-ճել» ՍԳր. Սեբեր. որից պարտութիւն ՍԳր. Եզն. պարտումն Փարպ. անպարտելի Եղիշ. խոր. դիւրապարտելի Մեկն. ղևտ. ևն։
• = Հպրս. *partu-«պարտք» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց կայ միւս իրանեան լեզուների մէջ. հմմտ. զնդ. pāra-«պարտք», tanūm pairyeite «պարտական լինի անձին. գլխապարտ լինի», pəša-(<*prta-) «պար-տական, յանցաւոր, մեղաւոր», pəšōsara-«գլխապարտ», pəšotanu-, pərətotanu-, ta-nupərəϑa-«գլխապարտ, անձնապարտ, մա-հապարտ», սոգդ. apartak «յանցաւոր, մև-ղապարտ» (MSL 19, 128 և ՀԱ 1927, 763), աֆղան. por «փոխ, պարտք»։ Պակասում է սառանեան աահլաւերինըւմ, Իրանէանից է ւևռեառեալ նաև քուչ. peri «պարտք» (MSL 19, 159)։-Հիւբշ. 228։
• ՆՀԲ լծ. տճկ. պօրճ «պարտք», պրս. պայէտ, ֆարզ «պէտք, պէտք է»։ Ուղիղ մեկնեց Müller SWAW 42, 250 և 78. 431՝ կցելով զնդ. ձևերին։ Նոյն է նաև Հիւբշ. KZ 23, 19։ Muller WZKM 6 (1892), 301 պհլ. [other alphabet] pardūn «պա-տիժ, տուգանք» բառի հետ, որ կարդում է part։ Հիւնք. տճկ. պօրճ և արաբ. [arabic word] ֆարզ։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 40 փռիւգ. παρτυσυβρα «անմեղ» բառի մէջ, որ մեկնում է պարտասուրբ. -Այս բո-լորը վերաբերում է պարտ «պարտք» բառին, իսկ պարտել «յաղթել» սրանից բաժանելով՝ մեկնում են-Հիւնք. պրս. burdan «յաղթել», barda «ռերե».-Հիւբշ. Arm. Gram. 229 (կասկածով) հարս. *part-«կռուիւ» արմատից. հմմտ. զնդ. pərətənte «մարտնչին», Aəšanā-«պատերազմ», սանս. pr'-«պատերազմ», prtanā-«պատերազմ, ընդհարում», պրս. ❇ āward «կռիւ». nabard պհլ. nipart «պատերազմ»։ Patrubány ՀԱ 1907, 304 պար «շուրջ» ձևի հետ։ Մառ ИАН 1920, 107 վրաց. մարթալ «արդար» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. պարտք, Ալշ. Մշ. Շմ. Ջղ. Տփ. պարտկ, Վն. պառտք, Գոր. Կր. Ղրբ. պարթք (բայց Ղրբ. պըռտա՛կան), Սչ. բարդք, Խրբ. բարդք, բարք, Տիգ. բmրդք, Ննխ. Ռ. բարթք, Սեբ. բարդգ, Ակն. և Պլ. բարթգ, Մկ. պարք՝, Ասլ. բար*գ, բար (բայց բարդըգտ), Անտ. բօրթք, Ագլ. պօռթկ, Զթ. բօյդք, բորդք, Հճ. բօյդք, Մրղ. և Սլմ. պառք, Սվեդ. բուրթք, թրքախօս հայերից Առն. bardk «տալիք»։ Նոր բառեր են պարտկանտէր, պարտքաթաղ, պարտքակոխ, պարտքատէր, պարտքնտէր, պարտքովի, պարտօք (Տիգ. բmրդօգ) «փոխատուութիւն»։
ՊԱՐՏ ՊԱՐՏՔ. χρέος, ὁφείλημα , ὁφειλή, τὸ ὁφειλομένον debitum. Որպէս լծ. ընդ թ. պօրճ. որ եւ պարտիք. Ինչ մի իրավամբք հատուցանելի այլում, յո՛ր եւ է կարգի. տալիք.
Արկ զնա բանտ, մինչ հատուսցէ ըզպարտսն։ Զամենայն զպարտսն թողի քեզ։ Հատուցէք ամենեցուն զպարտս. (եւ այն։)
Ամենայն պարտք արքունի, հասք եւ օրէնք. (՟Ա. Մակ. ՟Ծ՟Է. 8։)
Սաստիկ արկին զպարտս (կամ զպարտերս) հարկաց աշխարհին ի վերայ տան նորա. (Եղիշ. ՟Է։)
Հատուսցուք վաշխիւ զպարտն, Եթէ արդեօք այնչափ քաջառատք երեւեսցուք. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Գոլով ի ներքոյ պարտուց ոսկւոյ լտերց հարիւրից. (Կլիմաք.։)
Ոչ ընդունիս զթողութիւն, այլ մեռանիս պարտուքն. (Բրս. գորդ.։)
Անցեալ գնաց առ տրդատ՝ զհորն պարտսն հատուցանել. (Զենոբ.։)
Կնոջ այր իւր զպարտն (ամուսնութան) հատուսցե. նոյնպէս եւ կինն՝ առն իւրում. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 3։)
Այ (ինքնին) զմեր հատուցեալ պարիս, եւ մեր դարձեալ ի նոյն լինել պարտս՝ կարի յանդգնութիւն է. (Խոր.։)
Ետուր մեզ զորդիտ քո միածին պարտապան եւ պարտս (իբր լցող զտեղի պարտուց, կամ ինչ մի վճարելի որպէս պարտք). (Պտրգ.։)
Պարտ է մեզ զսիրելի որդի՝ փոխանակ հոգեւոր սննդեանն՝ զպարտոյ պարտսն հատուցանել նմա. (Վրք. ածաբ.։)
ՊԱՐՏ. δάνειον mutuum. Փոխ. եւ զոր ինչ իրաւամբ կարէ պահանջել պարտատէրն. առնէլիք.
Այրն՝ առ որում պարտքն քո իցեն, հացէ զգրաւն արտաքս. (Օր. ՟Ի՟Դ. 11։)
թողցես զամենայն պարտս քո, զոր պարտիցի քեզ ընկեր քո։ Եղբորն քում թողութիւն արասցես զպարտուցն քոց (յամի թողութեան). (Օրին. ՟Ծ՟Բ. 2. 3։)
Յորմէ ՊԱՐՏՈՅ ՏԷՐ, որպէս պարտատէր. առնլիքի տէր.
Որ պարտոյ տէրն էր նեղէր կեղէր (զնա) դարձուցանել անդրէն զպարտսն. (Ճ. ՟Բ.։)
ՊԱՐՏ. ա. Պարտաւոր, պարտական. αἵτιος, ἕνοχος obnoxius, reus, causa. Պարտական. եւ Առիթ կամ չարեացապարտ.
Որ թագաւորեցոյց զչարն, է պարտ չարեաց. (Եզնիկ.։)
Մի՛ ասեր դու ցիս, թէ մարմին պարտ է մեղաց. զի թէ մարմին պարտ է մեղաց, ընդէ՞ր մեռեալ չմեղանչէ։ Պարտ արեանն էր Մանէ՝ վասն մահու մանկանն, եւ այլն. (Կոչ. ՟Դ. ՟Ղ։)
Ես ինձէն զիս ինքն պարտ վարկայ կրկին հատուցման. (Նար. ՟Ծ։)
Ես եմ որ եղէ պարտ ամենայն հոգեաց տան հօր քո. (Եփր. թագ.։)
Զանձն պարտ առնէ, թէ ես եմ. (յն. ինքն զայսորիկ ասէ առնել)։ Ոչ յորժամ ասիցէ, թէ ծածկեցար զայս յիմաստնոց, զաստուած ինչ պարտ առնէ ... ոչ զնա ինչ պարտ առնէ, այլ զնոսա որք մնին պատճառք լինէին։ Ո՞ր է, որ պարտ առնիցէ զաւետարանիչն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10. 13։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
Զանձն պարտ առնէ տալոյն. (Իգն.։)
Ցամաքելոյ եւ խլելոյ չէր նա (թզենին) պարտ. (Եփր. համաբ.։)
Առաւել քեզ աշխատութեան եւ վաստակոյ պարտ է (այսինքն պետք են). (Կլիմաք.։)
Զդարձ փոխարինին՝ որ պարտ էր մոլորութեան նոցա, յանձինս իւրեանց ընդունէին. (Հռ. ՟Ա. 27։)
Զայն՝ որ պարտն իցէ պանջելոյ, տանջեցեր. (Իմ. ՟Ծ՟Բ. 15։)
Երբեմն ցուցանէ իրս՝ աստուածութեանն միայն եղեալ պարտ. զի իմասցի երկաքանչիւր (այսինքն աստուած եւ մարդ գոլ). (Կիւրղ. գանձ.։)
Խոստացաւ զորդիսն ապրեցուցուել ի պարտ բաշխից (այսինքն ի տալի տրոց) (Եւս.քր. ՟Բ. յն.)
cf. պարտբաշխի։
Տացի Աստուծոյ պարտն, եւ մարդկութեանն՝ նմա վայելուչն եւ պարտն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Հատոյց նոցա զպարտն (զարժանն պատժոյ մեղաց) ի ձեռն հռոմայեցւոց. (Գէ. ես.։)
Ընդ երկրաւորիս՝ զանվախճանն (տալ) պարտ վարկանիս. (Նար. ՟Ծ՟Է։)
Ոչ պարտ վարկաւ յունկն մարդոյ խօսիլ (զանճառելիսն). (Խոսր.։)
Զոր ոչ է պարտ մարդոյ խօսիլ. պարտն փոխանակ չկարելոյ է (այսինքն անմարթ գոլոյ). (Նար. երգ.։)
դիմազ. ՊԱՐՏ Է, ԷՐ. դիմազ. δεῖ, δέον ἑστί, χρή oportet, opus est, par est, deest ὁφείλω debeo. պարտք են. հարկ է. արժան է. օրէն է. ի դէպ է. պետք է, կիյնայ, կըվայլէ .... cf. ՊԱՐՏԻՄ, պարտէիր, պարտէաք.
Պարտ է մեզ որ կարողս եմք՝ զտկարութիւն տկարացն բառնալ։ Ապա եթէ այնպէս ինչ պարտ իցէ լինել, զոր, կամի արասցէ։ Առն մարդոյ չէ պարտ ծածկել զգլուխ։ Ինձ պարտ էր ձէնջ վկայութիւն առնուլ։ Ուստի պարտ իսկ էր նմա ամենայնիւ եղբարց նմանել։ Փոխանակ զի պարտ էր ձեզ լինել վարդապէտս վասն ժամանակին, եւ այլն։
Պարտ են նմա երթալ յերուսաղեմ, եւ բազում չարչարանս չարչարել։ Պարտ է յամենայն ժամ կալ նոցա յաղօթս։ Իսկ արդ ո՞չ էր պարտ ողորմելի եւ քեզ ծաղայակցին քում։ Ո՞չ զնոսա պարտ էր չարչարե քրիստոսի։ Համարձակեցայց, որպէս եւ պարտ իցէ ինձ խօսել։ Չէ՛ պարտ այդպիսւոյգ կեալ։ Ո՛չ է պարտ եղբարք իմ այսմ այսպէս լինել.եւ այլն։
Ասեն բաղումք ի բանից կարգի (այսինքն որպէս առած), թէ պարտ է երկնչել՝ յորժամ զայլոց պատիժս տեսանիցեմք. (Գէ. ես.։)
Ոչ էր պարտ եւ պատշաճ ի սուրբ տեղւոջէ անտի գանձ երթալ զոհնց կռոց դից պաշտաման. (՟Բ. Մակ. 19։)
Ժամանակն՝ յորում պարտուպատշաճ էր նմա յայտնել։ Զիա՞արդ դադարէր նա ի գործոյ անտի՝ որ պարտուպատշաճ էր նախանձու նորա. (Եփր. օրին. եւ Եփր. թագ.։)
Ոչ էր պարտ եւ պատշաճ. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 19։)
գ. որ եւ պարտ բաշխք ասի. Տուրք՝ որպէս հարկաւ տալի ի բաշխ. բաժ. հարկ.
Ղովտ վասն պատուելոյ զծառայս նորա՝ զդուստրս իւր տայր պարտբաշխի ի թշնամանս. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ը։)
զիւրսն փոխանակ այլոց ունէր յանձին տալ պարտ. (բաշխի. Սեբեր. ՟Բ։)
Ո՞վ լուաւ, եթէ մարդ ոք ի մարդկանէ զմիածին որդին եւ զսիրելի վասն ծառայիցն պարտբաշխի առնիցէ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
obligatory;
— թուղթ, bond;
— երկաթուղւոյ, railroad.
mask, veil, cover.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «ծածկոյթ, ծածկոց» Նեղոս. Z17, «բոյսի արմատը և բունի տակը ծած-կելու լցուածք (հողով, խիճով)» Վստկ. 53. «վրանի պատերը» Ղևոնդ իէ, էջ 127, «առա-գաստ, սենեակ» Գր. տղ. «երամ, գունդ. խումբ» Երզն. քեր. (այս նշանակութիւնը կասկածելի է). որից պարտակել «ծածկել, թաքցնել» Յայսմ. դեկ. 10. Գնձ. Ոսկիփ. ան-պարտակ «ցիրուցան» Վրդն. սղ. հր. էջ 268. պարտակիլ «տեղաւորուիլ, պարտկուիլ, սըղ-խմիլ» Վրդ. առ. 61. ապապարտակեալ Նա-նայ 3։
• ԳՒՌ.-Լհ, բարդագ «ծածուկ». բայական ձևով՝ Երև. պարտակէլ, Ախց. Կր. պարտը-կէլ, Տփ. պարտըկիլ, Ալշ. պարդըգել, Մրղ պառտրկէլ, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. բարդըգէլ, Տիգ. բmրդըգէլ, Ղրբ. փրթա՛կէլ, փռտա՛կէլ «ծածկել, թաքցնել»։ Նոր բառեր են գող-պարտակ, անպարտկուան։
Տոհմ, պար ... երամ, պարտակ, գունդ. (Երզն. քեր.։)
Ու՞ր տեառն որդիքն ի բազմոցին, կամ տալիթայքն ի պարտակին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Կամ Թումբ, կոյտ, հողակոյտ. բլուր. (լծ. թ. պայըր ) եւ Բանակ. բանակեաղ. ... կամ Խումբ զօրաց. կամ ակումբ պարու. եւ կամ առագաստ (որ հայի ի ՟Ա նշ).
(Անձրեւն ողողիչ զտունկս) առնէ պարտակ զխիճի գետա՛փն տեղեացն. (Վստկ. ՟Կ՟Դ։)
Հասնէին մինչեւ ի դղեակաձեւ կազմած պարտակին, եւ ի վրանն մրուանայ. (Ղեւոնդ.։)
Գողն՝ որ միումն եւ սուղ տանց անշինութեան գտաւ պարտակ։ Ոչ այսմ եւեթ (վնասու) է պարտակ. (Պիտ.։ 1)
debtor;
indebted;
bond. responsible, obliged;
culpable, guilty;
due, fit, convenient;
— առնել, to cause to run into debt;
to oblige;
— լինել, to remain debtor, to run into debt;
to be obliged or subject;
ինքն եղիցի անձին իւրում —, his blood shall be on his own head.
ὁφειλέτης debitor. եւ բայիւ ὁφείλω debeo. Անկեալ ընդ պարտեօք, որպէս պարտապան.
Պարտական (կամ պարտապան) իսկ են նոցա։ Պարտական է զամենայն օրէնսն կատարել. (Հռ. ՟Ծ՟Է. 27։ Գաղ. ՟Է. 3։)
Պարտական եմք առ աստուած ի մէնջ զսէրն. (Բրս. հց. այսինքն պարտիմք։)
Աւանդառուք եւ պարտականք. (Խոր. ՟Գ. 27։)
Չէ ընդ վայր՝ ասեցեալն, բերան գոհացօղ՝ պարտական ունի զաստուած. (Խոսր.։)
Մաղթանաց հոգւոյ պարտականի ոչ անսայ. (Իգն.։)
ՊԱՐՏԱԿԱՆ. ἕνοχος obnoxius, reus. Պարտաւոր, որպէս վնասապարտ. մեղապարտ. արժանի պատժոյ.
Մահու պարտական լիցի։ Մի ոք լիցի ի միջի քում պարտական արեան։ Ինքն եղիցի անձին իւրում պարտական ... մեք լիցուք պարտականք։ Պարտական լիցի դատաստանի։ Պարտական եղիցի մարմնոյ եւ արեանն տեառն. (Ծն. ՟Ի՟Զ. 11։ Օր. ՟Ծ՟Բ. 10։ Յես. ՟Բ. 19։ Մտթ. ՟Է. 21։ ՟Ա. Կոր. ՟Ծ՟Ա. 27։)
Սեղանազերծք են՝ զպարտական Աստուծոյ փառատրութիւնս յինքեանս յափշտակելով. (Բրս. հց.։)
Զպարտական գոհաբանութիւնդ ձեր մատուսջիք նմա։ Զպարտական ծառայութիւնն հատուսցեն. (Յհ. կթ.։)
Տացուք աւուրս զպարտական օրհնութիւնս արժանաւորապէս. (Սիսիան.։)
obligation.
Պարտական գոլն. պարտաւորութիւն. յանցաւորութիւն
Յաղագս զմեր պարտականութիւնս ազատելոյ՝ եգ զանձն. (Խոսր. իմա՛, զմեզ զպարտականքս։)
cf. Պատրուակեմ.
Որպէս ռմկ. պարտկել. որպէս թէ պատրուակել. թաքուցանել. ծածկել.
ընդ թզենաւ պարտակեցան, եւ տերեւով ծածկեցան։ Սպան զայրն, եւ ասէր ի միտս իւր, զի՞նչ արարից զմարմին սորա՝ զի պարտակեսցի. (Հ. մարտ. ՟Ի՟Գ.։ եւ Հ. դեկտ. ՟Ժ.։)
Տերեւով սփածան, եւ պարտակեցան։ թուզ պատահեցաւ, որով ըսփածաւ, եւ պարտակեցաւ. (Գանձ.։)
Մեղօք մեռելոյն ո՛չ հոգին յարքայութեան հանգչի, եւ ոչ մարմինն ի հող գերեզմանին պարտակի. (Ոսկիփոր.։)
fellow-debtor.
Կցորդ պարտեաց կամ պարտաւորութեան.
Արտատրոհեաց ի կենաց դրախտէն զկողին պարտակից. (Նար. խչ.։)
paying one's debts.
Հատուցանօղ զպարտս իւր կամ զայլոց. պարտավճար.
Եւ ինքն ի գովելն գովեսցի իբր զպարտահատոյց՝ բարերարի. (Պիտ.։ Զքեզ մեզ եդեալ պարտահատոյց. Խոսր.։)
flank, side;
belly;
*satiated.
• . ի-ա հլ. «կող» Դտ. գ. 21. Եռեմ ձա. 34. Ոսկ. ես. Ագաթ. «փոր» Եւագր. (Հա-ցիւ և ջրով լնուլ զկուշտս իւրեանց). որից սնակուշտ «մէջքի կակուղ անոսկոր մասը» ՍԳր. Եփր. թգ. (նոյն է թուլակուշտ Առաք. պտմ. 420). կշտագող «գողացող զկողակից այլոց» Պտմ. աղէքս. (որով կուշտ ստացած կլինի «կողակից, կին» նշանակութիւնը). կշտապինդ «փորը լաւ պնդացրած՝ լցրած» Ես. կզ. 11. Ոսկ. եբր. կշտապնդիլ Ոսկիփ կշտապնդութիւն Եւագր. կշտալիր «փորը լի-քը, կուշտ» Եւագր. վերջիններից ենթադը-րուած է կուշտ «յագ, յագեցած» բառը՝ որ գործածական է միայն յետին հայերէնում (օր. Կոստ. երզն. էջ 93). փխբ. «լաւ, շատ. սաստիկ» Սմբ. դատ. էջ 123 (ծեծեն կուշտ). որից անկուշտ «փորը պարապ, չյագեցող» Ոսկիփ. և գւռ. կշտանալ, կշտում, անկըշ-տում, կուշտուկուռ, կուռուկուշտ, կուշտ-կռուշտ, կուշտփոր, կշտահամ, կշտափո-րիկ, կշտապատառ։ ԱԲ ունի նաև կուշտ «խոռոչ», որ նոր առում է միայն. հմմտ սնակուշտ, գւռ. թրք. boš «պարապ» և «կուշտը, կողերը»։
κοιλία venter λαγών latus. (լծ. պ. քիշդ. լտ. քօ՛սդա. յն. քիլի՛ա). Կող. կողմն մարմնոյ. պարապ տեղիք ընդ մէջ ոսկերաց կողից. փոր. որովայն. մէջք.
carter's smock, gabardine.
• «կապայ, պարեգօտ, վերար կու» Վրք. հց. Բ. 411. սր և կուբայ «վերար-կու» Միխ. աս. էջ 379։ Ուրիշ օրինակ չկայ։
Բառ ռմկ. որպէս Կապայ, կամ ճիւպպէ. յորմէ իտ. giubba. Վերարկու կամ պարեգօտ. զի դնի ի տեղի յն. στιχάριον tunica, vestis undulata. որպէս թէ կիտուածեալ զգեստ.
condensing, thickening;
condensed, compact, firm, solid, hard;
beaten, trodden, frequented;
massive, large, heavy;
carved, sculptured, hammered;
pure, refined;
vehemently, forcibly;
unceasingly, unremittingly, incessantly;
— վառեալ, armed with a cuirass, armed cap-a-pie, from head to foot;
— զմիմեամբ, — զմիմեանց զհետ, — զմիմեանց զկնի ou կնի, continually, one after the other;
blow after blow.
• «ծեծած. ռործած, բանած (մետաղի համար)» ՍԳր. «կոխուած, բանուկ (ճամ-բայ)» Փիլ. այլաբ. Յհ. կթ. «հոծ, սեղմ, խիտ» Ոսկ. ա. տիմ. ը. «խիտ» Նիւս. բն. «լաւ, բոլորովին, ի սպառ (զինուած)» Խոր. ղև. Յհ. կթ. այս արմատից են կռել «ծե-ծել, կոփել, մետաղը ծեծելով բանիլ, դարբ-նել» Ես. խա. 7. Ոսկ. մ. բ. 25. Երդ մեաաս (Խոր.), Ագաթ. Կոչ. «հաստատել, դնել (դա-շինք)» ՍԳր. Ագաթ. «թխմել, ճխտել, մէջը խրել» Յասմ. ապր. 16 (Բանային զբերանն և կեղտաշորս ի ներս կռէին.-այս իմաս-տը չունին բառարանները, բաւր տե՛ս տա-կը գւռ). կուռք (ո հլ.) «կռեալ կոփեալ ար-ձան աստուածների» ՍԳր. կռապաշտ կամ կռապարիշտ ՍԳր. կռատուն (նոր բառ). կռածոյ ՍԳր. կռած Ամբ. բ. 19. կռան «մուրճ (իբր գործիք կռելու)» Վեցօր. գ. էջ 48. Փարպ. կռանագործ Ագաթ. կռանակուռ Եղիշ. յես. 172. կռանել Պրպմ. անկուր «ան-կոխ (ճամբայ)» Փիլ. Լմբ. յայտ. էջ 11. եր-կաթակուռ Պիտ. Յհ. կթ. երդմնակուռ ժղ. հռոմկլ. թևակուռ Ագաթ. պատկերակուռ Ոսկ. մ. գ. 7. մարմարակուռ Ոսկ. մ. բ. 25. իւրեանցակուռ Բուղ. խաւարակուռ Զենոբ. կաճակուռ Վրդ. պտմ. կարծրակուռ Մագ. ոսկիակուռ Կոչ. 20. քարկուռ կամ քարա-կուռ նորագիւտ Բ. մնաց. իդ. 12. Մծբ. որ և քարկռի Ա. մակ. ժգ. 27. կուռվիզ «ամուր՝ ուժեղ վիզ ունեցող» (չունի ԱԲ) Մխ. այրիվ. էջ 39։
Անկուռ է առաքինութեանն ճանապարհ, եւ կուռ եւ կոխ՝ չարութեանն. (վասն բազմաց գնալոյ ընդ այն). (Փիլ. այլաբ.։ Եւ ի լաւ կողմն առեալ՝ որպէս Արահետ. անքոյթ, ասի.)
grain, seed;
bait, food;
cf. Կորիզ;
to feed its young birds or chickens, to put into their beaks.
• ՓՈԽ.-Ատանայի թրքախօս հայերն ունին կտիկ «բամբակի կտորիկ մը՝ ուր մէկ կամ աւելի կուտեր կը պարունակուին», քիւթլիւ «կորիղոտ բամբակ» (կուտ>քիւթ+թրք. [arabic word] «-աւոր»). երկուսն էլ անցել են նոյն տեղի տաճկաց և տաճկախօս յունաց լեզուին (Ա-րևելք 1888 նոյ. 9)։
Պատառ կլորեալ որպէս հաւոյ ձագի կուտ. (Մխ. ապար.։)
fish-hook, fishing-line;
line, rod;
spur;
hook, crook;
nosering;
shin-bone, tibia;
— ընկենուլ, to throw a hook, to cast a line.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'jpti ձևից՝ p-ի անկումով և t-ի սովորական թաւացումով յառաջացած. հնխ. g2jpti-
Կարթիւք պարածածկեն զմահացու դեղս։ Կարթ ընդ ճակատն վարեալ. (Մագ. ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ը։)
ԿԱՐԹ σκέλος crus, crura κνήμη tibia. կարթաձեւ կամ ճանկաձեւ մասն կրնկանց ոտից թռչնոց եւ այլոց կենդանեաց. եւ ընդհանրապէս կրուկն. սրունք, գարշապարք, ջիլք ոտից. ոտք. յօդք.
carbuncle, ruby.
• = Արշակունեան պհլ. *karkaδan ձևից փոխառեալ։ Այս բառը թէև չէ աւանդուած, բայց հաստատւում է մի կողմից հայերենի և միւս կողմից արաբ. [arabic word] ︎ karkand «հը-րագոյն մի ակն», ❇ [arabic word] Karkahan, [arabic word] ︎ karkahān «մեղեսիկ» բառերի միջոցով, որոնք նոյնպէս նրանից են փոխա-ռեաւ։ Ըստ Laufer, որ բառիս ծագման վրայ ունի մի առանձին յօդուած (MSL 22, 43-46), այս քարի հայրենիքն է Յեյլոն կղզին երով և բոլորի աղբիւրն է սանս. [other alphabet] karketana, որից յառաջացել են պրակրիտ kakkeraa, թիբեթ և մոնգոլ. kekeru։ Նատ հին ժամանակ բառը անցել է Պարսկաստան և տուել արշակունեան *karkaδan ձևը։ Սրա-նից պէտք է բաժանել յն. χαλϰηδών (գոր-ծածուած է Յայտ. իա. 19, որ մեր թարգմա-նութեան մէջ եղել է պղնձագոյն. ծագում է Բիւթանիոյ Քաղկեդոն քաղաքի անունից) և ϰαρχηδόνιοσ որ Կարքեդոնի անունից է ծագում։ Վերջին յոյն բառից է ծագում ա-սոր. [syriac word] ❇ qarkeδnā, թերևս և հր. [hebrew word] karkdō̄n։ Նոյն յունարէն ձե-ւերից են ծագում նաև լտ. calchedonius և гarchedonius։ Կարկեհանը մեծ ընդունելու-թիւն չգտնելով՝ վաճառականութեան մէջ փնտռուած առարկայ չդարձաւ։ Այս քարը անծանօթ է Չինացոց. իբրև գրական փո-խառութիւն է յիշւում թիբեթերէնի և մոնղո-լերէնի մէջ, և միայն հայերէնն ու արա-բերէնն են, որ նրա յիշատակը պահում են։-Հիւբշ. 167, 512։
Արարից կարկեհանեայ զապարանս քո. (Ոսկ. ես.։)
axe, hatchet.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ). «տապար, փայտատ» Ա. թագ. ժգ. 21. Եղիշ. Արծր. որից կացնաւոր Վրդն. ծն. կացնակ (փոքր կացին» (նորագիւտ բառ) Առաք. պտմ. 124. Աղթամ. 118. կացնահարութիւն (նոր բառ). կայ նաև գործիական կացնեաւ հոլովաձևը՝ Բուզ. Գ. ժ, որ ենթադրում է *կացնի ուղղականը։
(լծ. յն. աքսինի). (ա՛յլ է եւ Աքցան). ἁξίνη securis. Փայտատ. տապար. (լտ. սեգու՛րիս, որ եւ հյ. ՍԱԿՐ)
Ձեռք մեր փապարեալ են ի կացնի. (Եղիշ. ՟Ը։)
partridge;
մրոտն —, red-legged -;
ձագ —ու, young -;
cf. Կաքաւք.
• . ու հլ. (աւելի յետին են ի-ա, ո հլ.) «կաքաւ թռչունը» Երեմ. ժե. 11. Վեցօր. 163. նմանութեամբ «մի տեսակ պար» Ոսկ. յհ. ա. տիմ. և եբր. այս վերջին նշանակու-թեամբ են բոլոր ածանցները. ինչ. կաքաւել «պարել, ոստոստել» ՍԳր. կաքաւեցուցանել Գ. մակ. բ. 14. կաքաւիչ ՍԳր. Ոսկ. եփես կաքաւանք Փիլ. աչակաքաւ Սիսիան. կաքա-ւաձև Եփր. թգ. 393. Ոսկ. լհ. ա. 1. կաքա-ւարան Փիլ.-(իսկ շնակաքաւ Պտմ. աղէքս. 142 ձևի դէմ ՆՀԲ ունի շնակաքիք «շան ռա-օեր ունեցող»)։
• -Բառես հետ նոյն են ասոր. [syriac word] qaq-qəwā, [syriac word] qaqqəwānā «կաքաւ», յն. ϰαϰϰαβη «կաքաւ», ϰαϰϰαβίζω, ϰαϰϰάζω «կաքաւի կարկաչելը», լտ. cacabo «կաքաւի կարկաչելը»։ Ըստ հնդևրոպագէտների յն. և լտ. բառերը հնդևրոպական բնաձայն բառեր են և կցւում են լտ. cacillo «հաւի կարևա-չել», հբգ. gackizon, գերմ. gackern «ա-ծող հաւի կարկաչելը», հսլ. kokotú «աք-լոր», kokos, kokoša «հաւ», ռուս. кокотать «հաւի կարկաչելը», ֆրանս. čoq, դան. kok, շվէդ. kokk, հհիւս. kokr «աքլոր». սանս-kukkubha «փասեան» ևն ձևերին (Walde, էջ 104, Boisacq 395, Pokorny 1, 455, Ber-neker 540)։ Ասորի բառը բնիկ սեմական չէ, որովհետև չի՛ երևում ուրիշ սեմական լեզուներում։ Այս պարագային կարող ենք երկու մեկնութիւն տալ. կա՛մ ասորի բառը ւունարէնից փոխառեալ և յետոյ էլ հայերէ-նին է անցած, և կամ ընդհակառակը հայ բառը բնիկ է, ցեղակից վերի հնդևրոպական ձևերին, իսկ ասորին փոխառեալ է հայերէ-նից։ Բնիկ լինելուն կողմնակից պիտի լի-նէին Հայաստանի մէջ պատուական կաքաւ-ների առատութիւնը և Հայոց մէջ զարգացած կաքաւի որսորդութիւնը։ Բայց այս պարա-գային, յն. և լտ. ձևերի դէմ ունենալու էինք գոնէ հյ. *քաքաւ. հետևաբար աւելի ճիշտ է առաջին ենթադրութիւնը, այն է ասորին դնել փոխառեալ յունարէնից և հայերէնը փոխա-ռեալ ասորերէնից։-(Վերի ձևերի հետ կապ չունին պրս. [arabic word] kabk, քրդ. ❇ kev (կամ kaw ոստ Beidar. Gram. Kurde, էջ 70), արաբ. [arabic word] qabj (փոխառեալ պարսկերէ-նից. տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 433), աֆղան. kabk, բելուճ. kabg հոմա-նիշները, որոնք Horn, էջ 187 կցում է սանս. kapinǰala-«gelinotte թռչունը» և բելուճ. kapinjar «կաքաւ» բառերին։-Վրաց. კააბი կակաբի և թուշ. კ︎ կակաբ «կաքաւ» փոխառեալ են յունարէնից)։-Հիւբշ. 307։
• ՆՀԲ կաքաւ թռչունի դէմ դնում է պրս. [arabic word] čakāv «արտոյտ», թրք. keklik և եբր. qōre «կաքաւ», որոնք մեր բառի հետ նմանութիւն չունին, իսկ կաքաւ «պար» ձևի դէմ յիշում է պրս. [arabic word] kākāv «մի տեսակ երախայական խաղ», որ նշանակութեամբ չի յարմար-ւում։ Մ. Մսերեան, Ճռաքաղ Գ. էջ 104 մեկնում է «կագող հաւ»։-Lag, Ges. Abhd. 50 ասորի և յոյն ձևերի հետ է համեմատում։ Muller SWAW 78, 430 ռաս. քաֆ, քաֆտոն «պարել», քրդ. kev «ցատկել» ձևերի հետ դնում է կաքաւ «պար»։ Տէրվ. Altarm. 33 պրս. cakav և յն. ϰαϰϰαβη։ Հիւնք. կաքաւել =պրս. kakāv։ Հիւբշ. 307 կցելով ասորի, յոյն և պրս. ձևերին, փոխառեալ է դնում ասորուց, առանց որևէ բացատրութեան։
պ. չէքեավ, ջէկեաւ. թ. քէքլիք. եբր. քօրրէ. πέρδιξ perdix. Թռչուն ոստոստօղ՝ մոխրագոյն ճանճկէն՝ կարմրակտուց, եւ կարմիր ոտիւք, փափկամիս, ի չափ պարարտ աղաւնոյ, եւ նման լորամարգի.
ԿԱՔԱՒՔ, կամ ԿԱՔԱՒ. ὅρχησις, χορός saltatio, chorea, tripudium. Խաղ ոստոստելոյ. Կայթ. պար. (կա՛յ եւ պրս. քեաքեավ ՝ անուն խաղոյ առ տղայս) որ եւ Կաքաւանք, Կաքաւումն.
Խառնեալ են կաքաւք պարուց (դիւաց) ընդ աշխարանս (մեռելոց յանչափս). (Եփր. ննջ.։)
Զպարսն պարեալ, եւ զկաքաւն յօրինեալ։ Հնչմունք եւ կայթմունք եւ կաքաւք զինուց նոցա. (Յհ. կթ.։)
dance, ball, ballet.
• . ու հլ. (աւելի յետին են ի-ա, ո հլ.) «կաքաւ թռչունը» Երեմ. ժե. 11. Վեցօր. 163. նմանութեամբ «մի տեսակ պար» Ոսկ. յհ. ա. տիմ. և եբր. այս վերջին նշանակու-թեամբ են բոլոր ածանցները. ինչ. կաքաւել «պարել, ոստոստել» ՍԳր. կաքաւեցուցանել Գ. մակ. բ. 14. կաքաւիչ ՍԳր. Ոսկ. եփես կաքաւանք Փիլ. աչակաքաւ Սիսիան. կաքա-ւաձև Եփր. թգ. 393. Ոսկ. լհ. ա. 1. կաքա-ւարան Փիլ.-(իսկ շնակաքաւ Պտմ. աղէքս. 142 ձևի դէմ ՆՀԲ ունի շնակաքիք «շան ռա-օեր ունեցող»)։
• -Բառես հետ նոյն են ասոր. [syriac word] qaq-qəwā, [syriac word] qaqqəwānā «կաքաւ», յն. ϰαϰϰαβη «կաքաւ», ϰαϰϰαβίζω, ϰαϰϰάζω «կաքաւի կարկաչելը», լտ. cacabo «կաքաւի կարկաչելը»։ Ըստ հնդևրոպագէտների յն. և լտ. բառերը հնդևրոպական բնաձայն բառեր են և կցւում են լտ. cacillo «հաւի կարևա-չել», հբգ. gackizon, գերմ. gackern «ա-ծող հաւի կարկաչելը», հսլ. kokotú «աք-լոր», kokos, kokoša «հաւ», ռուս. кокотать «հաւի կարկաչելը», ֆրանս. čoq, դան. kok, շվէդ. kokk, հհիւս. kokr «աքլոր». սանս-kukkubha «փասեան» ևն ձևերին (Walde, էջ 104, Boisacq 395, Pokorny 1, 455, Ber-neker 540)։ Ասորի բառը բնիկ սեմական չէ, որովհետև չի՛ երևում ուրիշ սեմական լեզուներում։ Այս պարագային կարող ենք երկու մեկնութիւն տալ. կա՛մ ասորի բառը ւունարէնից փոխառեալ և յետոյ էլ հայերէ-նին է անցած, և կամ ընդհակառակը հայ բառը բնիկ է, ցեղակից վերի հնդևրոպական ձևերին, իսկ ասորին փոխառեալ է հայերէ-նից։ Բնիկ լինելուն կողմնակից պիտի լի-նէին Հայաստանի մէջ պատուական կաքաւ-ների առատութիւնը և Հայոց մէջ զարգացած կաքաւի որսորդութիւնը։ Բայց այս պարա-գային, յն. և լտ. ձևերի դէմ ունենալու էինք գոնէ հյ. *քաքաւ. հետևաբար աւելի ճիշտ է առաջին ենթադրութիւնը, այն է ասորին դնել փոխառեալ յունարէնից և հայերէնը փոխա-ռեալ ասորերէնից։-(Վերի ձևերի հետ կապ չունին պրս. [arabic word] kabk, քրդ. ❇ kev (կամ kaw ոստ Beidar. Gram. Kurde, էջ 70), արաբ. [arabic word] qabj (փոխառեալ պարսկերէ-նից. տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 433), աֆղան. kabk, բելուճ. kabg հոմա-նիշները, որոնք Horn, էջ 187 կցում է սանս. kapinǰala-«gelinotte թռչունը» և բելուճ. kapinjar «կաքաւ» բառերին։-Վրաց. კააბი կակաբի և թուշ. კ︎ կակաբ «կաքաւ» փոխառեալ են յունարէնից)։-Հիւբշ. 307։
• ՆՀԲ կաքաւ թռչունի դէմ դնում է պրս. [arabic word] čakāv «արտոյտ», թրք. keklik և եբր. qōre «կաքաւ», որոնք մեր բառի հետ նմանութիւն չունին, իսկ կաքաւ «պար» ձևի դէմ յիշում է պրս. [arabic word] kākāv «մի տեսակ երախայական խաղ», որ նշանակութեամբ չի յարմար-ւում։ Մ. Մսերեան, Ճռաքաղ Գ. էջ 104 մեկնում է «կագող հաւ»։-Lag, Ges. Abhd. 50 ասորի և յոյն ձևերի հետ է համեմատում։ Muller SWAW 78, 430 ռաս. քաֆ, քաֆտոն «պարել», քրդ. kev «ցատկել» ձևերի հետ դնում է կաքաւ «պար»։ Տէրվ. Altarm. 33 պրս. cakav և յն. ϰαϰϰαβη։ Հիւնք. կաքաւել =պրս. kakāv։ Հիւբշ. 307 կցելով ասորի, յոյն և պրս. ձևերին, փոխառեալ է դնում ասորուց, առանց որևէ բացատրութեան։
պ. չէքեավ, ջէկեաւ. թ. քէքլիք. եբր. քօրրէ. πέρδιξ perdix. Թռչուն ոստոստօղ՝ մոխրագոյն ճանճկէն՝ կարմրակտուց, եւ կարմիր ոտիւք, փափկամիս, ի չափ պարարտ աղաւնոյ, եւ նման լորամարգի.
ԿԱՔԱՒՔ, կամ ԿԱՔԱՒ. ὅρχησις, χορός saltatio, chorea, tripudium. Խաղ ոստոստելոյ. Կայթ. պար. (կա՛յ եւ պրս. քեաքեավ ՝ անուն խաղոյ առ տղայս) որ եւ Կաքաւանք, Կաքաւումն.
Խառնեալ են կաքաւք պարուց (դիւաց) ընդ աշխարանս (մեռելոց յանչափս). (Եփր. ննջ.։)
Զպարսն պարեալ, եւ զկաքաւն յօրինեալ։ Հնչմունք եւ կայթմունք եւ կաքաւք զինուց նոցա. (Յհ. կթ.։)
feigned, dissembled, false, counterfeit, sham, fictitious, artificial, factitious;
affected, prim, finical;
• «շինծու, ձևացեալ, սուտ». առան-ձին չէ գործածուած հին լեզուի մէջ, բայց արդի գրականում շատ է գործածական. ո-րից են կեղծս ի կեղծս «պէսպէս սուտ կեր-պարանքներով» Եզն. կեղծիք «կեղծաւորու-թիւն, պատրանք, խաբէութիւն» Եզն. Ոսկ. մ. ա. 6. և յհ. ա. I. կեղծաւոր ՍԳր. Վեզօր. կեղծաւորակից Ոսկ. մտթ. և գաղ. կեղծա-տրիլ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 8. կեղծաւորութիւն ՍԳր. անկեղծաւոր Ա. տիմ. ա. 5. անկեղծիկ Ոսկ. ա. տիմ։-Նոր բառեր են կեղծամ (<*կեղծածամ), կեղծարար, կեղծմաշկ, ան-կեղծօրէն, կեղծել ևն։-Կեղծ բառի բուն նը-շանակութիւնն է «ձև», ինչպէս յալտնի երե-ւում է կեղծս ի կեղծս ասացուածի մէջ։ Այս նախնական նշանակութիւնը պահած է նոյն բառի բացասականը՝ տկեղծ «տձև, անձև, անկազմակերպ» Ոսկ. եբր. 492 (Վասն տկեղծ հասակի), մեկնուած «դժուարատե-սակ կամ թերատեսակ» Բառ. երեմ. 312, սխալ գրչութեամբ էլ տգեղծ «անշնորհք, ան-վայելուչ» Առակ. իե. 26 (յն. ἀϰοσμον «ան-կարգ, անպատշաճ»), Վրք. հց. Ա. 4. Լմբ. իմ. Ոսկ. բ. տիմ. 209, հռովմ. 360, Վրք. և վկ. Ա. 139, որ և «վախկոտ, անարի» Մանդ. 217 (տգեղծ ի մարտի)։ -Արմատի երկ, րորդ ձևն է խեղծ, որ առանձին չէ գործա-ծուած և կայ միայն տ բացասականով. այս-պէս՝ տխեղծ «տձև, անկազմ, տգեղ» Ոսկ. ես. և եբր. Փարպ. «անկատար տիօք, տհաս» Ոսկ. մ. բ. 2. տխեղծութիւն Ոսկ. մ. ա. 17. տխեղծանալ Պիտ. անտխեղծ կամ անտխիղծ Երգ. ը. վերջ. Նար. սխալմամբ գրուած տհեղծ Լաստ։-Սրանց հետ նոյն է նաև տկեղտ, որ մէկ անգամ գործածուած է Ոսկ. պօղ. Բ. 494 (Մարթի ի մանկութեանն զծերութեան միտս ունել, որպէս ծերք ի ծե-րութեան խակք իցեն և տկեղտ).-այս բա-ռը Վարդանեան ՀԱ 1914, 742 սրբագրում է տկեղծ, բայց եթէ ճիշտ է տկեղտ ձևը, կարող է ներկայացնել աւելի նախնական մի ձև, *կեղտ փոխանակ կեղծ. հմմտ. պարձ-հպարտ ևն։
• ՆՀԲ «լծ. ընդ եղծ, զեղծ կամ գեղ եղծ, ստեղծ»։ Ս. Վ. Պարոնեան, Արև. մամ 188Ո. 552 եղծ բառից։ Հիւնք. եղծանիլ բայից։ Meillet MSL 10, 278 համարում է ծ յաւելուածով կազմուած կեղ արմատից, որ գտնում է կեղա-կարծ բառի մէջ (իբր կեղծակարծ)։ Bugge KZ 32, 51 հիռլ. celg «խորա-մանկութիւն», ն. գաէլ. čealg «կեղծա-ւորութիւն» բառերի հետ։ (Այս մեկնու-թիւնը ընդունում են Berneker 166 և
ԿԵՂԾՔ ից, իւք. cf. ԿԵՂԾԻՔ։ Ուստի ԿԵՂԾՍ Ի ԿԵՂԾՍ, իբր մ. նշանակէ, Պէսպէս սուտ կերպարանօք՝ առ աչս երեւութացեալ. Սուտ կամ շինծու կերպարանքով.
outlay, expenditure;
cost;
expense;
consumption;
waste, damage;
sale;
մանր —ք, trifling expenses;
տարապարտ՝ աւելորդ —ք, useless, superflous, exhorbitant expenses;
առանց ծախուց, gratis;
սակաւ ծախիւք, at a slight cost, cheap;
—իւք իմովք, ազգին, բարեկամին, at my, at the nation, at his friends cost or expense;
ծախս առնել, առնել —ս մեծամեծս, to expend;
to make great expenses, to spend a great deal;
to live in great stile.
• , ի, ո հլ. (ըստ ՆՀԲ նաև ու հլ. բայց առանց վկայութեան. գործածւում է մանա-ւանդ անեզաբար) «ծախք, ծախսուած դրամ՝ գումար» ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. ժռ. և մ. ա-18. Եղիշ. «վատնում, սպառում, մի բանի գործածուելով վերջանալը» ՍԳր. Կորիւն. Ոսկ. յհ. ա. 3. ռամկական առումով «վա-ճառում, վաճառք» Նչ. եզեկ. Մխ. դտ. (ի-մաստե զարգացման համար հմմտ. մռառ գասաղեբա «ծախսել. 2. վաճառել»). որից ծախել «դրամը մի բանի վրայ ծախսել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Ագաթ. «վատնել, սպառել, վերջացնել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. Կորիւն, «վաճառել» Ոսկ. յհ. ա. 22. բ. 14. Վրք. հց. Լմբ. իմ. ծախումն Եզն. ծախիչ ՍԳր. Եզն. մարդածախ Թուոց ժգ. 33. մեծածախ Ասող. Տաղ. բազմածախ Յհ. կթ. Նար. գազանա-ծախ Մագ. դիւրածախ Իմ. ժթ. 20. Ոսկ. յհ. ա. 20. եզնածախ «եզ ծախող» Մխ. ապար. հազծախ «հացավաճառ» Վրդ. առ. 203 անծախ Ոսկ. մ. ա. 20 և Կողոս. անծախա-կան Ոսկ. ես. անծախող «ժլատ, կծծի» Ա-րիստ. առաք։ Արդի գրական լեզւում յա-տուկ զանազանութեամբ ձևացել են ծախել «վաճառել» և ծախսել «վատնել», որից էլ ծախսարար ևն։
laugh, laughter, laughing;
derision, mockery, raillery, banter;
sneer;
— առնել, դնել, հեղուլ, to laugh;
to joke, to jest;
to laugh at, to scorn, to deride, to make sport of, to ridicule;
— լինել՝ կալ՝ մնալ, to be laughed at, derided, ridiculed, made a jest of, to make oneself the laughing-stock of;
— առնել զոք յայտ յանդիման, to scorn, to deride one to his face;
զծաղու գալ, ի — հատանիլ, to laugh, to hurst out laughing, to suffocate with laughter;
cf. Ծանակ.
• , սեռ. -ղու (յետնաբար նաև -ղեր *ճխ. էջ 248, Ոսկ. յհ. ա. 36, էջ 369, նաև ծաղրու) «ծիծաղ, խնդալը, ուրախութիւն. 2. վրան խնդալը, ծանականք. 3. վրան խնդա-լու բան» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և յհ. ոճով ասւում է ծաղր առնել «վրան խնդալ, ծաղրել» ՍԳր. ծաղր լինել կամ կալ «ծաղրելի դառնալ» ՍԳր. որից ծաղրել Փարպ. Խոր. ծաղրալից Իմ. ժէ. 8. ծաղրախառն Եւագր. ծաղրածու Ոսկ. մ. և Եփես. ծաղրական Ոսկ. յհ. ա. 19, 23. ծաղրասէր Սարգ. ծաղրերես «խըն-դումերես, ուրախ դէմքով» (չունի ՆՀԲ) Յայսմ. յնվ. 1 (այր մի... ծաղրերես և թը-խամորթ). Յկ. կր. էջ 16. քաղցրածաղր «քաղցրաժպիտ» Տեսիլ դան. 134 (նորա-գիւտ բառ).-նոր բառեր են ծաղրարանու-թիւն, ծաղրալի, ծաղրելի, ծաղրանկար, ծաղրանկարիչ, ծաղրաթերթ, ծաղրաբանա-կան ևն։-Բառիս բուն արմատն է՝ ծաղ, որի վրայ աւելացել է ր մասնիկը (հմմտա-մեղր)։ Պարզական ծաղ ձևը պահում են ծիծաղ, ծաղել «ծաղրել» ՀՀԲ, ծաղկու «ծաղ-րածու» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. ծաղբաստ «ծաղ-րելի» ՋԲ (եթէ սակայն վստահելի են այն ձևերը)։ Պարզ արմատի կրկնաւորն է ծի-ձաղ (<*ծէծաղ) «ժպիտ, վրան խնդալր, ծաղր». գործածական է միայն գաւառա-կաններում և արդի գրականում. որից ծի-ձաղիլ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Վեցօր. Ոսկ. յհ. ռ. 17. (բուն իմաստն է «ծաղրել». նշանա-կութիւնը ճշտելու համար հմմտ. Վրք. հց. Բ. 150 «Ոչ ժպտեցայ, այլ ծիծաղեցայ ընդ անկարութիւն վատութեան ձերոյ». որի դէմ միւս խմբագրութիւնն ունի «Ո՛չ ծիծաղեցաւ աւ այպն արարի»). ծիծաղկոտ Ոսկ. մ. ա Բ. ծիծաղեցուցանել Վրք. հց. ծիծաղական Պորփ. Սահմ. ծիծաղանք Պղատ. օրին. «ե-դածիծաղ Նար. առաք. բազմածիծաղելի Նիւս. բն. ծիծաղուն, ծիծաղաշարժ (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ. բառ. հնխ. արմատն է g'el-ռո ունէր նաև g'ol-և g'l-ձայնդարձները. առաջինից են ծագում յն. γελάω «ծիծաղիմ», γελασ-τός «ծիծաղելի», γέλος, γέλως «ծիծաղ, ծաղը», γελανὴς «ուրախ». վերջի-նից է ծագում հյ. ծաղ-ր, ինչպէս և յն. γαλήνη «ծովի անդորրութիւնը», γαληός «պարզ, անդորր, հանդարտ» (Boisacq 140, 143, Walde 332, Pokorny 1, 623)։ Հնդև-րոպական նախալեզուի սովորութեան հա-մեմատ g'el-արմատի ձայնաւորը վերածե-լով oi, կազմուած է սաստկական կրկնաւոր g'oi-g'el-, g'oi-g'l-, որից հայ. *δէծաղ> ծիծաղ։ (Կրկնաւորի այս ձևի վրայ տես Meillet MSL 12, 216-8. իսկ ծիծաղ ձևի կրկնութեան վրայ յատկապէս՝ տե՛ս Meil-let MSL 13, 375)։-Հիւբշ. 455։
Այդ հպարտութեան եւ ամբարտաւանութեան իրք են, եւ ծաղեր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։)
ԾԱՂՐ ԱՌՆԵԼ. γελάομαι, γελοιάζω, ἑκγελάω, καταγελάομαι derideo, erideo, irrideo ἑμπαίζω ludo, iludo χλευάζω subsanno. Ծաղրել. ծիծաղիլ. այպն առնել. խաղ առնել. կատակել. ուրիշի վերայ խնտալ .... հյց. խնդ. տե՛ս (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 7։ ՟Խ՟Ա. 20։ Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 1։ ՟Ա. Եզր. ՟Ա. 51։ Նեեմ. ՟Ա. 19։ ՟Դ. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 27։ Իմ. ՟Ե. 5։ ՟Ժ՟Ա. 15։ Մտթ. ՟Բ. 24. 6։ Եւ պարառ. խնդ.)
heavy, weighty;
massive, voluminous, great;
difficult, bard, onerous, laborious;
disagreeable, troublesome, importunate;
grievous, serious, preponderating;
sluggish, tardy, dull;
hard (of hearing);
strong, rank;
grave;
— քուն, deep sleep;
— կերակուր, indigestible food;
— շունչ, bad breath;
— հարուած, violent blow;
— կին, woman with child;
ծանունս սխալել, to be greatly mistaken;
ծանունս լսել, to give no ear, to pretend not to hear;
— թուիլ, to take ill, to be displeased, angry, enraged;
մի ինչ — թուեսցի քեզ, do not take it ill, do not be displeased;
— է քեզ բանգ այդ, the thing is above your ability;
— է ինձ, that is a heavy sacrifice for me;
թողէք զ— օրինացն, yon have omitted the weightier matters of the law;
heavily;
grievously;
deeply;
vigorously;
seriously;
painfully.
• ԳՒՌ.-Պլ. ձանրը, ձանրը, ձարը, Զթ. ձօնրը, ձոնրը, Ալշ. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Վն. Տփ. ծա՛նդըր, Գոր. ծա՛նդրը, Ախց. Կր. ծանտր, Սլմ. ծա՛նդըռ. Տիգ. ձանդր, Սչ. ձա՛նդրը, Ննխ. ձա՛ն-դըռ, Ագլ. ծո՛ւնդըր, Հմշ. ձօնդրը. Ռ. Սեբ. ձա՛նյը, Խրբ. ձայր, Պրտ. ձայրը, Ասլ. ձէօ՝րյը, Հճ. ձօր, ձօրը, Ակն. ձօլը։ Գաւա-ռականների մէջ գործածւում է նաև նոր ի-մաստներով. ինչպէս՝ «դժուար, լուրջ, խուլ, վիրաւորական, թանկ, յղի, մի քիչ նեխու-ած». որոնց համար հմմտ. արաբ. [arabic word] ϑaql «ծանր. 2. յղի. 3. ականջը խուլ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 154), թրք. [arabic word] aγer «ծանր, լուրջ, մի քիչ հոտած, խուլ» ևն։ Նոր բառեր են ծանրաբան «ծանր գործ», ծան-րագոգոթ, ծանրած, ծանրոց, ծանրանց, ծանրապար, ծանրկեկ, ծանրքաշ, ծանրոտք «յղի» (հմմտ. Առաք. պտմ. 356. Կանայք յղիք և ծանրոտք) ևն։
Ըստ փարիսեցւոյն՝ ծանուն (կամ ծանոյն) այնորիկ եւ հպարտացելոյն. (Բրս. արբեց.։)
Ծանր պարծանք նորա այն են, արիւնն որ նշանակեցաւ ի վերայ դրանց նոցա։ (Եփր. ել։)
apricot;
abricotier.
• (ոստ ՆՀԲ ռ, ի-ա հլ. բայց ա-ռանց վկայութեան) «ծիրան պտուղը, միշ-միշ, պարկուկ» Մ. առակ. Վստկ. Բժշ. (ու-բիշ լեզուներով կոչւում է «հայկական սա-լոր կամ խնձոր». այսպէս լտ. armeniacum. իտալ. armellino, արաբ. [arabic word] (︎, tuffāh-al-armani «հայկական խնձոր». գի-տական բուսաբանական անունն է prunus armeniaca «հայկական սալոր»)։ Թէև ծի-րան բառի գործածութիւնը շատ նոր է, բայց անշուշտ ամենահին ժամանակն էլ կար. ո-րովհետև ունինք նրանից ծիրանի «ծիրանե-գոյն կարմիր. 2. ծիրանի ներկ տուող մի խեցեմորթ. 3. ծիրանեգոյն ընտիր զգեստ» ՍԳր. Վեցօր. Կոչ. ծիրանակիր Մծբ. ծիրա-նածին Ագաթ. ծիրանաներկ Եւս. պտմ. ծի-րանավաճառ Գծ. ժզ. 4. Ոսկ. մ. բ. 18. ծի-րանացուցեալ Ոսկ. մտթ. ծիրանաւոր Ոսկ. մ. բ. 22. ծիրանափառ Ագաթ. Կորիւն. ծի-րանեզարդ Եւագր. ծիրանեկիր Կոչ. բոլորա-ծիրան Պտմ. աղէքս. եզրածիրանի Ես. գ. 22. միջնածիրանի Ես. գ. 22. զուգածիրանի Նար. խչ. շուրջծիրանացեալ Բրս. հց. և այլն։
ԾԻՐԱՆ ասի եւ ծառն՝ կամ Ծիրանի ծառ. զոր չէ պարտ շփոթել ընդ բառն Ծիրանի, յորմէ են յաջորդ ածանցք բարդութեանց։
form, figure, shape, cut, fashion, make;
aspect, look, appearance, air, deportment;
կերպս ի կերպս, in many shapes or forms;
in many ways, diverse;
կերպս ի կերպս լինել, to assume a borrowed shape or appearance, to be disguised, dissembled or concealed;
ի կերպս կերպս առնել, to transform into various shapes.
• . ի հլ. «տարազ, եղանակ, ձև. ո-րակ, որպիսութիւն» Արիստ. Նիւս. բն Պորփ. «երես, դէմք, անձնաւորութիւն» Նար. «սեռ, տեսակ» Ոսկ. յհ, բ. 13. որից կերպս ի կերպս «այլևայլ ձևերով» Մծբ. Ագաթ, Եփր. բ. կոր. և եբր. Եւս. պտմ. կերպակերպ Կորիւն. Ագաթ. կերպարան (մանաւանը անե-զական) «դէմք, արտաքին տեսք» ՍԳր. Սե-բեր. «երևակայական տեսիլ, աչքի եռևա ռած ռան» Եւս. պտմ. Ոսկ. լհ. ա. 13, 36. կերպարանակից ՍԳր. կերպարանաւոր Վե-ցօր. Եզն. կերպարանափոխ Ոսկ. մ. ա. 16 կերպարանել Ես. խ. 19. լուսակերպ Եւագր. իգակերպ Եզն. գիշերակերպ Կոչ. գազանա-կերպ Ոսկ. մ. բ. 24. կայսերակերպ Ագաթ. սքանչելակերպ Ագաթ. կենդանակերպ Շիր. թշնամանակերպ Փարպ. բիւրակերպ Ոսկ, յհ. ա. 28. բազմակերպ Կոչ. անկերպարան Իմ. ժա. 18. Եզն. երկկերպի Եւս. քր. ձիւ-նակերպիկ Շիր. մետաղակերպ, կերպարա-նափոխութիւն (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. ❇ 9 kerp «մարմին, ձև, կերպ» բառից սրա հետ նոյն է զնդ. ❇ kəhrp-(եզ. ուղ. kerefs) «մարմին, երևոյթ, կեր-պարան», որի հնդևրոպական միւս ցեղա-կիցներն են (Pokorny 1, 486), լտ. corpus «մարմին», սանս. kfp-«կերպարանք, գե-ղեցկութիւն», հբգ. hrêf, անգսք. hrii «փոր, արգանդ» և հյ. որովայն (տե՛ս այս բա-ռը)։-Հիւբշ. 168։
• kəhrpəm։ Justi, Zendsp. 85 զնդ. kəhrp-ձևի տակ՝ սանս. kalpa, պրս. kalbūt «կաղապար» ևն ձևերի դէմ։ Հիւբշ. KZ 23, 20 լտ. corpus։ Տէրվ. Al-tarm. 101 զնդ. kəhrpa։ Նոյնը նաև Boрp, Gram. comp. 4, 358։ Ս. Վ. Պարո-նեան, Արև. մամ. 1880, 552 երմն բա-ռից։ Canini, Et. étym. 198 անզլ. garb, իտալ. garbo «կերպ, ձև»։ Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 սանս. կարպա (?)։ Müller WZKM 5, 263 պրս. [arabic word] kalib «կաղապար»! Հիւնք. պատկեր բառից։ Մառ ЗВО KIx, 0159 և Kx. 109, 150 վրաց. ղմերթի, սվան. ղեր-բեր, լազ. ղորմոթի, մինգր. ղորոնթի «աստուած» բառերի հետ՝ յաբեթական ղրպ արմատից, որին կցում է արաբ [arabic word] sanam, եբր. [hebrew word] selem. ա-սոր. [syriac word] salmā «կուռք» և քրդ չէլէբ «Աստուած», չէլէբի «տէր»։
• ԳՒՌ.-Կերպ բառը գիտեն Ջղ. կերպ, Կր. նէրպ, Սչ. գերբ, Տիգ. գէրբ, Ննխ. գէրբ «շէնք-շնորհք», որից կերպին Ջղ. «կանո-նաւոր ձևով», կերպը մտնել Տ. «համոզել»։-Չրականից փոխառութեամբ՝ Ջղ. Սլմ. կեր-պարանք, Ախց. Երև. Կր. Շմ. կէրպարանք, Սչ. գերբարանք, Ալշ. Մշ. կէրբարանք, Խրբ. Պլ. Սեբ. Ննխ. գերբարանք, Տիգ. գէրբm-րmնք, Մկ. կիրպmրանք, Զթ. գէյբայօնք. զէրբարոնք։
Գոյացական տեսակ. բնութիւն. որ եւ ԿԵՐՊԱԿԱՆ ասի, եւ ԻՍԿՈՒԹԻՒՆ. որպէս եւ Դիտակ՝ կամ կերպարան երեւելի արտաքուստ. էոզ, զաթ, թապիաթ, եւ ճէմալ, սուրէթ.
Տեսանէր զկերպարանն հօր ի կերպի ադամայ տեսեալ յաթոռ փառաց. (Ժմ.։)
Ի ԿԵՐՊՍ ԿԵՐՊՍ. ԿԵՐՊՍ ԿԵՐՊՍ, եւ այլն. Ի պէսպէս կերպարանս. ազգի ազգի նմանութեամբք կամ երեւութիւք. կերպ կերպ ձեւանալով.
այսինքն զխարդախ կերպարանափոխութիւն. յն. παλιμβωλία, versutia.
act of milking;
milk, milk-diet;
emulsion;
—ք, the vintage.
• ՆՀԲ երկուսին էլ լծորդ է դնում կաթն։ Հիւնք. կաթն բառից է հանում։ Այսպէս նաև Pedersen Նպաստ 12, որ մերժած եմ ՀԱ 1904, 335՝ առարկելով թէ այս պարագային Ագուլիսի բարբառով պի-տի ունենայինք *կխցիլ. քանի որ ու-
Եբարձ զցանկն, եւ ետ զնոսա ի կիթ ճանապարհորդաց. (Լծ. նար.։)
sole of the foot;
trace, track, foot-print.
• «ոտքի ներբանը, հետք» Յոբ. ժը. 12, որից առնում են նաև Իսիւք.. լոբ. 249 և Վանակ. յոբ։ (Վանակ. սխալմամբ մեկ-նում է բառս «շառաւիղ, ծունկ, արմուկ»)։ Սրանից է կնի, որ առանձին գործածուած չէ, այլ զ նախդիրով՝ զկնի «յետևը, յետևից» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ել. թգ. զկնիք «յաջորդ-ները, հետագայք» Փիլ. Խոր. Բրս. զկնիա-գոյն Բուզ. դ. 8. զկնիընթացաբար Յհ. կթ. սակայն նախդիրը տեղափոխուելով՝ մի զմիոյ կնի, զմեր կնի ՍԳր. որոնց մէջ կնի պարզ ձևը յայտնի կերպով երևան է գա-լիս։ Այս բոլորի հետ՝ ձևի, կազմութեան և նշանակութեան կողմից հմմտ. հետք. հե-տի, զհետ, մանաւանդ կրուկ «գարշապար». ընդ կրուկն «անմիջապէս յետոյ» Եփր. թգ. 396 և արաբ. [arabic word] aϑar «հետք և զկնի»։
Բազումք յամպարշտաց՝ որք ի լիութեան են, ոչ ուտին կինք ոտից նորա։ Ոչ եղիցին կերեալ կինք քաղաքավարութեան նորա. (Իսիւք. յոբ.։)
Բազումք յամպարշտաց՝ որք ի լիութեան են, ոչ ուտին կինք ոտից նորա։ Ոչ եղիցին կերեալ կինք քաղաքավարութեան նորա. (Իսիւք. յոբ.։)
lime;
calx.
• ՆՀԲ արաբ. պրս. քիրէն, քէճ. սա-րուճ, իսկ վրաց. կի՛րի «կուպր»։ Ալտր-նեան, Քնն. քեր. 288 պրս. կիր (2)։ Müller SWAW 41, 153 համեմատեր ոսս. kiri, իսկ նոյնը՝ WZKM 5, 268 պրս. [arabic word] gil «կաւ, ցեխ, աղտ», հսլ. gli-na «կաւ», լատ. limus «կաւ»։ Սրան հետևելով Horn, Grdr. էջ 207 կցում է պրս. gil բառին։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 94 մերժում է պրս. gil, իսկ Arm. Gram. 172 կցելով օսս. վրաց. թրք. և սեմական ձևերին՝ համարում է պարս-կերէնից փոխառեալ (կասկածով)։
Կրով ձուլել, կամ պարսպել. (Յհ. կթ.։)
Զպարգեւ փրկելոցն՝ զոր ընկալան, ի կիր ածէ. (Շ. ա. պ. Գ։)
wooden bowl, vat, trongh;
albura, morphew (a malignant itch).
the suffering, passion, any exterior influence;
—, ի — արկումն, use, usage, common practice;
ի — ածել՝ առնուլ՝ արկանել, to put to use, to make use of, to employ, to use;
to practise, to put into practice;
to exercise;
չարաչաբ ի — արկանել, to abuse, to misuse.
• ՆՀԲ արաբ. պրս. քիրէն, քէճ. սա-րուճ, իսկ վրաց. կի՛րի «կուպր»։ Ալտր-նեան, Քնն. քեր. 288 պրս. կիր (2)։ Müller SWAW 41, 153 համեմատեր ոսս. kiri, իսկ նոյնը՝ WZKM 5, 268 պրս. [arabic word] gil «կաւ, ցեխ, աղտ», հսլ. gli-na «կաւ», լատ. limus «կաւ»։ Սրան հետևելով Horn, Grdr. էջ 207 կցում է պրս. gil բառին։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 94 մերժում է պրս. gil, իսկ Arm. Gram. 172 կցելով օսս. վրաց. թրք. և սեմական ձևերին՝ համարում է պարս-կերէնից փոխառեալ (կասկածով)։
Կրով ձուլել, կամ պարսպել. (Յհ. կթ.։)
Զպարգեւ փրկելոցն՝ զոր ընկալան, ի կիր ածէ. (Շ. ա. պ. Գ։)
united, joined, conjoined, connected, annexed;
contiguous, adherent, adhesive, sticking;
adjoining, abutting, lying close to;
conjointly, together, at the same time;
— ընթանալ, to run together;
to concur with, to cooperate;
to compete;
— լինել, to be annexed;
• «իրար մօտ, կպած» Կիւրղ. ծն. «միա-սին, հետը» Դան. ժգ. 24. Եւս. քր. «միա-սին, միաբան, ամէնքը միասին և միևնոյն ժամանաև» Բուզ. Եւս. քր. «ճանապարհնե-իի իրար միացած տեղը, ճամբի գլուխ» Ես. ծա. 20. Կոչ. որից կցել «միացնել, զօդել, կպցնել» ՍԳր. «երգակցիլ, ձայնակցիլ» Բ. մակ. ա. 23. Ոսկ. մ. ա. 11. «արգիլել, չթող-նել?» Անսիզք 49. կցան Սեբեր. 103. կցկցել Ոսկ. ես. Կոչ. Եզն. կցկցանք Ոսկ. փիլիպ կցորդ «կից» ՍԳր. «մի տեսակ երգ» Ոսկ ա. տիմ. Փարպ. որ և կցուրդ Յհ. իմ. (ըստ Մ. Աբեղեան, Արրտ. 1912, 729-731 այս-պէս էին կոչւում այն հոգևոր փոքրիկ եր-գերը՝ որ հին ժամանակ Ս. Գրքի սաղմոս-ներից և օրհնութիւններից յետոյ՝ իբր յաւե-լուած էին երգում, նրանց կից, իբրև յառա-սութիւն. հմմտ. նաև կացուրդ). կցորդիլ Իւս. պտմ. կցորդութիւն Ագաթ. կցուած Սիր. իէ. 2. Վեցօր. կցուածոյ Եւագր. կցըր-դասաց «երգասաց» Մխ. դտ. կցկցոտ Ոսկ. յհ. ա. 10. կցկցութիւն (նորագիւտ բառ) Թղ. պրոկղ. (ՀԱ 1921, 18), թերևս նաև կցխանի, կցղաք «կախանի համար փունջ փունջ կա-պած պտուղներ» Վստկ. 134, 187 ևն։ Կից բառով բարդուած են բազմաթիւ ձևեր, ո-րոնք «նոյն» կամ համ մասնիկի նշանակու-թիւնն ունին. այսպէս օր. ձայնակից Գ. մակ. դ. 6. գողակից Ես. ա. 23. գործակից ՍԳր. գերեկից Հռ. ժզ. 7. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. գա-ւառակից Փարպ. զինուորակից Փիլիպ. բ. 25. Փիլիմ. 2. դրակից Փարպ. դատակից Եփր. զուարթակից Ագաթ. զարդակից Ոսկ. եբր. իը. երամակից Վեցօր. երդակից Ել. գ. 22. ընդդիմակից Ես. կդ. 2. ընդելակից Կորիսն. թևակից Կոչ. ժամանակակից Եզն. Եւս. քր. ժառանգակից ՍԳր. եι-րակից Բուզ. լանջակից Ոսկ. ա. տիմ. ժե. լծակից ՍԳր. Եզն. խաչակից Հռ. զ. 6. Ագաթ. ծառայակից ՍԳր. կենակից ՍԳր. նիզակակից ՍԳր. Ագաթ. ևն, ո-րոնց վրայ արդի գրականը աւելացրել է շատ ուրիշ նոր ձևեր. ինչ. յանցակից, գա-ղափարակից, մեղսակից ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կիցք «անասունի յետևի մասը» Սմբ. դատ. 60, որից «աքացի, քա-ցի», այսպէս՝ կիցս ընկենուլ Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. կիցս հանել Մանդ. իբր «աքացել, քացի տալ» կամ փխբ. «խեռել, անսաստել», որից կիցընկէց կամ կիցսընկէց Կանոն. կցատող Սեբեր. 200. կցածել կամ կցացել «աքացել» Ոսկ. մ. և յհ. ա. 3 (էջ 57), կցար-կող «կից զարնող» Սարգ. ա. պետ. ը. էջ 326բ (չունի ԱԲ). հմմտ. պրս. [arabic word] ǰui-ta, թրք. [arabic word] čiite «ձիու, էշի քացի, կիցք», որ ծագում են պրս. ǰuft, թրք. čift «զոյգ, կից» բառից։-Նոյն բառն է նաև կցակ, որ ՆՀԲ և ԱԲ մեկնում են «գրտակ. նկանակ», բայց բուն նշանակում է «զոյգ, երկու հատ». հմմտ. «Ա՛ռ ընդ քեզ զքառա-ռուն կցակս հացի» Վրք. հց. Ա. 636. «Առ քեզ քառասուն կցակս հացից» Լմբ. սղ. սր-րանց մէջ կցակս հացի(ց) պէտք է մեկնել «մի զոյգ հաց», իբր թրք. bir čitt ekmek. նոյն է նաև գւռ. կից հաց Չմշ. «իրար կաած զոյգ հաց՝ որ հարաանիքի ժամանակ դրացի-ներին են բաժանում»։ Արմատի երկրորդ ձևը կամ նրա ձայնդարձն է կուց, որ ան-կախ գործածութիւն չունի. յետնաբար մի-այն գտնում ենք կուց Յայսմ. յնվ. 3 «երկու բուռը միասին կցած՝ գոգաւոր մի խոռոչ հմմտ. կից՝ նոյն նշանակութեամբ, նորա-ռիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճծը. «Արիստոտէլ ասէ թէ ա՛յնչափ նիւթ կայ ի մին կից հողն, սրպէս ի հազար կից հուրն». (մի քիչ յետոյ՝ «Ի մին ագահ և աշխարհասէր մարդն՝ որ է իբրև զմին ափ հող, հազար այնչափ նիւթ կայ, որ է մարմնական հեշտութիւն, զինչ ի հազար հոգևոր մարդն որ է իբրև զհուր). հմմտ. նաև գաւառականները, որոնք երկու ձևերն էլ պահած են. այսպէս՝ Ակն. Ապ. Ղզ. Մկ. Վն. կուց, Մրղ. կուց, Ոզմ. կօզ, Հմշ. Ղզ. Ղրբ. կից, Ակն. Սեբ. կիս, Մշ. կիցք, Ղրբ. կիսք, բոլորն էլ «ափկից, բուռ», որից նաև Ղրբ. կի՛սքէլ (<*կիցքել) «մի բանից երկու բուռ միասին առնել»։
ԿԻՑ, կիցք. ա. Զոյգ, եւ կցորդ. որպէս եւ գ. Կցորդութիւն. միաբանութիւն. տեղի միանալոյ ճանապարհաց.
Մի՛ այսուհետեւ վասն կից անուանն այլ ընդ այլ կից գնասցես. այսինքն վասն հոմանունութեանն ընդ այլ ճանապարհ խոտորեսցիս. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
ԿԻՑՔ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ. Տեղի՝ ուր միանան կամ բավժանին այլեւայլ ճանապարհք. ըստ յն. ծագ կամ գլուխ. ճամբու բերան.
ննջեն ի կիցս ամենայն ճանապարհաց. (Ես. ՟Ժ՟Ա. 20։)
Հասեալ ի կիցս ճանապարհին՝ որ զատանէր յաշխարհն հայոց. (Ճ. ՟Բ.։)
clime, climate.
• «երկրի կամ երկնքի բաժանմունք, մաս» Վրդն. պտմ. էջ 3, Միխ. ասոր. էջ 9. Ոսկիփ. որ և կլեմ Տաթև. հարզ. 241. կլեմ Մխ. ապար. կլիմայ Խոր. ա. 14 գրուած նաև կղիմայ, կղէմ. -արդի գրա-կանում ընդունուած է միայն կլիմայ «օդի բարեխառնութիւն», որից կլիմայական ևն։
Եօթն կլէմք աշխարհիս. (Մխ. ապար.։)
bracelet, armlet
• = Պհլ. *kuštpānak ենթադրեալ ձևից, որ կազմուած է *kušt «կուշտ, սնակուշտ» (հմմտ. տակը կուշտ) և pānak (pān-ak) բա-ռերից։ Իրանեան ձևից չի կարող զատուի։ վրաց. კუმტაბანი կուշտաբանի (նշ. «կո-ճակի ծակ, լամբակ» ըստ Չուբինով 638, բայց «կշտապանակ» ըստ Մառ, Փизiолотъ 123), որ միջին պարսկական ձևից փոխա-ռեալ պէտք է լինի, ինչպէս ցոյց են տալիս պհլ. ak վերջաւորութեան անկումը (սովո-րական՝ պարսկերէնում) և b ձայնը փոխա-նակ հնագոյն p-ի։-Հիւբշ. 172
περιδέξιον dextrale, armilla եւ այլն. Պահպանակ կշտի առ ի զարդ կանացի. որպիսի է եւ շար ոսկի արկեալ ի միոյ ուսոյ ի միւս կուշտն ընդ անթովք. եւ Մանեակ կամ ապարանջան աջոյ բազկին։ (Ել. ՟Լ՟Ե. 22։ Թուոց. ՟Լ՟Ա. 50։ Ես. ՟Գ. 21։)
lamentation, complaint, mourning, weeping, tears;
blow;
undulation;
— առնել՝ առնուլ՝ դնել, to wear mourning, to complain, to lament, to deplore;
— դառնութեան առնուլ ի վերայ ուրուք, to make great lamentation;
to chant mournful hymns, to sing dirges over;
— ջերմացուցանել, to cause to weep with exceeding bitterness;
ի — մրրկաց ծփիլ, to rise or toss about in waves, to be agitated, billowy.
• , ո հլ. «կուրծքը ծեծելով լաց լինել ու բղաւելը» ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. յհ. բ. 16. «ալե կոծութիւն» Նար. որից կոծել «ծեծել, զար-նել» ՍԳր. Ոսկ. եբր. ե. Վեցօր. կոծիլ «լալ, ողբալ» ՍԳր. «ալեկոծուիլ, ծփիլ» Վեցօր. կոծալ «ողբալ, լաց լինել» Ոսկ. յհ. ա. 39. բ. 38. կոծական «ողբական» Ոսկ. լհ. բ. 38. կոծանք «ալիքների բաղխումը» Ոսկ. ե-փես. կոծօնք? «ողբ» Եւս. պտմ. 118 (ըստ սրբագրութեան Վարդանեանի՝ ՀԱ 1914, 325), կոծադիր «մեռել ողբացող» Կանրն էջ 69. կոծապար «լալկան՝ գանձ ասող կա-նանց խումբ» Պիտ. կոծատեղի «լացի վայր» Մանդ. քարկոծել ՍԳր. քարկոծանք Եփր. ել Կիւրղ. ել. ալեկոծ Ոսկ. մ. ա. 24, Վեզօր. ալեկոծութիւն Մանդ. Պիտ. ձեռակոծ Ոսկ. ես. նաւակոծիլ Ա. տիմ. ա. 20. պատուհա-սակոծ ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Ագաթ. թքակոծ Լաստ. ծովակոծութիւն Ոսկ. մ. ա. 5. լու-սակոծիլ Փիլ. նխ. երասանակակոծել Փիլ. Պիտ. համբաւակոծ Կոչ. 312. հանա-պազակոծ Գէ. ես։ Բառիս առաջին և նախնական իմաստն է «զարնել, ծեծել». որից՝ անցնելով «կուրծք ծեծել» նշանակու-թիւնից՝ յառաջացել է «ողբալ, լալ» նշանա-կութիւնը։ Նշանակութեանց այսպիսի զար-գացման համար հմմտ. լիթ. plaku, plakti «զարնել, պատժել» և հսլ. plakati «լալ»։
Կոծեցան զնա կոծ մեծ։ Կո՛ծ առէք ի վերայ տանն։ Կոծ դառնութեան առցեն։ Կո՛ծ եդին, լացին զնա։ Կոծեա՛ կոծ ողորմ։ Արասցէ կոծ իբրեւ զվիշապաց։ Յամենայն հրապարակս կոծ։ Ի կոծ նոցա մի՛ երթիցես։ Աղաղակաւ կոծով ի վերայ նոցա չէին լցեալ ճչալով։ Իբրեւ զկոծ նռնենեաց կոտորելոց.եւ այլն։
smooth, polished, glossy;
tidy, set in order
• «հարթ, ողորկ» Ոսկ. գծ. Ադամ. 136. որից կոկել «ողորկել, հարթել» Փիր քհ. Առ որս. Սարգ. բ. պետ. ա, էօ 413 «զարդարել, պճնել» Տաթև. ձմ. լգ. կոկու-թիւն Ոսկիփ։ Երկու ընտիր վկայութիւն ունի Բարուք զ. 12, 23 «Ջտան փոշին՝ որ յե-րեսաց վերայ նստի, կոկել կորզելով (այ-սինքն՝ սրբել, հանել, վերցնել). Հանա-պազ զժանգն ի նոցանէ արու կարասօք կո-կէ կորզէ և մաքրէ»։ Այսպէս դարձեալ Ոսկ. մ. գ. էջ 110 «Ոչ սպիտակ պարեգօտկունքդ զոր կոկեալ ողորկեալ ընդ անձն արկեալ փերևերտեալ շրջիք»։
թէպէտ բազմամանուածոյ, սակայն հարթ եւ հորդ, եւ միանգամայն կուռ եւ կոկ էր ճանապարհս. (Ոսկ. գծ.։)
purple;
— garment.
• Նչեցին մեկնում է բառս «պարգև կամ գոյն կարմիր». Ստեփ. լեհ. իբրև արմատ հիրիկ բառի՝ մեկնում է «ծա-ղիկ նման մանուշակի և զգեստ նոյն-պիսի գունով»։ Սրանց համեմատ ՆՀԲ «հանդերձ ծիրանի կամ պարգև յազնիւ և ի գունազարդ զգեստուց», Ջի «հան դերձ ի գոյն յակնթի կամ մանուշակա-գոյն», ԱԲ «խիլայ, պարգև, ծիրանե-գոյն լաթ», Քաջունի viola tricolor և ծաղիկը (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 143)։-ՀՀԲ նոյն ընդ հիրիկ։ ՆՀԲ որպէս ծիր կամ ձիր... Թո՛ղ զի յն. εἰροῦ է ասր և εἰρω «մանել»։-Lag. Arm. Stud. § 1291 կցում է հիրիկ բառին, որ տե՛ս Müller WZKM 8, 282 փոխառեալ յն. ἰρις բառից։ Canini, Et. étym. 124 հիր դնելով «pourpre, ծիրանեգոյն» կը-ցում է սանս. hari «կանաչ, դեղին» բա-գին,
որպէս Ծիր կամ Ձիր՝ կարծի նշանակել Հանդերձ ծիրանի, կամ պարգեւ յազնիւ եւ ի գունազարդ զգեստուց.
Հիրն պարգեւ ասէ, կամ գոյն կարմիր. (այլ ի յն. կապուտակս կամ յակինթս։)
humour;
moisture;
succulency;
— պտղոց, juice;
syrup;
— բուսոց, sap;
— մսոյ, gravy;
— փորոտեաց, intestinal juices;
— ստամոքային, gastric juice;
ապակային —, vitreous humour.
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sip-to ձևից, որ ծագում է to-մասնիկով՝ seip-(ստորին ձայնդարձը sip-) «կաթկթիլ, ծորիլ, մէջի հե-ղուկը դուրս թորիլ. հեղուլ, քամել, մզել» արմատից։ Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. χέω «հեղուլ, թափել» արմատից վδλος, γομός «հիւթ, հոյզ»։, Յե-ղակիցներից յիշենք յն. τρύγ-οιπος «գինի պարզելու քամիչ»՝ կազմուած τρός «նոր գինի» + οιπο-(*soipo-) «քամել» արմատից, սերբ. sipiti «անձրևը բարակ մաղել», անգսք. sife, հբգ. sib, գերմ. Sieb, հոլլ. zeef «մաղ», անգսք. sipian «կաթիլ կաթիլ թա-փուիլ, ամանի մրզելը», siftan, գերմ. si-chten «մաղել», մսգ. sever «հոյզ, լոր-ձունք», հֆրիզ. sēver, saver, հբգ. seivar, մբգ. seifer նոյն նշ., մբգ. seifel «թուք», մսգ. sīpen, հոլլ. zijpelen, մբգ. sifen, շվէդ. šipa, դան. sibe «կաթկթիլ, ծորիլ, դանդաղ հոսիլ» (Pokorny 2, 467, Boisarq 987)։ -Աճ.
• , ո հլ. «թաւուտ, խարձ, եղեգնուտ». նոռագիւտ բառ, որ չորս անգամ գտնում եմ գործածուած Անկ. գիրք հին կտ. Գնասցուք ի գիշերիս և դարանակալ լիցուք ի ճանա-պարհին և թագիցուք ի հիւթս եղեգանն... Եւ թագեան ի մէջ հիւթոց եղեգանն (էջ 192. տող 3, 14). Երթայք դուք ի հիւթոց եղեգանդ (էջ 196). Եւ նոքա էին ի պուրակս հիւթոց եղեգանն (էջ 197).-Տե՛ս իմ Հյ. նոր բա-ռեր հին մատեն. էջ 231։
իբր Հիւթեղ. ուստի ՀԻՒԹ ՏԵՂԻ՝ է Հիւթաւոր վայր, այսինքն պարարտ եւ խոնաւուտ։ (Վստկ.։)
cf. Հիւլէ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «պարտիզպանի խրճիթ, խուղ» Սղ. հր. 2. Երեմ. իզ. 18. Վրդն. սղ. գրուած է նաև հիղ Կոչ. 351, հուղ, հեղ. բայց յատ-կապէս նկատելի է հեղք (որ և հիղք) Լմբ. սղ. իբրև եզակի գործածուած. Հիղք մրգա-պահացն պարիսպ է և ամրութիւն. Լմբ. սղ. հը. հմմտ. Իբրև զհիղս մրգապահաց. Երեմ. իզ. 18։ Նոր գրականում ընդունուած է մի-այն հիւղ, որից հիւղակ «փոքր խրճիթ»։
ՀԻՒՂ καλύβη, καλύβιον, σποροφυλάκιον casa, casula, pomarii custodia. գրի եւ ՀԻՂ, ՀԵՂ կամ ՀԵՂՔ. այն է Խուղ, խուց կամ խրճիթ եւ տաղաւար շինականաց, պարտիզպանաց, եւ այլն. ռմկ. խօլիվա. թ.
texture, tissue;
tress;
braid;
intertwining, interweaving, wreathing;
knit;
դեղձան —ք, golden tresses;
— ձեան, avalanche, snow-slip.
• Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. քսովա ձևի հետ։ ՆՀԲ լծ. հիւսէյին իշլէ-մէք! Մորթման ZDMG 31, 432 և 573 մեր բառին է կցում հյ. հիւսն, գերմ. Haus «տուն», բևեռ. huçi «տուն», hվ-çini «հիւսն, հիւսել»։ Justi, Zendsp. 190 ա զնդ. pis «զարդարել», սանս. piç, pinçáti, պրս. abistan, փռիւգ. πεσοινοῦς։ Տէրվ. Նախալ. 105 հիւսել, հիւսկէն, հեսկ դնում է հնխ. viç=visk արմատից, որի պարզական vi ձևից գալիս են սանս. vā, հսլ. viti, լտ. vfere, հյ. հենուլ ևն։ Müller WZKML 8, 282 pis արմատի (pis «գրել», pis «զարդա-րել») *pipis կրկնականից։ Հիւնք. հիւս «ձեան հիւս» բառից։ Scheftelowitz BВ 28, 282 սանս. pā̄ça «չուան, կապանք» և գերմ. fangen «բռնել» բառերի հետ հնխ. pek' արմատից (նոյնը նաև Boi-sacq 778)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 142 յն. ύφαινω «հիւսել» բառին ցեղակից։
Մեռաւ ի ճանապարհի՝ ձեան հիւսոյ կալեալ. ուր այլք գրեն հիւսիսոյ։
dinner, noon-day meal;
repast, entertainment, feast;
—ոյ ժամ, the three canonical hours, Third, Sixth and Ninth;
cf. Ճաշաժամ;
սպասք, սեղան, զանգակ —ոյ, dinner-service, dinner-table, dinner-bell;
— անպաճոյճ;
frugal meal or table;
— գործել, to get dinner ready;
— առնել, to give a dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner-party;
պատրաստ է —ն, dinner is on the table;
—ք զ—ս մղեն եւ ընթրիք զընթրեօք անցանեն, dinners follow dinners and suppers follow hard on suppers;
cf. Ժամ.
• = Պհլ. *čās ձևից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց հմմտ. պհլ. čāšt «առաւօտեան նախա-ճաշ», պրս. [arabic word] čāšt «ճաշու ժամ, ճաշ, ճաշկերոյթ», čāšta, čāstī «ճաշ, ճաշ. կերոյթ», čāš-dān «հացի սնտուկ», čāst-gāh «ճաշաժամ», [arabic word] čās «ճաշ, ճաշու ժամ». սրանց հետ նոյն են սոգդ. pes-«ընթրիք անել», աֆղան. cašal «ճաշել», քրդ. čāšin «հացի սեղան», češin «խնջոյք, ընթրիք» (Horn § 433). պարսկերէնից է փոխառեալ նաև արևել. թրք. [arabic word] čaš-gā «արևածագի ու կէսօրուայ մէջտեղը, երբ ոմանք ճաշ են անում»։ Հմմտ. նաև յաջոր-դը։-Հիւբշ. 187։
Ի ճաշ թագաւորի երթալով՝ ո՛չ է պարտ հոգալ, թէ զինչ ուտիցէ. (Մեկն. ղկ.։)
spread, dispersed, scattered;
diffusion, extension, dilatation.
• , ի հլ. «ծաւալուած, տարածուած, փռուած» Շիր. Վրդն. ծն. որից ճապաղել «սփռել, ծաւալել» Խոր. Ոսկ. կուս. «պարա-պիլ, զբաղուիլ» Խոր. Երզն. մտթ. ճաղապիլ «ցրուիլ» (նիւթապէս) Երզն. լս. Մեսր. եր. (մտքով) Երզն. մտթ. Վրդն. ծն. (յետնաբար ղումն Լմբ. իմ. Մաքս. ճապաղիք արեան «արիւնհեղութիւն, կոտորած» (գրուած նաև ճաղպախիք, ճաղպախի, ճաղճախիք) Ագաթ Ոսկ. մ. բ. 8. Զենոբ. Յհ. կթ. ասւում է նաև ճապաղ արեան Ոսկիփ. Ասող. գիսաճապաղ «հերարձակ» Երզն. քեր. ճապաղական «ցըր-ուած (զօրք)» Սեբ. 108. անճապաղ Դիոն. թղթ. կայ նաև Ճապաղ(ա)ջուր տեղական յատուկ անունը։ Ճաղճախիք ձևից է կազ-մուած նոճիաճաղճախ «նոճիաշատ (ան-տառ)» Նար. խչ. 394։ Արդի գրականում ճապաղ նշանակում է «տարտամ, անորոշ, ցրուած (ոճ)»։
• «ճամբայ, ճանապարհ». նորա-գիւտ բառ, որ գործածուած է միայն հե-տևեալ տեղերը. «Եւ թեպէտ զհաց յոռի և չարահաւ կերիցէ մարդ... ընդ նոյն ճապաղ երթայ ի մարդ անդը և տայ զոյժ զօրու-թեան». Մծբ. (Հռովմ 1756, էջ 322. բնա-գիրն ունի «ընդ նոյն ճանապարհ» և կոկոր-դի անցքի համար է ասում). «Ճանապարհ իմն և ճապաղ եղև անկարգութեան». Ոսկ. եփես. էջ 733. «Դարձան ջուրքն... ընդ ճա-նապարհ (և) ճապաղ գնացից իւրեանց». Եփր. յես. էջ 307։
Դարձան ջուրքն ընդ ճանապարհ ճապաղ գնացից իւրեանց. (Եփր. յես.։)
Ճանապարհ իմն եւ ճապաղ եղեւ անկարգութեան. յն. հետեւողութիւն. ἁκολουθεία (Ոսկ. եփես. ՟Զ։)
Թէ զբազմաստեղն գնդաձեւ տեսանես, զօրանայ տունն պարսից. եւ թէ ճապաղ, նուազութիւն պարսից, եւ յաղթութիւն հայոց. (Շիր.։)
creeping, crawling, cringing;
windig, tortuous, sinuous;
flexible, supple;
ընդ —, hurriedly, hastily, in haste;
ընդ — անցանել, to insinuate, to worm oneself in, to enter cautiously but hastily, to creep or steal in swiftly.
• «ճեպով, շուտ, արագ». մէկ ան-գամ գործածուած է Եղիշ. գ. էջ 57. «Ընդ ճապուկ՝ անդր անցանէ ի վերայ գնդին Պար-սից»։ Նոյնը պիտի լինի նաև Նար. տաղ. էջ 423՝ «Այն ճորտն ճոխ էր և ճապուկ» (իմա «շոյտ, աշխոյժ»)։ Նոր գրականում կայ ճա-պուկ «դիւրաթեք, ճկուն», որի հնագոյն գոր-ծածութիւնն էլ գտնում եմ Յայսմ. օգոստ. 2. «Եւ ի ճօճել ճապուկ նիզակացն»։ Այս նը-շանակութիւնը իբր միջին օղակ՝ վերինի հետ է միացնում նաև ճապուկ «ծռմռկող, գալար-ւող, մանիճ մանիճ եկող» Նար. կթ. էջ 117 (որդերի համար է ասուած. և այսպէ՛ս է մեկնում Լծ. նար.), որից ճապկիլ «ծռուիլ, թեքուիլ» Անան. գիտ. 5 (լուսնի մահիկի հա-մար ասուած), «յօրանջելով երկննալ, ձըգ-ուիլ» ԱԲ. սաստկականը ճապկտիլ «ստէպ յօրանջելով ձգձգուիլ» Վստկ. 212. Ախտարք (բուն նշ. «ծռմռուիլ»), որ և ռմկ. ճպլկտիլ Վրդն. առակ. 78 (Ասի ի բան առակաւոր, Թէ խեցգետինն ի հետ օձին ճպլկտեցաւ Նայ կտրեցաւ. այլ ձ. ձգտեցաւ)։-Բառ. երեմ. էջ 196 ունի ճապուկ և մեկնում է «նազլու կամ մանիչ ճախարակեայ» (անշուշտ մա-նիճը մանիչ կարդալով)։
• = Պհլ. ❇ջ *cāpūk ձևից, որից պրս. [arabic word] čāpuk «արագ, շուտ, փոյթ, թեթև-ոտն»։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև թրք. čabuk (գւռ. čapuk, čapək, ռմկ. չա-պուխ) «արագ, շուտ», [arabic word] čgvīk «ժիր, շոյտ, աշխոյժ», քրդ. čäpek «թեթևաշարժ, դիւրաթեք, ճկուն», վրաց. չաուքի «ժիր, ա-րագ», ჭაბუკი ճաբուկի «երիտասարդ» (բառիս իմաստը որոշ չէ. հասկանում են նաև «loyal serviteur, héros exercé dans les combats». տե՛ս M. Riabinin MSL 10, 18)։ Պհլ. բառը աւանդուած է čapuk ձևով և «կենսունակ, աշխոյժ, ժիր» նշանակու-թյամբ։ Ենթադրում է իրան. *cāpu-ka-՝ կազ-մուած -ka-մասնիկով՝ *čapu-արմատից, որից հյ. ճեպ և հապճեպ (տե՛ս Nyberg, Hilfsb. 1, 60 և 2, 42)։-Հիւբշ. 188։
Ընդ ճապուկ՝ անդր անցանէ ի վերայ գնդին պարսից. (Եղիշ. ՟Գ։)
discourse, harangue, oration, sermon, allocution;
dissertation;
history;
treatise;
narration, recital;
— բարոյական, homily;
— խրատական, parenesis;
առ —ն, ըստ —ին, literally, to the letter;
— արկանել, to deliver an oration or harangue, to make a speech, to preach a sermon;
ի — առնուլ, to discourse, to speak, to talk;
to write;
— արկեալ խօսել, to descant, to hold forth, to converse, to talk, to discourse, to spout, to speechify;
գրել զ—ս պատմութեանց ուրուք, to write a biography.
• ՓՈԽ.-Ուտ. čar «ճառախօսութիւն»։ Ու-նինք արևել. թրք. [arabic word] jar «յայտարարու-թիւն, վաճառատան մէջ ծախու ապրանքը բարձրաձայն յայտարարել», [arabic word] iar-č1 «փողոցի շրջուն վաճառական, որ ապ-ռում է». չաղաթայ. [arabic word] čar «ճիչ, բացա-գանչութիւն», ❇ [arabic word] ǰarang «արձա-գանգ», ❇ [arabic word] čarlamaq «կոչել, հը-րաւիրել», ❇ [arabic word] ǰarəlmaq «հրատա-րակել, հրապարակել», [arabic word] կամ [arabic word] jar «աղմուկ, ձայն, կոչ, յայտարարութիւն, պատգամաւոր», քումուք. čarlamak «թըռ-չունի ճռուողել», թրք. [arabic word] ǰar «կոչումն, յայտարարութիւն», [arabic word] ǰarjar «շա-տախօս», նաև սրանցից փոխառեալ պրս. [arabic word] ǰar «պատգամ, լուր», [arabic word] ǰārǰī «համբաւաբեր, պատգամաբեր, մունետիկ», ն. ասոր. jar «յայտարարութիւն»։ Բայց այս բառերը հայերէնի՞ց են փոխառեալ, թէ պա-տահական նմանութիւն միայն ունին։ Ըստ Будaгsвь 2, 323 սրանց բոլորի մայր ձևն է մ.նդոլ. dzar, որով այդ բոլորի նմանու-թիւնը պատահական է դառնում։-Յայտնա-պէս Կիլիկեան բարբառից է փոխառեալ թրք. գւռ. Տ. jor «խօսք ընել» (Բիւր. 1899, 798)։
Ի միտ առցէ ... զճառս իմաստնոց, եւ զառակս նոցա։ Որդի՝ որ թողուցու պահել զխրատ հօր ... խորհի զճառս չարեաց։ Ծերք ի հրապարակս նստէին, ճառ արկեալ զբանից բարութեան։ Զճառս մատենին յառաջագոյն երկայնել։ Ահա գրեալք են ի ճառս ողբոց։ Ի ճառս (այսինքն ի գլուխս) գրոց գրեալ է վասն իմ։ Ճառ խաչին.եւ այլն։
pasture, feed, food, forage, fodder, provender;
pasture ground or land, meadow;
food, pasture, aliment, nourishment, prey;
— հրոյ, fuel, combustible;
— լինել, to be food to, the prey of, a prey to;
հրոյ — լինել, մատնիլ, to be a prey to the flames, to be burnt, devoured, consumed by fire;
սրոյ — լինել, մատնիլ, to perish by the sword;
սրոյ — տալ, to put to the edge of the sword, to slay;
— գտանել, to spread over, to wind or creep about;
— տալ հերձուածոց, to keep up, to foment divisions;
առ — ախտից, for cherishing or caressing the passions;
բազմախողխող երկաթոյն նա տայր ի —, he mowed them down with the murderous steel, or sweeping brand;
գիտութիւնք — են մտաց, knowledge is the food of the mind;
ճար եւ — առնել, to find a remedy;
to repair, to redeem, to retrieve, to make reparation or amends for.
• Առհասարակ շփոթուած է յաջորդի հետ՝ հայերէնի մէջ ձևի նոյնութեան և պարսկերէնի մէջ ձևի նմանութեան պատճառով։ Առաջին անգամ Հիւբշ. տարբերեց երկուսը՝ դնելով ճարակ «հը-նար»<պհլ. čārak և ճարակ «խոտ»< ահլ. čarak։
νομή, βόσκημα, βρῶσις pabulum, pasculum, esca, cibus. Դարման. պարէն. կուր. բուտ. արօտ. խար. կերակուր անասնոց. սէզ. դալարի. արծելու, կամ ուտելու բան, եւ տեղ. որպէս դեղ սննդեան. պ. ջէրա, ... թ. լայիր
grease, fat, tallow;
oil;
fat, plump;
— խոզենի, bacon, seam, hog's grease or fat;
— խոզենի հալեալ, lard;
— ցորենոյ, the finest flour of the finest wheat;
օծանել —ով, to grease;
բառնալ զ—ն, to skim;
to scour, clean or purify from grease;
—ոյ զակամբ դալ, to become blind with rage.
• . ո հլ. (յետնաբար նաև սեռ. -ի) «ճրագու, պարարտութիւն, մսի եղ» ՍԳր. «ձէթ, ձիթաիւղ» Զքր. կթ. Նար. «գէր, պա-րարտ» Փիլ. լին. ա. 60. Իրեն. ցոյցք, էջ 67 (Հա 1911, 178).-որից ճարպովին ՍԳր. ճարպապարարտ Մծբ. ճարպաւոր Վրդն. երգ. և ծն. ճարպաւորական Նար. ճարպութիւն Մեսր. եր. ճարպոտ, ճարպալի (նոր բառեր)։
• = Պհլ. ❇ čarp «պարարտ, իւղոտ. կակուղ, փափուկ» բառից. սրա հետ նոյն են պրս. [arabic word] čarb «պարարտ, իւղալի», čar-bi «ճաոաաւոր», čarbis կամ čarvis «մոր-թի տակի մսի գնդակները», jarh «ճարպ. իւղալի ուտելիք», բելուճ. čarp «պարարտ», čaroi «գիրուց, պարարտութիւն», պազենդ. čarw «կակուղ, ողորկ, փափուկ», աֆռան cōrb, օսս. čarv «կարագ» (Horn § 436). պարսկերէնից է փոխառեալ նաև թրք. červis ամ č̌evriš «ճարպ»։-Հիւբշ. 188։
Զամենայն ճարպ թաղանթոյ քաղրթին։ Զճարպ թաղանթ քաղրթին, եւ զամենայն ճարպ փորոտւոյն, եւ զերկուս երիկամունսն՝ եւ զճարպն որ ի նոսա։ Ճարպով գառանց։ Ընդ ճարպոյ երիկամանց ցորենոյ։ Ի ճարպոյ զօրաւորաց։ Որպէս ի ճարպոյ պարարտութենէ։ Կերիջիք ճարպ ցյագ։ Ծածկեաց զերեսս իւր ճարպով իւրով.եւ այլն։
ՃԱՐՊ. ա. Իբր Ճարպաւոր. գէր. պարարտ.
diligence, haste, speed, hurry;
— զ—ի, —ի —ոյ, —ով, diligently, in haste;
hastily, in a hurry, hurriedly, precipitately;
— շտա —պոյ, haste, alacrity;
— տալ, —ս կացուցանել, cf. Ճեպեմ.
• , ո, ի-ա, ի հլ. «աճապարանք, շտա-պումն» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. ես. և մ. բ. 5, 18. որից ճեպ ի ճեպոյ Եփր. թգ. 428, 430, 455. Մծբ. ճեպ զճեպի Արծր. ճեպս կացուցանել «շտապեցնել» Կոչ. ճեպել ՍԳր. Մծբ. Եւս. պտմ. ճեպել կարկուտ «առատօրէն կարկուտ թափել» Եփր. յոբ. (ՀԱ 1912, 670), ճեպե-ցուցանել Ոսկ. յհ. բ. 26. ճեպընթաց Երզն, մտթ. ճեպումն Ոսկ. յհ. բ. 39. Վրք. հց. հապճեպ Յհ. կթ. հապճեպել Խոր. արագա-հեպ Ոսկ. գծ. 239։-Ճեպել և փութալ բա-ռերի երանգը որոշելով՝ Սարգ. բ. պետ. բ. 420 գրում է. «Ճեպելն քան զփութալն առա-ւելագոյն է. վասն զի փոյթն է արտաքոյ պղերգութեան՝ յօժարութեամբ սրտի զիրս ինչ կատարել. իսկ ճեպելն է ամենայն ին։ պնդութեամբ զհետ ընթանալ և հասանել իրացն»։
• ՆՀԲ լծ. ստէպ, շտապ, խուճապ, թրք. չափըգ «շուտ»։ Peterm. 246 լծ. շտապ։ Հիւնք. պրս. čapuk «շուտ», թթր. čap -maq «արշաւել»։ Müller WZKM 8 (1894), էջ 275 սանս. čāpa, cεpala, յն. ϰαμπύλος «կոր» բառերի հետ։ Փոր-թուգալ փաշա, Եղիշէ 301 ճապուկ= պրս. čāpūk «արագ» բառի արմատն է։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. šib «ա-ճապարանք, վազք», tab «շտապել, ա-րագ», 423 չաղաթ. čapuk, օսմ. cabuk
σπουδή studium, festinatio μελέτη cura περίστασις occasio. (լծ. ստէպ. շտապ. խուճապ. թ. չափըգ ) Աճապարումն. վազվազումն. փութալն. փոյթ. ջան. ճիգն. հոգ. գործ կամ պատճառ հարկեցուցիչ. արտորանք.
Յառաւել ճեպոյ ճանապարհին մեռանիցի. (Վրք. ոսկ.։)
neck.
• «վիզ, պարանոց» Վստկ. 198. Վրդն. առ. էջ 253։
• = Արաբ. [arabic word] ǰīd «վիզ, պարանոց, և յատկապէս՝ մանեակ կախելու մասը» (տե՛ս Կամուսի թուրքերէն թարգմանութիւնը՝ Ա. 593)։
Ուլ. պարանոց. (առաւել ռմկ) (Վստկ. ՟Յ՟Զ։)
rope, cord;
halter.
• ԳՒՌ.-Երև. Խլ. Վն. ճօպան, Ալշ. Մշ. ნօ-բան «հաստ չուան», Խտջ. ջօբան «չուան» (Շիր. և Սլմ. «ցորենի խուրձերը սայլի վրայ կապելու չուան», Լ. Շլ. «հաստ կաշեայ փոկ», Սլմ. «պարսատիկ, պարսէտ»). որից ճոպանել «անասունների ոտքին չուան կա-պել, որպէսզի արածելիս հեռու չերթան», ճոպան ոլորել Ախց. «մի տեղ երկար նստիլ կամ մնալ»։ Ձևով հետաքրքրական է Ղրբ. ճա՛պան «մազէ գործած հաստ չուան», որի հէ︎ հ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭანი ճապանի «բեռ կա-պելու յատուկ փոկէ չուան», քրդ. [arabic word] čo-pan «չուան» (Justi, Dict. Kurde 127 և Kurd. Gram. 57 սխալ է համեմատում բառը՝ հյ. չուան ձևի հետ), ն. ասոր. čop'an «կաշէ հաստ պարան»։
Նոյն ընդ ձայնիս Չուան. այն է պարան. տոռն. լար ի կանեփոյ, ի մազէ, ի փոկոյ, եւ այլն. σχοῖνος, πεῖσμα, χορδή funis, chorda, restis
strong, powerful, mighty, vigorous, valiant;
robust, lusty, stout;
potent, energetic, efficacious;
—ն, —ն երկնից եւ երկրի, the Almighty, Omnipotent;
—ք, the mighty of the earth;
— զօրութեամբ, very strong, most valiant, mighty;
— թեւարկու, a professed or open protector.
• = Կազմուած է զօր բառից հ-մասնիկով, որ գտնում ենք նաև հլու, հմուտ բառերի մէջ։ Այս մասնիկը կարող է բնիկ հայ լինել, բայց կարող է նաև իրանեանից փոխառեալ լինել. (բաւական ճոխ գործածութիւն ունի իրանեան լեզուների մէջ)։ Վերջին պարագա-ւին՝ յարմարագոյն է ենթադրել, որ բառը ամբողջապէս փոխառեալ լինի պհլ. *hu-zor=զնդ. *huzāvar հոմանիշից։ Բայց նոյն իսկ եթէ հայակերտ կառուցուածք էլ լինի, իրանեան ազդեցութիւնը անհերքելի է (տե՛ս Meillet MSL 21, 187)։-Հիւբշ. 180։
Աստուած հզօր։ Հզօր՝ որ զօրացուցանէ զիս զօրութեամբ։ Բան տեառն հզօր։ Հրեշտակն հզօր։ Այր կամ թագաւոր հզօր։ Ազգ հզօր։ Ոչ կարէ դատել ընդ հզօրին քան զնա։ Զտկարս աշխարհիս ընտրեաց աստուած, զի յամօթ արասցէ զհզօրս։ Մտանել ի տուն հզօրի։ Կապիցէ զհզօրն։ Աղեղունք կամ աւար կամ սեղան կամ ժողովք հզօրաց։ Մանուկ հզօր ուժով։ Զօրու մեծաւ եւ հզօրաւ։ Կորիւն առիւծու հզօր է քան զանասունս։ Հզօր իբրեւ զերկաթ։ Զջուր գետոյն զհզօր եւ զյորդ. (յն. հզօրի։) Զսուրն մեծ եւ զհզօր։ Հզօր ձեռամբ։ Զձեռանէ քումմէ հզօրէ։ Զբազուկս հզօրս։ Զհզօր գործ պատերազմաց նորա։ Քաղաք հզօր։ Իբրեւ զձայն հզօր որոտման։ Զգէրն եւ զհզօրն (ի հօտից)։ Հզօր (կամ բուռն) է իբրեւ զմահ սէր։ Ի դրունս հզօրս, եւ ի նիգս հաստատունս։ Ի պարիսպս ամուր՝ յաշտարակս հզօրաց. (յն. պարսպաւ մեծաւ եւ հզօրաւ, եւ ամուր աշտարակօք). եւ այլն։
Պատեաց պարսպաւ, հզօր պատուարաւ. (Խոր. ՟Բ. 62։)
Չի՛ք ինչ հզօր ի կարգաւորել զայր՝ իբրեւ զկին պարկեշտ։ Մեծ է սէր, եւ հզօր է բորբոքումն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15. 27։)
old, worn, decayed;
ancient, antique;
-ք, the ancients;
antiquity;
ի հնումն, anciently, formerly, a longtime since, in days of yore;
ի — or ի հնոց ժամանակաց, ի հնոց ժամանակաց հետէ, ab antiquo;
— կտակարան, the old testament;
— մատեանք, ancient codes;
ի հնումն եւ ի նորումն, in ancient and modern law;
— լուսին, waning moon;
հին աւուրց, old aged in years, grown old;
— աւուրցն, Ancient of days, the Eternal, the Most High;
— աւուրց մանուկն, the Eternal Son;
— աւուրց զօրական, a veteran;
անտառ — աւուրց մայրեաց, a forest of ancient cedars;
— աւուրց ատելութիան, rancour, inveterate hate.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. seno-ձևից. ցե-ղակիցներն են՝ սանս. [other alphabet] sána-«հին», sanaká «հնաւուրց, վաղեմի», զնդ. hanē «հին, ծեր», hana «ծեր կին», պհլ. hān, յն. ενος «հին», ενη «նոր լուսնի նախորդ օրը, որ է հին ամսի վերջին օրը», լտ. sen-ex, հյց. senem «ծեր», senior «երիցագոյն», se-natus «ծերակոյտ», գոթ. sin-eigs «երէց», šinista «երիցագոյն», լիթ. sēnas «հին». se. niai «ի հնուց, վաղուց», լեթթ. sens «ծեր», sen «վաղուց», հիռլ. sen, sinin, կիմր. կորն. hēn, բրըտ. hen «հին, ծեր» (Walde 698, Boisacq 257, Ernout-Meillet 882, Iraut-mann 256, Pokorny 2, 494)։ Հայերէնի մէջ նախաձայն s ընկնելով՝ հնխ. seno-տուել է նախ *ին, բայց պարթևական շրջանին ազ-դուելով իրանեան ձևերից՝ խաչաձեման օ-րէնքով ստացել է նրանցից՝ նախաձայն հ (ըստ Meillet MSL 21, 187). հմմտ. հում։-Հիւբշ. 467։
• Windisch 22 san արմատից, նաև լտ. senex։ Ուղիղ են մեկնում Böttich. Arica 17 (այստեղ յիշուած է նաև բա-բել. σινάγην, σεμνήν ըստ Հիսիւքո-սի). Lag. Urgesch. 445, Müller SW-AW 38, էջ 583, Justi, Zendsp. 319բ, Հիւբշ. KZ 23, 15, Տէրվ. Նախալ. 110 ևն։ Եազրճեան, Արևելք 1884 նդյ" 16 սանս. hā, hīna։ Müller WZKM 10, 276 հանի բառի հետ իրանեանից փոխառեալ է համարում, նախաձայն հ-ի պատճա-ռով։ Մերժում է Հիւբշ. 467, որովհետև փոխառութեան պարագային պիտի ու-նենայինք *հան ձևը։ Հիւնք. յն. οἰνος «գինի» բառից։
Կապերտս հինս, եւ պարանս հինս։ Հին տիկ, կամ գինի, կամ խմոր։ Հին առասպելն։ Հին ջրմուղ կամ ճանապարհ։ Հին հաւանութիւնք։ Հին մատեանք։ Հին պատուիրան։ Հին մարդ։ Հին բնակիչք։ Հին կտակարանք։ Ի հնոց ժամանակաց հետէ.եւ այլն։
modest, bashful, retiring, timid, shy.
• «պարկեշտ, ընտանեսէր». մէկ անգամ ունի Գ. մակ. դ. 6 «Ամրածածուկ թօղաձիգ ծնկասէր հարսունք վարսս մեր-կացեալ»։
Որ սիրէ առ տնին նստել ի ծունկս, կամ կապիլ ի տուն պարկեշտութեամբ. ընդասուն. տնասէր.
nape of the neck;
occiput, back of the head;
խորոփոք —ի, nape.
• «գլխի կամ պարանոցի ետևի կողմը» Ագաթ. Ճառընտ. (Ագաթ. այլ ձեռ. ծոծրակ, ծործորակ). արդի գրականում ընդունուած է միայն ծոծրակ ձևը։
ԾՈԾՈՐԱԿ եւս եւ ԾՈԾՐԱԿ. κοτίς occiput. Յետին կողմն գլխոյն կամ պարանոցին, րպէս ծորակ՝ երակ եւ անցք ուղղոյ կամ ծծոյ ընդ անրակն, եւ իբրու ծործոր կամ ձորամէջ.
dropping, trickling;
barberry;
new-mown hay.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. ծօ՛րէլ, Ալշ. Ախց. Մշ. Սլմ. ծօրալ, Ննխ. ձօրալ, Մկ. ծուոալ, Շմ. ծէօ-րիլ, Զթ. ձիւյիլ, ձիւրիլ.-Երև. Ղրբ. δοι «մեղրից կաթած ու երկարած թելը», Ախց. ծօր մէրղ «պարզ մաքուր մեղր».-նոր ձևեր են ծոր անել, ծոր գցել, ծոր ընկնել, ծոr կապել, ծոր տալ, ծորել «խօսքի ծայրը եր-կարելով արտասանել», ծորեցնել Հմշ. «զը-տել, մաքրել», ծորթփել «հունձը փռել՝ որ չորանայ», ծորան «յստակ (ջուր)», ծո-րորդ, ծորւոր «չորացնելու համար հունձքը փռող մշակ», ծործորոտ Ղրբ. «դարուփռս տեղ», ծորուցք «հունձը փռելով չորացնելը»։
βέρβερις, ὁξυάκανθα uva spina sine crispina, spinae racemariae bacca. Պտուղ վայրի փշուտ թփոյ՝ Որպէս հատ մանր խաղաղոյ՝ կարմիր կամ կանաչ, թթուաշ. զրիշկ, զիրիշք, զզամպուխ, ֆռէնկ իւզիւմի, էմպէրպարիս, պէրէրիս, թիքէն իւզիւմի. (Բժշկարան.։ Հին բռ.։)
threshing-floor, barn-floor;
corn-sheaves, rick, stack;
Halo;
արկանել, հոսել, սրբել զ—, to winnow.
• ՆՀԲ լծ. լն. άλων, άλως, վրաց. կա-լօ։ Pictet 2, 115 սանս. khala «կալ», պրս. kālidan «ոտնակոխ անել. ցրուել, կոտրատել». (բայց այս բառը նշա-նակում է «պարտիլ ի մարտի»)։ Հիւնք. յն. ἀλως բառից։ Müller, Armen. VI, էջ 3 կցում է նոյնպէս սանս. khal» «կալ» բառին, որ մերժում է Հիւբշ. 457, որովհետև հյ. կ և սնս. kh իրար չեն համապատասխանում։ Scheftelowitz ZDMG 59, 707 և BВ 28, 302 յն. ϰαλία «հիւղ, բոյն», սանս. kulaya «բոյն», հպրուս. čalene «կալ» բառերի հետ։
Կալ է երեւութիւն պայծառութեան աստեղացն պարահեղեալ. եւ է տարբերութիւն իրիսի (ծիածանի), եւ կալի. եւ այլն. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Կակաչ.
• ԳՒՌ.-Կր. Ոզմ. Վն. կակաչ, Ախց. Մկ, կակաճ, Ալշ. կագաչ, Մշ. կագաճ, Ասլ. գա-գաչ, գագաշ. -ըստ Արրտ. 1915, 585 Ալշ. կարկաչա «կակաչ»։ Ժողովրդական լեզւով կակաչ նշանակում է նաև «խաշխաշ, papa-ver rhoeas L» (Տիրացուեան, Contributo § 170), Ատ. «պուտ, հարսնուկ, coquelicot» «հաւի կատար, crète» (Նուպարեան, Բառ. ֆր. 237), Մշ. կակաչ կամ կակաչին «մի տեսակ ուտելի վայրի բանջար» (բոլորն էլ նմանութեամբ)։
(Լեռնական ծաղիկք) ոչ տանէին պարսաւանացն դաշտականաց արքայածաղկին, կակաջին, եւ այլոց նմանեաց. (Մխ. առակ.։)
circus;
course, race-ground;
riding-school.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն սեռ. կրկիսի) «մարզական խաղերև հրապարակ» Բ. մակ. դ. 9. Ոսկ. յհ. ա. I. դ. 10. Խոր. գրուած է կրկէսիոս Ասող. էջ 53.
ἑφηβία, ἰπποδρόμος, ἰπποδρομία , κύκλος, γύρωμα circus, circenses ludi. (լծ. լտ. չի՛րգուս. յն. գի՛գլօս որ են շրջան, շրջածիր) Շրջափակ վայր խաղալկաց. ասպարէզ. Ձիթացք. երիտասարդանոց.
shop;
tavern, wine shop or wine vault.
• , ի-ա հլ. «խանութ. 2. գինետուն» Գծ. Իր. 16. Ոսկ. եբր. Վրք. հց. -որից կըր-աականոց Լմբ. մատ. 107. կրպակամուտ Կոչ. 72. կրպակապետ Վրք. հց. կրպակաւոր Վրք. հց. Զքր. կթ. Ասող. կրպակաւորութիւն Սարգ. նոյնը նաև կուղպակ ձևով, որ առա-ջին անգամ յիշուած է 901 թուի մի արձա-նագրութեան մէջ (Վիմ. տար. 5) և աւելի յետոյ 994 և 1031 թուերից, ինչպէս նաև Մխ. ապար. Մխ. այրիվ. էջ 63. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 131, 289. յգ. կուղպականի կամ կղպականի Արձ. 1029, 1036, 1042 թուերից (տե՛ս Վիմ. տար.) և Յիշատ. կուպ-ղայք Կիր. 91։ Բառախաղով գրուած է գող-բակ (իբրև թէ գօղերի բակ) Դրնղ. 468, 343։ Արդի գրականում գործածւում է միայն կրպակ ձևով և «խանութ», յատկապէս «փո-քըր խանութ» նշանակութեամբ։
• = Պհյ. *kurpak «խանութ» բառից, որ թէև չէ գործածուած, բայց նոյնն է հաստա-տում պրս. [arabic word] kurba «խանութ». ասւում է նաև [arabic word] kulba. առաջինը տալիս է հայ. կրպակ, երկրորդը՝ հյ. կուղպակ, և շրջեալ՝ կուպղակ։ Պարսկականից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] qurbaǰ, [arabic word] kurbaj կամ [arabic word] qurbaq «խանութ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 433, Գ. 47), վրաց. მეკურბაչ մեքուրբաքե «խանութպան»։-Իրանեան բառը բուն նշանակում է «կերպաւո՛րուած, ձևաւոռուած». հմմտ. զնդ. hu-kərəota-«ւաւ ձևաւորուած» (Bartholomae, Altir Wörterb. 1818 և Walde 682)։-Հիւբշ. 173.
Շրջին ի կրպակս եւ ի հրապարակս. (Վրք. հց. ՟Զ։)
boot;
shoe;
drink-money;
ներկել՝ մաքրել զ—, to black, to polish or clean boots or shoes;
ագանել —ս , to put on one's boots or shoes;
հանել զ—ս, to take or pull off one's boots.
• = Պհլ. kafšīk հոմանիշ ձևից, որ հաս-տատում են պհլ. kafšak և պրս. [arabic word] kafs «կօշիկ», որից փոխառեալ են նաև բելուճ. kaus, քրդ. [arabic word] kevš, արաբ. [arabic word] qafš «հողաթափ» (Կամուս. թրք թրգմ. Բ. 347), արևել. թրք. [arabic word] kaus կամ [arabic word] kais, թուշ. კოϑ քօշ, վը-րաց. ჭომი քոշի «կօշիկ»։ Պարսիկ բառիր են ծագում [arabic word] kaisgar «կօշիկ շինող» և [arabic word] kaiš̌duz «կօշիկ կարոռ». ա-ռաջինից փոխառեալ է թրք. košgčr «կօշ-կակար», իսկ երկրորդից թարգմանաբար շինուած է հյ. կօշկակար։-Հիւբշ. 174։
Պատսպարութեամբ ամրավերարկու օդիցս կօշկաց. (Նար. ՟Խ՟Է։)
breath, respiration;
throat, gullet, larynx;
aspiration;
pronunciation.
• = Կրկնուած է պարզական *հագ արմա-տից, որ առանձին չէ գործածուած։
Դարձեալ զկապար եռացուցեալ, եւ ընդ հագագսն ըստորարկեալ. (Շ. վիպ.։)
chiliarch, chief of a thousand men, colonel;
governor, prefect, lord lieutenant;
steward, agent, major-domo, controller, intendant;
house-steward, manager.
• = Պհլ. *hazārapat, հպրս. *hazahrapati, պրս. *hazārbad ձևից (ուղղակի փոխառեալ իրանեանից և ո՛չ թէ կազմուած հայերէնի մէջ)։ Իրանեան այս բառերը չեն աւանդուած, բայց ենթադրւում են յն. ἀζαραπατεῖς, áζa-ραβίτης, ասոր. [syriac word] həzārpet, վրաց. λზარაეთი հազարապետի ձևերից։-Հին Պարսից մէջ հազարապետը բարձրպգոյն տիտղոսներից մէկն էր. այսպէս էին կոչւում Բիւրուց Անմահից գնդի 10 հրամանատար-ները, որոնց իւրաքանչիւրը 1000 զինւոր ու-նէր։ Սրանք էին նաև արքունիքի հետ եղած յարաբերութեանց հսկիչը, մեծ դահճապետ, հրամանակատար արքայի ևն։ (Հազարապե-տի տիտղոսի և պաշտօնի նկատմամբ ման-րամասն տե՛ս Marquart, Philologus 55, 227-9, հյ. թրգմ. ՀԱ 1898, 316-320)։-Հիւբշ. 174։
ՀԱԶԱՐԱՊԵՏ. ἕπαρχος, ἑπίτροπος, ἑφεστηκός princeps, procurator, praefectus Իշխան հրամանատար, եւ հոգաբարձու. վերակացու. եպարքոս. դուքս. ոստիկան. նախարար. Տե՛ս ՟(Բ. Մակ. ՟Դ. 227։ ՟Ժ՟Ա. 1։ Ղկ. ՟Ը. 3։ Գաղ. ՟Դ. 2։ Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
forehead;
— շինուածոց, face, front, frontispiece, elevation;
— գրոց, frontispiece, title-page;
եռանկիւնի —, fronton, pediment;
— զօրու, բանակի, army drawn up in order of battle, troops in battle-array;
rank, file, order;
— առ —, face to face, vis-à-vis, front to front;
— լայն ցցուեալ, ճաղատ, խորշոմեալ, սպառնալից, large, protruding, bold, wrinkled, threatening -;
զ— հարկանել, to strike oneʼs -;
յորինել, յարդարել կազմել, վառել զ—ն, to draw up in line of battle, to put in battle array, to offer battle, to face;
— տալ, ի — մը տանել, —ս դնել, to attack the enemy in front, to fight, to combat;
ելանել ի —, to engage in conflict, to attack, to assault;
անկանել ի —ու, to be left dead on the spot;
ի — եհան ընդդէմ նոցա, he opposed them with;
յառաջնում անդ —ու, in the first action or combat;
— նորա նսեմանայ, his countenance becomes gloomy.
• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, As. polygl. էջ 105, որ կցում է պրս. čakād բառին։ ՆՀԲ լծ. գագաթն, պրս. cakad, արաբ. jabhat «ճակատ»։ Bö̈ttich. A. rica 69 պրս. բառի հետ նաև լիթ. kak-ta, լտ. cacu (d)men, սանս. kakud «գա-գաթ»։ Հիւնք. պրս. ձևը։ Karst, Յու-շարձան 408 սումեր. zag «ճակատ, գը-լուխ, կերպարանք»։
Թիթեղն եղիցի խուրին յերեսաց կողմանէ՝ ի վերայ ճակատուն ահարոնի։ Կապեաց զապարօշն ի ճակատ իւր։ Եհար զճակատ այլազգւոյն։ Երեւեցաւ բորոտութիւն ի ճակատն նորա։ Դի՛ր նշան ի ճակատ արանցդ։ Ի ճակատ երեսաց նորա։ Զօձիս պատառեալ, զճակատ հարեալ.եւ այլն։