box, case, chest;
cf. Խնկաման. book-case;
small square;
— սահուն, movable, running or drop-box;
չքնաղագիւտք ի յակունս՝ պահին ի —ս մանունս, precious things are packed in small parcels.
Տօն գիւտի ափոյ սուրբ աստուածածնի. (Տօնաց.։)
impression, stamp, print, mark, figure, form;
impression;
— գործել յոք, to produce an impression on a person;
fixation
Մովսեսի հրամայէր դնել զտպաւորութիւն խաչին ի վերայ ճակատու քահանայապետին, անուանեալ զնա թիթեղն սուրբ. (Ղեւոնդ.։)
sandal;
wooden-shoe, clog;
— հովուի, calage.
Աղտեղեալ տրեխօք ելանեն ի բեմն սուրբ։ Ունին տրախք. (Շ. ընդհանր.։ Մխ. դտ.։)
to solemnize, to celebrate, to feast, to keep a holiday.
Խնդութեամբ ժողովեալ՝ զօրն տօնախմբեսցեն։ Ամի ամի գումարելովք ի նոյն ամսեան զնոյն յիշատակ տօնախմբեն։ Զպաշտօնն յաւէտ հրաշիւք տօնախմբեսցեն ի փառս աստուծոյ։ Բարեխօսութեամբ սուրբ լուսաւորչին, որոյ եւ իւր իսկ տօնախմբիւր յիշատակ. (Ագաթ.։ Կսրիւն։ Ճ. ՟Բ.։ Արծր. ՟Ե. 9։)
church-calendar, table of lessons for the day;
lectionary, service-book.
Յիշատակարան տօնից տէրունականաց եւ սրբոց աստուծոյ. զոր ես գրիգորիոս յաւելի ... ընտրեալ ի տօնամակաց յոքունց զսակաւս ... եւ մեք աշխատեալ զայսպիսի համառօտահաւաք տօնամակս գրեցաք ի պայծառութիւն եկեղեցւոյ, զոր ընթերցցի ի նմա՝ ժամու սոսկալի պատարագի։ Ծանուցանեմ ձեզ վասն սուրբ կտակիս՝ տօնամակի եկեկղեցւոյ սրբոյ. (Գր. վկ. եւ Կիր. վարդապետ. յիշ. հին ճշ.։)
humble, meek, modest, moderate, sober, good;
low, lower;
— վայրք, lowlands;
— խորհուրդ, wise or prudent counsel.
Ծերոց զգաստս լինել, պարկեշտս, ցածունս։ Զգաստացուսցեն զմանկամարդսն՝ այրասէրս լինել, որդեսէրս, ցածունս, սուրբս. (Տիտ. ՟Բ. 2. եւ 4։)
without turning a hair, safe & sound.
Երեք սուրբ ձկունքն ցամաքաթեւ վազեցին զգործեաւն. (Սեբեր. ՟Գ։)
night, night time or hour, the whole night;
բղխումն ցայգութեան, nocturnal pollution.
Այն՝ որ չիցէ սուրբ ի ցարդութեան բղխմանէ. (Օր. ՟Ի՟Գ. 10. յն. ի բղխմանէ գիշերի։)
cf. Ցայտեմ.
Ցօղեաց զցօղ բժշկութեան մեզ ի վերուստ, ցայթեալ արեամբն ի սուրբ կողէն կենդանացոյց. (Շ. տաղ.։)
sowing;
dispersion;
cf. Ցռօտ;
scattered, disseminated, spread;
— եւ ցիր, ցիր եւ —, scattered about, dispersed every where;
here & there;
— եւ ցիր առնել, կացուցանել, սրփել, to scatter here & there, to disperse;
— աստ անդ հարցանել, to interrogate (a scholar) promiscuously.
Ցան եւ ցիր յանդուգն յարձակմամբ ընդ երեսս երկրին սուրալով ... Գտան բնակեալք ցան ու ցիր ստկաւք. (Խոր. ՟Ա. 10. 11։)
to sow, to strew;
to spread, to scatter, to diffuse;
to sprinkle, to besprinkle.
Զպատուական սերմն ցանիցեն։ Սերմանիքն սուրբ եւ օգտակարք ցանիցին ի ձեզ. (Մանդ.։ Խոսր.։)
Ցանեցից ի վերայ ձեր ջուր սուրբ։ Ցանեսցես զնոքօք ջւր սրբութեան։ Առեալ Մովսիսի զարիւնն՝ ցանեսցէ զժողովրդեամբն։ Առցես յարենէն, եւ ցանեսցես ի վերայ Ահարոնի, եւ ի վերայ պատմուճանի նորա. կամ զորմով սեղանոյն։ Առեալ Մովսիսի յիւղոյն օծութեան՝ ցանեաց մատամբ ի վերայ սեղանոյն։ Առեալ յիւղոյն եւ յարենէն՝ ցանեաց զահարոնիւ եւ զպատմուճանօք նորա, եւ զորդւովք նորա եւ զպատմուճանօք նոցա. եւ այլն։
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
Բանք սուրբ հօրն կրճիմն եւ ցանգ եդաւ ցեղընտիր լինելոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
to desire, to wish, to envy, to covet, to long for;
to desire inordinately, to covet greedily.
Ցանկանային ի սուրբ աջոյ առն Աստուծոյ գտանել ձեռնագրութիւն. (Փարպ.։)
cf. Ցանկամ.
Ցանկանային ի սուրբ աջոյ առն Աստուծոյ գտանել ձեռնագրութիւն. (Փարպ.։)
to surround with hedges;
to encompass, to encircle.
Յիշեա՛, զի արտաքսեալ եղեր յայնց կենաց, եւ ցանկապատեաց զգունակն (անախտ սերնդեան) բոցեղէն սուրն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
to surround with hedges, to hedge or wall in, to enclose, to encircle;
— զհամարս տանց, to divide into chapter and verse.
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
Մեծաւ ցանկութեամբ ճաշակել զանուշակս քաղցրութեանն զբարերարին խնամս։ Ըստ իւրաքանչիւր բարւոյ ցանկութեան սուրբ շնորհօք։ Զայցելութիւնն առնուլ բարեացն ցանկութեամբ. (Յճխ.։)
to fish with nets, to take or catch in a net.
Ցանցեա՛ ի վհէն յաւիտենից (կարթիւ սիրոյդ) զգինս արեան իսկակցին քո։ Ցանցեա՛ շրջապետական աջովդ քո զհերատեալ հէգս յերամս քո սուրբ. (Բենիկ.։)
of the same tribe, family or race.
Հոյլք իմաստուն սուրբ կուսանաց՝ որ ցեղակից էք սրովբէի. (Շ. եդես.։)
handkerchief;
towel, napkin, linen;
head-band, hand-cover, veil;
amict.
Ոսկեթել վերարկուօք, պայծառ վարշամակօք (պատեալ զսուրբ նշխարսն). (Նար. խչ.։)
cf. Վարսաւոր.
Ծագեաց աստղն վարսադիտակ՝ սուրբ առաքեալն թադէոս։ Արուսեակն վարսադիտակ, եւ փայլածուն գեղեցկապաճոյճ. (Ճ. ՟Բ.։ Ոսկիփոր.։)
cf. Վարսաւիրայ.
Ա՛ռ քեզ սուսեր յեսանասուր՝ սուր քան զսրբիչ վարսավիրայից։ Կոչեաց վարսաւիրայ (կամ զվարսավիրաց). (եւ եգերծ զեօթանեսին գիսակս գլխոյ նորա. Եզեկ. ՟Ե. 1։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
cf. Վեստ.
Մեծապատիւ վեստն սարգիս շինեաց զսուրբ քաւարանն ... յանուն սրբոյն սարգսի. (Սամ. երէց. յորմէ եւ Կիր. պտմ.։)
above, upon, on, over;
on high, high, high up;
վեր ի վայր, ի վեր եւ ի վայր, up and down, high and down, upside down;
topsy turvy;
frequently;
ի վեր եւ ի խոնարհ, up and down, always, incessantly, at every moment, ever;
ի վեր անդր, above, up there;
ի վեր քան զամենայն, above all;
վեր ի վայր կործանել, to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset;
վեր ի վայր շրջել, to turn over, to overthrow, to overturn;
to disorder, to disturb;
ի վեր մատչել, to go higher up, to ascend;
ի վեր ունել, to bear up, to support, to sustain, to prop;
ի վեր հանել, բերել, to elevate, to raise on high;
to discover, to manifest, to unmask, to unveil, to denounce, to disclose, to reveal;
ակն ի վեր տալ, to lift up one's eyes, to look up, to raise one's head;
ձի ի վեր առնուլ, to ride, to mount on horseback;
ի վեր գալ տնկոյն, to peep out heads, to pullulate and grow, to sprout, to bud;
ի վեր կացուցանել զսպանեալն, to raise from the dead, to bring to life again;
ի վեր քան զբան, ineffable;
inexplicable;
ի վեր է այս քան զկար զօրութեան իմոյ, that is beyond my power;
ի վեր քան զպայման մերասեր բնութեան, above humanity;
որպէս ի վեր անդր ասացաք, as we have already said;
վեր ի վերոյ, apparent, superficial, feigned, affected;
երկիր պագին նմա —, they feigned to worship him;
superficially, apparently, affectedly;
— ունելով գիտութիւն, without a thorough knowledge of, having a smattering of.
Տօնք՝ զատիկն սուրբ, եւ երկրորդ զատիկն, եւ յերկրորդ զատիկէն ի վեր կիւրակէքն ամենայն. (Կանոն.։)
to write upon, to inscribe;
to attribute, to refer to;
to write above, before.
Վերագրէ (աստուածաբանն) զճառն ի յայտնութիւն քրիստոսի, եւ սկսանի ի ծնունդն քրիստոսի։ Ղուկաս զաւետարանն եւ զգործսն առաքելոցն՝ զյունացս աշխարհէն վերագրէ (առ թէոփիլոս ի յոյն լեզու)։ Վերագրէ ղուկաս ի հրամանէ սուրբ հոգւոյն. եւ եղեւ ասէ ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ։ Որպէս վերագրէ երանելին պետրոս, եթէ կերաք եւ արբաք ընդ նմա յարութեան։ Որպէս վերագրեաց երանելին մովսէս, թէ տեսանիցէք զկեանս ձեր կախեալ զփայտէ։ Վասն քո վերագրեաց սողովմոն, փայտ կենաց է ամենեցուն. (Կամրջ.։ Փստ առ զքր։ Զքր. կթ. ծն. Զքր. կթ. հմբ. Զքր. կթ. խչ.։)
to regenerate, to endow with new life, to cause to be born again, to revive, to reproduce.
ՎԵՐԱԾՆԵՄ, կր. ՎԵՐԱԾՆԻՄ. ἁναγεννάω regenero. Վերստին ծնանել հոգեպէս՝ կամ ի սուրբ աւազանէ. նորոգել հոգւով.
Իշխանակից սուրբ հոգին այսօր վերածնեաց զազգս ամենայն։ Վերածնեաց զազգս ամենայն ի ձեռն զանազան շնորհացն։ Վերածնեսցէ զսա ջրով եւ հոգւով սրբով արդարութեան։ Սրբեցեր զջուրս՝ վերածնեալ զմեզ մկրտութեամբն սրբոյ հոգւոյն. (Շար.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։ Մաշտ.։ Ժմ.։)
to invoke, to implore, to call on;
to recall, to call back;
to surname, to call.
Վերակոչեաց զամենեսեան ի մահուանէ յանմահութիւն։ Ի մսուր անբանից բազմի արքայն անմահից, զի զիս յերկինս վերակոչեսցէ։ Վերակոչեաց զհեթանոսս յորդեգրութիւն։ Որք ի հեթանոսաց վերակոչեցան ի քրիստոս ի ձեռն առաքելական քարոզութեան. (Շար.։ Ժող. շիրակ.։ Զքր. կթ.։)
Վերակոչի անուն (վկայաբանի) սուրբ բանակ. (Մամիկ.։)
to sit upon, to take rest, to repose.
Որ ի քառակերպեանս վերահանգչի յանարուեստ աթոռ։ Որ ընդ հօր եւ սուրբ հոգւոյն յաթոռս քառակերպիցն վերահանգչի. (Զքր. կթ. ծն. եւ Զքր. կթ. արմաւ.։)
to raise, to elevate, to lift up on high;
— զգլուխ, cf. Ըմբոստանամ, cf. Ընդվզիմ;
— յինքն, cf. Ըստանձնեմ.
Վերամբառնան զնա յերկինս՝ տեսանել զամենայն սուրբս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
raised on high, lifted up, ascending;
ascensive;
bearing, carrying in the arms, raising from the earth.
Մտի վերամբարձ ի յօդս շրջել։ Կախեցէ՛ք զդա զմիոյ ձեռանէն՝ վերամբարձ։ Առեալ զսուրբն հռիփսիմէ սպասաւորացն բռնաբար, մերթ վերամբարձ, մերթ ի քարշ. (Նիւս. կազմ.։ Ճ. ՟Բ.։ Ագաթ.։)
to rise, to soar, to ascend, to mount;
to vanish, to disappear;
to go away, to leave, to escape;
վերացեալ հպարտացեալ կալ, to swell with pride, to be puffed up, to become presumptuous.
Եթէ վերասցին փորձութիւնք, ոչ ոք եղիցի սուրբ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
to sit on, to take a seat on, to be seated or placed on;
to mount, to ride.
Ի մսուր ընկողմնեցոյց զվերանստեալն յաթոռս քերովբէականս. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Վերաշնչումն.
Ընկեցին զին ի տուն՝ սուղ ինչ վերաշնչումն ունելով, կարծեցեալ յետ սուր ինչ մեռանել. (Ճ. ՟Ա.։)
respiration, breathing;
— հողմոց, blowing of the wind.
Ընկեցին զին ի տուն՝ սուղ ինչ վերաշնչումն ունելով, կարծեցեալ յետ սուր ինչ մեռանել. (Ճ. ՟Ա.։)
to revere, to honour, to respect.
Զգրիգորիս սուրբ հայրապետն եկա՛յք վերապատուեսցուք։ Վերապատուեն զքահանայապետն սուրբ։ Վերապատուեմք զքոյին աստուածամայր զհանգստեան տօնս։ Զոր ի հռովմայ գահիցն վերապատուեցեր. (Շար.։)
to send on high.
Վերառաքեա՛ զհոգիդ սուրբ ի ջուրս յայս. (Ճշ.։)
to take or carry on high, to raise, to heave up;
to receive, to take home;
to glow, to leap with joy, to exult;
յաստուածութիւն — զոք, to place among the gods;
յաստուածութիւն վերառեալ լինել, to receive divine honours.
Խոնարհեալ ի մերս՝ վերառեր զմարմին։ Առօղ բանն օծանէ զվերառեալ մարդկութիւն իւր։ Զոր վերառեաց մասն ի մեր հողանիւթ բնութենէս իբրեւ զշիւղ ձիթենւոյ։ Անդին յիջանել բանին յարգանդ սուրբ կուսին՝ վերառեաց ի կուսական համբարանէն մասն. (Շար.։ Զքր. կթ. ծն. եւ Զքր. կթ. մկրտ.։ Ժող. շիրակ.։)
over-coat, mantle, cloak;
coverlet, quilt;
— ձիոյ, horse-cloth;
caparison.
Բարձեալ՝ մեծագին եւ ոսկէթել վերարկուօք, պայծառ վարշամակօք (զսուրբ նշխարս). (Նար. խչ.։)
to transport, to convey, to bear or carry on high, to transform.
Անքնին դատաստանն աստուծոյ եւ նահասանելի խորքն ի նոյն ամ վերափոխէր զերանելի հայրապետն սուր. (Ժող. հռոմկլ.։)
receiving, containing, sustaining, carrying.
Զապիրատութիւն ի բարձունս խորհեցան զքրիստոսէ փրկչէն մերմէ, եւ զվերընկա՝ աթոռոյ նորա (զսուրբ տաճարէ). (Ղեւոնդ.։)
to read, to recite.
Զնկարս ծերք եւ տղայք հասարակ վերծանեն, եւ զգիրս սուրբս սակաւք ընթեռնուն. (Կաղանկտ.։)
cf. Երկնակրօն.
Վարագայ վերնակրօն սուրբ եղբարցն. (Թղթ. դաշ.։)
the highest floor, garret, attic;
palate;
պատուհան —ի, garret-window;
բնակիչ —ի, garretteer.
Հարսն սուրբ, եւ առագաստ վերնայարկ։ Երկնակամար գօտեաւն՝ վերնայարկ կիսագնդիւն շարապնդեալ. (Անան. եկեղ։)
end, finish, conclusion, close;
end, extremity, bound, limit;
tail;
back;
the rear of the army;
cadence, fall;
—ք, cf. Վերջաւոր;
ի —, ի —է, ի —ոյ, after, behind, at last, after all, in conclusion, finally, lastly;
ի — կոյս, backwards, back, behind;
ի — նահանջել, to draw back, to repress, to hold in, to check, to restrain;
ի — հասանել, to have already one foot in the grave;
ի — կոյս գնալ, to go backwards;
ի —ի թեւոյն անկեալ, assailed the army in the rear;
հասէք ի —ս նոցա, destroy the enemy's rear;
ի — or ի —է եկեալք, survivors, posterity;
ժամանակաւ ի —է, latest or nearest;
ի —ոյս երթեալ զօրէն չար գազանի, given to perversity as a beast;
— բանիս այս, the pith of my discourse is this;
եկն ի —ն, he was at his life's end.
τέλος finis ἕσχατον, τελευταῖον extremum, ultimum. եւ ի սուրբ գիրս οὑρά cauda οὑραγία extremi agminis ductus. (հակառակն ձայնիս Առաջ). Վախճան. կատարած. աւարտ յետին կամ յետոյ կուսէ. եզր. սպառուած. յետին ծայր. յետակողմն. եւ Տուտն, տտուն. վերջին թեւ զօրու.
rear-guard.
Զիւր եղբայրն թողոյր վերջապահ։ Զհզօր վերջապահ թեւով միով անկեալ, զբազումս հանէին ընդ սուր. (Փարպ.։)
cf. Վեցմատնի.
Սպիտակն, եւ երաժշտականն, եւ վեցմատեանն, եւ այլք ամենայն սուրբք հաղորդին ի մի անձն, եւ ոչ ի բնութիւն. (Մխ. ապար.։)
six-fingered.
Սպիտակն, եւ երաժշտականն, եւ վեցմատեանն, եւ այլք ամենայն սուրբք հաղորդին ի մի անձն, եւ ոչ ի բնութիւն. (Մխ. ապար.։)
cf. Վեցիջեանք.
Որոգինէս եթող մեզ օրինակս (սուրբ գրոց), այն՝ որ կոչին վեցօրինակաց. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 16։)
stone;
rock;
— անկեան, corner stone, head-stone;
— շափիղայ, sapphire;
ի վիմէ ասր ստանալ, to squeeze oil from marble, to desire impossibilities.
Ընդ զոքանչի սրբոյ վիմին՝ զիս յարուսցես ա՛ջ հըզօրին։ Աշակերտաց գերագունին, սուրբ հաւատոյ անշարժ վիմին. (Յիսուս որդի.։)