first-born.
πρωτοτοκούσα. primo parturiens. Ծնօղ անդրանկի (մայր). առջինեկը ծնօղ.
Զձայն իբրեւ զերկանց անդրանկածնի լուայ։ Երինջս անդրանկածինս. (Երեմ. ՟Դ. 31։ ՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7։)
to be eldest;
to claim primogeniture.
ԱՆԴՐԱՆԿԱՆԱԼ. Անդրանիկ զաւակ գտանիլ. առջինեկը ըլլալ.
to make eldest, to give the right of primogeniture.
πρωτοτοκεύω. primogenitum facio. Անդրանիկ առնել՝ կացուցանել՝ զկրտսերն. առջինեկին տեղը անցընել. իլք էվլատ եէրինէ գօմագ.
seniority, primogeniture, right of primogeniture.
Կամ երիցութիւն. աւագութիւն. առաջնութիւն. πρεσβεῖον. primas.
again, anew, afresh;
from or to the same place, in the same situation;
— դառնալ, to return;
— սկսանել, to recommence;
— ասել, to repeat or say over again;
cf. Անդէն.
Ել, եւ անդրէն ոչ դարձաւ։ Եւ այր Իսրայէլի դարձաւ անդրէն։ Դարձի՛ր անդրէն, եւ ննջեա՛. եւ դարձաւ անդրէն, եւ ննջեաց։ Ե՛րթ, դարձի՛ր անդրէն։ Դառնայցէ անդրէն ի մեղս իւր։ Ելեալ ոգին՝ անդրէն ոչ դառնայ. եւ այլն։
statuary, sculptor.
Յանդրիագործ պատկերաց առաջին մարդկանն հրապուրեցան գործել զայն. (Ագաթ.։)
uninscribed;
without mark;
unsealed;
not ratified;
without confirmation.
Աստի անդրոշմն յուղարկեցաւ, եւ քակեալ տրոհեցաւ բարժանելեաւն եւ անբարժանելեաւն (հոգւով եւ մարմնով). (Եղիշ. ննջ.։)
Ոչխար անդրոշմ առանց պատժի (գողոյն) է, եթէ նենգի։ Յորժամ տեսանէ (սատանայ) զհաւատացեալսն, թիկունս շրջէ. յորժամ տեսանէ զոք յանդրոշմաց, համարձակապէս յառաջ պատահէ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Անդրուար.
Գրի եւ ԱՆԴՐՈՒԱՐ, ԱՆԴՐՎԱՐ, ԱՆԴՐԱՎԱՐ. վրիպակաւ՝ եւ ԱՆԴՈՒԱՐ. Զոյգք գրաստուց վարողաց զկառս. երիվար, գրաստ, ջորի, մանաւանդ ձգօղ զկառս գահաւորակի. եւ որ ինչ նման է սոցա. ի յն. է՛ զի զոյգք ջորւոց ասի, է՛ զի կառք, եւ այլն։
Ո՛չ վարիչք, ո՛չ անդրավարք Ցի սպաս, եւ ոչ ջորիք ի կառս լծեալ. (Ոսկ. ես.։)
Նմանեցայք անդրավարին հօրն ձերոյ (օձին առաջնոյ). (Եղիշ. թղմ.։)
cf. Անեզր.
Անեզրական իմաստութիւն, կամ թագաւորութիւն. գթութիւն, խնամք, չարիք. տանջանք. տառապանք. (Կիւրղ.։ Ոսկ.։ Սարգ.։ Մագ.։)
much embarrassed, much perplexed, inextricable, without escape;
— եւ անմուտ առնել, to hem in en all sides, to cut off all means of escape from;
— փողոց, blind alley;
street or court with only one entrance.
Որ չկարէ ելանել. եւ անջնջելի.
uncreated, uncreate.
Անեղն եւ մշտնջենաւորն Աստուած։ Արդեօք երեւեալքս այսոքիկ են անե՞ղք, եթէ լինելութեան առին սկիզբն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Իմաստն։)
Մի կարծել զչարն անեղ, կամ յանեղէն Աստուծոյ եղեալ. ոյք տանջին, ապականին, եւ յայտնի տան զցոյցքն, թէ ոչ են անեղք, այլ՝ եղականք. (Անյաղթ ամենայն չար.։)
Անլինելի. որ ոչն է, եւ չէ լինելոց. անգոյ. ոչինչ. զոր զոյգ ընդ առաջինսն այսպէս յիշատակէ (Վահր. երրորդ.)
Է անեղ, որ չէ՛ եղեալ, եւ ոչ կայ. որպէս եղջերուաքաղն, եւ այլ անգոյք. եւ է՛ անեղ, որ ոչ է եղեալ ներգործութեամբ, այլ զօրութեամբ կայ. որպէս ի կաւն՝ կարաս, եւ ի պղինձն անդրի, եւ ի փայտն արկղ. եւ է անեղ, որ կայ եւ է, սակայն եղեալ ո՛չ է, որպէս՝ Աստուած։
incorruptible, indissoluble;
indelible, not to be effaced;
inviolable.
ἅφθαρτος (լծ. անվթար). incorruptus, incorruptibilis. Որ ոչն եղծանի. անեղծանելի. անեղծական. անապական. եւ մշտնջենաւոր. անջինջ. անմահ. անփոփոխ. որ չաւրիր. պօզուլմազ. խալիս, սաղ. իֆսատ օլունմազ.
incorruption, indissolubleness.
ἁφθαρσία, ἁδιαφθορία. status incorruptus. Անեղծն գոլ. անեղծ վիճակ. անապականութիւն. մշտնջենաւորութիւն. անմահութիւն. անփոփոխութիւն. եւ անարատութիւն. անկեղծութիւն. իֆսատ օլունմազլըգ.
unblamable.
Որ չունի ինչ արժանի եպերանաց. անպարսաւ. անբամբաս. ուստի եւ անարատ. ամբողջ. պակասութիւն մը չունեցօղ, անվնաս. լէքէսիզ. զարարսըզ.
Զկլեալսդ զամենեսեան ի մահաբեր որովայնէ վիշապին անեպեր ապրեցուցից։ Կանգնեալ ի մէջ հնոցին ամբողջ մարմնով՝ անեպեր եւ առանց ամենայն վնասու. (ՃՃ.։)
unmusical.
Մնացին այնոքիկ ի ձէնջ, որ աներաժիշտքն էին եւ առանց դպրութեան. (Պղատ. տիմ.։)
ignorance of music.
Արտանուագ ձայն ունելով՝ երգել ձեռնարկիցէ, կրկին աներաժշտութեան ցուցանելով տեսիլ, զայն՝ որ ի գործիսն, եւ կարի յառաջագոյն զայն որ ի բարսն է. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Աներեւակ.
Ոչ համբերեմք տանջանացս, զոր կրեմք յաներեւակի. (ՃՃ.։)
invisible, vanished;
imperceptible, insensible;
—, յ—ս լինել, to vanish, to disappear, cf. Աներեւութանամ;
— լինելն, disappearance;
infinitive;
Աներեւոյթ, Յաներեւոյթս, աներեւութաբար, invisibly.
Աներեւոյթ ի տեսլենէ։ Ի մէջ աներեւութիցն արարեալ աներեւոյթ փառաւորիչս՝ զօրս հրեշտակաց։ Զանդունդս աներեւոյթս. (Ագաթ.։)
Յայտնի են առաջի քո ամենայն աներեւոյթք խորհրդոց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զի մի՛ գուցէ թագաւոր ոք զաներեւոյթ գեղջուկ արհամարհեսցէ։ Սարդ՝ աներեւոյթ եւ անպիտան թուի գոլ կենդանի՝ կատարելագոյն յոստայնանկութիւն։ Աներեւոյթք, անփառք, նուաստք։ Զանհոգալեօքն եւ զաներեւութիւք. (Փիլ.։)
Սահմանական, իմանամ. աներեւոյթ, իմանալ։ Աներեւութին ներգործական, լնուլ. կրաւորական, լնանիլ. (Սիմոն ջուղ.։) (ըստ յն. ասի, ἁπέμφατον . այլ եւ ἁόριστον . իսկ լտ. infinitum
to vanish, to disappear.
Զի մի՛, որպէս առ Կղէոպեանսն, աներեւութասցի փափագելին ի միջոյ. (Լմբ. համբ.։)
cf. Աներկբայ.
Զնոյն ինքն նովին սրով աներկբայաբար բառնալ զգլուխս։ Արագապէս եւ աներկբայաբար բառնալ զգլուխն համարձակ քաջութեամբ. (Պիտ.։)
safe, free from danger;
bold, fearless;
certain, doubtless;
infallible, faithful;
safely, in safety;
certainly;
boldly, fearlessly.
Անմասն յերկուանց եւ յերկիւղէ. աներկբայ եւ անկասկած. անխիղճ. անկեղծ. զուարթագին. աչալուրջ.
Պահել զձեզ անարատս եւ անբիծս հաստատեալ առաջի իւրոց փառաց աներկեւան՝ ցնծութեամբ. (Յուդ. 24. (յն. պահել աներկիւղս ... կացուցանել անարատս ի ցնծութեան)։)
fearless, bold, courageous, intrepid;
fearlessly;
courageously, intrepidly.
Աներկիւղ ամրութիւն, քաջալերութիւն, կամ գրկախառնութիւն, համարձակութիւն, ընթացք, փրկութիւն, գաւառ. (Փարպ.։ Պիտ.։ Նար.։ Լմբ.։ Եփր.։)
Աներկիւղ եւ քաջասիրտ, կամ խրոխտ մտօք. (Փարպ, եւ Լաստ.։)
cf. Աներկիւղ.
Դադարեսցէ աներկիւղ յամենայն չարութենէ։ Եւ ոչ՝ որ ունէր զնոսա մութն, աներկեւղս պահեաց։ Տեսջի՛ք զիա՛րդ աներկիւղ լինիցի առ ձեզ։ Աներկիւղ զանձինս ճարակեն. (Առակ ՟Ա. 37։ Իմ. ՟Ժ՟Է. 4։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Զ. 10։ Յուդ. 12։)
Յաներկիւղս իջանեն յամուրս աշխարհին. (Եղիշ. ՟Է։)
Յառաջ մատուցեալ, աներկիւղաբար սկսաւ խօսել. (Փարպ.։)
Աներկիւղաբար շրջել, բարբառել, յանդգնիլ, ջնջել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Աթ. ՟Ը։ Յհ. իմ. երեւ։)
fearlessness.
Կամ անվեհերութիւն. արիութիւն. քաջասրտութիւն. առ ոտն հարկանելն զերկիւղ մարմնաւոր. գօրգուսուզլուգ, ճիրաէթ.
indifferent.
Մանաւանդ՝ ἁδιάφορος. indifferens. Անտարբեր. անորոշ. միջասահման. անխտիր եւ անընտրող. միջակ, միջին. օրթապապէթ, մուհայիր, միւպահ.
Բարի, եւ չար, եւ անզանազան։ Իբրեւ բարիս, կամ իբրեւ անզանազանս, կամ իբրեւ չարս։ Անզանազանք՝ որք երկրորդ բարի կոչին։ Միջասահման արդարոյն եւ անիրաւի անզանազան։ Զանազանութիւն յանզանազանիցն. (Փիլ.։)
state of any thing without ornament, disfiguration, despoliation.
Զիա՞րդ ի վաղընջուց նիւթ, այն՝ որ ոչ բնաւ ամենեւին յաշխարհի եւ անզարդութեամբ եղեալ. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Դարձաք յառաջին անզարդութիւնն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
childless;
barren.
Անզաւակ ջուր. (Ճշ.) իբր անպէտ կամ վնասակար ի ծնունդ զաւակաց։
to be bereaved of children
Գուցէ անզաւակիցիմ յերկոցունց ի ձէնջ ի միում աւուր։ Բայց ես որպէս անզաւակեցայ, անզաւակեցայ։ Ի դրունս ժողովրդեան իմոյ անզաւակեցան։ Թէպէտեւ սնուսցեն զորդիս իւրեանց, անզաւակեսցին ի մարդկանէ։ Ազգդ քո ոչ եւս անզաւակեսցի. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 45։ ՟Խ՟Գ. 14։ Երեմ. ՟Ժ՟Ե. 7։ Ովս. ՟Թ. 12։ Եզեկ. ՟Լ՟Զ. 15։)
state of a person bereft of children;
barrenness.
Լա՛ւ է անզաւակութիւն հանդերձ քաջութեամբ։ Այրութիւն եւ անզաւակութիւն եկեսցէ յանկարծակի ի վերայ քո։ Մի՛ եւս լիցի այդ ի մահ եւ յանզաւակութիւն. (Իմ. ՟Դ. 1։ Ես. ՟Խ՟Է. 9։ ՟Դ. Թագ. ՟Բ. 21։)
insensible, imperceptible.
Ադամանդ՝ անախտ գոյ, եւ ամենայն երկաթոյ հարուածոց անզգալի։ Անզգալւոյն դրակից իմն է եւ հուպ անշունչն։ Յածին ընդ անզգալի արարածոց յածմունս։ Ընդ անզգալիսն մարտնչին (այս ինքն նաւավարք ընդ ջուրս). (Պիտ.։)
rascally, knavish, roguish, wicked;
foolish, mad.
Ատելի արարէք զիս՝ երեւելի անզգամ ամենայն բնակչաց երկրիս։ Մի՛ ոք համարեսցի զիս անզգամ։ Խրատիչ անզգամաց, վարդապետ տղայոց։ Անզգամաց արմատս ձգեալ։ Զանզգամ սպանանէ բարկութիւն։ Այր անօրէն եւ անզգամ գնայ զճանապարհս թիւրս։ Անզգամն անգոսնէ զխրատ հօր։ Անզգամն ծիծաղելով գործէ զչար։ Յականջս անզգամի ամենեւին մի՛ խօսիր։ Իբրեւ զմի ի կանանց անզգամաց խօսեցար. եւ այլն։
Անզգամքն այնոքիկ մոլորութիւն կոչէին զողջախոհութիւնն. (Նիւս. թէոդոր.։)
Մտեալ յանզգամ ունկն կնոջն առաջնոյ. (Ագաթ.։)
to travel, to be or to rise in the clouds.
Չուել ընդ ամպս, կամ վերանալ ամպովք. ամպերուն միջէն կամ ամպով ճամբա ընել՝ վեր երթալ.
Սորին զօրութեամբ ամպաչուեալ վերասցուք ընդ առաջ քո. (Մաշտ.։)
thunder-clap, thunder;
noise, explosion, crash, report.
Զբնութիւն օդոցն փոխէ ի ջերինս, եւ անդուստ ի վիշտս ամպրոպաց. (Պիտ.։)
Տեղաց ի մեզ զամպրոպ դառնութեան։ Ամպրոպ չարութեան զեղեալ շուրջ զեկեղեցեաւն Աստուծոյ։ Արեան, եւ ամենայն չար ամպրոպաց։ Մեծագոյն իմն ամպրոպ ի վերայ խրոխտայր հասուցանել։ Արժանի այնմիկ չար ամպրոպի զինքեանս վարկեալս. (Յհ. կթ.։)
first day of the month, calends.
νεομηνία, νουμηνία novilunium Գլուխ ամսոց. սկիզբն կամ առաջին օր ամսոյ, եւ կամ լուսնի. ամսամուտ. եւ հանդէս այնր աւուր. ամսու կամ լուսնի առջի օրը. այ պաշը.
Յամսագլուխս ձեր հարկանիցէք զփող։ Մատուցանէին այլ եւս ողջակէզս յամսագլուխս։ Յաւուրս ամսագլխոցն բացցի. (Թուոց. ՟Ժ. 10։ ՟Բ. Եզր. ՟Գ. 5։ Եզեկ. ԽԶ. 1։)
beginning of the month, calends.
Յամսամտի ամսոյն։ Զողջակէզսն ամսամտից։ Մասամբք տօնից կամ ամսամտիւք. (Ել. ՟Ե. 2։ Թուոց. ԻԹ. 6։ Կող. ՟Բ. 16։)
cf. Ամսօրեայ.
Հարիւրաժողովք եւ տասնաժողովք. սարսռելի՛ եւ լսել զանուանս ամսեայք պահանջողք. (Բրս. վաշխ.։)
lasting a month, of a month's duration;
— մի ժամանակ, a month's time, space of a month.
Կամ միոյ ամսոյ միջոց. ամսական. ա. գ. յն. ամիս աւուրց, կամ աւուրս ամսոյ.
very secret, very private;
very intricately fortified;
protecting, sheltering.
Ամրածածուկ աջովդ քո. (Շար.։)
Ամփոփեալ յորջսն՝ ամրածածուկ լինի. (Վեցօր. ՟Թ։)
inhabiting a fortified place;
guard of a fortress.
Ի մէջ ամրական վայրացն. (Եղիշ. ՟Է։)
Քաջութեամբ ելեալ յարձակէին օգնականութեամբ ամրականացն։ Գերի առնուլ կամէին զամրականսն աշխարհին. (Եղիշ. ՟Է։)
to establish one's self, to fortify one's self, to be intrenched, strongly posted.
ԱՄՐԱՆԱԼ. Ապաստան լինել յամուր տեղիս. յապահովի նստել. ապաւինիլ. որջանալ. բունել. պատսպարիլ. καταφεύγω, συνφεύγω perfugio, confugio, ἑννοσσεύω nidifico ապահով տեղ քաշուիլ նստիլ. սըզընմագ. գարար՝ իսթիհքեամ պուլմագ. իշթիճա էթմէք.
Ամրանայցէք ի քաղաքս ձեր։ Ի մեհեանն դագոնայ ամրանալ անկանէին։ Զմեհեանն ամրացելովքն հանդերձ այրէր։ Բնակեալդ ի Լիբանան, ամրացեալդ ի մէջ մայրից. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 25։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 84։ Երեմ. ԻԲ. 23։)
Խորհէր ի միջոցի ամբոխին ամրանալ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Ամրանալ ընդ յաղթականն նոցին քաջութեամբքն. (Պիտ.։)
that guards well;
strongly guarded.
Ետ ածել զամրապահ միջնաբերդին զակառանց". յն. զորս յակառէն. (՟Բ. Մակ. ԺԷ. 31։)
to fortify, to garrison, to put in a state of defence;
to re-enforce, to strengthen, to confirm, to corroborate, to establish, to settle, to cement;
to encourage, to hearten, to animate, to embolden;
to prop, to support, to sustain, to stay, to keep up, to hold up;
to bar, to fasten, to shut, to stop up, to close.
ὁχυρόω, προσοχυρόω, κατισχύω , περιφράσσω, στερεόω, διαφυλάττω, κατακρύπτω munio, fortifico, firmo, roboro, cicumsepio, custodio, abscondo Տալ ամրանալ. ամրութեամբ պնդել՝ զօրացուցանել, պատել, շրջափակել. ծածկել, պահել, պահպանել, յապահովել, պատսպարել. ամըրցնել, ուժովցնել, ապահովցնել. միւհքէմ վէեմին եթմէք. թագվիյէ՝ գուվվէթ՝ իսթիհքեամ վէրմեք.
Զմիջնաբերդն ամրացուցանէր բարձր պարսպօք. (Խոր. ՟Բ. 36։)
Զիս ամրացո՛ ի սրոյ նոցին ... Ամրացուսցես աջով քոյին ի գաղտաձիգ նետից նորին. (Յիսուս որդի.։)
Վարդապետական մեր բանիւն ամրացուցանել զառողջսն. (Յհ. իմ. ատ։)
well shut or locked, strongly barred, well fastened.
Քաջ փակեալ՝ պնտեալ՝ պարսպեալ. հաստատո՛ւն. ամուր գոցած, աղէկ մը գոցելով, հաստատ. սըգըսըգը գափանմըշ. մէստուտ.
Եւ իբր ամրապահ, քաջ պատսպարօղ.
to shut up strongly, to lock well, to preserve;
to fasten, to bar, to close.
Քաջ փակել. ամրացուցանել. աղէկ գոցել. գավիճէ գափամագ. քիլիտլէմէք. սէտա էթմէք.
Շուրջ ցանկել՝ պատել. περιφράττω circumvallo
castle;
citadel;
fort, fortress;
redoubt, outwork.
Պահպանին ընդ մաքուր ամրոցաւ ողջախոհութեան։ Երանի՛ թէ յայն ( ի լեառն Թաբոր) եղեալ էր ամրոց դժուարաբուժելի խրամատութեանս. (Պիտ.։)
ԱՄՐՈՑ. Դղեակ. բերդ. միջնաբերդ. ակառն. գալէ, հիսար. որպէս ἅκρα arx
Սուտ երդմամբ խաբէր եւ իջուցանէր յամրոցաց անտի. (Եղիշ. ՟Է։)
Մարտ ընդ բոլորից իսկ ամրոցաց հայոց դնէր։ Բնակեալ կային յամրոցի անդ։ Պատեցաւ շուրջանակի զամրոցաւն. (Յհ. կթ.։)
Քաջապինդ զօրութիւն ձիոյս՝ զիւրն պատրաստական ձիազէնս, եւ զամրոցս, եւ զսպառազինութինս զինուորին բառնալ զինքեամբ կարողացեալ. (Պիտ.։)
solidity, durability, strength;
re-enforcement, establishment, confirmation, settlement, corroboration;
fort, fortification;
redoubt, outwork.
Դարան կամ նշան ամրութեան (այս ինքն ամրանալոյ)։ Անկեղակարծ յուսոյ ամրութիւն։ Գօտեւորեալ միջապինդ ամրութեամբ. (Նար. ՁԳ։)
to contain, to be closed or shut up;
to draw closer, to be contracted, concentrated, to assemble;
to fold up;
to fall back;
to reflect.
Թէ եւ թաքուն իմն ամփոփեալ, յռամիկ ազանց միջի ծածկեալ. (Շ. վիպ.։)
Արջն ամփոփեալ յորջսն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Կամ դարձ առնել. յեղաշրջիլ. դառնալ. ἁνακάμπτω revertor, deflecto
Անդրէն ի նոյն ողջամիտ մաքրութիւնն ամփոփեալ. (Պիտ.։)
shame, confusion, abashment;
bashfulness;
ignominy, turpitude;
baseness;
յ— առնել, to put to shame, to confound;
յ— լինել՝ զամօթի հարկանել, to be ashamed, to be confounded, to blush;
—ք, privy parts.
Առանց ամօթոյ եւ պատկառանաց կալ առաջի մեծութեան քո. (Ագաթ.։)
Ո՞րպէս հնար է գործել զամօթս առաջի դոցա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Սքանչանամ, որո՞վ ամօթով դու առաջի թագաւորիդ շաղփաղփիս. (Ճ. ՟Ա.։)
ԱՄՕԹ, ԱՄՕԹՔ, ոց. որ եւ ԱՄՕԹՈՅՔ. αἱδοίον, αἱδοία pudenda Ամօթալի անդամք. առականք, եւ երաստան. առջեւը, ետեւը. այըպ. ենդամ.
Ղենջեակ է, որ յամօթոցն ծածկոյթ. (Փիլ. քհ. ՟Ա։)
shameful, disgraceful, ignominious, scandalous.
Ո՛չ է արժան բարբառել ինչ ամօթալի։ Ծածկել զամօթալին արժան է, քան թէ ի մէջ բերել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ նխ. ՟Բ։)
Ամօթալի են կեանք հրէից ի մէջ պարկեշտ հեթանոսաց. (Տօնակ.։)
Սպաս տարաւ ամօթալեացն իբրեւ չարաչար տիկնոջ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
cf. Ամօթալի.
Արձակ ունելով զխորհուրդս ձեր՝ շրջին յամօթալիցսն. (ՃՃ.։)
Ամօթալից կորիցեն (յն. ամաչեսցեն, եւ կորիցեն)։ Ամօթալից ննջեցին անթլփատք. (Սղ. ՁԲ. 18։ Եզեկ. ԼԲ. 32։)
Գնաց, կամ գնայ, կամ շրջի ամօթալից. (Բրս. Խ. Մկ։ Խոսր.։ Թղթ. բարուք.։)