imminence, nearness.
ՎԵՐԱՀԱՍՈՒ ԼԻՆԵԼ. ἑπίσταμαι q.d. sto super re, scio, peritus sum. Քաջ հասու՝ մակացու՝ գիտակ լինել. ի վերայ հասանել մտօք. հասկանալ. իմանալ. տեղեկանալ. ստուգել. հասկընալ.
Քննեալ՝ եղեւ վերահասու։ Վերահասու եղաք գրելոցս առ ի քէն. (Խոր. ՟Բ. 75։ ՟Գ. 57։)
Բաւական բառնալ զխրացս կօշկաց քոց, վերահասու լինել քո անճառ տնօրէնութեանդ. (Զքր. կթ.։)
Եթէ վերահասու լինիս ճշմարտութեան. (Սանահն.։)
Որ ոք կամի վերահասու սոցին լինել։ Ոչ կարեմ մտօք վերահասու լինել. (Լմբ. պտրգ.։)
Իսկ ՎԵՐԱՀԱՍՈՒ ԱՌՆԵԼ՝ է Տեղեկացուցանել. խելամուտ առնել.
Այլ եւս վերահասու արարից զքեզ յաղագս տաղիս. (Երզն. քեր.։)
to sit on, to take a seat on, to be seated or placed on;
to mount, to ride.
καθιζάνω, ἁναβαίνω resideo, conscendo. Ի վերայ նստել. վերաբազմել. հեծանել. պ. վէրնիշէսթէն.
Վերանստել յաթոռ, կամ յաւանակի, կամ ի վիմի. (Շար.։)
Ի մսուր ընկողմնեցոյց զվերանստեալն յաթոռս քերովբէականս. (Ճ. ՟Գ.։)
to fly upwards, to soar.
Անթարթափ՝ նոյն վերասլացեալ ի յաջ եւ յահեակ. (Նար. յիշ.։)
Սորին թեւօք վերասլանան։ Վերասլացան յեթերն երկնի. (Շ. յս. որդի. եւ Շ. եդես.։)
Վերասլացեալ փառօք գայ յերկինս։ Մարմին հողեղէն վերասլացեալ յերկինս. (Շար.։ Շ. տաղ վերափոխ.։)
to purify again.
director;
bishop.
ἕφορος inspector, praeses. Վերադիտող. տեսուչ. եպիսկոպոս. դիտապետ. վերակացու. ոստիկան. պարետ. տնտես. տնօրէն.
Փոխանակ նորա զայլ ոք ձեռնադրեսցեն վերատեսուչ հոգւոց նոցա։ Վերատեսուչ հիւսիսական ազինդ. (Վրք. ածաբ.։ Փոտ. առ զքր. կթ.։)
Վերատեսուչք անմոլարք, այցելուք ուղղադատք. (Նար. առաք.։)
Գերագոյնդ բարութիւն՝ քրիստոնէից վերատեսուչ. (Դիոն. ածայ.։)
Զարտեմիս առեն որսոյ եւ աղեղնաւորութեան վերատեսուչ գոլ։ Վերատեսուչ որթոյ ասեն զդիոնիսոս։ Աթենա ասի վերատեսուչ կարկամ. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Զկարգեալ վերատեսուչ աշխարհաց հանել, եւ փոխանակ նորա զայլ ոք առաքել. (Ժող. հռոմկլ.։)
Տարագիր է յաստուածաբանութենէ օտար վերատեսուչ (իբր օտարատեսուչ, այսինքն որ խառնի յայլոյ տեսչութիւն). եւ իւրաքանչիւրոք ի կարգի պաշտաման իւրոյ կացցէ. (Դիոն. թղթ.։)
Իսկ յասելն (Մաշկ.)
Թագաւոր զաթոռն ոսկիակուռ եւ զվերատեսուչ թողեալ, եւ իջեալ ընդ երկիր թաւալէր. իմա՛ վերադիտական, արքունական։
direction.
Հայցեմ ի հանուրց վերատեսչութենէդ. (Բենիկ.։)
Վերատեսչութիւն սարկաւագութեան. (Ճ. ՟Բ.։)
anatocism.
great coat, over-coat or upper-coat.
Վերին զգեստ. վերարկու. աղաբողոն. կրկնոց. թիկնոց.
Զվերնազգեստս իւրեանց տարածանէին (կուսանք). (Վրք. հց. ձ։)
abacus, capital.
Վերին խարիսխ ի գլուխ սեան. խոյակ. ախաւեզագէս.
Զսիւնսն պղնռիս տան տեառն, եւ զխարիսխսն, եւ զոտսն, եւ զվերնախարիսխսն. (Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 18. (որ պակասի ի յն)։)
high, superior;
ի —, from above, from on high, from heaven;
from the beginning;
— ի վայր, from top to bottom;
անդուստ ի —, from ancient times, from the beginning;
ի — եւ ի սկզբանէ այնպիսիք էին, they were so from the beginning;
յառաջագոյն ի — գիտէի զայս, I knew that long since.
ὀ, ἠ, το ἅνωθεν supernus. Վերին. վերնական. որ ինչ ի վերուստ կամ յերկնից գայ.
Ի վերուստ կողմանէ։ Ի վերուստ կուսէ կալով։ Վասն ի վերուստ խաղաղութեան։ Ներհական ներքըստումն՝ վերինն, իսկ վերստումն՝ ներքին. (Թուոց. ՟Դ. 6։ Դիոն. եկեղ.։ Ժմ.։ Արիստ. շարժ.։)
ՎԵՐՈՒՍՏ Ի ՎԱՅՐ. մ. այսինքն Ի վերուստ ի վայր.
Լոյսն հասեալ վերուստ ի վայր՝ մինչեւ յերկիր հասանէր. (Ագաթ.։)
Եւ վարագոյր հին օրինին՝ վերուստ ի վայր պատառէին. (Շար.։)
Ի մի կանգուն կատարեսցես զնա ի վերուստ։ Խօսեցայց ընդ քեզ ի վերուստ ի քաւութենէ անտի։ Եդ զքաւութիւն ի վերայ տապանակին ի վերուստ։ Ի վերուստ մինչեւ ի վայր։ Ի վերուստ են իջեալ.եւ այլն։
Ի վերուստ յերկնուստ ունի զանսուտ օրէնսդրութիւն։ Հրեշտակք ի վերուստ են ձեզ բարկացեալ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
Ի ՎԵՐՈՒՍՏ. ἅνωθεν altius, jam, olim, ab initio. ըստ յն. ոճոյ, իբր Անդստին ի սկզբանէ, ի բնէ, յառաջնմէ, ի նախնեաց անտի, ի հիմանց, եւ այլն. տե՛ս եւ ԱՆԴՈՒՍՏ Ի ՎԵՐՈՒՍՏ.
Քաղդէացի անդուստ ի վերուստ էր ազգն եբրայեցւոց։ Հրէայս (ասէ), որք ի վերուստ եւ ի սկզբանէ այնպիսիք էին. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Հա՛րկ է, զի ի վերուստ զբոլոր բանն քննեսցուք։ Յառաջագոյն ի վերուստ գիտէի զայս։ Այս էին օրէնք նոցա ի վերուստ։ Զայս եւ ի վերուստ իսկ ասաց մարգարէն։ Զի իմասցիս զնոսա ի վերուստ զնախագիտութիւն. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
crepuscule, twilight.
at last, at length, finally, in fine.
reindeer.
Այծեամն, եղջերու, յամոյր, գոմէշ, եւ վերջասպետն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 101։)
impetuosity, violence.
ἁνάτασις extensio. Կարի սաստկութիւն. անհնարին ուժգնութիւ. Նորոգ լուր դժնդակ վերսաստկութեան. (Պիտ.։)
emphasis.
Ոլորակ է բացագանչութիւն՝ պատկանաւոր ձայնի. թէ ըստ վերսաստութեան, շեշտիւըն. (Թր. քեր.։)
aforesaid, above-mentioned.
ՎԵՐՍՏԱՅՔ կամ ՎԵՐՍՏԵԱՅՔ. ὀ, οἰ ἁνότατω . իբր Անդուստ ի վերուստ կամ ի վեր անդր ասացեալք.
Այլեւ թագաւորքն վերստեայք ստէպ ստէպ օրինօքն՝ որ վասն քրիստոնէիցն էր, զպարգեւսն աստուծոյ հաստատէին մեզ. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 2։)
once more, anew, over again, afresh, again, repeatedly.
• տե՛ս Վեր։
կամ մասնկամբ. ՎԵՐՍՏԻՆ, Ի ՎԵՐՍՏԻՆ. ἅνωθεν iterum, rursus. կամ մանսկամբ ἁνα- re-. վեր. Ի վերուստ անտի՝ այսինքն անդստին ի սկզբանէ երկրորդելով. դարձեալ. միւսանգամ. անդրէն. նորանց, մէյմալ.
Եթէ ոչ ոք ծնցի վերստին (կամ ի վերստին)։ Պարտ է ձեզ ծնանել վերստին. (Յհ. ՟Գ. 3. եւ 7։)
Ուր խորհրդով գրէ (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
Աստ ոմանք զվերստինն երկնային (այսինքն յերկնուստ) ասեն, եւ ոմանք ի սկզբանէ (այսինքն անդուստ)։
Ծնաւ զմեզ վերստին։ Ծնեալք վերստին (կամ ի վերստին)։ Վերստին ի խաչ հանել.եւ այլն։
Վերստին զպատիւ եւ զգահս ամենեցուն նորոգէր։ Միւսանգամ վերստին շնորհելով. (Եղիշ. ՟Բ։ Շար.։)
Վարուց փոփոխումն, ստեղծուածոյն ի վերստին ուղղութիւն։ Ի վերստին հատուցանէ. (Ածաբ. մկրտ.։ Փիլ. ստէպ։)
six-angled;
in six manners.
Մեծ գործելով ծոցս շրջաբոլորս վեցակուսի։ Վեցակուսի գոլով եւ ինքն ձեւով. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. երգ.։)
Հաւասար՝ վեցակուսի են զատական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
ՎԵՑԱԿՈՒՍԻ. որպէս Վեցապիսի, ի վեցեակ իրաց բաղկացեալ.
Ի վեցակուսի նիւթս պաշտելեացն ի խեցին եզերեալ. (Վրդն. դան.։)
half-yearly.
of six months, six months old;
—, — ժամանակ, six months, half year.
Ունօղ զամիսս վեց. ամսոց վեցից. վեց ամսու.
Յովհաննէս վեցամսեայ էր յորովայն մօրն, յորժամ երկրպագեաց տեառն իւրում. (Զքր. կթ.։)
hexahedral;
hexahedron.
six times.
ἐξάκις sexies. Վեց անգամ. ի վեց նուագս. վեց հեղ.
Եթէ հարեալ էիր հնգիցս կամ վեցիցս։ Վեցիցս ի վշտաց փրկեսցէ զքեզ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 19։ Յոբ. ՟Ե. 19։)
six-branched.
Ունօղ վեց ոստս՝ ստեղունս եւ ճրագունս.
Աշտանակքն վեցոստեան. (Եփր. ղեւտ.։)
Նկարէ զայս եւ աշտանակն վեցոստեան. (Սեբեր. ՟Է. (յն. եօթն ճրագաց. զի եւ բունն միջին ի թիւ արկանի)։)
hexastyle.
highflown, arrogant, proud, saucy, insolent, haughty, fierce;
harsh, hard-hearted, cruel, inhuman, brutal;
cross, crabbed, surly, peevish.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, ծայց առանց վը-կայութեան) «հպարտ, գոռոզ, ամբարտա-ւան» Բ. տիմ. գ. 3. Ոսկ. փիլիպ. Մծռ. ո-րից վիսութիւն Ոսկ. մ. բ. 5. վիսաբարոյ Սարկ. վիսանալ Ոսկ. բ. տիմ. առանց k ձայնի փոփոխութեան՝ վէսական Խոր. վէ-սութիւն Մաշկ.։
• ՆՀԲ լծ. լտ. vesanus «խենթ, ևատա-ղի» և յն. φυσάομαι «փքանալ իբր փըչ-մամբ»։ Lag. Urgesch. 1018 վսեմ բա-ռի հետ՝ հսլ. včisina «բարձրութիւն»։ Հիւնք. վիզ բառից. հմմտ. ընդվզիլ։ Հա-լաճեան, Արևելք 1893 նոյ. 10 վ+ես։ Ադոնց, Aрм. въ ən. Юстин. էջ 402 վսամ բառի հետ միասին հանում է ի-րան. visya, viϑya «գիւղական, հա-մաւնական» բառից, ինչպէս տոհմիկ< տոհմ-ից։ Թիրեաքեան, Ատրպատ. էջ
• 2z պհլ. vistāxv, հյ. վստահ, իսկ էջ 350 զնդ. ves, պհլ. veh «վեհ» բառից։
ἁνήμερος immansuetus ἁπηνής immitis, inhumanus ἁνθαδέστατος refractarius φιλόνεικος contentiosus եւ այլն. Վզան. վզանուտ, բարձրավիզ. խստապարանոց. անսաստ. ստամբակ. անընդել. անամոք. անագորոյն. յամառ. դժնեայ.
Վէսք, անբարեսէրք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ. 3։)
Անխոնարհ եւ անկորանալի, ինքնահաճ եւ վէս. (Փիլ. բագն.։)
Այնպէս իմն է ազգ մարդկան, վէս եւ ընդ հակառակս։ Անընդել, վէս։ Անընդելք, վէսք, ստամբակք, ամբարտաւանք։ Վէսք, բարկացօղք։ Ոչ կամեցաւ տէր ի հպարտս եւ ի վէսս. (Ոսկ. փիլիպ. է։ յհ. ՟Ա. 7. 8։ Ճ. ՟Գ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ժողովրդականք վէսք ստահակք։ Տառապեալ եւ մուրական, եւ վէս, եւ այսր եւ անդր լինի։ Վէս արիոն. (Խոր. ՟Գ. 68։ Շիր.։ Գանձ.։)
Թագաւորն միրդատ՝ այր վէս եւ պակասամիտ, եւ ոչ հարկէր պարսից. (Պտմ. վր.։)
Վէս բարուք զընկերն այպանէ ստութեամբ, գոլով եւ ինքն սխալոտ բնութիւն։ Վէսքն եւ ամբարտաւանքն ոչ խոնարհին առ խորհրդակցացն խրատն. (Լմբ. առակ.։)
Իսկ յասելն ռամկական ոճով.
Ոչ արծւէսք եւ վէսք եկին, եւ ոչ սուրբ հարք սինայ լերին. Գր. տղ. յերուսաղէմ. իմա՛ արեւմտեան բառիւք, արքեպիսկոպոսք եւ եպիսկոպոսունք։
arrogant;
haughtily.
arrogance, insolence;
cruelty.
որ եւ ՎԷՍՈՒԹԻՒՆ. Վէսն գոլ. ինքնահաճութիւն. խստապարանոցութիւն.
Մեղայ վէսութեամբ. (Մաշկ.։)
fond of disputing, contentious, quarrelsome, litigious.
Որ սիրէ վիճել. հակառակասէր.
Վիճասէր է ազգ մարդկան. (Ոսկ. գծ.։)
contentiously.
Յառա՛ջ բեր զհարցումնդ. (միայն զի ճշմարտասիրութեամբ եղիցի, եւ մի՛ վիճողապէս. Աթ. ՟Ը։)
founded on a rock.
Խարսխեալ ի վերայ վիմի. հաստատուն իբրեւ զվէմ.
Զորմոցն վերադրութիւն (կամ վերագրութիւն) վիմախարիսխ արձանակառոյց կերպիւ առկայեաց. (Նար. խչ.։)
entering, hiding among or under stones.
Որ սուզի ի վէմս՝ ի վիմամէջս. վիմադարան.
Վիմասոյզ սորամուտ երամս կաքաւացն եւ սալամբացն. (Փարպ.։)
copiously, abundantly.
πλουσίως affatim. Ճոխարար. լիապէս. առատապէս.
Յինքեան ունելով փարթամապէս անուշահոտ որակութիւնս. (Դիոն. եկեղ.։)
like a pharisee.
Իբրեւ զփարիսեցի.
Մի՛ փարիսաբար դատել զմաքսաւորն. (Շ. թղթ.։)
pharisaical, hypocritical.
Սեպհական կեղծաւոր եւ քրիստոսամարտ փարիսեցւոց.
Փարիսական յորդորն, եւ հրէիցն ճունչն է. (Յհ. կթ.։)
Մեկնեցան ի փարիսական մոլորութենէ. (Համամ առակ.։)
pharisaism.
pharisee;
hypocrite.
pharisaism, hypocrisy.
parasang, ancient Persian measure of length.
• «երկայնութեան չափ է (5250 մետը)» Խոր. աշխ. գործածական է նաև արդի գրականում. հնագոյն ձևերն են հրա-սախ (ի-ա հլ.) Եւս. քր. Եղիշ. ը, էջ 122, 124, 141, Փարպ. խրասախ. Բուզ. Փարպ. որ և ճրասխ ԱԲ, խրասխ Շիր. 33. փարսանդ Երզն. մտթ. 126 (տպուած ֆարսանկ)։ Գիրք առաք. 615 ա։
• = Իրանեան փոխառութիւն է։ Իրանեանի մէջ բառս ունէր երկու ձև՝ պհլ. [other alphabet] frasang և հիւս. պհլ. *frasax (հմմտ. Me-illet MSL 17, 247), այն է հպրս. *fra-san-ga-և *fra-saxa-(Nyberg, Hilfsbuch 2, 73), որոնց յարաբերութիւնը անստոյգ է։ Առաջինից են ձևացած պազ. farsang, գի-տաևան սոռռռ. 'βs'nγ (Benveniste ՀԱ 1927, 764), պրս. [arabic word] farsang, որից փոխա-ռեալ են յն. παρασαγγης (Հերոդ.), լտ. parasanga, ֆրանս. parasange, farsange ևն. երկրորդից ձևացած են քրիստ. սոգդ. fex <*fasax<*farsax (MSL 23, 128) և փոխառութեամբ ասոր. [syriac word] parsaxa և արաբ. [arabic word] farsax հոմանիշները։-Հայերէն հրասախ գալիս է հիւս. պհլ. *fra-sax ձևից. նախաձայնը վերջաձայնից ազ-դուելով (հմմտ. հարբուխ >խարբուխ) բա-ռը յետոյ դարձած է խրասախ և սղմամբ՝ հրասխ, խրասխ. յետին փարսախ ձևը փո-խառեալ է արաբ. farsax-ից, իսկ փարսանգ պրս. farsang ձևից։-Հիւբշ. 183։
• Ուղիղ համեմատութիւններ տայիս են Schrōder, Thesaur. 47 (պրս. farsax), St. Martin, Mém. 2, 314, ԳԴ, Աւգե-րեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 180, ՆՀԲ Böttich. Arica 25, 78, Lag. Urgescli. 621, Ges. Abhd. 78-79, Müller SW-AW 38, 579, Հիւբշ. KZ 23, 19, Տէրվ. Նախալ. 94, 120 ևն։
ՓԱՐՍԱԽ կամ ՓԱՐՍԱՆԳ. cf. ԽՐԱՍԱԽ, կամ Հրասախ. պ. ֆարսէխ, ֆէրսէնկ. παρασάγγης parasanga, leuca.
gentle-voiced, sweet-tongued.
Ոյր փափուկ է խօսքն՝ բարբառն՝ լեզուն.
Փափկախօսս հելլեն, սաստիկ հռոմայեցին՝ սպառնական հոնին. (Երզն. քեր.։)
fond of softness, of delights, dainty, voluptuous, effeminate.
Սիրօղ փափկութեան. հեշտասէր. թուլամորթ. զեղխ.
Փափկասէր, արծաթասէր, մարմնոյ ստրուկ. (Լմբ. սղ.։)
Զբարս թուլացեալս եւ զփափկասէրս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Դժուա՛ր է առն փափկասիրի զերեսս Քրիստոսի տեսանել. (Մանդ. ՟Է։)
Ըստ մեծատան փափկասիրին՝ ես փափկացայ յառօրէին. (Յիսուս որդի.։)
love of delicacy, of delights, voluptuousness, effeminacy.
Մեհեան համարեսցիս զորկրամոլութիւն, եւ սեղան զոհից նոցա զփափկասիրութիւնն.. . զամենայն կերակուր՝ զոր փափկասիրութեամբ ախորժեսցես, մի՛ կերիցես. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ոչ միայն փափկասիրութամբն անասնացան, այլեւ անմտութեամբն. (Լմբ. սղ.։)
Սերմանն փափկասիրութեան զաւակ ծնոյ վաւվշոտութեան. (Սկեւռ. աղ.։)
tender-hearted or soft-hearted, feeling, sensible.
bringing up delicately.
Փափկութեամբ սնուցիչ. առիթ փափուկ սննդեան.
առ ի գրգանօք եւ փափկասնոյց բարեկրութեամբք լցուցանել զվիճակեալսն։ Հալածական ի փափկասնոյցն եւ յանկարօտ բերեօք զուարճացեալ յամենալից տեղւոջէս. (Պիտ.։)
Դրախտ փափկասնոյց՝ զանազանափթիթ բողբոջիւք. (Թէոդոր. կուս.։)
cf. Փափկասուն.
Որդեակ, դու դեռեւս մանուկ ես փափկասնունդ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
brought up delicately, petted, delicate, nice;
— մանուկ, petted, spoilt child, child cockered too much, brought np in lavender;
— կեանք, softness.
τρυφερός delicatus ἀπαλός tener, mollis. Ի փափկութեան կամ փափուկ սնեալ. գիրգ. փափուկ մենծցած, փափուկ պահած.
Որ փափկասուն լինի ի մանկութեան, ի ծառայութիւն մատնեսցի։ Փափկասունք իմ գնացին զճանապարհս խիստս. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 11։ Բարուք. ՟Դ. 26։)
Համբեր Մովսէս փափկասուն՝ խիստ հովուութեան զքառասու ամ. (Եփր. օրին.։)
Տիկնայք փափկասունք հայոց աշխարհին.. . բոկ եւ հետի երթային ի տուն աղօթից. (Եղիշ. ՟Ը։)
Բոկագնացք զփափկասուն զգարշապարսն սովորեցուցին. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Փափկասուն վաճառաշահն քաղաք Տփխիս. (Կաղանկտ.։)
Եւ իբր Փափկասնոյց. առիթ փափկութեան.
Գրգեալ փափկասուն հեշտանայ։ Փափկասուն եւ երանալից անկագործիւր դրախտ. (Պիտ.։)
February.
• «բուն հռովմայեցոց վեր-ջին ամիսը, որ մեր այժմուայ լատինական տոմարի երկրորդ ամիսն է» Եւս. քր. յե-տին ռմկ. ձևն է փետրուար կամ փետրվար, որ միակ գործածականն է արդի գրականի մէջ։
• -Յն. φεβρουάριος «փետրվար», որ գա-լիս է լտ. februārius հոմանիշից. այս բա-ռը ծագում է լտ. februo «մաքրել, մեղքերը քաւել, սրբուիլ» բայից և բուն նշանակում է «քաւութեան ամիս». այսպէս է կոչուած ա՛յն քաւութեան տօների և հանդէսների պատճառաւ, որ Հռովմայեցիք կատարում էին այս ամսում՝ իրենց անձը մեղքերից սրբելու համար (Pokorny 1, 844, Walde 279, Ernout-Meillet 326)։ Բառս լատինա-կան տոմարի հետ տարածուած է շատ լե-զուների մէջ. ինչ. ֆրանս. fèvrier, գերմ. Februar, ռուս. фeвраль, վրաց. თებერვალი թեբերվալի, թուշ. թեբերվալ ևն։-Հիւբշ, 367։
Բառ լտ. Februarius φεβρουάριος ռմկ. փետրվար. վր. թէպէրվար. Երկրորդ ամիսն տարւոյ առ հռովմայեցիս.
Նումաս պոմպիղիոս երկուս ամիսս յաւել ի տարին, զյունուարիոս, եւ զփեբրուարիոս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
spouse, bridegroom;
husband;
son-in-law.
• , ի հլ. «փեսայ. 2. ամուսինո անե-րոջ և զոքանչի առնչութեամբ. 3. քեռայր» aə-204з ՈԳր. Եփր. յես. որից փեսայանալ ՍԳր. փեսայացուցանել Ա. մկ. ժ. 56. փեսայիլ Եփր. ծն. փեսայանուէր Ոսկ. ես. փեսայու-թիւն երգ. գ. 11. Ա. մկ. ժ. 54 ևն. նաև. վերջի -այ վանկի կրճատումով՝ փեսաւէր Ա. մկ. բ. 39. Կոչ. 2. Ոսկ. մ. բ. 5. փեսա-ծու Անան. եկեղ. փեսահրաւէր Մծբ. փեսեղ-բայր Տօնակ.։
• Lag. Urgesch. 536 գրելով պեսայ՝ հարցնում է թէ չի՞ պատկանում paç «կապել» արմատին։ Տէրվ. Նախալ. 159 յն. πόσις, լիթ. patis «ամուսին» և հյ. պետ։ Karolides, Iλ. ουγϰρ. 96, 207 սրանց վրայ աւելացնում է նաև կա-պադովկ. ποσάϰα որ յարգական մի պատուանուն է։ Հիւնք. պրս. բատշա, բաշա «թագաւոր» բառից։ Müller WZ-KM 10, 355 ենթադրում է որ յն. πιις «տղայ, մանուկ» բառը անցել է նախ ասորերէնի, ուր տուել է [syriac word] *paisā ձևը, որից էլ փոխ է առնուել հայ. փեսայ. Patrubány ՀԱ 1908, 277 հնխ. bhend-«կապել» արմատից։ Թի, րեաքեան, Արիահայ բռ. 323 պսակ բառից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. փեսա, Ալշ. Ախց. Գոր. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. փէսա, Տիզ. փէսm, Ղրբ. փրէ՛սա, փը՛սա, Ագլ. փm՛սm, Ավեդ. փիսօ.-Նոր բառեր են փեսադարճ, փեսախաշ, փեսախում, փեսականչ, փեսա-տես, փեսատէր, փեսացու ևն։
νυμφίος sponsus, maritus. Այր հարսին՝ օրինօք խօսեցեալ եւ ամուսնացեալ. փեսայ, սեռ. փեսի.
Որ ունի հարսն, նա է փեսայ. իսկ բարեկամ փեսային ուրախ լինի վասն ձայնի փեսային։ Որպէս փեսայ՝ զի ելանէ յառագաստէ իւրմէ։ Իբրեւ փեսայի եդ ինձ պսակ։ Ուրախ լինի փեսայ առ հարսին։ Զձայն հարսին, եւ զձայն փեսայի։ Ամենայն փեսայից, եւ ամենայն հարսանց. եւ այլն։
Եթէ խառնիցիք ընդ նոսա խնամութեամբ, փեսայ լինել, եւ հարսն առնուլ ի նոցանէ. (Եփր. յես.։)
ՓԵՍԱՅ. γαμβρός gener. իբր առնաչակից ընդ ուներոյ եւ զոքանչի՝ յետ խօեցեալ գոլոյ դստեր նոցա.
Ել ղովտ, եւ խօսեցաւ ընդ փեսայս իւր որ առնլոց էին զդստերս նորա. եւ թուէր ծաղր առնել յաչս փեսայից իւրոց։ Սամփսոն փեսայ թամնացւոյն։ Ո՞վ եմ ես, զի լինիցիմ փեսայ արքայի։ Էր նա փեսայ քահանայապետին. եւ այլն։
bride's man or maid, paranymph.
νυμφαγωγός, νυμφοστόλος pronubus. որ եւ ՓԵՍԱԾՈՒ. Ածօղ զփեսայն առ հարսն, որպէս եւ զհարսն առ փեսայն. փեսաւէր, եւ այլն եւս բարեկամք փեսային. (ըստ յն. ասի եւ հարսնածու՝ նովին հոմաձայնութեամբ. զի է փեսայ, եւ նիմֆի, հարսն. )
Որպէս փեսայածու տեսանելով զփեսայն՝ ստիպէր (յհ. Մկրտ. ) (Ճ. ՟Գ.։)
Նմանեցից Քրիստոսի սուրբ փեսայածուին եւ փեսային, որ եւ սքանչելագործէ ի հարսանիսն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Փեսայածուքն կէտ նպատակի եդեալ սահման աւուր զհարսանիսն յօրինելոյ.. . ըստ օրինացն հարսանեաց՝ ըստ հրամանի փեսայածուացն. (Զքր. կթ.։)
Ըստ օրինակի փեսայածուացն. (Ոսկիփոր.։)
pertaining to the bridegroom, marital, conjugal.
νυμφικός sponsalitius. Սեպհական փեսայի եւ փեսայութեան.
Փեսայական զարդու հրճուելով. (Նիւս. երգ.։)
Հարսն երկնանման, յուսիկ (այսինքն Յիսուս) փրկական, քեզ փեսայական. (Գանձ.։)
to espouse, to marry a person's daughter, to be or become a son-in-law.
ἑπιγαμβρεύομαι gener fio, affinitatem ineo. Փեսայ լինել, առնուլ զդուստր ուրուք. փեսայ ըլլալ.
Երկոքումբք փեսայասցիս դու ինձ այսօր։ Փեսայացի՛ր դու արքայի։ Թեթեւիցէ յաչս ձեր փեսայանալ արքայի. եւ այլն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը։)
Լինին հարսանիք մաքսիմինայ դստերն դիոկղետիանոսի ի նիկոմիդա՝ փեսայանալով նմա Կոստանդիանոսի կեսարի որդւոյ Կոստայ։ Վասակ հայկազուն փեսայացեալ էր Աշոտոյ իշխանաց իշխանի. (Խոր. ՟Բ. 80։ Յհ. կթ.։)
Առագաստ՝ յորում բանն փեսայացաւ ի մարմնի։ Առագաստ անճառելոյ բնակողին ի քեզ փեսայացեալ բանին. (Պրոկղ. ի կոյսն.։ Շար.։)
that causes a country to nourish;
blooming, in bloom.
Այր քաղցր եւ աշխարհաշէն։ Լաւածանօթս եւ աշխարհաշէնս. (Փարպ.։)
Աշխարհաշէնն խոսրով. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
Աշխարհաշէն ըստ մերոյն արամայ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Ըստ աշխարհաշէն խնամակալութեան. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Կայր նըկանակ մի գեղապանծ (լուսինն), աշխարհաշէն փռան (յարեգակնէ) եփած. ի յեփողէն իւրմէ խոռած, եւ ի նմանէ դարձեալ լըցած. (Շ. յառակս.։)
զաստուծոյ ասի՝ իբր Արարիչ աշխարհի. արարչագործ.
Երկնակազմն եւ աշխարհաշէն ձեռամբն բեւեռեսցէ զամենեսեան յերկեղն իւր եւ ի սէր. (Տօնակ.։)
ԱՇԽԱՐՀԱՇԷՆ ոպէս ի բոլոր աշխարհէ շինեալ, կամ եղեալ ընդ պատրուակաւ աշխարհաշիութեան.
that relates from the creation of the world.
Մովսէս աշխարհապատում։ Զաշխարհապատումն լինելն մովսէսի. (Ագաթ.։)
Որ զաշխարհապատում գիրսն շարագրեաց։ Ըստ աշխարհապատում բանին. (Լաստ. ՟Բ. ՟Ժ՟Ը։)
that surrounds the world, (Ocean).
Որ զտիեզերս պարունակէ պատելով. այն է ծով.
Աշխարհապարունակ պիսիդոնի. (Նար. խչ.։)
political;
secular.
Զաշխարհավար կանոն անյեղ եւ հաստատուն պահեսցէ. (Պիտ.։)
Վաղ եւ առաւօտ զաշխարհավար զկեանս ասէ, որ կրիւք եւ գործովք յաւուր բովանդակի զվախճանաւորացն ել սահմանէ. (Համամ առակ.։)
Կարգ սահմանի աշխարհավար ճանապարհին դի՛ւր է։ Հնազանդութիւն յաշխարհավար օրէնս՝ որոց եւ իշխեն. (Լմբ. սղ.։ Շ. ՟ա. պետ. լ։)
to live according to the rules of good policy;
to live a secular life.
ԱՇԽԱՐՀԱՎԱՐ ԼԻՆԻՄ ԱՇԽԱՐԱՎԱՐԻՄ Քաղաքավարիլ յաշխարհի օրինօք, կամ ըստ օրինաց աշխարհի. կեալ յաշխարհի, կամ մտանել ի կարգ աշխարհի.
Փոյթ յանձին եդեալ է աշխարհավար լինել ազգին, ընկալեալ զմեծաքաղաքս զայս յաշխարհ, եւ այլն. (Փիլ. ել.։)
Որ ապա աշխարհավարեալ ամուսնացաւ. (Խոր. ՟Բ. 77։)
policy;
secularlife.
Ընդ նոյն ինքն իրս աշխարհավարութեան անցանելով. (Պիտ.։)
Արհամարհեաց զվարս աշխարհիս, եւ որ ի սմա զբօսանք աշխարհավարութեան են. (Ճ. ՟Ա.։)
Յիւր ճանապարհն ամբիծ լինիցի, աշխարհականն յաշխարհավարութիւնն, ամուսնացեալն յամուսնութիւնն։ Թէ՛ իշխան է, թէ ընդ իշխանութեամբ, թէ ի կարգ աշակերտութեանն, թէ յաշխարհավարութեան։ Արհամարհելով զօրէնսն՝ եւ աշխարհավարութիւնն ոչ յաջողի նոցա. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Յաղագս բժշկական արհեստիցն, որ վասն մարդկութեան առողջութեան, եւ ապա յաղագս աշխարհավարութեան պիտոյացմանն. (Վստկ. ՟Ժ՟Է։)
spread throughout the universe.
Թաքուցանէ զաշխարհատարած ճառագայթս իւր. (Ագաթ.։ եւ Խոր. հռիփս.։)
master of the world, conqueror;
prince.
Աշխարհատեառք անկանէին ընդ միմեանս։ Գնաց առ մեծ իշխանն աշխարհատէրն. (Բուզ ՟Գ. 4. 10։)
queen;
princess, victress.
Շուշանիկ աշխարհատիկինն աղուանից։ Դեսպակ աշխարհատիկնոջն. (Ճ. ՟Գ.։)
creation of the world.
κοσμοποιία. mudi creatio, opificium. Արարչութիւն աշխարհի. արարչագործութիւն. ստեղծումն աշխարհի. աշխարք ստեղծելը, աշխրքիս ստեղծուիլը.
Աշխարհարարութիւնն կարգեալ յօրինեալ է (ըստ գրոցն ծննդոց)։ Զաշխարհարարութիւնն հաշուելով ասէ, այս գիր արարածոց։ Յաշխարհարարութեանն ասէ, թէ փչեաց ի դէմս նորա. եւ այլն. (Փիլ.։)
Զոր եւ յաշխարհարարութեանն գիրսն Գրեաց Մովսէս։ Մեծն մովսէս՝ եբրայեցւոցն շարագրող, եւ աշխարհարարութեան մարգարէ. (Կիւրղ. հանգ.։ Արծր. ՟Ա. 1։)
Կարգաւ մի ըստ միոջէ զաշխարհարարութեանն պատմէր գործ։ Ըստ աշխարհարարութեանն ասեմ կարգի. (Պիտ.։)
Նախ քան զաշխարհարարութիւնն քրիստոսիւ նկարեաց հայր զհրաւիրեալսն ի ժառանգութիւն. (Ոսկ. եփես.։)
map;
համատարած —, map of the world.
Ցոյց եւ ցուցակ աշխարհի. տեսարան տիեզերաց ծրագրեալ իւիք օրինակաւ.
Տուեալ նմա աստուածագիծ տախտակ՝ հրամայեաց այնու գրել զաշխարհարարութիւնն, եւ զօրինակն երկրի. եւ սկիզբն աշխարհացուցին զտապանակն հրամայեաց գործել յօրինակ վերնոյ աշխարհին. (Տօնակ.։)
publican;
tavern keeper.
որ գրի եւ ԱՇԽԱՐԱՒԱՆԴԻԿ. κάπηλος. caupo. Պանդոկապետ. գուսանապետ.
Զագահսն ի մէջ ածցուք, եւ զաշխարհաւանդիկս, եւ դարձեալ զգինեվաճառսն ամօթալից հանգանակացն։ Զբազումս ի նոցանէ գտանիցես խոհակերս, եւ իշավարս, եւ աշխարհաւանդիկս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։ ՟Գ. 5։)
Իբր զստրուկս ոմանս կամ զաշխարհաւանդիկս կիսիշօք շրջիմք, եւ ի դրունս իշխանաց յաճախեմք. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
that ruins, destroys the world.
Տիրակորոյսք եւ աշխարհաւերք. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Խորհուրդս ապականագործս, աշխարհաւերս։ Վա՛յ աշխարհաւեր խորհրդոյն. (Արծր. ՟Գ. 7։ Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Այս ամենայն յաշխարհաւեր տարւոջս գործեցաւ. (Լաստ. ՟Ի։)
Ի ոյն ամին ասպատակեաց սեւադայ աշխարհաւերն։ Ձերբակալ արաեալ զապստամբն բաբան զմարդախողխող՝ աշխարհաւեր՝ արիւնբու գազանն. (Կաղանկտ.։)
cosmopolite.
Քաղաքացի աշխարհիս. բնակեալ յաշխարհի.
Կամի ցուցանել զառաքինին միանգամայն ե՛ւ աշխարհաքաղաքացի, ե՛ւ հանգիտապատիւ ամենայն աշխարհիս։ Աշխարհաքաղաքացիս մարդ, որ իբր փոքր աշխարհ ի մեծ աշխարհի եղեալ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 39։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
secular;
lay, vulgar, popular;
— լեզու, vulgar tongue.
Չար քան զյանցաւոր աշխարհիկ դատապարտիմք։ Աշխարհիկքն ետուն զբաժինս իւրեանց։ Մարդ աշխարհիկ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
Որդեա՛կ աշխարհիկ, ասա՛ սոցա բան (հոգեւոր). (Վրք. հց. ձ։) cf. ԱԶԱՏԱՇԽԱՐՀԻԿ։
secularly;
vulgarly;
generally, universally.
βιτικῶς. ad vitae rationem եւ ad normam populi, vulgariter. Ըստ կարգի աշխարհիս, կենցաղոյս, աշխարհականաց. կենցաղական եւ քաղաքական. ատէթի տէվրանի իւզրէ.
Ի զգեստս մի՛ աշխարհօրէն բերիլ. (Շ. ընդհանր.։)
Ըստ աշխարհօրէն կարգաց իմաստնանալ ասիմք. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Միաբան խորհեցան աշխարհօրէն խորհուրդ, եթէ ո՛ւմ պարտ իցէ զհայրապետութեանն կաթողիկոսութիւնն ունել։ Միաբան համօրէն աշխարհօրէն ժողովէին առ ներսէս կաթողիկոսն հայոց. (Բուզ. ՟Գ. 17. 51։)
complaint, lamentation.
Յաշխարումն նոցա մի՛ մտանիցես. (Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 5.) յն. հաւաքումն, ակումբ. որպէս թէ աշխարհումն կամ աշխարհաժողով բազմութիւն՝ ի խնջոյս կամ ի լալիւն. որպէս եւ յարի զկնի. որպէս եւ յարի զկնի. եւ ի կոծ նոցա մի՛ երթիցես. եւ այլն։
vivacity, spirit, gaiety, sprightliness;
rapture;
mettle.
Քամահեաց զհասակաւն, ոչ գիտացեալ զհոգւոյն աշխոյժութիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
autumnal.
Զըստ տարւոյն զուգօրութիւնս, զգարնանայինն եւ զաշնանայինն։ Զաշնանայինն՝ փոխանակ ժողովելոյ ամենայն պտղոց։ Յաշնանային հասարակօրութեան։ Աշնանայնոյն (կամ աշնայնոյն) զուգօրութիւն։ Գարնանայնոյն, եւ աշնայնոյն։ Տերեւթափ լինին եւ ցամաքին տունկք աշնայնովն եւ ձմերայնովն. (Փիլ.։)
autumn;
of or in the autumn.
Յաւուրս աշնանւոյն չուէր գնայր. (յհ. կթ։)
Ոմանք գարնայնի, եւ ոմանք աշնայնի ըստ զուգաւորութեանցն (բերին). (Փիլ. լիւս.։)
աշնանի քննասէր (կամ քնասէր) լինիս, ամարանի անօսրանաս եւ տարածիս. (Պիտառ.։)
cf. Յաշտ.
ԱՇՏ կամ ԱՇԴ cf. ՅԱՇՏ. (որպէս զոհ հաշտութեան.)
Կանգնել յաշտից տեղիսն. (Խոր. Բ. 13։)
ԱՇՏ. Որպէս լծ. ընդ հյ. Ոշտ, ոստ. ոստնուլ. նստիլ. եւ թ. իւսթ այսինքն ի վերայ, ի վեր. այսինքն յոտին կալ, կամ նստեալ կալ, է արմատ յաջորդ բառից (=ԱՇՏԱՆԱԿ) ինչ. տե՛ս եւ ՈՍՏԻԿԱՆ (վերակացու)։
hair on end, brislly.
Դեւք խոզանեալք եւ աշտանակամազք. (Ոսկ. ես.։)
to be on horse-back, to ride, to mount a horse;
to break in a horse.
ἑφάλλομαι. insilio, ἑπιβαίνω, conscendo. Ոստնուլ եւ նստել ի վերայ. հեծանել յերիվար. հեծնիլ. պինմէք, սիւվար օլմագ, պէր նիշէսթէն.
Կամակար ի ձի աշտանակէր. (Պտմ. աղեքս.։)
Յերիվարս ահիպարանոցս աշտանակեալք։ Հազիւ յայլ ձի աշտանակեալ փախչէր. (Յհ. կթ.։)
that builds a tower.
Աշտարակագործ կորուսիչ պաշտամանցն. (Ագաթ.։)
construction of a tower.
Եւ զաշտարակագործութենէն եսւ բազմավէպն յիշէ։ Աշտարակագործութիւնն կազմեցաւ. եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յոյնք ի յաւանայ, որ էր մի յառաջնորդաց աշտարակագործութեանն։ Զամենայն եղեալս յաշտարակագործութենէն մինչեւ առ մեզ։ Ի ժամանակի աշտարակագործութեանն մի լեզու ի բազումս բաժանեցաւ. (Եզնիկ.։ Խոր. ՟Ա. 6։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
cf. Աշտարակագործ.
Աշտարակաշէնքն համարեսցեն զծախս աշտարակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Նեբրովթ սկայն կախարդութեամբ զբոլորս հրապուրէր ազինս աշտարակաշէն առնել. (Կաղանկտ.։) (եթէ իմասցիս, առնել զնոսա, յայնժամ լինի՝ շինօղ աշտարակի։)
having towers, set round with towers.
Աշտարակօք կամ որպէս զաշտարակ ամրացեալ.
Հաւատս եկեղեցւոյ, որով աշտարակեալ գոյ եւ պարսպեալ. (Լմբ. սղ.։)
Երեքպարսպեան քաղաք է՝ ամենայն արութեամբ եւ քաջութեամբ աշտարակեալ. (Եւագր. ՟Ժ։)
cf. Աշտարակեալ.
Իբր Աշտարակաւոր. ունօղ զաշտարակս. ամրացեալ աշտարակօք.
Կործանեաց զպարիսպս աշտարակեայս տաճարաց նորա. (Ողբ. ՟Բ. 7.) (յն. զպարիսպ շինուածոց նորա, կամ աշտարակաց նորա)։
cf. Աշտեայ.
ԱՇՏԵԱՅ որ եւ ԱՇՏԷ, ի, ից. ասի եւ ԱՇՏԷՆ, իբր ռմկ. Նիզակ. արդն. տէգ. գեղարդն փոքր ձգելի ի բացեայ.
Ամենայն աշտեայք զօրաւորաց (կամ նետք սպառազինաց). (Երգ. ՟Դ. 4։ Նիւս. երգ.։)
Առեալ վահանս եւ աշտեայս. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Զզէնսն, զվահանսն, եւ զաշտեայս։ Աշտէիւք զօրաւորացն. (Նիւս. երգ.։)
Հեռի զաշտէսն արձակեալ։ Աշտէիւ հարեալ սատակեն. (Խոր. ՟Բ. 5։)
Բարձեալ աշտեայս հանապազակիր ի պատրաստութիւն գազանացն՝ որ ի մայրիսն։ Եհար միով աշտէիւն ընդ միջոց թիկանցն։ Եւ են ստացեալ զէնս աշտեայ հանապազ կրելով ընդ ինքեանս. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Աշտէին նիզակաւ ի մահ սատակէ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ի գիրկբ մարցն աշտէիւք խոցեալ. (Լաստ. ՟Բ։)
that has beautiful eyes.
Հաւանեա՛ց բանից աչագեղոյ դստերս ալանաց. (Խոր. ՟Բ. 47։)
alert, sprightly, vigilant, active, gay;
circumspect.
Լուրջ եւ անխէթ աչօք. համարձակահայեաց. վստահ. աներկեւան. արթուն զուարթուն. զուարթ, եւ համարձակ. պարզերես. սէրպէսթ.
Գալ այսր համարձակութեամբ սրտիւ, եւ աչալուրջ երեսօք։ Այնպէս արժանի լիցուք կալ յաշխարհիս, զի եւ անդ եւս աչալուրջ առ միմեանս բնակիցեմք։ Աչալուրջ համարձակութեամբ տեսանել զտէրն կարասցուք. (Ոսկ. եփես. ՟Գ. ՟Ի.։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։) յորս միշտ յն. է լոկ, համարձակութեամբ կամ վստահութեամբ.
Աչալուրջ լրջմտութեամբ։ Աչալուրջ իմն եւ սխրալի օգնականութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Դ։)
Աչալուրջ երեսօք զբոլոր նորա կատարեալ զհայցուածս. (Յհ. կթ.։)
Ընդ այգանալ աչալրջացն, կամ աչալրջոցն, (Խոր. ՟Բ. 39.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր ըստ այլ ձ. ԱՇԱԼՐՋՈՑՆ, որ է արշալուրշ, արշալոյս։
vigilance, circumspection;
frankness;
spirit.
παρρησία. fiducia, confidentia. Աչալուրջ համարձակութիւն. վստահութիւն. պարզերեսութիւն. աներկեւանութիւն.
Աչալրջութեամբ զքրիստոս տեսանել կարասցուք։ Վայելել աչալրջութեամբ զպատրաստեալ բարիսն սիրելեաց իւրոց։ Մեծաւ աչալրջութեամբ առ աստուած կայիր. եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. ստէպ։)
Համարձակ աչալրջութեամբ ասա՛ (յն. համարձակեա՛ց, ասելով). (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Վաստակեսցեն յայգւոջ անդր, զի պահպանեսցեն զաւելին աչալրջութեամբ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Առջի՛ք դուք յաչալրջութենէ անտի, յորում են իսկ մեծացեալ նոքա. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Պարծանօք եւ աչալրջութեամբ կաս առ նմա։ Աչալրջութեամբ կացցուք առաջի ահաւոր բեմին. (Սարգ. յկ. ՟դ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Ի վերայ ճակատոյդ մեծաւ աչալրջութեամբ եդեալ լիցի. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. 39.) թերեւս խորհրդով գրի ի ձ. եւ տպ. ջ տառիւ, վասն զի եւ ի յոյնն ասի, համարձակութեամբ՝ մատամբք։
that moves the eyes.
Աչակաքաւ դիմօք. (Սիսիան.։)
space between the two eyes.
(Դաւիթ) հարեալ այնուհետեւ կշռակի ընդ աչամէջսն անցուցանէր. (Պիտ.։)
Հարեալ զնա ուրագովն ի յաչամէջսն. (Ուռհ.։)
cf. Աչառութիւն.
πρόσκλησις, ὐπότημα. personarum acceptio, aupicatio. Աչառութիւն. ակնառութիւն, ակնածութիւն. եւ Կասկածանք. ընդ ակամբ հայելն.
Յաչառանաց սկսեալ՝ որ ակամայն է, ի մարդահաճութիւն անկանի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Յառաջ քան զհազար ամ մարգարէիցն, ո՛յր միտք առ իւր իցեն, եթէ աչառանս համարիցի. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
to have respect to the appearance of persons.
θαυμάζω, ἑπιγινώσκω προσώπον, χαρίζομαι , ἁίδουμαι. observantia prosequor, personam accipio, gratificor, vereor. Ակն առնուլ. ակնածել. պատկառել. շնորհս առնել ումեք. մարդահաճել. երեսպաշտութիւն ընել.
Մի՛ երեսաց աչառիցես հարստի։ Մի՛ աչառիցեն երեսաց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 15։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 19. եւ այլն։)
Մարմնոյնս սիրոյ ոչ աչառեցի. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Ոչ ի հարստաց աչառէ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Կա՛մ զի առաքինիք էին եւ ազնուատոհմ յազգէ, աչառեցին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Սուրբդ ընդէ՞ր աչառես անսրբոցն. (Լմբ. սղ.։)
Մի աչառիցես զերեսս մեծատանն. (Վրք. եպիփ.։)
cf. Աչառեմ.
Ոչ առ նա ակն յանցանացն մովսիսի, եւ ոչ աչառեցաւ նմա. (Եփր. ծն.։)
Ոչ աչառեցաւ բազմութեանն. (Ոսկ. ես.։)
Ասեն, աստուած զմեծատունս սիրէ, եւ նոցունց աչառի. (Մանդ. ՟Է։)
Հնար է թերեւս աչառել. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ) յն. κατασοφιασθεῖναι. sophismatis illudi. ճարտարութեամբ կամ իմաստակութեամբ պատրիլ.
Ոչ ի ծառայիցն աստուծոյ ակնածեցին, եւ ոչ ի բազմացն աչառեցան. (Երզն. մտթ.։)
Շնորհեմք ին, եւ կամ աչառիմք. յն. ի շնորհուկս վկայեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
that respects the appearance of persons, partial.
Եպիսկոպոսք յայնմ ժամանակի եղիցին աչառուք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Առող զաչս. խտղտիչ կամ զօշոտիչ ական. աչք առնօղ, փառաւոր, կամ աչք խաբօղ.
Երեւելի սպասուք, եւ աչառու ովսաննայիւք յղարկեսցեն. (Եփր. գալստ. յերուսաղէմ.։)
respect of persons, partiality.
προσωποληψία. personae acceptio, velrespectus. որ եւ ԱՉԱՌԱՆՔ. Ակնառութիւն. մարդահաճութիւն. երեսպաշտութիւն. խադըր կեօնիւլ պագմասը. եւ Ակնածութիւն. պատկառանք. հիճապ.
Մի՛ աչառութեամբ (կամ աչառանօք) ունիցիք զհաւատսն. (Յկ. ՟Բ. 1. զորմէ տե՛ս Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Չի՛ք աչառութիւն անդ դատաւորին. (Ոսկ. ի նեռն.։)
Ամենայն երկրաւոր իշխանութիւն ի փրկութիւն յաստուծոյ տնօրինեալ եդաւ, զի աչառութեամբ նոցա զարհուրեալ մարդիկ՝ մի՛ իբրեւ զձկունս կլցեն զմիմեանս. (Շ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
look of love, longing eye, amorous glance, lust.
Ոյր աչք են արձակեալ յօտարին իրս եւ յաւելորդս. զակատեալ. մոլի. ցանկասէր. աչքածակ, անգահ.
Ցանկութիւն միշտ անքուն կայ, ի բաղձանս եւեթ աչարձակ, ի յափշտակութիւն եւայն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Աչս արձակելն յիրս անարժանս. ցանկասիրութիւն. յարումն։ անկղիտանալն. ագահութիւն. անյագութիւն. յն. վերադրութիւն, կամ ցանկութիւն. ἑπίθισις. impositio, invasio, concupiscentia.
that has bad eyes;
ophthalmy.
Ժանգ ջրոյն կարմիր եւ սպիտակ. եւ մինջեւ ցայսօր օգնէ աչացաւաց. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Աչացաւացն ի տապ արեւու ոչ է զօրութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Գ։ եւս եւ Լմբ. յայտն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Կին մի աչացաւ լեալ՝ խաւարեցաւ լոյսն. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ժ՟Զ.։)
Եւ պարզապէս՝ Կոյր, զաչացու.
Աչացաւին դարմա՛ն տար աչացն. (Կոչ. ՟Բ.) ի յն. ասի, Ընդ սկսանիլ աչացաւութեան դարմա՛ն տար ըստ ժամանակին։
complaint, pain in the eyes;
ophthalmy.
Ո՛վ թագաւոր, իբրեւ զբանդագուշած եւ աչացաւու հայսի յիս. (Մեսր. երէց.։)
ὁφθαλμίαν. lippitdo. Ցաւ աչաց. որ եւ ասի ԱՉԱՑԱՒ.
Ոչ յայլոյ տրտմութենէն իբրեւ զաչացաւութիւն ընդունիցի. (Բրս. յուղ։)
Ախտ աչացաւութեան զնոսա տագնապեալ. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Յաչացաւութեան անկաւ ախտ, եւ նենգեցաւ ի տեսութենէ. (Սոկր.։)
Սամարուհւոյն անունն, յորմէ ջուր խնդրեաց տէր, լիւսինա (կամ փոտինա, այսինքն լուսաւոր). յիշելով զանունն ի բարեխօսութիւն՝ աչացաւութեան օգնէ ողջութեամբ. (Վրդն. յաւետ.։)
cf. Զաչացու.
Ի տղայական հասակէ աչացու գոլով. (Յհ. կթ.։)
Ընդ աչացուին քեզ աղաղակեցից՝ լուսատու փրկիչ. (Գանձրն.։)
Աչացու (կամ աչացաւ) լեալ՝ խաւարեցաւ լոյսն. (Հ. կիլիկ.։)
Զանաչեայն յեղեալ աչացուն հարցանէր տէրն. (Խոսրովիկ.) կա՛մ է՝ երբեմն կոյրն, կամ աչեայ եղեալն։
that has eyes, that sees.
Ունակ աչաց. ականի. աչք ունեցօղ, տեսնօղ.
Ո՞վ արար զաչեայսն եւ զկոյրս. (Սեբեր. ՟Գ։)
Աչէից եւ տեսանողաց. (Սարկ. աղ.։)
Կուրացն, որ լաւագոյն քան զաչեայսն էին. (Ճ. ՟Թ.։) (Տօնակ.։)
that has a fine eye.
Աչեղ, բարձրահասակ, եւ կարմրայտ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Սուրբն մարկոս էր աչեղ. (ՃՃ.։ Հ=Յ.։)
cf. Աչք.
Կոյս մի կայր աղուոր աչեր. (Շ. յառակս.։)
Զաչերն արտասուօք լնոյր՝ առաւօտուն զօղոյն նըման. (տաղ։)
cf. Ակնոց.
որ եւ ԱԿՆՈՑ ասի առ մեօք. Ապակեայ գործի՝ սատար աչաց առ լաւ եւս տեսանել.
Աչոցք կազմին, զի սաստկագոյնս տեսցէ՝ որ զտկար տեսութիւն ունի. (Աշխ. առ ստեփ. Լեհ.։)
without reason, without answer, without reply.
Իբր Անբան, այսինքն Անպատասխանի. եւ Անբանաւոր.
Պարապեալ յապաբան նորաձեւութիւն, եւ յանիմաստ յածումն. (Ոսկիփոր.։)
eulogy, praise.
որ եւ ԱՂԵՐՍ ԱՊԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ. իբր հետեւողութիւն յն. ձայնիս ἁπολογία. apologia. Պատասխանատուութիւն. ջատագովութիւն. պաշտպանութիւն փաստաբանական.
Ոչ եմ պահապան եղբօր. գեղեցիկ (հեգնաբար) աղերս ապաբանութեան. Ի նոյն աղերս ապաբանութեան անգիտութեանապաստանել։ Յառաջ անցեալ յաղերս ապաբանութեանն յերկարեցեր. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ.։)
Անպատասխանի մնալն. պապանձումն.
Մի՛ քոյդ արդարացուցաներ ի բազմաց կրեալ ստգտանս եւ ապաբանութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
that is to come, future, posterior.
Զապագայիցն, յորոց կասկածեմ։ Ապագայիցն ազգաց. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Հ՟Ե։)
Զապագայսն ապա այցելութիւնն աստուծոյ հոգասցէ. (Յհ. կթ.։)
Եւ ըզպսակս յաղթանակին՝ ինձ պարգեւեա՛ յապագային։ Ոչ ի նախնեաց թագաւորաց, ւոչ յապագայց բռնաւորաց. (Յիսուս որդի.։)
Իսկ արքայ իբր յապագայս իմն իմացեալ զչուելն յուսփայ. (Յհ. կթ.։)