nobility, birth, gentility;
civility, genteelness;
generosity, nobleness.
εὑγένεια, nobiitas, generositas Պատուականութիւն կամ պայծառութիւն ազգի. բարետոհմութիւն ազատ. սօյզատէլիք, շէրէֆ.
Զազնուականութիւն փառաւորէ, (կամ ըստ ազնուականութեան փառաւոր է). (Իմ. ՟Ը. 3։)
Ազատական առատաձեռնութիւն. մարդասիրութիւն. բարութիւն. ճէօմերտլիք, քէրամէթ.
Ձիթենին ի բոլոր գոյացութենէ ծառոց ի վեր համբարձեալն առաւելեալն ազնուականութեամբ. (Պիտ.։)
Ի յոռութենէ յազնուականութիւն փոխելոց էր. (Շ. մտթ.։)
to grow better, to mend;
to receive a grant of nobility;
to be ennobled, to become noble.
Լսիցեն զսպառնալիսն, եւ ազնուանայցեն. (Ոսկ. ես. ՟Զ։)
pious, religious devout.
Արդար կոչեցաւ՝ վասն որ առ Աստուած ազնուապաշտօն լինելոյ, եւ առ ազգակիցսն խնամակալ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
noble, of a noble family.
Առաքինիք էին, եւ ազնուատոհմ յազգէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
to improve, to civilize;
to refine;
to confer a title, to grant nobility, to ennoble.
ἁγαθύνω, bonum facio Տալ ազնուանալ. պատուական եւ արգոյ ընծայել. աղէցընել, ըռինտ ցցընել.
Ազնուացուցեր դու զգութ քո. (Հռութ. ՟Գ. 10։)
fineness, goodness, costliness, excellence, rarity;
genteelness, civility;
dignity, nobility.
Անկանել ի ձեռս անօրինաց, եւ պղծել զանձին ազնուութիւն։ Զրպարտողութիւն կորուսանէ զսիրտ ազնուութեան նորա. (Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 42։ Ժղ. ՟Է. 8։)
Առցուք զհամ ազնուութեան ազգատոհմին վայելել կամիցիմք. (Ոսկ. յհ.։)
elements, letters, characters, alphabet.
իբր Աթ եւ աթ, աթերք. այս ինքն Յօդք եւ զօդք տառից եւ վանկից. կապք կամ տարերք փաղառութեանց ըստ կանոնաց առոգանութեան. զի աթ կամ հադ, ըստ եբր. քաղդ. եւ ասոր. է Յօդ, մասնիկ. նիշ. նշան. որ եւ յն. լտ. ἅρθρον articulus իսկ ասոր. աթութա է տառ, նշանախեց.
Առ ձեռն պատրաստ Մեսրոպայ փոխատրելով զհայերէն աթութայսն ըստ անսայթաքութեան սիղոբայից հելլենացւոց. (Խոր. ՟Գ. 53։)
cheap, cheaply;
— գնել, to buy cheaply.
յաժան. մ. առաւել ռմկ. այս ինքն Դիւրագին. դիւրագնի. ուճուզ.
value, price.
Տուեալ նմա տեղիս, որ յոյժ պակաս էր ըստ աժէիցն անւոյ։ Առնու զաժէքն՝ մինչ նոր էր. (Լաստ. ՟Ժ։ Մխ. դտ.։)
cf. Ալեւորութիւն.
Որ ի ծերութեան զպատշաճն գործիցէ, որ յալեւոյթն դառնայցէ (ի լաւ անդր). (Ոսկ. եբր. ՟Է։)
hallelujah.
կամ ԱԼԷԼՈՒԻԱՅ. որ եւ ԱԼԷԼՈՒ. ἁλληλοώια alleluja բառ եբր. հալելու իահ Օրհնեցէ՛ք զԱստուած, կամ գովեցէ՛ք զՏէր. երգ փառաբանութեան.
Գլուխ բանից բարբառոյն եւ վախճան եդին զալէլուիայ. (Գ. Մակ. ՟Է. 9։)
subject to tempests, tempest-beaten, floating, agitated, troubled;
— առնեմ cf. Ալէկոծեմ;
— լինիմ, cf. Ալէկոծիմ.
to beat to and fro;
to agitate violently, to trouble.
Կոծեալ՝ ծփեալ՝ բախեալ յալեաց. խռովեալ. ուր իցեն յոյզք ինչ եւ ծփանք. չալգանըճը. մուղդարիպ.
Մինչդեռ ալէկոծն ծովածուփ իցէ ի մէջ բազում փորձութեանց։ Նմանեալ իսկ էր ծովածուփ ալէկոծն խռովութեանց։ Ակնկալցեն ամենայն հոսանաց, եւ ալէկոծ ծփանաց։ Հեղձեալ ի ծով աշխարհիս ալէկոծ կենօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։ Եղիշ. ՟Բ։ Մաշկ.։ Երզն. մտթ.։)
Բռնութիւնք հողմոյն ամբոխեալ զծովն՝ ալէկոծս առնիցեն զեզերսն. (Վեցօր. ՟Ը։)
κυμαίνω fluctuo Կոծել ալեօք. ալէկոծ առնել. ծփել. տատանել. եւ նմանութեամբ՝ խռովել. տակնուվրայ ընել. չալգաթմագ. ալթիւսթ էթմէք.
Ալէկոծեն զմիտս եւ զզգայութիւնս։ Որ ալէկոծէ զմիտսն։ Մի՛ խռովեցուցաներ զամբոխեալս, մի՛ ալէկոծեր զբքացեալս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։ Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Ժ՟Է։)
to float, to chafe, to grow troubled or agitated.
Ալէկոծ լինել. ծփիլ. տատանիլ. խռովիլ. չալգանմագ. մուղդարիպ օլմագ.
Մի՛ նաւ հոգւոյս ալէկոծեալ (լիցի)։ Մի՛ ընկղմեսցի նաւ հաւատոց մերոց ի մէջ ալէկոծեալ մեղաց ծովու։ Զանքոյթ կայանսն ի մրրկաց եւ ալէկոծեալ խռովութեանց. (Նար. ՟Ձ՟Է։ Եղիշ. ՟Ը։ Պիտ.։)
agitation of the sea, storm, tempest;
trouble, agitation.
κύμανσις fluctuatio, κλύδων, χειμών tempestas, aestus Կոծումն ալեօք. ծփումն. տատանումն. եւ Ծուփք. խռովութիւն. յոյզք. փորձանք. արկածք. թէմէվվիւճ. ֆուռթունա. հարեքէթ.
floating, swelling, rough.
Ի ծուփս բազմավտանգս ալէտանջ հողմոց։ Յալէտանջ նոցին (կանանցն) ծփմանց զերծեալ. (Նար. ՟Ծ՟Դ։ Լմբ. առակ.։)
hollow, cavity, inside;
hollow, interior, deep.
Եզինն ձմերանի ընդ ալուց կողմն նստելոյ, եւ մօտ ի գարունն ընդ դրաց կողմնն դառնալոյ. (Եզնիկ.։)
alphabet.
Առանց ալփափետաց ուսուցանէ։ Նշանագիրս աղփաբետաց հայերէն լեզուին։ Աղփափետացն զառաջինն եւ զանուանսն անգամ զգրոյն չհամարձակի երկրորդել։ Ըստ գծագրացն գումարութեան, որ յալփափետաց անտի վերաթուի։ Մեսրովպ եգիտ նշանագիր դպրութեան հայերէն լեզուին՝ վարելոյ ալփափետացն հանգամանս։ Զի՞նչ ինչ թեթեւ քան զալփափետսն ուսանել կայցէ.(յն զտառս στοιχεῖα) (Մամբր.։ Կորիւն.։ Մանդ. ՟Բ։ Նար. ՟Ղ՟Գ։ Եզնիկ երէց.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
dregs.
Ուր առաւել լինի ծծումբ եւ ժիպակ եւ մրրկանք եւ ախժիք, եղեւ պղինձ, որ է մրուր արծաթոյ. (Ոսկիփոր.։)
cf. Տխմարաբար.
Զի մի՛ ոք ախմարաբար զանյարմարն բարբառիցի. (Երզն. մտթ.։)
very ignorant.
Առաւել կամ յոյժ տխմար. տգիտագոյն. անմտագոյն. աւելի կամ շատ տգէտ.
antagonist, adversary, opponent;
rival, competitor;
champion, hero;
triumpher.
ԱԽՈՅԵԱՆ. πρόμαχος, προμαχητής , ἰππαρχίς, ἁριστεύς. antesignatus, propugnator, omnium fortissimus. Յառաջամարտիկ բանակին խաղացեալ ընդդէմ թշնամեաց. նահատակ զօրավար. դիմակաց. ոսոխ. առջի կտրիճ, առաջ նետուօղ. սէրտէն կէչտի, մուգատտէմէի ասգէր, իյիտ, փէհլիւվան.
Ընդդէմ խրոխտ ախոյենին (կամ ախոյանին)։ Ոչ գոյր չափ գլխանոյն ախոյենիցն։ Յաղթել ախոյանից ... Կործանին վատանուն յախոյանէ անտի։ Ի փախուստ կացուցանելով զինքն առանց նահատակեցելոցն ախոյանից։ Նախամարտիկ եւ առաջին ախոյանից։ Ախոյանաց քաջալերութիւն. (Խոր. հռիփս։ Բուզ. ՟Ե. 4։ Եզնիկ.։ Պիտ.։ Սարկ. քհ.։)
Մատնեցաւ ի ձեռս ախոյեան թշնամոյն. (Խոսրովիկ.։)
Առ զյաղթութիւն ի վերայ ախոյանին իւրոյ ... Յախոյանէ անտի իւրմէ. (Եփր. ծն.։)
Մեռուցանէ յանդամս իւր զչար ախոյեանն։ Որպէս անմարմինս քաջացան ընդդէմ չար ախոյանիցն. (Սարգ.։)
Ախոյեան ընդդէմ իմ հանին զյուսահատութեան խռովութիւնն։ Նորա է մարտն եւ կռիւն, նորին եւ յաղթութիւն ի վերայ անմարմին ախոյանիցն. (Լմբ. սղ.։)
hypochondriac.
Բառ յետնոց, իբր ախտացեալ յախոնդանս, կամ սեւամաղձոտ. սեվտալը. (հայի ի յն. ձայն ὐποχοιδριακός քանզի եւ χόνδρος, ὐποχονδρία, մերձի ի յն. ախոնդ։)
Տխուրք են ախոնդանոտք, եւ ցնորիւք ախտանան բազմիցս. (Բժշկ. առ Լեհ.։)
with appetite;
with pleasure, readily, willingly.
Ախորժաբար ծանուցանել, կամ սիրել, ընդունել, լսօղ լինել։ Առկայանալ ախորժաբար. (Փարպ.։ Պիտ.։ Փիլ.։ Յհ. կթ.։ Շ.։)
pleasing, agreeable, sweet, amiable, delightful.
Ո՛չ ի հարկէ էր, այլ ի զեղխ եւ յախորժական կամաց։ Վասն մարմնասիրութեան եւ ախորժական ցանկութեանն։ Չար գոլն՝ ախորժական կենցաղավարութիւն (է) ... Ոչ զբնաւորական մահն, այլ զախորժականն. որով մեռելութիւն գործէ ախտից. (Գէ. ես.։ Եզնիկ.։ Սահմ. ՟Ը։)
cf. Ախորժահամ.
Ախորժաճաշակ բանապաճոյճ առակագրութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
desirable, pleasing, agreeable.
Ջուր ցուրտ անձին ծարաւոյ ախորժելի է. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 25։)
to taste of, to relish, to like;
to love, to take pleasure in;
to desire, to aim at;
ոչ —, to take a disgust for or to;
Թէ ախորժէք, if you please.
Արժան էր զառաքինութիւն ախորժել. (Փիլ. իմաստն.։)
Զյաղթողն լինել ախորժէ։ Ոչ ախորժեալ առնուլ զգեղ։ Ոչ ախորժել (կամ ախորժելով) լսել զբանս չարութեան. (Լմբ.։ Յհ. կթ.։ Շ. աղ.։)
Առցուք, թէ ախորժէք, նախ զօրէնս Աստուծոյ ի ձեռս մեր. (Լմբ. ատ.։)
to inspire gratification, taste, pleasure.
Մեռոնն ըստ ինքեան ե՛ւ զմարդիկ ախորժեցուցանէ, եւ զխոզսն սատակէ՝ ոչ կարացեալ բերել զանուշահոտութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Ախորժեմ.
առաւել ռմկ. cf. ԱԽՈՐԺԵՄ.
pleasure, taste.
Հպարտանայ այնպիսին յախորժութենէն։ Յառաջակամ ախորժութեանն շարժման. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Ոչ ըստ մարմնոյ ախորժութեան բաղձանաց, այլ առ գութ սիրոյն Քրիստոսի. (Եղիշ. երէց.։)
viciously, passionately.
Մի՛ եւ մի՛ իւիք խոտորել ախտաբար ի հակառակն կոյս. (Շ. ատ.։)
crushed, oppressed by illness.
Ախտիւ իւիք հարեալ. յն. ջերմամբ ըմբռնեալ.
morbific, engendering diseases or passions.
Ծնունդն՝ որ ի մարմնոյ է, գիշերային կոչի, եւ ախտաբեր։ Ախտաբեր թշուառութիւնք աղքատաց. (Զքր. կթ. հմբ.։ Եղիշ. ՟Ե։)
physician;
that cures diseases, restorative.
Բուժիչ ախտից. ապաքինիչ ցաւոց. ըռընտցնօղ. սաղալտըճը.
full of diseases, ill;
vicious, bad, passionate.
Ախտալից կեանք։ Ձանձրացեալ իցէ ելանել յախտալից մարմնոյս։ Առ ախտալից մարմնոյս մաքրութիւն։ Մի՛ երկարս ինձ զվէր մեղացս ի յախտալից մարմնիս ծածկեսցես. (Խոսր.։ Եղիշ. ՟Ը։ Նար. ՟Լ՟Ե. ՟Խ՟Ը։)
subject to diseases or passions.
Ախտակիր մեր մարմին՝ առաւելութեամբ եւ պակասութեամբ վշտանայ։ Սոքօք եւ զայլսն զախտակիրս խրատէ։ Աղաղակեմ ընդ ախտակրին. (Բրս. հց.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։ Յիսուս որդի.։)
Նոյն ախտակիրն Աստուած բան՝ մարմնովն ախտակրեալ. (Ուռպել.։)
Ախտակիր եղեր հողեղէն բնութեանս։ Զչարչարանս յանձն առեր, ախտակիր հողեղինացս եղեր. (Շար.։)
Մերթ՝ ըմբռնիլ յախտաւոր կիրս.
that has the same sickness;
compassionate;
— լինել ումեք, to have compassion, pity on some one, to compassionate.
Ախտակիցն ամենայնի, եւ հաղորդ վշտաց։ Ախտակից է բոլորն կենդանի ինքեան։ Կարօղ է ախտակից լինել տկարութեանս մերում։ Եթէ եղեր հայր որբոց, եթէ ամենայնի ախտակից եղեր. (Սկեւռ. Լմբ.։ Նիւս. բն.։ Պրպմ. ՟Լ՟Բ։ Բրս. առ ընչեղս.։)
Առ իս նայեցեալ՝ ախտակի՛ց լերուք. (Ժմ.։)
Զփարաւոնին ախտացաք զծանրասրտութիւն, եւ իւրոց ախտակցաց։ Տեսեր զիս ընդ ախտակիցս՝ յամօթոյ ծաղրն։ Ախտակից լինել ինձ կոչէի բարկութեան եւ անիծից. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։ Լմբ. սղ.։ Սկեւռ. աղ.։)
to be ill, to suffer.
Ախտակրեալ ի վերայ քառաթեւ խաչին։ Ի չարչարանս եւ ի մահն զմարմնոյն ախտակրէր։ Ել ի բարձունս, ոչ եւս զմարմնոյ ախտակրելով. (Շար.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։ Աթ. համբ.։)
Զոր ի յաչաց բանիդ քո արտօսր՝ առ որ մերովս ի յիւրն ախտակրեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
illness, sickness, distemper;
suffering.
Քստմնելի ախտակրութիւն։ Հոգւոյ եւ մարմնոյ, կամ աստեաց ախտակրութիւն։ Ի վեր է (Աստուած) Քրիստոս զամենայն ախտակրութիւնս ... Հոգիք սրբոցն հեռի են յայսպիսի ախտակրութեանց։ Մարդկեղէն մտաց ախտակրութիւն է. (Մագ. ՟Ա։ Շ. բարձր.։ Սարգ. յկ. եւ Սարգ. ՟բ. պետ.։ Իգն.։)
Անախտակրին ախտակրութիւն ի մարմնի։ Զամենայն ախտակրութիւնս մերոյ բնութեանս յանձն առեր առանց մեղաց. (Գագիկ առ ռոմանոս.։ Գանձ.։)
to have compassion, to compassionate, to pity.
Առի իշխանութիւն բժշկել՝ որոց ախտակցիմս. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Ախտակցեմ.
Ախտակցեալ հոգի՝ եւ ո՛չ միոյ խորհրդակցի հնազանդի. (Ճ. ՟Գ.։ Լաւ եւս է ընթեռնուլ՝ ախտացեալ։)
compassion, pity;
vice, passion.
Ախտակցութեանն յուզումն ... Մարդ՝ առ ի նմանապէս ախտակցութեանց։ Զանմարդութիւնն իբրեւ զազատութիւն ողջունեմք, իսկ զախտակցութիւնն իբրեւ զգարշելի ինչ անպատուեմք։ Սէրն շարժի ի յախտակցութիւն միմեանց։ (Աթ. ՟Դ։ Ածաբ. աղքատ.։ Շ. մտթ.։)
Առ մարմնական ազգակցութիւնս այսպիսի ախտակցութիւնս ունիմք։ Ողորմութիւնն է ախտակցութիւն, յորժամ ոք ի գթոյն ստիպի. (Սարգ. յկ. ՟Է։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Խարշեցաւ փոր իմ ի լալոյ, զախտակցութիւն ասէ։ ԶԱստուած առ ի մեր խնայումն շարժէ ախտակցութիւն. (Վանակ. Յոբ.։)
Մաքուր եւ անխառն յամենայն նիւթական ախտակցութենէ։ Այնպիսեաւ ախտակցութեամբ բոլորովին լինիցի մարմին եւ արիւն։ Ի բաց կացցեն յերեւելեացն ախտակցութենէ. (Նիւս. կուս.։)
that drives away or cures diseases.
Հալածիչ եւ փարատիչ ախտից ցաւոց. բժշկարար. ըռընտցնօղ ազրըյը տէֆ էտիճի.
vicious;
lascivious.
Սեղան ամօթոյ արարեալ էր ախտամոլաց ի պատրանս, որպէս թէ շնորհօղ տռփանաց իցէ. (Մխ. երեմ.։)
to be sick or ill;
to have bad habits, to be vicious.
Կրել զհիւանդութիւն հոգւոյ. զառածանիլ ի մոլութիւն.
Բիբք աչաց յախտանալն այլում կարօտանայ աչաց։ Ախտանամք եւ մեռանիմք, որպէս ոչ կամիմք. բայց հոգւով՝ եթէ կամիմք, ոչ ախտանամք եւ ոչ մեռանիմք. (Շ. թղթ.։)
Ախտանան առ ասացեալսն։ Սպասէր նմա (զի սպանցէ). եւ այսպէս միշտ ախտանայր առ նա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։ Մագ. ՟Լ՟Է։)
Զպեղեայ զթետտաղացւոց գոռոզին ախտանալ (զյիմարութիւն)։ Զփարաւոնին ախտացաք զծանրասրտութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Ախտացեալս ոչխար։ Ախտացեալք տեսանելեօք, կամ մեղօք։ Ախտացելոց դեղ առողջութեան. (Նար.։)
that loves vices, vicious, devoted to passions.
Լինի ախտասիրին վիճակ ախտն։ Ո՛չ է յախտասիրացն։ Եղեւ ախտասէր փոխանակ առաքինասիրի. (Փիլ. այլաբ.։)
morbific.
Արարող կամ պատճառ ախտից մարմնոյ եւ հոգւոյ. մարազ կեթիրէն, մարազի.
Զախտարար պատճառս մաղձիցն ի բաց լուանամք ի մարմնոյս։ Հարցանելով ցհիւանդն զախտարար պատճառսն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ստէպ։)
that excites illness, bad passions;
— կերպարան, voluptuous image.
Արծարծիչ ախտից. գրգռիչ ցանկութեան. մարազը դեփրէտէն.
Ատարծարծիցն պոռնկապատիր պատկերացն կերպարան. (Նար. կ.։)
horoscope, nativity, stars.
Սիրեցեր զդեւս, եւ զախտարս, եւ զտարերաց նմանութիւնս։ Զախտարաց եւ ժամուց տուրեւառիկ գեղազանակս. (Եփր. ի ծաղկազարդ.։ Տօմար.։)