justly, worthily, equitably, deservedly.
Իրաւապէս դատել, կամ լսել. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Իրաւապէս բաշխել (այսինքն առնել) զդատաստանս. (Օրին. ՟Ա։)
Ոչ կամեցաւ իշխանութեամբ փրկել միայն, յլեւ իրաւապէս ... իրաւմամբք փրկեցին. եւ այլն. (Խոսր. պտրգ.։)
Աղուէս իրաւապէս կոչէ զնոսա. (Լմբ. սղ.։)
Բամբասեսցի իրաւապէս իբրեւ զհեթանոսեւ զմաքսաւոր. (Շ. ընդհ.։)
աստանօր իրաւապէս առցէ բանս զկայ։ իրաւապէս առեալ զկայ դադարէ յայնմ ոճոյ ընթացից. (անյ. բարձր։ Լմբ. իմ.։)
Իրաւապէսառ հոգին յարէ զբերկրումնն, մարմնական բարբառով մեծացուցանել զնա, եւ հոգւովն ցնծալ յաստուած փրկիչն։ Իրաւապէս ուրեմն ասացաւ խորտակումն թագաւորութեան բանսարկուին. (Կիւրղ. ղկ.։)
cf. Արդարասէր.
Հաւանեցուցեալզնոսա իրաւասէր բանիւք. (Ոսկիփոր.։)
unjust, corrupt;
that conceals the truth or justice, corrupting, bribing.
Որ սուզանէ կամ ընկղմէ զիրաւունս.
Գգուեցին զկաշառս իրաւասույզ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
law, justice;
jurisdiction.
jujube;
cf. Յունապ.
like him.
յատկապէս, կամ իւրանման.
Իսկ ի միակն ճշմարտի, յորում ամենայն զօրութիւն իւրապէս զիւրն ունի. (Անյաղթ բարձր.)
Որ ի նմանէն եղեն, իւրապէս՝ այսինքն առանձնապէս, կամ նմանապէս զիւրն ունի։
created by himself.
յիւրմէ այսինքն յաստուծոյ ստեղծեալ. իւրակերտ. որ ինչ է արարած իւր.
Եհան զկապուտն իւրաստեղծ ի կապանաց օգտողին։ Իւրաստեղծնհօտից տածօղ. (Նար. ՟հե. եւ խլ։ Փչեաց ի պատկերն իւրաստեղծ զիմաստաբաշխ հոգին. Սկեւռ. ես.։)
միայն ստորագրի այս իսկապէս գիտողի զգաղտնիս իւրաստեղծ մարդոյն. (Տօնակ.։)
as much as he could, as much as lay in his power, as much as is possible for him, his best.
cf. Բաւիղ.
• , սեռ. -ի (գրուած նաև լաբիրինթոս, ղաբիւրինթոս, լամբիւրինթոս. ղաբիւրինթ, ղամբիւրինթոս, լամբրինթ. իսկ նոր գրականի մէջ ընդունուած ձևն է միայն լաբիւրինթոս) «բաւիղ» Առ որս. Նոնն. 22։
• = Յն, λαϊύοινϑος «բաւիղ», որից փոխա-ռեաւ են նաև լտ. labyrinthus, գերմ. Laby-rinth, ֆրանս. labyrinthe ևն.-յոյն բառը փոխառեալ էին կարծում եգիպտ. lope-rohu-nit ձևից. (այսպէս էր կոչւում Եգիպտոսի մէջ Մերիսեան լճի մօտ շինուած հռչակաւոր լա-բիւրինթոսը). բայց այժմ համարւում է փո-խառեալ կարիական կամ լիւդիական լեզուից և նշանակում է «պալատ λάβρυς-ի, որ է կա-ցինի» (լիւդիական կամ կարիական բառ ըստ Պլուտարքոսի. տե՛ս Boisacq 548)։-Հիւբշ. t︎ 351։
labyrinth;
— կրետացի, the — of Crete;
cf. Բաւիղ.
ԼԱՄԲԻՒՐԻՆԹՈՍ ԼԱՄԲՐԻՆԹ գրի եւ ԼԱԲԻՒՐԻՆԹՈՍ, ՂԱՄԲԻՒՐԻՆԹՈՍ. Բառ յն. λαβύρινθος labyrinthus. տեղի բազմաշաւիղ ոլորտացեալ. դիւրամուտ, այլդժուարելանելի. որ ի մեզ ասի Բաւիղ բաւղակաձեւ.
Լամբիւրինթոս կրետացի՝ դժուարաւ արտաքս ելանելի եւ դժուարին պատուածովք. (Առ որս. ՟Լ՟Դ։)
Դժուարին էր ելանել ի լամբրինթէն. (Նոննոս. անդ։)
having wide and deep furrows
Լայն եւ ընդարձակ ակօսաւ.
Եզն (օրինակի) ի ղուկաս, որ հանդարտ եւ լայնակօս տանի զոճ աւետարանին. (Նչ. եզեկ.։)
spacious, extensive, vast.
որոյ նիստն կամ դիրքն է լայն եւ ընդարձակ.
Լայնանիստ ծով, ալիք կամ դաշտ, կալ, կամ բրգունք. (Խոսր.։ Ագաթ.։ Վրդն. պտմ. եւ լս։ Արծր. ՟Ե. 7։)
Լայնանիստ մեծութեամբ. (Վեցօր. ՟Ե։)
large-leafed, or branched.
Լայն սաղարթիւք.
լայնասաղարթ տերեւօք. (Տօնակ.։)
Այն ծառոյն տերեւ լայնասաղարթ՝ պարտեաց պատճառ։ Ծառայըդ կենաց ծաղկեցար՝ լայնասաղարթ տերեւեալ. (Տաղ.։)
far-spread, great, extensive, ample, vast, spacious;
ի — դաշտի, in the middle of a large plain.
Լուսաւորել առ հասարակ զամենայն լայնասփիւռ լուսաւորութեամբ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Հոգիանիւթ գործի լայնասփիւռ. (Թէոդոր. կուս.։)
cf. Լայնադէմ.
Լայն երեսօք. լայնադէմ. լայնապատկեր.
Ոմանք ագեւորք են, լայներեսք, սպիտակ. (Խոր. աշխարհ.։)
train of boats;
raft, float;
vessel, ship, boat;
Noahs ark;
bedstead;
keel of a ship.
• , ի հլ. (յետնաբտր նաև ի-ա հլ.) «մի տեսակ տափակ նաւ» ՍԳր. Նար. «նաւի ողնաշար» Նար. «մահճի տախտակ» Վրք. հց. Ա. 287. որից լաստափայտ «նաւ, Նոյի տապանը» Իմ. ժդ. 6. Եփր. համաբ. 251. լաստել «պատրաստել, կարգաւորել, կազ-մել» Երեմ. զ. 23. «մի երկիր բռնել, այնտեղ տարածուիլ» Բրս. մրկ. 212. Ոսկ. կողոս. 636. «գրաւել, տիրել մի երկրի» Ոսկ. յհ. ա. L. Սեբ. էջ 31. լաստիլ «բռնակալել, մի տեղ հաստատուիլ» Սեբ. 80. լաստանոտոր առ-նել «կազմուածքը քայքայել» Վեցօր. ը. 166. սատուաստալաստ «իրար կցկցած» Նար. ա-սաք. 429. լաստենի «մի տեսակ ծառ. alnus Jrientalis Dcsn» (ըստ Տիրացուեան, Con-tributo § 78) Բռ. ստեփ. լեհ. նոր բառեր են տկալաստ, լաստակ «շենք շինելու ժամանակ կազմուած ժամանակաւոր փայտակերտ վե-րելակ. իսքելէ» (Կոյլաւ, Բառ. գերմ. էջ 25բ, 1214բ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. lazdā-ձեից հմմտ. լիթ. lazdà (գւռ. lazá) «փայտի կտոր, գաւազան, ընտանի կաղնիի թուփ», lazdl.s «հաստ կոճղ», լեթթ. lazda, lagzda, legzda «ընտանի կաղնիի թուփ», հպրուս. laxdè (
• ՆՀԲ լιստ՝ լծ. թրք. քերասթէ «ա-տաղձ», իսկ լաստել՝ լծ. հյ. պատրաս-տեւ առս. arastan։-Pictet, Urig. ind. 2, 183 իռլ. lestar «բաժակ», կիմը. lles-tr, բրըտ. lestr «նաւակ»։ Lag. Arm. Stud. § 911 պրս. last «ամուր, հաստա-տուն, գեղեցիկ, բարի»՝ յատկապէս լաս-տել բառի համար։ Հիւնք. թրք. sal «լաստ»։ Scheftelowitz BВ 29, 32 հբգ. latta, գերմ. latte «գերան», իռլ. slat «ձող», մբգ. lade «տախտակ»։ Patru-bány SA 2, 159 հնխ. pleu-«հոսիլ, լո-ղալ» արմատից։ Ուղիղ մեկնեց Lidšn IF 13 (1905-6), 487, որ կրկնում է Lewν KZ 40 (1906), 422 (մերժելի է միայն լտ. larix բառի համեմատութիւ-
• ՓՈԽ.-Վրաց. ლახტი լաստի «ճիւղերից շինուած ցանկ» (որից էլ Ղզ. լաստի «ուռիից կամ զանազան ճպոտներից հիւսուած դուռ»), ლახტიჯანი լաստիջանի «ճիւղերից հիւսած մեծ կողով»։
σχεδία ratis, navis subito facta. Կազմած փայտեղէն ի խաղացուցանել ի վերայ ջրոց. Չարք տախտակաց եւ գերանաց վարեալք ընդ ջուրս. նաւ տախտակ, կամ ո՛ր եւ է ձեւով կազմեալ. որ եւ ԼԱՍՏԱՓԱՅՏ, ՏԱՊԱՆ. սալ, սալլ, սալաճէ. (լծ. եւ քերասդէ)
Եղեւնափայտ եւ մայր իջուսցեն ծառայք իմ ի լիբանանէ ի ծով, եւ ես արարից զնոսա լաստս ի ծովու։ Հատանեմք զփայտ, եւ ածցուք զնոսա ընդ ծով լաստս ի յոպպէ. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. 9։ ՟Բ. Մնաց. ՟բ. 16։)
Շըրջեալ ընդ ալիս դոյզն լաստիւն ապրեցան. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 5։)
Լաստին դադարք (նաւահանգիստ) վիմօք խցաւ։ Ի ջրահեղձոյց դարու՝ ընդ հովանաւոր մածուածով լաստիւն պահեցան։ Հետս շաւղաց երթեւեկութեանց փայտակերտ լաստաց. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Ձ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
Եւ Տախտնկ եւ տախտ որպիսի եւ իցէ. որպէս ողնայարնաւու, եւ մահիճք ի տախտակէ, եւ այլն.
Լաստ հիմանն հաստարանի ընկղմեցաւ. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Լռեաց ի խցի դստերն իւրոյ մխիթարելով լաստիւն, յորում ի կենդանութեան իւրում եփրոսինէ դնէր յատակի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to break, or take to pieces, or destroy a raft or ship;
to sink.
ԼԱՍՏԱԿՈՏՈՐ ԱՌՆԵԼ. կոտորել եւ քայքայել զկազմածս (որպէս զլաստ քայքայեալ).
Ծանրաբեռն ծանրութիւն մղերն լաստակոտոր զգուբս մաղոցն առնիցէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
float or raft of timber;
ship.
յոյսաշխարհի ի լաստափայտն ապաւինեալ՝ եթող աշխարհի զաւակ լինելոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 6։)
Դոյզն լաստափայտիւն ապրին. (Լմբ. իմ.։)
Ձեռն ի գործի արկանէին, եւ լաստափայտս որոնէին. (Ներս. մոկ.։)
Նիստ ի վերայ լաստափայտի հաւատոյն. (Սանահն.։)
to build or construct;
to put in a serviceable state;
to get ready.
(լծ. ընդ հյ. պատրաստել. եւ պ. արասդէն). παρατάσσω, -ττω instauro. Հաստել որպէսզլաստ. Կառուցանել. հանդերձել. կազմել. կարգել.
Ի ջղաց զսա ստեղծիչն ստեղծ պաստառակօք, հասկահիւս լաստեալ բազմակին մանուածով. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Կառօք եւ երիվարօք ճակատեսցի, եւ լաստեսցի իբրեւ զհուր ի պատերազմ. (Երեմ. ՟Զ. 23։)
Որոյ աւետարանն իսկ զաշխարհս ամենայն առ հասարակ լաստեաց, (Ոսկ.յհ. ՟Ա. 1։)
Եթէ պօղոս զայսչափ վայրս լաստեաց, զմտաւ ած թէ եւ այլքն որչափ ինչ գործեցին. (Բրսղ. մրկ.։)
alder-tree;
timber adapted for shipbuilding.
Յարմար ի կազմել ըզկազմածս. որպէս զլաստ, եւ այլն.
Ստերջ ծառք, եղեւն լաստենի. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
fair-spoken or sweet-spoken, courteous.
εὕλαλος . որ բարւոք կամ բարի բանս խօսի. Քաղցրաբան.
Լեզու լաւախօս ղաճախէ զբարեկամութիւնս. (Սիր. ՟Զ. 5։)
the gift of tongues, gift or power of speaking many languages;
glossology.
Ձիրք կամ շնորհք խոսելոյ յայլեւայլ բարբառս.
Ի մարգարէութիւնս, եւ ի լեզուախօսութիւնս. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Այլատարազ լեզուախօսութիւնն ի հոգւոյն տուեալ։ Շնորհս մարգարէութենէ, կամ լեզուախօսութենէ. (Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Լեզուային.
retiring or hiding among mountains.
Որ խոյս տայ ի լերինս.
Լեռնախոյսք, աւազակապետք։ Գողք, լեռնախոյսք, գերեզմանակրկիտք. (Փարպ.։)
beyond the mountains.
that loves the mountains, fond of mountainous country.
Որ սիրէ զլեառն, կամ զբնակութիւն լերանց.
Են թռչունք որ լեռնասէրք. (Վեցօր. ՟Ը։)
pounded matter, (any substance triturated, pounded, or reduced to small bits or to powder).
slab used by painters for grinding and mixing paints.
Քար կամ յեսան, յորոյ վերայ լեսուն ինչ ներկարք նկարիչք՝ ականագործք եւ այլն.
Յորժամ լեսու ոք զտպազիոնն ի լեսանի, ոչ կարմիր իջուցանէ զջուրն ըստ իւրում գունոյն։ Ի վերայ լեսանի սրբեն զորձաքարն. (Լեհ. իբրեւ ի գրոց Եպիփ. յղ. ականց.։ Առաք. ՟Ծ՟Գ։)
to grind, to pound, to beat, to powder, to bruise, to crush;
to levigate.
τρίβω, λεαίνω tero, contero, laevigo. ռմկ. լոսել. Մանրել՝ մաշել փշրել, ի փոշի դարձուցանել.
Աղային յերկանի, եւ լեսուին յանկանի։ լեսի զնոսա իբրեւ զհող երկրի. (թուոց. ՟Ժ՟Ա. 8։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 43։)
Զմնացեալսն ձեռամբ աղացեալ լեսոյր. (Մագ. ՟Լ՟Ը։)
Գտի իժակորիւն մի, արկի զնա ի ծոց իմ, եւ զօրն ամենայն լեսուի զգլուխ նորա. (Վրք. հց. ձ։) (ռմկ. ճզմիլ)։
levigation.
places water-worn by currents, or torrents;
detritus;
cinders.
Բառ անյայտ. թուիԼսեալ եւ մաշեալ վայրք յերեսաց ջրոյ.
Խոյս տուեալ գնաց զկողմամբք մոկաց ի խոխոմս տորոսական լերինն ի լեսուրս ջերմաձորոյ. (Արծր. ՟Ա. 15։)
cf. Թեւաբուսիմ.
ԹԵՒԱԲՈՅՍ ԼԻՆԵԼ. ԹԵՒԱԲՈՒՍԻԼ. ԹԵՒԱԲՈՒՍԻԿ ԼԻՆԵԼ. πτεροφυέω pennas produco Բուսանել թեւոց. թեւաւոր գտանիլ. սկսանիլ թռչել. թեւս առնուլ. թեւանալ. թեւաւորւիլ.
Աստուծոյ ամենայն զօրութիւնքն թեւաբոյս լինին, վերին առ հայրն ճանապարհի ցանկացեալ. (Փիլ. ել.։)
Իբրու թեւաբոյս՝ իբրեւ ի յառաջադէմսն բերեալք. (Պիտ.։)
Արագիլ միանգամայն ընդ թեւաբուսիլն (հոգայ զծնողս)։ Թեւաբուսեալք հաւք՝ անդէն թռչին։ Թեւաբուսեալք յերկնաւոր ցանկութենէ՝ վերամբարձայածք շրջին. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին.։)
Ամենայն բանական բնութիւնս թեւաբուսեալ է թեւօք հոգւոյն. (Եւագր. ՟Բ։)
Ոչ կարելն արգելուլ զթեւաբուսեալս թեւօք հոգւոյն՝ ելանել ի վեր. (Լաստ. ընթերց.։)
Թեւաբուսեալք ապաշխարութեամբ եւ պահօք՝ վերանամք. (Տօնակ.։)
Թեւաբուսիկ եղեալ արդարոցն երամք թռչին. (Շ. հրեշտ.։)
cf. Թեւաբուսիմ.
ԹԵՒԱԲՈՅՍ ԼԻՆԵԼ. ԹԵՒԱԲՈՒՍԻԼ. ԹԵՒԱԲՈՒՍԻԿ ԼԻՆԵԼ. πτεροφυέω pennas produco Բուսանել թեւոց. թեւաւոր գտանիլ. սկսանիլ թռչել. թեւս առնուլ. թեւանալ. թեւաւորւիլ.
Աստուծոյ ամենայն զօրութիւնքն թեւաբոյս լինին, վերին առ հայրն ճանապարհի ցանկացեալ. (Փիլ. ել.։)
Իբրու թեւաբոյս՝ իբրեւ ի յառաջադէմսն բերեալք. (Պիտ.։)
Արագիլ միանգամայն ընդ թեւաբուսիլն (հոգայ զծնողս)։ Թեւաբուսեալք հաւք՝ անդէն թռչին։ Թեւաբուսեալք յերկնաւոր ցանկութենէ՝ վերամբարձայածք շրջին. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին.։)
Ամենայն բանական բնութիւնս թեւաբուսեալ է թեւօք հոգւոյն. (Եւագր. ՟Բ։)
Ոչ կարելն արգելուլ զթեւաբուսեալս թեւօք հոգւոյն՝ ելանել ի վեր. (Լաստ. ընթերց.։)
Թեւաբուսեալք ապաշխարութեամբ եւ պահօք՝ վերանամք. (Տօնակ.։)
Թեւաբուսիկ եղեալ արդարոցն երամք թռչին. (Շ. հրեշտ.։)
to fledge, to get feathered;
to be winged, to have wings;
to begin to fly, to spread the wings for flight.
ԹԵՒԱԲՈՅՍ ԼԻՆԵԼ. ԹԵՒԱԲՈՒՍԻԼ. ԹԵՒԱԲՈՒՍԻԿ ԼԻՆԵԼ. πτεροφυέω pennas produco Բուսանել թեւոց. թեւաւոր գտանիլ. սկսանիլ թռչել. թեւս առնուլ. թեւանալ. թեւաւորւիլ.
Աստուծոյ ամենայն զօրութիւնքն թեւաբոյս լինին, վերին առ հայրն ճանապարհի ցանկացեալ. (Փիլ. ել.։)
Իբրու թեւաբոյս՝ իբրեւ ի յառաջադէմսն բերեալք. (Պիտ.։)
Արագիլ միանգամայն ընդ թեւաբուսիլն (հոգայ զծնողս)։ Թեւաբուսեալք հաւք՝ անդէն թռչին։ Թեւաբուսեալք յերկնաւոր ցանկութենէ՝ վերամբարձայածք շրջին. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին.։)
Ամենայն բանական բնութիւնս թեւաբուսեալ է թեւօք հոգւոյն. (Եւագր. ՟Բ։)
Ոչ կարելն արգելուլ զթեւաբուսեալս թեւօք հոգւոյն՝ ելանել ի վեր. (Լաստ. ընթերց.։)
Թեւաբուսեալք ապաշխարութեամբ եւ պահօք՝ վերանամք. (Տօնակ.։)
Թեւաբուսիկ եղեալ արդարոցն երամք թռչին. (Շ. հրեշտ.։)
growth of wings.
πτεροφυΐα pennarum generatio, plumescentia Բուսանել թեւոց՝ որպէս եւ փետրոց.
Կամ թռչնոց մազեղ թեւաբուսութիւն ստեղծեալ. (Դիոն. երկն. Շ. հրեշտ.։)
to shelter with the wings, to cover.
Թեւով որպէս քօղով պատել եւ ծածկել զինքն առ պատկառանաց (ըստ (Ես. ՟Զ. 2))
Սրովբէագունդ ջոկք աթոռոյն թեւասքօղելով ծածկեն զերեսս իւրեանց։ Յորմէ սրովբէն թեւասքօղէր. (Շար.։)
Թեւասքօղեալ զդէմս եւ զոտս իւրեանց։ Ապտակ ածէին լուսափայլ դիմին, այնմ որ սերովբէքն ի յահէն թեւասքօղէին. (Գանձ.։)
Թեւասքօղելով դիմաց ծածկութիւ. (Նար. կուս.։)
Թեւասքօղեալ պաշտի ի հրեղէն անմարմնականացն. (Լմբ. ստիպ.։)
cf. Թզենապատ.
ԹԶԵՆԱՊԱՏ ԹԶԵՆԵԿԱՍՓԱԾ. Պատեալ տերեւով թզենւոյ կամ սփածեալ. կամ պատիչ թզենւոյ՝ տերեւ նորա.
Որ վասն թզենեկասփած սաղարթ Ադամայ բառնալով խանձարրօք պատեցաւ. (Աթ. ի կոյսն.։)
conditionally, hypothetically.
tunny (fish).
perverse, malign, wicked.
Թիւրեալ սրտիւ. սիրտը կամ միտքը ծուռ.
Անզգամ աստ եւ թիւրասիրտ կոչէ. (Լմբ. սղ.։)
brown, dark, obscure, blackish.
Զուգաբան թխատեսակ ձիոյն Զաքարիայ. (Վրդն. յհ.։)
cf. Թխեմ.
bird that broods;
sitting hen.
insulting, provoking;
cf. Թշնամանական.
ԹՇՆԱՄԱՆԱՍԷՐ գրի եւ ԹՇՆԱՄԱՍԷՐ. Սիրօղ թշնամանաց, կամ թշնամութեան. φίλεχθρος inimicitiis indulgens. եւ ըստ վերջնոյս ասի,
Մի՛ թշնամանասէր լինիր մարդոյ ի տարապարտուց. (Առակ. ՟Գ. 30։)
Թշնամասէրն զասելն եւեթ խնդրէ, այլ ոչ զի դէպ ինչ ասելն. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Թշուառաբար.
Որպէս թշուառ եւ տառապեալ. թշուառութեամբ.
Սգալի՛ զթշուառապէս եղբարցն (կեանս). (Ածաբ. աղք.։)
Թշուառապէս յերկրի աստ վտանգաւոր, ընդ Քրիստոսի սիրով երկնաւոր. (Նար. մծբ.։)
cf. Թոթով.
Լեզուք թոթովախօսք. (Ես. ՟Ի՟Թ. 24։)
Եթէ թոթովախօս ոք զանուն թագաւորի շաղփաղփէ. (Եփր. ծն.։)
Բարգաւաճի թոթովախօս տղայոցս ծանրաբարբառ կակազումն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Վատասիրտ.
Թոյլ եւ մեղկ սրտիւ. վատասիրտ. անհոգ.
Զմտաւ ածեալ զիւրայոց եւ ոմանց թուլասրտից ձեռս լքեալս առ ի պատերազմել. (Յհ. կթ.։)
Թուլասիրտ յաղօթս. (Մխ. դտ.։)
cf. Վատասրտեմ.
cf. Վատասրտութիւն.
Վատասրտութիւն. մեղկութիւն. անհոգութիւն.
Գիտացեալ զթուլասրտութիւն նորա, եւ զյուլութիւն. (Խոր. ՟Գ. 9։)
bird-catcher, fowler.
admiration, astonishment, surprise;
enchantment, stupefaction, stupor;
ecstasy;
wonder;
ի զարմացման լինել, to be wrapped in wonder;
ի — գալ, to be in raptures;
— էառ զիս, I was struck with wonder, I was surprised;
զարմացաւ Իսահակ — մեծ յոյժ, Isaac wondered exceedingly;
զարմացայ տեսեալ զնա — մեծ, I wondered with great admiration.
Զարմացաւ Իսահակ զարմացումն մեծ յոյժ. (Ծն. ՟Ի՟Է. 33։)
Զարմացայ, տեսեալ զնա, զարմացումն մեծ. (Յայտ. ՟Ժ՟Է. 6։)
Եղեւ ի վերայ նորա զարմացումն։ Տեսի ի զարմացման տեսիլ։ Կալ յաղօթս ի տաճարին, լինել ի զարմացման. (Գծ. ՟Ժ. 10։ ՟Ժ՟Ե. 5։ ՟Ի՟Բ. 17։)
Վասն այլոց այլով իւիք ի զարմացումն եկեալ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ի զարմացման եղեալ այրն Աստուծոյ ընդ պատասխանոյն՝ զոր լուաւ ի կնոջէն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ճ. ՟Զ.։)
Զարմացումն քննութեան ընդ մէջ անկեալ՝ եհատ զպատմութիւնն. (Փիլ. սամփս.։)
Ո՜ անհասութեան խորհրդոյս, եւ մեծասքանչ զարմացմանցս. այսինքն հրաշիցս. հրաշալի իրացս. (Կամրջ.։)
Ոչինչ է այլ զարմացումն, քան թէ նորագոյն եւ անսովոր իրաց տեսութիւն. (Երզն. մտթ.։)
Զարմացումն էառ զիս. (Լմբ. առակ.։)
sensible, perceptible, palpable;
—ք, the senses;
intellectual faculties;
ընդ զգալիս պշնուլ, to abandon one's self to passions;
really, truly.
αἱσθητός, -όν sensibilis, -le գրի եւ ՍԳԱԼԻ, իբր Ըսգալի. Անկեալն ընդ զգայութեամբք. զոր լինի զգալ միով ի զգայարանաց. երեւելի. նիւթական. մարմնաւոր. զգալու, աչքի տակ ընկած բան.
Զգալի երկինս, եւ իմանալին։ Զգալի լոյս։ Ամենայն զգալւոյ նմանութիւն սկիզբն ունի զիմանալին ի բնութեան ցուցակ։ Արտաքոյ զգալեացն՝ անտեսանելի եւ իմանալի պատճառ. (Փիլ.։)
Ամենայն որ մարմին է, զգալի է. եւ որ անմարմին է, իմանալի է. եւ զգալի այն ասի՝ որ ընդ զգայարանացս ի ներքոյ անկանի, կամ ընդ ամենեքումբք, կամ ընդ ոմամբք, կամ ընդ միոյ. (Շ. թղթ.։)
Եւ զգալի տարերց քառից։ Իմանալեաց եւ սգալեաց. (Շար.։)
ԶԳԱԼԻ. որպէս Զգացօղ, զգայուն. կամ զգայարան.
Համարելով՝ թէ զգալի է արեգակն եւ բանաւոր։ Ո՛չ եթէ զգալեաւ տեսանին. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Անմատոյց լուսով, այսինքն որ ոչ զգալիւք (այսինքն զգալեւք, զգալեօք) պարփակի, եւ ոչ մտաց իմանի. (Շ. բարձր.։)
Զհոգւոյն քաղցրացուցանելով սրբութեամբ զգալիս. (զզգացօղ կարողութիւնս). (Խոր. վրդվռ.։)
the five senses or wits, senses, sensorium, seat of sense;
a. sensible;
— երկարիտակ or հայելեաց, the eyes;
— հանճարոյ, մտաց, իմաստից, intellect, mind, understanding;
— սրտի, the heart.
αἱσθητήριον sensorium, sensus Գործարան զգայութեան. զգայութիւն հնգեակ .... եւ Գործի ըմբռնելոյ, ճանաչելոյ, այսինքն միտքն կամ սիրտն.
Որպէս ի զգայարանս լինի կիրք՝ յորժամ զգայ, այսպէս եւ յանձին՝ յորժամ զմտաւ ածէ։ Զգայարանք (է) գործարան ընդունելութեան զգալեացս. (Նիւս. բն.։)
Պատեսցես զմիտս եւ զգայարանս. (Շար.։)
Խաւար կուրացուցիչ երկադիտակս զգայարանաց (աչաց). (Պիտ.։)
Զգայարան գաղտնեացս։ Ի զգայարան սրտիս միասցի. (Նար.։)
Զգայարանք կարկառման մտացս առ քեզ հայեցո՛. (Մխ. աղ.։)
Զգայարան բնութեամբ մարմնոյս՝ անբանից կենդանեաց, եւ ո՛չ Աստուծոյ՝ է նմանակից մարդս. (Շ. թղթ.։)
Զգայարան նշանակօք զանազանեալ դասուցն ի միմեանց. (Լմբ. պտրգ.։ Դիոն.։)
to clothe, to dress one's self, to put on one's back, to put on, to wear, to put on clothes;
— հանդերձ սգոյ, to put on mourning;
— հանդերձս ուրախութեան, to put on garments of gladness;
մի զգեցցի այր զգեստ կանացի, man shall not put on the garments of woman;
բարւոք զգենու, he dresses well, with taste;
մարմին —, to incarnate, to take on himself human nature;
— զարգարութիւն, to clothe one's self with justice;
to do good works;
փառս եւ պատիւ —, to clothe one's self with glory and honour;
զօրութիւն —, to clothe one's self with strength, to gather strength;
— զպատկեր ուրուք, to assume the appearance of another person, to resemble;
զգենում բանին զմարմին, cf. Մարմնանամ, cf. Մարդանամ.
Զգեցցի քահանայն պատմուճան կտաւի, եւ անդրավարտիս կտաւիս զգեցցի ի վերայ մարմնոյ իւրոյ։ Զգեցեալ էին զպատմուճանս բեհեզեղէնս։ Մի՛ զգեցցի այր զգեստ կանացի։ Զգեցի՛ր հանդերձ սգոյ, Զգեցայք քուրձ։ Զգենուլ զձորձս, վարապանակս, զփափուկսն.եւ այլն։
Զգեցելոց հանդերձս ծիրանիս. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 12։)
Զգեցեալ լինի զսպառազինութիւն հոգւոյն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Խոշոր բրդեայս զգենուին. (Փարպ.։)
Զգեցցին խոյք մաքեաց. (Սղ. ՟Ի՟Դ. 14. որպէս ռմկ. բրդլախ ըլլալ։)
Նմանութեամբ ասի.
Զգենուլ զամօթ, կամ զանէծս, զարդարութիւն, զօրութիւն եւ փառս եւ պատիւ, ցնծութիւն.եւ այլն։
Եւ եւս.
Որպէս զգեցաք զպատկեր հողեղինին, զգեցցո՛ւք եւ զպատկեր երկնաւորին։ ԶՔրիստոս զգեցեալ էք. եւ այլն։
Որպէս պղնձի մարմին զգեցողաց. (Վրդն. ղեւտ.։)
Որովք եղեն զգեցեալք զՔրիստոս. (Շար.։)
ԶԱստուած զգեցողիս ներքոյ եւ արտաքոյ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Ինքն ճշմարիտ Որդին Աստուծոյ զամենեսեան զմեզ զգեցեալ է, զի ամենեքին մեք զմին զգեցցուք զԱստուած. (Աթ. ՟Ա։) cf. ԱՍՏՈՒԱԾԱԶԳԵԱՑ, ԱՍՏՈՒԱԾԱԶԳԵՍՏ։
Զայսպիսի պայծառութիւն լուսոյ զգենուլ։ Զմի առաքինութիւն հաւատոյ զգենուլ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յորժամ իմացականս զյիշատակ նորին լիցի զգեցեալ. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Ինքն իսկ օդն զգենու զամենայն զգոյնս, եւ զամենայն համ եւ զհոտ. (Եփր. ծն.։)
Տե՛ս զիարդ բազում անգամ զգենու յորջորջանս, որ հակառակ իմն թուին, եւ այլն. (Սեբեր. ՟Բ։)
Աւետեօքն Գաբրիէլի մարմին զգենու ի սրբոյ կուսէն։ Որ ըստ հողեղէն բնութեան մարդկան զգեցար մարմին։ Զգեցար պատկեր հողեղինի. (եւ այլն. Շար.։)
to clothe, to dress, to put a dress on any one;
to furnish with clothes, to adorn;
եթէ զխոտն ի վայրի Աստուած այնպէս զգեցուցանէ, if God so clothe the grass of the field.
ἑνδύω, ἑνδιδύσκω induo ἁμφιέννυμι amicio στολίζω stola vestio Տալ զգենուլ. զգեստաւորել. ծածկել, պատել ձորձովք. հագցընել, հագուեցնել.
Զգեցոյց զնոսա։ Զգեցոյց Յակոբայ։ Զգեցուսցես Ահարոնի զպատմուճանն սուրբ։ Որ զգեցուցանէր ձեզ (կամ զձեզ) կարմիրս։ Եթէ արարի՞ անտես զմերկն կորուսեալ, եւ ոչ զգեցուցի.եւ այլն։
Զերիվարս ոչ զգեցուցի զրահիւք, եւ ոչ զմարտիկս սպառազինութեամբ. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Զգեցուցանօղս իւր զձեռէս (կարգէ) ի զաւակաց քանանացւոց. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Զխոտն ի վայրի Աստուած այնպէս զգեցուցանէ. (Մտթ. ՟Զ. 30։ Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 28։)
Աղօթիւք քովք հանճար ինձ զգեցուսցես. (Կլիմաք.։)
Զգիշեր զարդարեցուցեալ, եւ զգեցուցեալ զտիւ. (Պիսիդ.։)
Վերստին զմանկական տիոցն զգեցուցանելով զհասակ. (Յհ. իմ. ատ.։)
to walk, to take a walk, a turn, to walk out;
— ի վերայ տանեաց, ի բուրաստանի, to walk upon the roofs, in the garden;
— ընդ եղբ ծովուն, to wander along the sea shore.
Լուան զձայն զգնալոյ Տեառն Աստուծոյ ի դրախտի անդ. (Ծն. ՟Գ. 8։)
Զգնայր ի բուրաստանի։ Զգնայաք ի մէջ բուրաստանի. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 8. 36։)
Զգնայր Յիսուս ընդ եզր ծովուն. (Մտթ. ՟Դ. 8։)
(Դ. Թագ. ՟Դ. 35.) յօրինակս ինչ
Դարձաւ եւ զգնացաւ ի տանն յայսկոյս եւ յայնկոյս. ի բազում այլ օրինակս, եւ ի յն. դրի, գնաց։
sometimes, now and then, from time to time;
—, էր —, յ— ժամանակի, once, in days of yore, in byegone times, of old, of yore, already, formerly, in time past;
-..., -..., now …, now ...;
at times ..., at other times...;
some-times..., sometimes..., at one time..., at another;
one while..., onother while;
— այս ինչ՝ — այն ինչ, now one thing, now another.
πότε aliquando, jam, olim, modo Մերթ. է՛ զի. է՛ր զի. եղեւ ժամանակ. յառաջն. եւ Եկեսցէ ժամանակ, զի. ատենով, ատեն մը, ատեն կըլլայ որ.
Եւ դու երբեմն դարձցիս. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 32։)
Երբեմն այսպէս ուտէ սուր, եւ երբեմն այնպէս. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 25։)
Իսկ որք ասեն, էր երբեմն՝ յորժամ ոչ էր. (Ժմ.։)
Էր ուրեք արդեօք՝ զի էի ... եկն երբեմն եհաս՝ զի եղէ. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Յերբեմն ժամանակի՝ յորում հոռոմք տիրեալ ունէին զաշխարհս. (Խոսրովիկ.։)
Որ կոչելոցն էին երբեմն ժամանակաւ. (Ճ. ՟Թ. որպէս թէ յիմիք ժամանակի։)
ԵՐԲԵՄՆ ԵՐԲԵՄՆ. մ. ՅԵՐԲԵՄՆ ԵՐԲԵՄՆ ԺԱՄԱՆԱԿՍ. Մերթ ընդ մերթ. ընդ ժամանակս ժամանակս. ատեն ատեն.
Եւ իսրայէլ գայթակղէր երբեմն. (Լմբ. իմ.։)
Նախ զնոցայն ունիմք, եւ հանապազ. եւ յետ այնորիկ զմերն տամք՝ յերբեմն երբեմն ժամանակս. (Լմբ. պտրգ.։)
sometimes, from time to time;
never, at no time;
—, ոչ —, մի —, never, no, not, for ever;
ոչ — իկեսցէ, — ոչ եկեսցէ, he will never come;
մի —, — մի զլանար, do not refuse him;
է՝ էր —, երբէք երբեք, from time to time, now and then, ever and annon;
— ուրեք, sometimes.
πότε aliquando, umquam cf. երբեմն. գրի եւ ԵՐԲԵՔ. (որպէս թէ մին իցէ՝ երբ իմն, եւ միւսն՝ երբ իւիք). ատենով, ըլլայ որ. եւ առընթեր հարցականի՝ իբր Բնաւ արդեօք. կըլլա՛յ որ. հի՛չ.
Թերեւս երբէք յաջողեսցի ինձ կամօքն աստուծոյ գալ առ ձեզ. (Հռ ՟Ա. 10։)
Ցո՞ երբէք ասաց ի հրեշտակաց. (Եբր. ՟Ա. 5։)
Ապա է՞ր երբէք, զի չէր իսկ հիւղն։ Է՛ երբէք, զի վասն մեղաց իսկ լինին այսպիսի տանջանք, եւ է երբէք՝ զի պատահարք պատահեն. (Եզնիկ.։)
Եթէ տեսի՞ց երբէք. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Թագաւորեսցեն յիս յառաջ մեղք (ասեն), եւ ապա երբէք թագաւորեսցէ յիս տէր. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Բազում անգամ անկանի ի հուր, եւ երբէք ի ջուր. (Մտթ. ՟Ժ՟Ե. 14.) իմա՛ ըստ յն. նոյնպէս ստէպ. կամ բազում անգամ.
Նոյն՝ որք վնասակարք կարծին, երբէք երբէք եւ մեզ ի պէտս գտանին. (Վեցօր. ՟Ե։)
Եւ եթէ էր երբէք ուրեք մեկուսի լինել. (Յհ. կթ.։)
Եւ եթէ մասնաւոր աստ ցուցանէ երբէք ուրեք. (Իգն.։)
Հնազանդեցուցից զանդամս իմ զէն մեղաց եւ անօրէնութեան, եւ ապա երբէք ուրեք հնազանդեցուցից զէն արդարութեան ի տէր. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Տե՛ս եւ ուրեք երբէք։
to make swear;
— զդեւս, to conjure, to adjure, to exorcise.
Երդմնեցոյց զիս։ Երդմնեցուսցէ զնա քահանայն։ Ո՞չ երդմնեցուցի զքեզ ի տէր։ Երդմնեցուցանեմ զքեզ յաստուած կենդանի։ Քաւեալ եմք մեք յերդմանէդ, զոր երդմնեցուցեր զմեզ.եւ այլն։
Երդմնեցուցանի յաբրահամէ ծառայն. (Նիւս. երգ.։)
Առանձին առմամբ յեկեղեցական կարգի՝ է Յանուն աստուծոյ սաստել այսոց պղծոց.
Իշխանութիւն ունի ... կէս սարկաւագն զերդմնեցուցանելն. (Լմբ. պտրգ.։)
to swear, to take an oath;
to curse, to detest;
սուտ —, to swear falsely, to perjure one's self, to take a false oath;
— յանձն իւր, to swear to one's self.
ὁμόω, ὁμνύω, ὅμνυμι juro Տալ զանունն աստուծոյ եւ աստուածայնոց ի հաստատութիւն բանին. երդուիլ, երդուըննալ, երդում ընել
Երդուի՛ր ինձ յաստուած՝ չմեղանչել ինձ։ Յանձն իմ երգուայ, ասէ տէր։ Երդուարո՛ւք ինձ ի տէր աստուած։ Երդնուցուն յանուն տեառն զօրութեանց։ Երդուաւ տէր ի սրբութիւնս իւր։ Երդումն՝ զոր երդուաւ, եւ այլն։ Յո՞ արդեօք երդնու աստուած, եթէ ոչ յինքն. եւ ասի երդնուլ՝ վասն մերոյ տկարութեանս. (Փիլ. լին.։)
Գովեսցին ամենեքեան՝ որ երդնուն նովաւ։ Գովիչք իմ ինեւ երդնուին. (Սղ. ՟Կ՟Բ. 12։ ՟Ճ՟Ա. 9։)
Դորին փրկութեանդ երդուեալ». այսինքն ի կեանս դորա. (Ճ. ՟Ա.։)
Եթէ ոչ սովորիցի ոք ստէպ երդնուլ, եւ ոչ սուտ երբէք երդնու. (Եզնիկ.։)
Երդուեալ ի դիս, կամ աստուածովքն. (ՃՃ.։)
նոյն է եւ լոկ ասելն.
Աստուածովքն. աստուծով»։
oath;
սուտ —, perjury, false oath;
— դնել, տալ, to take an oath, cf. Երդմնեցուցանեմ;
— տալ հավատարմութեան, to take the oath of fidelity, to swear fidelity;
ստել զ—, to take a false oath, to break an oath;
անհաստատ —, an unstable oath, a drunkards oath;
ձակել յերդմանէ, to unbind, to liberate from an oath, to release from an engagement.
ὄρκος juramentum ὀρκωμοσία jurejurandum, jusjurandum Կոչումն անուանն աստուծոյ եւ աստուածայնոց ի վկայութիւն. երդնուլն, եւ բանն երդուեալ. երդում.
Քաւեա՛լ լիջիր դու յերդմանէ։ Հաստատեցից զերդումն իմ, զոր երդուայ աբրահամու. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 8։ ՟Ի՟Զ. 3։)
Ի սուտ երդումն վաղվաղել։ Զերդմունս եւ զդաշտինս. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 25։ ՟Ժ՟Ը. 29։)
Այսպէս ճշմարտախօսել ի վերայ իւրաքանչիւր իրիք ուսեալ, մինչ զի զբանսն՝ երդմունս գոլ համարել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Երդման սովորութիւն յաներկիւղութենէ է. (Մանդ. ՟Բ։)
ԵՐԴՈՒՄՆ ասի ի գիրս եւ Նզովքն՝ զոր տայ ոք անձին, եթէ ստեսցէ.
Տացէ զքեզ տէր ի նզովս եւ յերդումն ի մէջ ժողովրդեան քոյ. (Թուոց. ՟Ե. 21։)
Յերեսաց երդման սուգ առ երկիր. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 10։)
ԵՐԴՈՒՄՆ ՈՒՏԵԼ. իբր ռամկական ոճով. այսինքն Երդնուլ տարապարտ.
Երդումն ուտել անձամբ վասն միոյ փողոյ, եւ սուտ. (Զքր. ծործոր.։)
Երդումն տամ քեզ ի փառսն տեառն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Այլ այժմ իմ երդումն տուեալ քեզ յանմահ դիսն, նախ զդառնացեալ ծերն կոչեա՛ առաջի քո. (Եղիշ. ՟Ը։)
Բայց նախ երդո՛ւմն տուր յաջ քո, զի մեզ մի՛ ստեսցէ. (Բուզ. ՟Ե. 4։)
Որի՛շ է երդումն ուտել անձամբ վասն միոյ փողոյ, եւ սուտ, եւ որիշ՝ երդումն տալ առաջնորդաց եւ դատաւորաց վասն ճշմարտութեանն հաւատալոյ. (Զքր. ծործոր.։)
evening;
ընդ երեկոյս, towards -;
բարի —, good —, good night.
ἐσπέρα, ὁψία vespera, vesper Երեկ՝ իբրեւ անուն. որ եւ ԵՐԵԿՈՐԻ. վերջին մասն տուընջեան, եւ սկիզբն գիշերոյ. ժամ մտից կամ խոնարհելոյ արեւու. իրիկուն.
Երեկոյն սահման է հասարակաց՝ գիշերոյն եւ տուընջեան. (Վեցօր. ՟Զ։)
Ընդ առաւօտս ասիցես, թէ ե՞րբ լինիցի առաւօտ. (Օրին. ՟Ի՟Ը. 67։)
Յերեկոյս, ի հասարակ աւուր. (Սղ. ՟Ծ՟Դ։ 18։)
Ի ժամ երեկոյիս. (Շար.։)
Եկեալ առ իս ի խոր երեկոյն. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Իսկ փոխանակ հոլովոյս Յերեկոյէ՝ ասի ի մեզ Յերեկորեայ կամ յերեկորէ. իրիկուընէ. որպէս եւ փոխանակ ասելոյ Երեկոյի՝ ասի նաեւ Երեկորւոյ։
Մի ընդ առաւօտս, եւ մի ընդ երեկոյս». յն. յառաւօտու եւ յերեկոյի։ cf. Ել. (՟Ժ՟Զ. 6. եւ 8։ ՟Ի՟Թ. 39։ Երեմ. ՟Բ. 24։)
Տե՛ս եւ երեկոյն։ Մակբայ է ըստ յունաց եւ այս ձեւ բանի.
night's lodging;
երեկօթս առնել՝ առնուլ, to take a nights lodging;
to remain, to pass the night in some place.
Երեկելն կամ երեկանանալ օթելով ուրեք. ուստի եւ
Զի զոհիցն ամենայն անցաւորք վայելեսցեն, եւ ընդունիցին հիւրք երեկօթիւք. (Խոր. ՟բ. 63։)
Եւ անդ յեցան յերեկօթս՝ աւուրս ոչ սակաւս։ Եւ այնպէս երեկօթս առեալ ի լերինն աւուրս բազումս։ Աւուրս քսան երեկօթս առնէր. (Ագաթ.։)
Երեկօթս առնէ յարտազ գաւառի. (Յհ. կթ.։)
Saturn (planet);
cf. Երեւոյթ;
cf. Տեսիլ.
φαίνων phaenon κρόνος saturnus Բարձրագոյնն ի մոլորակս։ (Արիստ. աշխ.։ Շիր.։ Շ. բարձր.։)
ԵՐԵՒԱԿ. Տեսիլ. երեւոյթ. երեւեցուցիչ. պատկեր. նշանակ. օրինակ.
Երեւակ կենացդ փայտի ձեւասցի ի պատկեր այտիս։ Ճշգրիտ տեսակ կերպի երեւակիս բանականի։ Իբրեւ զերեւակ նմին եւ տեսակ կոչի։ Երկրի երեւակ, ծագմանն դիտակ. (Նար. ՟Կ՟Է. ՟Հ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
Ոչ եւս կարօտանայ ծածկեալ հրամանացն յառակացն երեւակացն». յն. մի բառ, է՛նիղմա. (Նիւս. երգ.։)
Երեւակ է խաբէութիւն մտաց ի ննջեալ մարմինս։ Երեւակ է զարմացումն մտաց ի ննջել մարմնոյն։ Երեւակ է անէութեան տեսութիւն. (Կլիմաք.։)
Գովեստ զայնոսիկ՝ որ առ օտար եր արտաքին պատերազմն լինին երեւակք, բայց մեք ասասցուք զայնոսիկ՝ որ ի մեծագոյն պատերազմին (առաքինութեան) լինիցին արիագոյնք եւ յոյժ երեւակք. (Պղատ. օրին. ՟Ա.)
Յառաջնումն եւ ոչ մի ոք յերեւակացն եւ մեծամեծացն եղեւ վարդապետ (յանտիոք). (Ոսկ. գծ.։)
cf. Երեւելապէս.
ԵՐԵՒԱՊԷՍ եւ ԵՐԵՒԵԼԱԲԱՐ. cf. երեւելապէս.
Ըստ կարգի երեւապէս ցուցանեմք լուցմամբ կանթեղաց. (Տօնակ.։)
to make appear, to represent, to show, to make, to figure;
to feign;
to produce, to bud, to sprout;
— զերեսս, to visit.
ἑπιφαίνω, ἁναφαίνω, ἁναδείκνυμι apparere facio, illumino, ostendo, designo Տալ երեւիլ կամ տեսանիլ. ցուցանել. յայտնի կամ յայտ առնել.
Յետ այսորիկ երեւեցոյց տէր եւ այլ եւս եօթանասուն եւ երկուս. (Ղկ. ՟Ժ. 1։)
Իբրեւ արեգակն մտանէ, աստեղք զիւրեանցն երեւեցուցանեն փայլումն։ Երեւեցուցանելով տեսականացն (ի մեզ) եւ այլ գեղեցկութիւնս. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զծածկեալսն երեւեցուցանեն։ Ոչ երեւեցուցանէ ինչ նշոյլ։ Դէմս քսամնելիս երեւեցուցանեն։ Ի բիւրուցն չափ մի երեւեցուցի. (Նար.։)
ԵՐԵՒԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Ի դուրս տալ, բղխել, բուսուցանել.
ԵՐԵՒԵՑՈՒՑԱՆԵԼ ԶԵՐԵՍՍ. որպէս Այց առնել։ (Թուոց. ՟զ. 25։ Սղ. ՟Լ. 17։ ՟Կ՟Զ. 1։ ՟Հ՟Թ. 4. 8. 20. եւ այլն։)
appearance, exterior;
vision;
air, aspect, face, mien, sight;
colour, semblance, indication, display;
feint, false appearance, illusion;
shadow, figure, image;
exhibition, show;
phenomenon;
—ք լուսնի, phases;
—ք բնութեան, the phenomena of nature;
visible, palpable;
notable;
ridicule;
whimsical, chimerical;
առ —ս, externally, outwardly, in appearance.
ἑπιφάνεια, φαντασία, φάντασμα apparitio, revelatio, imaginatio Երեւումն. երեւութիւն. յայտնութիւն. տեսիլ. կերպարան. նմանութիւն. ճշմարիտ կամ սուտ ինչ երեւեալ. երազ. ցնորք.
Ստեղծին զնա ձուլածոյ՝ երեւոյթ սուտ ... Եւ նա է երեւոյթ առ աչօք. (Ամբակ. ՟Բ. 18. 19։)
Զանտեսանելւոյն զերեւոյթն առնուլ. (Փիլ. իմաստն.։)
Զկարծրութեան վիմաց բերին երեւոյթս. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Ի յերեւոյթ գայ. (Նիւս. բն.։)
Ի մանկութենէ մինչեւ յերեւոյթս երիտասարդութեանն. (Յհ. կթ.։)
Յերեւոյթ իրին ոչ հասի։ Յայտնեսցին երեւոյթք որսոյն։ Երեւոյթ եզեկիէլին տեսլանն։ Երեւոյթ ապագայիցն. (Նար.։)
Նմանութիւնք եւ երեւո՞յթք թուիցին քեզ եղեալքն ի քրիստոսէ, թէ ճշմարտութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Երեւոյթս երազոց. (Լմբ. ժող.։)
Զծիրանիսն եւ զթագն եւ զհանդերձսն, եւ զամենայն իսկ զերեւոյթսն». յն. ֆանդասի՛ա. լտ. բօ՛մբա. (Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)
ԵՐԵՒՈ՛ՅԹ. ա. ὀρατός visibilis Երեւելի, տեսանելի.
Որ երեւոյթ եւ տեսանելի արարածք են։ Թէ աներեւոյթ ինչ իցէ, եւ թէ երեւոյթ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. եւ 4։)
Արար զամենայն երեւոյթս եւ զաներեւոյթս։ Երեւոյթ եւ աներեւոյթ կարգաց. (Կոչ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Դ։)
Իբրեւ պարտեաց աստուած զնոսա առ ինքն երեւոյթ բժշկութեամբն, սկսաւ խառնել նոցա զհոգեւոր բժշկութիւնսն։ Եթէ զաներեւոյթ հաւատս տեսանէր նա, ո՞րչափ եւս զերեւոյթ մարդկութիւն տեսանէր նա. (Եփր. համաբ.։)
Երեւոյթ փայտն նոյեան տապանին։ Յաճախեաց զերեւոյթ նշանս իւր եւ զսքանչելիս. (Բուզ. ՟Գ. 10. 13։)
Եւ կայր երեւոյթ տեսլեամբ ի մէջ ժողովրդոց. (Ագաթ.։)
Իսկ (Եզեկ. ՟Ե. 15.)
Եղիցիս ծաղր եւ երեւոյթ ի մէջ ազգացն». յն. աներեւոյթ իմն։
Խցէ՛ք զաչս ձեր յերեւո՛յթ տեսութեանցս. (Անան. ի պետր.։)
to go, to march, to repair, to follow a road;
— առ հարս՝ զճանապարհ ամենայն երկրի, to sleep with one's fathers, to die;
— զիւրովին, to kill ones self;
— զիւիք, to give ones self up to, to apply ones self;
— զջրոյ, to go to fetch water;
to make water;
— հետի or հետիտս, to go on foot, to walk;
— հետի յօչ կամս, նեղութեամբ or դժուարաւ, to trudge along;
— հեծեալ ի ձի, to go on horseback, to ride;
— կառօք, to go or ride in a carriage;
— սուրհանդակաւ, to travel post;
— չոգեմուղ կառօք, երկաթուղեաւ, to go or travel by rail;
— (ելանել) ի կարիս որովայնի, to go to the water-closet, to stool, to the privy;
երթայ (դիմէ) ի կոտուստ իւր, he hastens to his ruin;
այս ճանապարհ երթայ ի ..., this road leads to ...;
զհետ, զկնի —, to follow;
փախստեայ —, to flee, to take to flight;
յագարի —, to be sacked or plundered;
ի գլուխ —, to finish, to come to an end;
յերդումն —, to swear, to take oath;
զուլամբ — ձիոյ, to trip, to fall headlong as a horse;
երթ ի բաց, ե՛րթ յետս իմ, begone, go away, get you gone, get away, or off with you, be off;
ե՛րթ խաղաղութեամբ, part in peace! Adieu! ողջ երթ, երթ ողջամբ, adieu! God be with you! luck be with you!
Ասեմ սմա, ե՛րթ, եւ երթայ։ Ուստի՞ գաս, կամ յո՞ երթաս։ երթային քաղաք ի քաղաքէ։ Երթայր ընդ կողմն վերնագաւառացն։ Ի տուն հօր իմոյ երթիցես։ Ե՛րթ ա՛ծ ինձ։ Երթայց առ տէրն իմ։ Երթիցես առ հարս քո խաղաղութեամբ։ Ո՛ղջ երթ։ Ե՛րթ ողջամբ ի տուն քո։ Ե՛րթ առ մրջիւն ո՛վ վատ։ Արի՛ք երթիցո՛ւք աստի։ Եկա՛յք երթիցուք։ Առ կուռս անմռունչս ո՛րպէս երթայիք եւ գայիք.եւ այլն։
Զոր ինչ ուսուցին մեզ մարգարէքն, զայնու փութասցո՛ւք երթալ». այսինքն պարապել. (Եղիշ. հայր մեր.։)
Զգաստութեամբ երթայ ի կեանս իւր». այսինքն քաղաքավարի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)
Երթայց յանապատաւորսն, եւ պատմեցից նոցա. (Վրք. հց. ՟Դ։)
ԵՐԹԱԼ. Ասի եւ զշարժմանէ կամ զընթացից գետոց, ջուրց, եւ այլն.
Նա է՝ որ երթայ յանդիման ասորեստանի։ Երթայր ջուրն, եւ թուլանայր յերկրէ։ Եւ ջուրն երթայր եւ նուազէր.եւ այլն։
Գանձն յարքունիս պարսկաց երթայր։ Հարկի՝ որ յարքունիսն երթայր. (Եղիշ. ՟Ա. եւ ՟Է։)
Երթիջիք զճանապարհ, կամ զճանապարհս ձեր. (Ծն. ՟Ժ՟Ը. 5։ եւ ՟Ժ՟Թ. 2։)
Եւ ես ահա երթամ այսօր զճանապարհ, որպէս ամենեքին՝ որ են յերկրի. (Յես. ՟Ի՟Գ. 14։)
Խոտորմունք ի խոնարհմունս. cf. ԵՐԹ, իբր չոգաւ։
Եկա՛յք երթա՛մք անդր ... Օն եկա՛յք եւ մեք երթա՛մք անդր, զի մեռանիմք ընդ նմա». այսինքն երթիցո՛ւք, մեռցո՛ւք. (Մամբր.։)
Ուստի ռմկ.
Թո՛ղ երթա՛նք ասենք աշխարհի. (Վրդն. ծն.։)
Զի առ աստուած երթիցեմք». (Ածաբ. ծն.) ա՛յլ ձ. երթայցեմք, որ է սովորականն։
that goes and comes;
going to and fro;
turn, walk;
life, conduct;
—ս առնել՝ առնուլ, to go to and fro, to go and come, to make several cruises;
— ծովու, the ebb and flow.
Եկին որդիքն իսրայէլի գնել՝ ընդ այլ երթեւեկսն. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 5։)
Երթեւեկացն մարդիկ տայիր ի գինս. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 15։)
Ոչ գոյր երթեւեկ՝ տօնից». այսինքն երթեւեկ ոք ի տօնս. (Ողբ. ՟Ա. 4։)
Երթեւեկ պատգամաւորօք խօսի. (Փարպ.։)
Յօտար երթեւեկացն տաժանեալ պատասխանեօք հարցման. (Արշ.։)
Զերթեւեկ եղբարցն տեսանել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Խառնին ընդ ծուրացիս վաճառօք եւ երթեւեկօք. (Գէ. ես.։)
Զի՞նչ պատճառք իցեն երթեւեկի նորա ի վերայ ջուրցն։ Զի ընդ երթեւեկի նորա թխսելով թխսեսցին ջուրքն. (Վեցօր. ՟Բ։)
Թէպէտեւ խռովութիւնն դադարիցէ, այլ ջուրքն ցմեծ ժամն սահին յերթեւեկի». այսինքն յուզին, շարժլին. (Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 2։)
Մերթ եւս՝ իբր Ընթացք կենաց. վարք. քաղաքավարութիւն.
Ելին ի վերայ մեր՝ անդադար երթեւեկս առնելով. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Ի մեծի հրապարակին զերթեւեկս առեալ շրջէր։ Երթեւեկս առեալ ընդ խորանն. (Բուզ. ՟Դ. 14. 54։)
Լոյս ի վերուստ երթեւեկս առնէր ի վերայ նշխարացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Երթեւեկեն առ իս. (Փարպ.։)
Զերթեւեկիլն ընդ նմա յեգիպտոս եւ ի նազազարէթ եւ յամենայն տեղիս. (Յհ. գառն.։)
Խաղալիկ ես բախտից, փակեալ ես ընդ երթեւեկօք. (Պիտառ.։)
"cf. Երթեւեկս առնեմ."
Ելին ի վերայ մեր՝ անդադար երթեւեկս առնելով. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Ի մեծի հրապարակին զերթեւեկս առեալ շրջէր։ Երթեւեկս առեալ ընդ խորանն. (Բուզ. ՟Դ. 14. 54։)
Լոյս ի վերուստ երթեւեկս առնէր ի վերայ նշխարացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Երթեւեկեն առ իս. (Փարպ.։)
Զերթեւեկիլն ընդ նմա յեգիպտոս եւ ի նազազարէթ եւ յամենայն տեղիս. (Յհ. գառն.։)
reins, kidney;
bowels, entrails;
խորտակել զ—նս, to break or sprain one's back.
νεφρός renes Երկու մասունք ընդերաց առ երի ստորին միջաց թաղեալք ի ճարպս. երիկամ, պոլոճիկ.
Զերկու երիկամունսն ճարպովին. (Ել. ՟Ի՟Թ. 13. 22։ Ղեւտ. ՟Գ. 4։)
Լայնաբար վարի՝ որպէս Սիրտ, եւ գաղտնի շարժումն սրտի այլեւայլ զգածմամբք.
Քննէ զսիրտս եւ զերիկամունս։ Խրատէին զիս երիկամունք իմ. (Սղ. ՟Է. 10։ ՟Ժ՟Ե. 8։)
Հեռի ես յերիկամաց նոցա. (Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
Երիկամանց նորա է վկայ աստուած. (Իմ. ՟Ա. 6։)
Յանխնայ խոցոտեցին զերիկամունս իմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 13։)
Որպէս նշանակ պարարտութեան.
very or more circumspect, very strict, rigorous;
more sure;
— առնիցէք զորդիսն Իսրայէլի ի պղծութեանց նոցա, you shall cause the children of Israel to avoid their uncleanness.
Զգուշագոյնս առնիցէք զորդիսն իսրայէլի ի պղծութեանց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ե. 31։)
Այսպիսի օրինակք ընդդէմ արկածից փորձութեանց զգուշագոյնս առնէ (զամենեսին). (Իգն.։)
Արք զգաստք՝ զգուշագոյնք հրամանաց վարդապետութեանն. (Կորիւն.։)
Որպէս զի զգուշագոյն լիցի նմա շնորհն. իբր անվտանգ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ի զգուշագոյն եւ ի հաստատագոյն փոխի վայրն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 73։)
Որչափ զգուշագոյն բանտն, նոյնչափ եւ սքանչելիքն պայծառագոյն. (Ոսկ. գծ.։)
to take care, to provide one's self, to watch, to superintend, to look after, to be cautious, to defend one's self, to mistrust;
to evade, to fly, to keep, to stand out of the way;
to manage with economy;
to abate, to secure one's self, to observe, to parry, to consider, to reserve to one's self, to act up to ones dignity, to retain;
— անձին, to take care of one's self, to be on one's guard;
— յառաջ, to await the future;
— պահել, — ի կերակոց, to fast;
to diet;
— զսաս ուրաք ի փայտի, to put in irons, to lay by the heels;
— ի կառաց, to get out of the way.
Տեսանէ՞ք, զի ձեզ զգուշանամ, զձէնջ հոգամ. (Ոսկ. եբր.։)
Եւ յայլ հոլովս սովին մտօք.
Ոչ ասաց զգուշանալ ի խմորոյ, այլ յաղանդոյ։ Զգուշացաւ անտի։ Ոչ զգուշացաւ ի սրոյն։ Զգուշանալ ի կռոց զոհելոյ, եւ այլն։ Զգուշանալ ի վնասակարացն. (Յճխ. ՟Ի։)
Տր. խնդր. ἁσφαλίζω, -ομαι, κατανοέω, διαστέλλω prospicio, animadverto, considero եւ այլն. Ուշ ունել զգաստութեամբ. ջանալ պահել. պահպանել. անքոյթ առնել. ապահովել. աղէկ նայիլ, աղէկ պահել.
Զգուշացայ քեզ աջով արդարութեան իմոյ։ Առ իմէ՞ զգուշացաւ նմա տէր։ Զգուշացայց կերակրոցն ձերոց, եւ ոչ ապականեցից զպտուղ երկրի ձերոյ։ Հրամայեա՛ զգուշանալ գերեզմանին։ Զգուշասջի՛ր աւուրն շաբաթու՝ սրբել զնա։ Զգուշասջի՛ր ամսոյն կանխոց։ Զգուշացան սրբութեանցն Աստուծոյ։ Զգուշացաւ նմա, զի մի՛ կործանեսցի։ Եւ ի դարանակալաց նորա զգուշացաւ (նմա, այսինքն պահպանեաց).եւ այլն։
Զգուշանային Եփրատու ի Կասիոսէ. (Խոր. ՟Բ. 26։)
Զգուշասցո՛ւք չար խորհրդոց։ Զգուշացի՛ք անձանց ձերոց։ Մի՛ նայեսցի յետս երբէք, զգուշասցի յառաջ. այսինքն ուշ դիցէ առաջիկայից. (Վրք. հց.։)
Զայս ոչ ասէին, եթէ զգուշացեալք էին ընթերցմանն. (Աթան. ՟Ժ՟Բ։)
Իմաստութեամբ զգուշացի՛ք դրանց մարմնոց ձերոց. (Լմբ. պտրգ.։)
Զգուշացար ի ճանապարհս քո. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 15։)
Ի ձեռն կնոջ զգուշացաւ. (Ովս. ՟Ժ՟Բ. 12։)
Խորհուրդք բարեաց զգուշասցին զքեւ. (Առակ. ՟Բ. 11։)
Յայսոսիկ զգուշանալ. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի տեղացն վերայ զգուշացարո՛ւք. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Իսկ նա զգուշանայր, թերեւս տեսցէ անդ զսիրելին իւր. այսինքն դէտակն ունէր զգուշութեամբ. (Վրք. ոսկ.։)
Իսկ հայցական խնդիրն է հելլենաբանութիւն.
Ամենայն հնարիւք զսկիզբն ապաշխարութեանն զգուշանայ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Արկ զնա ի բանտ, եւ զգուշացաւ զոտսն ի փայտի. այսինքն պնդեաց ի կոճեղս. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ի՟Ա.։)
sliness, precaution, circumspection, consideration, guard, watch, attention, measure, constraint, preservation, management, heed, admonition, defence;
discretion;
exactitude, accuracy, punctuality;
foresight;
reserve;
diet;
sobriety;
դնել ի զգուշութեան, to heed, to assure;
դնել ծովու —, to set a bar to the sea, to put a dyke;
— տալ, to prohibit, to forbid;
— ի կերակրոց, diet, regime;
յառաջատես —, foresight;
— եղեալ նմա՝ զոր նայն խոկայր, he having divined his thoughts;
զգուշութեամբ, cf. Զգուշաբար.
Իմ է խորհուրդ եւ զգուշութիւն։ Անզգամ ատեայ զբարբառ զգուշութեան։ Բնակեսջիք զգուշութեամբ։ Զգուշութիւն եղիցի յիմում քաղաքի։ Սնոյց երկիր զձագս նորա զգուշութեամբ։ Զբանտն գտաք փակեալ ամենայն զգուշութեամբ.եւ այլն։
Հիմն՝ հաստատուն զգուշութեամբ ի ներքոյ կայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Զգուշութիւն եղեալ Ռոստոմեայ. այսինքն ազդումն զգուշալի. (Մագ. ՟Լ՟Է։)
Տայր զգուշութիւն, զի մի՛ ոք գիտասցէ. այսինքն պատուէր զգուշութեան. (Ճ. ՟Բ.։)
Ամայի ի զգուշութենէ պահողացն. այսինքն ի զգուշաւոր պահպանութենէ. (Նար. ՟Գ։)
Ի պաշտօն զգուշութեան խորհրդոյ մեծի. այսինքն յարգանաց. (Նար. խչ.։)
Զգուշութիւն է մատանի ի ձեռին. այսինքն ամրութիւն, կամ նշան պատուոյ. (Մխ. երեմ.։)
Դի՛ր զգուշութեամբ։ Գնասցէ Իսրայէլ զգուշութեամբ փառացն Աստուծոյ։ Կալջի՛ք զնա, եւ տարջի՛ք զգուշութեամբ։ Պատուիրեցին բանտապետին զգուշութեամբ պահել զնոսա.եւ այլն։
wisdom, maturity, good sense, good judgment;
mildness, gentleness, benignity, affability;
—, Գիրք զգօնութեան, the Book of Wisdom and the Proverbs of Solomon;
սկիգբն — զգօնութեան երկիւղ Տէառն, the fear of the Lord is the beginning of wisdom.
Ի հեզութիւն եւ ի զգօնութիւն (տերանց առ ծառայս). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ոչ ամենայն ուրեք զգօնութիւն լաւ ինչ է, այլ երբեմն զսաստն յաճախէ. (Երզն. մտթ.։)
ԶԳՕՆՈՒԹԻՒՆ. αἵσθησις sensus, intellectus σοφία sapientia σύνεσις intelligentia ἑπιείκεια moderatio Ուշեղութիւն. հանճար. իմաստութիւն. իմաստուն տնտեսութիւն. խելք, խելացութիւն.
Պաշտօն բարի առ Աստուած՝ սկիզբն զգօնութեան. (Առակ. ՟Ա. 7։)
Ուսուցեր խնդրել զիմաստութիւն եւ զգօնութիւն. (Պտրգ.։)
Խստութիւն խստութեամբ ոչ մղի, այլ զգօնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
ԶԳՕՆՈՒԹԻՒՆ. Գիրք իմաստնոյն Սողոմոնի. զոր օրինակ Առակք, եւ Իմաստութիւն.
Որպէս ասաց զգօնութիւնն, ի մեծութենէ գեղեցկութեան արարածոց եւ այլն. (Կոչ. ՟Թ։)
Այն իսկ է՝ ասաց զգօնութիւն, կերա՛յք զհաց իմ. (Եփր. համաբ.։)
to abandon ones self to luxury, excess, debauch, to be dissolute;
to be intemperate, licentious, prodigal, extravagant;
— ի դինւոջ, to drink hard, to gormandize;
ըստ մոլորութեանն Բաղաամու զեղխեցան զհետ վարձուց, they ran greedily after the error of Balaam for reward.
Վասն որոյ ի հարկէ զեղխեն, ըստ տեղեացն եւ օդոցն փոփոխման խաբեալք. (Պիտ.։)
to spoil, to ruin;
to abuse, to deceive, to delude, to seduce, to beguile;
to rob, to steal, to ravish;
զեղծեմ զգատաւորս (ընչիւք), to corrupt judges.
Եկն եգիտ՝ զեղծ զամենեսին ջրհեղեղն. յն. ի վայր քարշեաց, կամ ընկլոյզ. (Ոսկ. մտթ.։)
ԶԵՂԾԱՆԵՄ ԶԵՂԾԵՄ. յն. պէսպէս, ἑκχέω, ἑκχύω effundo παρασύρω praepostere traho καταχράομαι abutor ἑλέγχω, ἁπατέω vinco, decipio ἁναστρέφω everto եւ այլն. Չարաչար եղծանել, ապականել. վնասել. խանգարել, խաբել. կր. վատթարանալ. եւ Վատթարիլ. յետնիլ. սխալել. (լծ. եւ հեղձուցանել, հեղձնուլ). ... եւ այլն.
Զինեւ զեղծցի անձն իմ. յն. զեղցի, իբր տառապեսցի յոյժ. (Յոբ. ՟Լ. 16։)
Զի մի՛ զեղծիցիմ (կամ զեղծցիմ) ինչ իշխանութեամբս իմով յաւետարանի անդ. յն. չարաչար վարիցիմ. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 18։)
Գինին զեղծէ զըմպելիսն։ Մտանիցէ գաղտ ի տուն ընկերի իւրոյ զեղծել ինչ։ Չզեղծիցի յաստուածապաշտութենէ։ Վարուք ինչ զեղծիցին։ Ի խորհրդական զգուշութենէն զեղծիցի. (Եզնիկ.։)
Ծաղր առնեն, իբրու թէ զեղծեալ ինչ իցեմք. (յն. խաբեալ)։ Խաբեցաք եւ զեղծեցաք։ Մեծին յաղթէր, եւ փոքուն դեռ եւս զեղծէր։ Ի մեծամեծսն առաքինանայ. եւ ի փոքունսն զեղծի. յն. յանդիմանի, կամ յաղթի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 25։)
Եղծայ, զեղծայ։ Ինձ միայնոյ զեղծանիլ իսպառ։ Գոյին կազմած զեղծեալ. (Նար.։)
cf. Զեղանիմ;
— խնդութեամբ, to be filled with joy;
— ծովու, to be at the flood;
— իմիք ի յուշոյ, to slip one's memory, to forget;
— զոմամբ, to embrace, to clasp to one's bosom;
զեղաւ սիրտ նորա, his heart swelled with emotion, overflowed, outpoured itself.
եւ կր. ԶԵՂՈՒՄ կամ ԶԵՂԱՆԻՄ. καταχέω, διαχέω , ἑπιχέω, ὐπερχύω, ἑκχύω, ἑκχύομαι effundo, perfundo, -or;
effluo ἑπιβάλλω , ἑκτείνω superjicio, extendo եւ այլն. Հեղուլ յորդութեամբ եւ լիուլի. զեղուցանել. լնուլ. հոսել. սփռել. ծաւալել. դիզանել. կուտել. առատանալ. լիանալ. տարածիլ. լեփ լեցուն ընել՝ ըլլալ, դիզել, դիզուիլ, շատնալ, թափթփիլ.
Եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտեսցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)
Զալիսն ի նաւն զեղոյր. (Մրկ. ՟Դ. 37։)
Զեղեր զտուրս։ Եթէ զեղցես ի քոյոցդ ի մեզ, հարուստ ես. (Նար.։)
Բազմաց եզեղ զողորմութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Անասուն բազում էր ... որդւոցն Գադայ՝ զեղեալ յոյժ. (Թուոց. ՟Լ՟Բ. 1։)
Լցեալ զեղաւ չափ մեղաց մերոց. (Լաստ. ՟Ա։)
Միշտ զեղուն բարիքն ի յուշոյս իմ տեսութենէ. այսինքն ի դուրս թափին։ Ի գլխոյ անտի ի մօրուսն զեղեալ։ Որ ի մեզ զեղեալ յառաւելութենէ։ Խնդութեամբ զեղեալ եպիսկոպոսն. (Նար.։)
Նախ յանչափութիւն զեղանիլ անիրաւութեանն, զսպեաց. (Բրս. չար.։)
Զգիրկսն տարածեաց, զմանկամբն զեղաւ, եւ համբուրիւ յինքն ժողովեաց. (Լծ. կոչ.։)
Ո՞վ տայր ինձ այժմ զմարմնովն Պօղոսի եւ Պետրոսի զեղուլ (յն. պարազեղանիլ), եւ բեւեռել ընդ գերեզմանս նոցա. (Ոսկ. հռ.։)
affluence, abundance, exuberance;
breaking out, overflowing, defluxion;
shedding, effusion;
jet, eruption;
— խնդութեան, transport, rapture;
— շնորհաց, fullness or abundance of grace;
— սրտի, overflowing, outpouring, effusion, largeness of heart;
— վտակաց, overflowing or inundation.
Զեղումն սրտի իբրեւ զաւազ առ եզեր ծովու. (՟Գ. Թագ. ՟Դ. 29։)
Ըստ վտակաց զեղման։ Զեղմունք շնորհացդ։ Նիւթեցի միշտ զեղմունս կիզանողականս. (Նար.։)
to be freed, delivered, to escape, to make one's escape, to disengage one's self, to save one's self, to run away, to detach one's self;
to slip off, to slide away;
— յառողջութիւն, to be cured;
— ի խաւարէ ի լոյս, to pass from darkness to light;
— յամուսնոյ, to be widowed, deprived of one's husband.
ἁνασώζομαι, διασώζομαι, σώζομαι salvor, servor ἁπαλλάττομαι abeo, discedo եւ այլն. Զերծ լինել. ազատիլ. ճողոպրիլ. պրծանիլ. ապրիլ. փախստեամբ անկանիլ ի զերծ տեղի. խալըսիլ, պրծիլ.
Եհաս ոմն ի զերծելոց անտի։ Զերծի՛ր ի լեառն։ Ոչ կարեմ զերծանել ի լեառն. (Ծն. ՟Ժ՟Դ. 13. ՟Ժ՟Թ. 17. 19։)
Զերծաւ ի Սիրովթա։ Զերծաւ անկաւ ի Սիրովթա։ Եկն զերծաւ յայրն Ոդողոմայ։ Զերծաւ Դաւիթ ի Կէիլա։ Ի բանակէն Իսրայէլի զերծեալ եմ ես. (Դտ.։ եւ ՟Բ. Թագ.։)
Զերծանիցիս յախտէն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Որպէս ի խաւարէ զերծեալք ի լոյս. (Փարպ.։)
Կամ ἑκπηδάω, διαφεύγω, χαλάομαι exilio, effugio, labor, demittor եւ այլն. Ելանել ի ձեռաց. ի դուրս վազել. պրծանիլ, փրթանիլ. վրիպիլ.
Խոզ մի ի ձեռաց զերծանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ընդ տղմաբնակ լինելոյս՝ ի յերկնային կամարացդ զերծայ. այսինքն վրիպեալ անկայ. (Բենիկ.։)
Զերծեալ (սիւնն) յունողացն՝ անկաւ ի վերայ նորա։ Եւ որ ինչ զերծանի, յանհնարին ուղխս սաստկութեան անկանի. (Խոր. ՟Բ. 32. ՟Գ. 45։)
Մի՛ զերծանիցի տախտակն ի վակասէ անտի. (Ել. ՟Ի՟Ը. 28. ՟Լ՟Թ. 19։)
Զամենայն ինչ գիտել նմա ասեն ասացեալքն (գիրք), եւ ոչինչ զերծանիլ յաստուածայնոյն գիտութենէ. (Դիոն. ածայ.։)
that abandons, throws away his arms, fugitive;
— փախստեայ գնալ, to throw down one's arms and flee;
— լինել, to lay down one's arms, to unarm, to surrender;
— առնել, to unarm, to disarm.
Որ ի բաց ընկենու զզէն. ուստի եւ ԶԷՆԸՆԿԷՑ ԼԻՆԵԼ՝ է Ընկենուլ զզէնս. ըստ յն. ասպարընկէց. ῤίψασπις
Զէնընկէցք փախստեայ գնային. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 43։)
for, because, in order that, to the end that;
that;
զի՞, what? what thing? why? for what reason? զի՞ կայ իմ եւ քո, what do you want, or what do you want of me ? զի՞ է զի, what is the motive for which? why? what is it ? why then ? զի՞ է զի յարեւու եկիք այսօր, how happens it that you are returned before sun-down? քեզ զի՞ փոյթ է, what does it matter to you ? զի՞ է որդեակ, what do you want my son?
զի՜, how! how much! զի՜ անգութ ես, how cruel you are! զի՜ բարի կամ զի՜ վայելուչ, how good and how pleasant!
ὄτι, γάρ quia, quoniam, nam, enim Քանզի. վասն զի. զի, զերէշ զիրա. եբր. քի.
Սրբեաց զնա, զի ի նմա հանգեաւ։ Սա կոչեսցի կին, զի յառնէ իւրմէ առաւ։ Զի նա է մայր եւ այլն։
ԶԻ. ἴνα, ὄπως, ὄτι ut Որպէս զի. որ քի.
Այս ամենայն եղեւ, զի լցցի որ ասացաւն։ Ա՛զդ արասջիք, զի եւ ես եկեալ երկիր պագից։ Աղաչեցին, զի գնասցէ ի սահմանաց նոցա. եւ այլն։
ԶԻ. ԵՒ ԶԻ. մ. ὄτι, καὶ γάρ, ὄταν, ὄτε eo quod, et quia, cum οugr-SmCi;
ubi Որովհետեւ. փոխանակ զի. եւ քանզի. ասի եւ ԵՐԲ. ՈՒՐ. չիւնքի.
Զի արհամարհեցեր զբան Տեառն, արհամարհեսցէ զքեզ Տէր. (Ա. Թագ. ԺԵ. 23։)
Մեք զի կամօք եղաք մահկանացուք, կամօք մեռցուք վասն նորա։ Իմ զի աղ եւ հաց կերեալ է յաշխարհի ձերում, գութ եւ սէր ունիմ առ աշխարհն. (Եղիշ. Բ. Ը։)
Եւ զի շարժեալ նախանձու երիցագոյն զաւակին ... հրամայէ հայրն վերին ուրախանալ ի միասին. (Շար.։)
Այնչափ չգարշի ի մեղաւորաց, զի վասն նոցա եկն. (Ոսկ. մտթ. Բ. 5.) որ է առաւել ոճ յունական. այլ առաւել հայկաբան է ասելն՝ Զի եւ. այսինքն՝ մինչ զի նաեւ։
Այնպէս ահագին էր տեսիլն, զի եւ Մովսէս ասէր, թէ զահի հարեալ եմ եւ դողամ. (Եբր. ԺԲ. 21։)
Ետես Աստուած զլոյսն, զի բարի է։ Գիտացի, զի երկիւղած ես դու յԱստուծոյ. եւ այլն։
Իսկ սուրբ զի ասաց, վասն կուսութեանն իւրոյ կոչեաց զնա. (Եփր. թագ.։) Է՛ զի թարմատարն լնու եւ զտեղի յարաբերականի. իբր ռմկ. որ.
Որպէս ոք զի խօսիցի ընդ բարեկամի իւրում։ Որպէս փեսայ՝ զի ելանէ յառագաստէ իւրմէ։ Ի ժամանակի զի հարկանէր զԴարեհ արքայ։ Մի՛ լինիցիս որպէս կեղծաւորքն, զի սիրեն եւ այլն։
ԶԻ ՄԻ՛. ԶԻ ՄԻ՛ ԵՐԲԷՔ. ἴνα μή, μή ποτε, ὄπως μή ut non, ne forte, ne Որպէս զի մի՛. մի՛ գուցէ. գուցէ. որ չէ, որ չըլլայ թէ, որ չըլլայ որ.
Մի՛ դատիք, զի մի՛ դատիցիք։ Մի՛ արկանէք ... զի մի՛ առ ոտն կոխիցեն։ Զի մի՛ երեւեսցիս մարդկան իբրեւ զպահօղ։ Զի մի՛ երբէք հարցես զքարի զոտն քո. եւ այլն։
ԶԻ՞ Է ԶԻ. τί; quid? ut quid? cur? quare? Առ ի՞նչ. վասն զի՞նչ պատճառի. ընդէ՞ր. ինչո՞ւ, ի՞նչ բանի համար, ի՞նչ եղաւ՝ որ.
Զի՞ եկիք առ իս։ Զի՞ հոգայք։ Զի՞ տեսանես զշիւղ։ Զի՞ է՝ զի ասաց Աստուած։ Զի՞ է՝ զի ծիծաղեցաւ Սառա. եւ այլն։
Ըզզիդ բազում անգամ դնեմք փոխանակ Ընդէ՛ր. ո՛րկէն, զի՞ ասես, զի՞ գնաս, զի՞ խօսիս, քանզի ամենեքին այսոքիկ ընդէ՞րի փոխանակ. (Փիլ. այլաբ.։)
Զի՞ իսկ ասէ՝ հակառակութիւն լինի ի ձեզ. (Ոսկ. հռ.։)
Արդ զի՞ կոծիս, զի՞ մրցիս, զի՞ այրիս, զի՞ բորբոքիս, զի՞ չշիջանիս. (Եղիշ. Ա։)
ԶԻ՞. Ըստ հոմաձայնութեան յն. ձայնիս, դի. իբր Զի՞նչ. զի՞նչ ինչ. անուն ուղղ. եւ հյց. գ. եւ ա. ի՞նչ, ի՞նչ բան.
Իսկ զայն զի՞ առնիցեմք, զի ցաւոտք նոքօք առողջանան. (Եղիշ. Ը։)
Ո՛չ զմարմնաւոր, այլ զհոգեւոր եղբարս սպանանիցես. եւ այն զի՞ առնէ, եթէ՝ ոչ սրով, այլ այլովք օրինակօք. (Ոսկ. ա. թես. Ը։)
Զի՞ զանազանի. Սահմ. ստէպ. է ոճ յն. եւ լտ. իսկ ի հյ. ռմկ. ի՞նչ. փոխանակ ասելոյ՝ ի՞ւ, կամ զիա՞րդ։
ԶԻ 3 մջ. ԶԻ՞. ὦς; τί; quam! quid? quantum! quomodo? Զիա՞րդ, ո՞րպէս, ի՞բր. ի՞նչպէս, ո՞րչափ, ի՞նչ.
Տէր Տէր մեր, զի՜ սքանչելի է անուն քո յամենայն երկրի։ Զի՞ բարի, կամ զի՞ վայելուչ, զի բնակին եղբարք ի միասին. (Սղ. Ը. 2. ՃԼԲ. 1։)
militia-man, warrior, soldier;
իբրեւ զ—, in a military manner;
— սոսկական, private or common soldier;
հետեւակ —, foot-soldier;
հեծեալ —, horse-soldier
Ունիմ ընդ ինեւ զինուորս։ Իւրաքանչիւր զինուորի մասն։ Հարցանէին զնա եւ զինուորքն։ Մի ոմն ի զինուորաց։ Հանդերձ զինուորաւ պահապանաւ իւրով։ Վշտակի՛ց լեր իբր զբարւոք զինուոր Քրիստոսի Յիսուսի.եւ այլն։
Եւ զի երբեմն բազումք ի ժողովրդենէ գրին ի զինուորութիւն, յայնժամ Զինուոր ասին եւ ժողովրդականք, կամ աշխարհականք.
Թէ եւ գրակարդացք իցեն եւ պաշտօնեայք, ընդ զինուորս կացցեն։ Քահանայից մի՛ զձեւ հանդերձի զինուորաց ունել։ Քահանայք մի՛ իշխեսցեն կենաց հացին՝ մանկանց կամ զինուորաց տալ առնուլ. (Կանոն.։)
light, frugal;
— սեղան, a light dinner.
Նուազ եւ թեթեւախորտիկ սեղան՝ մայր է առողջութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
to lighten, to disburden;
to relieve, to ease;
to relieve, to alleviate, to assuage, to lighten, to allay;
— զձեռն յումեքէ, to withdraw one's hand, to cease to afflict;
ապաշաւ թեթեւացուցանէ զյանցանս, repentance extenuates a fault.
κουφίζω, ἑλαφρίζω levo, allevo Տալ թեթեւանալ. ի բաց բառնալ զծանրութիւնն. թօթափել. փարատել. դիւրացուցանել. թուլացուցանել. սակաւացուցանել. թեթեւցընել, թուլցընել, վերցընել, քիչցընել.
Թեթեւացուցանել զբեռն, զանուրն, զձեռն։ Թեթեւացո՛ ի խիստ ծառայութենէ հօր քոյ։ Հայր քո ծանրացոյց զանուր մեր, եւ դու թեթեւացո՛ ի մէնջ։ Ընկեցին զկարասին, զի թեթեւացուսցեն յինքեանց։ Թեթեւացուցին զնաւն՝ թափեալ զցորեանն ի ծով.եւ այլն։
Տապանակն որ թեթեւացոյց զինքն ի ձեռս այլազգեացն, ծանրացաւ եւ շքեղացաւ ի բագնի նոցա. (Եփր. թագ.։)
Թեթեւացո՛ տէր զքաղցր լուծ քո։ Թեթեւացո՛ ի ծանրութեանց մեղաց զանձինս. (Ժմ.։)
Զիրերաց թեթեւացուցանել զբեռն մեղաց. (Խոսր.։)
Թեթեւացո՛ զսաստկութիւն տանջանացն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
Զձանձրութիւն արիութեամբ աղօթից թեթեւասցուք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Յորժամ զայսպիսի քունս թեթեւացուցանեմք ի մէնջ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զայրուձին եւս զարքունի թեթեւացոյց առ ժամանակ մի. (Եղիշ. ՟Է։)
conjecture;
proof, essay;
ի թեթուս մատչել, to conjecture;
to put to the proof, to test, to prove, to essay, to try.
Բառ անյայտ. թերեւս որպէս Երկբայելի փորձ. (լծ. թ. տէնէմէք, լտ. թէնթա՛րէ).
Կարծեօք ի թեթուս մատուցեալ (օձն առ Եւայ), եթէ լինիցի, եւ թէ չլինիցի. (Եզնիկ.։)
to want, to be deficient, imperfect, defective;
to distrust, to doubt, to suspect;
— ի հաւատս, to deny the faith, to become a renegade;
— ի յուսոյն, to lose hope;
— ի պարտուց, to fail in one's duty.
ἁπολείπω, -ομαι destituo, -or, desisto, deficio Թերի գտանիլ. պակասիլ. նուազիլ. յետնիլ. կասիլ. վերջանալ. եւ Թերահաւատել.
Ի լնուլն լուսնի՝ լնուն կենդանիք ուղղով, եւ ծառք կեղեւով, եւ ի թերանալն՝ թերանան. (Վրդն. ծն. եւ Տօմար.։)
Որոյ ոչ եւ առ սակաւ մի թերացեալ էր ի սիրոյն Քրիստոսի։ Ոչ ինչ երկմտութեամբ թերանայ յառնէն. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Մի՛ թերասցին, որպէս եւ Թովմաս. (Իգն.։)
Ոչ թերացան ի հաւատս. (Վրդն. սղ.։)
cf. Գովասանութիւն.
Գով, գովք. գովեստ. գովասանք. մետհ.
Նմա տալ իմաստասիրութեան գովանաց մրցանակ. (Պիտ.։)
Ճնշի եւ անիրաւն, յորժամ արդարութիւն գովանս կրէ. յն. գովի. (Փիլ. իմաստն.։)
maker, workman, labourer, worker;
husbandman, farmor;
efficacious;
— օրական, journeyman;
դաս —աց working-class.
Յամենայն արհեստաւոր գործաւորաց. (Խոր. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 24։)
ἑργαζόμενος, ποιῶν qu operatur, artifex, officialis Գործօղ. շինօղ. արուեստաւոր. պաշտօնաւոր. բանօղ, բանւոր, գործք մը ընօղ.
Գործէր ամենայն իմաստուն սրտիւ ընդ գործաւորսն զգործ խորանին։ Տային զարծաթն՝ տալ գործաւորաց գործոյն. (Ել. ՟Լ՟Զ. 8։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 15։)
Զդաստասցին ամենայն գործաւորք ի ժամ աղօթիցն. (Յճխ. ՟Ի՟Թ։)
ԳՈՐԾԱՒՈՐ. γεωργός agricola, operarius Երկրագործ. այգեգործ. արդիւնարար. մշակ. որպէս եւ թ. ըրղադ է բառ յն. էրղադի՛ս, այսինքն գործօղ.
Բնակիչքն հրէաստանի ամենայն քաղաքօքն իւրեանց եւ գործաւորօքն՝ յղփասցին հօտիւքն. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 24։)
Ճարտարապետն, եւ գործաւորն՝ երթան եւ ապականին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Անդաստանի գործաւոր ասէ զաստուած. (Լմբ. ժող. ՟Ե. 8։)
Հոգեւորիս եմ գործաւոր. (Լմբ. պտրգ.)
Ըստ իւրում առանձինն ընդելուզմանն յաջողեցելոց բնութեան՝ եւ միտքն գործաւոր լինի։ Ամենայն ուստեք զնա գործաւոր գոլ ուժգնական զօրութեամբն՝ ստեղծիչն մեր արար. (Նիւս. կազմ.։)
to work, to make, to do, to fashion, to manufacture;
to commit, to perpetrate;
to knit;
to twist;
— զերկիր, to cultivate, to labour, to till;
— զերկաթ, to forge;
չար գործեցէք զոր արտրէքդ, you have done very wrong;
զի՞նչ գործ գործեցեր դու ընդ մեզ, why have you done this to us ? — զանօրէնութիւն, to do wrong;
to commit a crime;
— զարդարութին, to act with justice;
— զփրկութիւն, to effect salvation;
— զհանդերձս, to make clothes;
խորշս խորշս — զտապանն, to make small compartments in the ark;
ճաշ —, to give a dinner;
ճանապարհ —, to open up a way.
Գործել զերկիր, զայգի, յայգւոջ։ Գործել զբեհեզ։ Գործել ուռկանաւ, գրով։ Գործել պատկեր։ Գործել քանքանօք, եւ շահել։ Գործել զարդարութիւն, զանօրէնութիւն, զչարիս. Գործ մի բարի գործել։ Յայտնի լիցին գործք նորա, թէ աստուծով գործեցան։ Ի վերայ անգոյն գործելոյ. եւ այլն։
ԳՈՐԾԵԼ. πράσσω, -ττω ago, facio Առնել ինչ պարզապէս, կամ այսպէս եւ այնպէս. ընել էթմէք, էյլէմէք կր. իբր լինել.
Զի՞նչ գործեցեր զայդ։ Մի՛ դիտասցէ ձախ քո, զի՛նչ գործէ աջ քո։ Բերան անդադար՝ գործէ խռովութիւնս։ Մի՛ ինչ գործեր ընդ անձն քո չար։ Յորոց պտհեալ զանձինս՝ բարւոք գործիցէք.եւ այլն։
Ճաշ ասեն գործել արգաւանայ ի պատիւ արտաշեսի։ Բազում կարգս ուղղութեան գործեաց. (Խոր. ՟Ա. 29։ ՟Բ. 8։)
Զի՞նչ աղէտք տարակուսի են, որ ոչ գործին յերկրայինսս. (Եղիշ. ՟Ե։)
Մեծամեծ գործէին վնասք. (Փարպ.։)
Զի՞նչ օգուտ մեզ ի մարդկային ստակարծ խաբկանացն գործիցի. (Սարկ. քհ.։)
ԳՈՐԾԵԼ. ἑνεργέω, ἁπεργάζομαι effico եւ այլն. Առնել զիմն այսպիսի կամ այնպիսի. բացակատարել. կացուցանել. եւ Արտագրել. պատճառել. առթել.
Անարատ գործեաց զպոռնիկն։ Զտխրութիւն բժշկեալ՝ զուարթ գործեսցես։ Մի՛ նիրհումնն ապականութիւն գործեսցէ. (Նար.։)
Զի զապականեալ զբնութիւնս ջրոյ նորս գործեսցէ. (Շար.։)
Զսիրելի աշակերտն մատնիչ գործեաց. (Վրդն. օրին.։)
Առ օտարսն խնամութիւնք նորոգս գորեն ազգակցութիւնս։ Հիւանդութիւնս անբոյժ ամենայն իրօք գործէ, եւ ապականութիւնս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ասէ, թէ ի մերում գեօղ ծովացուլ զկով գործեաց. (Եզնիկ.։)
Ոչ գործէ ի նոսա ոչ սրտմտական սուրն դաւթի, եւ ոչ հեգական խարազան փրկչին. (Արշ.։)
Բժշկեալ ինչ յորժամ ոչ դարմանեսցի, փուտն ի ներքս գործէ. (Ոսկ. ես.։)
to find, to invent, to discover, to find out;
to gain, to have;
to meet;
— շնարհս առաջի ուրուք, to gain or acquire the heart, friendship, goodwill of some one;
to regain the favour of some one.
εὐρίσκω invenio, reprio, compeio, assequor Ի ձեռս բերել զխնդրելին գիւտ. ստանալ զկորուսեալն կամ զպակասեալն. հնարել. հանդիպել, հասանել իմիք. գտնել, գտնալ.
Գտին դաշտ մի՝ յերկիրն սէնաար։ Եգիտ զնա հրեշտակն յաղբիւր ջուրց յանապատի անդ։ Որ հայցէ, գտանէ։ Գտի զդրամն իմ զոր կորուսի։ Գտան հանգիստ, զիմաստութիւն, շնորհս առաջի տեառն (այսինքն հաճոյ լինել)։ Որչափ ինչ եգիտ ձեռն նորա։ Եթէ աղքատ իցէ, եւ չգտանիցէ ձեռն իւր (այսինքն ձեռնահաս լինել)։ Իմաստութիւն ուստի՞ գտաւ։ Ադամայ ոչ գտաւ օգնական ( ի կենդանիս) նման նմա.եւ այլն։
Զոր ինչ գտեալ է յերուանդայ։ Զայս ի նոցանէ գտեալ։ Զբզնունեաց եպիսկոպոսութիւն ի պարսից արքայէն եգիտ. եւ այլն. (Խոր.։)
Հաւատարիմ գտցի։ Գտանիցիմք սուտ վկայք։ Գտաւ ինձ պատուիրանն՝ որ ի կեանսն էր, նոյն ի մահ.եւ այլն։
Գտցուք առաջի քո հաճոյք։ Վնասակար գտցի յարքունի իրս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Որ այժմ կարծեմ գտանի պահեալ ի նոյն քաղաքի։ Առ հաւատսն իւր գտանի դժրօղ. (Խոր. ՟Բ. 9. 85։)
ԳՏԱՆԻԼ. իբր Գտանել. կամ հասարակ բայ.
Գտար թողութիւն։ Ոչ գտան զորդիսն իւրեանց. (ՃՃ.։)
Գտայ զայն. (Վրք. ոսկ.։)
Ունէիր ազգայինս յերկրի, եւ գտար եղբարս ի յերկինս. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Նա ոչինչ վնաս մահու գտաւ ի դմա. (Զքր. կթ.։)
Ցաւոց սրտի ձեր ուրախութիւն եւ մխիթար գտայք. (Լմբ. սղ.։)
Երախտիս ինչ գտայք յինէն. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Գտայց փրկութիւն, կամ թողութիւն։ Զի եւ ես ողորմութիւն գտայց. (Մագ. ՟Լ՟Ա։ Գանձ.։ Սարգ. յիշատ.։ Երզն. լուս.։)
to hire, to engage, to secure;
to redeem;
to hold, to detain, to usurp, to occupy, to seize, to appropriate, to encroach;
to stride;
to prepossess, to preoccupy;
— յարքունիս, to confiscate.
ἑνεχυράζω pignus accipio, capio;
pignero Առնուլ զիմն իբրեւ գրաւ ի տեղի փոխոյն կամ առնլեաց. (սանս. կրահ, է առնուլ). տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Բ. 26։ Օր. ՟Ի՟Դ. 6. 17։ Առակ. ՟Ի. 16։ Եզեկ. ՟Ժ՟Ը. 16։ Յոբ. ՟Ի՟Բ. 6։)
Նմանութեամբ, Սեպհականել զիրս օտարի. ըմբռնել. եւ Պինդ ունել որպէս կապով իւիք, տիրապետել. շուրջ փակել. զբռամբ ձգել. բուռն առնել, բռնադատել. եւ այլն.
Մի՛ գրաւէք ի ձեզ զխորհուրդս տեառն աստուծոյ մերոյ. (Յուդթ. ՟Ը. 15։)
Ի նոսա գրաւիցիք. (Հռութ. ՟Ա. 13։)
Սողնական ախտն զամենայն շուրջանակի գրաւէ զմարմնոյն հասարակութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ընդ բազում չարեօք գրաւեցայք զանձինս. (Ոսկ. գաղ.։)
Ի սոյնս գրաւի եւ ամն՝ զոր կալաւ ողոմպիա. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Գրաւէ յինքն զշէնս եւ զամենայն իշխանութիւնս նոցա. (Խոր. ՟Բ. 48։)
Ընդ մահու կորստեամբ գրաւեալ։ Աբրահամ գրաւեաց զաստուած ի պարտս սիրով իւրով. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ընդ սահմանաւ, կամ ընդ գրով, կամ ընդ մասամբ ախտից գրաւիլ։ Ի մահ գրաւեցայ։ Շահավաճառութիւնք ողբոց զերկինս գրաւեն։ Գործովք միայն գրաւի, եւ ոչ ստեղծաբանութեամբ կաշառի. (Նար.։)
ԳՐԱՒԵԼ. որպէս Գրաւականել. փոխանակել. փրկանաւորել. վարձել.
Մի՛ ընդ հովտիս վշտաց հեծութեան զանախտական զկեանսն գրաւեր։ Գրաւեալ զիմս դաժանութիւն ընդ քում համեղութեան։ Մի՛ զգրաւեալս արեամբ հզօրիդ կորուսաներ։ Զարծաթ փրկանաց անցաւոր վարձու ոչ գրաւեաց. (Նար.։)
Հոգայ, եւ զմշակս գրաւէ։ Հայրն Օրէ ոչ գրաւէր ինչ, այլ առ ժամայն գնէր. (Վրք. հց. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
detention, encroachment, usurpation, occupation, seizure;
— յարքունիս, confiscation.
Տարակուսելի տրտմութեան գրաւման պատշաճագոյն փարատիչ. (Պիտ.։)
embraced;
"with embracements;
— սիրով ողջունել զմիյեանս, to salute by embracing each other;
— լինիմ, to embrace;
cf. Գիրկ ընդ խառն լինիմ."
Ուր իցէ խառնումն գրկաց ընդ միմեանս՝ սիրով կամ մրցելով.
Հոգալ գրակախառն գթովք. (Վրդն. սղ.։)
Գրկախառն սիրով ողջունել զմիմեանս, որպէս եւ քրիստոս գրկախառն մեզ եղեւ սիրով. (Լծ. ածաբ.։)
Սոքա երկոքեան (հինն եւ նորն) ընդ միմեանս կապեալ, ընդ միմեանս գրկախառն են. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
Անցանիցէ ոք ի կռիւն, եւ օծանիցի, եւ գրկախառն լինիցի. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Որք ի ժողովսն (մրցարանաց) ընդ միմեանս գրկախառն միաբանութեան եղեալ նահատակին. (Փիլ. լին.։)
cf. Դայեկասնունդ.
Տոհմակից համարեալ միջնորդութեամբ նոյն դայեկի. դայեկասնունդ.
Վասն դայեկատոհմ միասնունդ սիրոյն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 18։)
trepidation;
start;
shudder, horrour;
convulsive motion;
whim;
shiver, shivering;
ի դողման լինել, կալ, զդողման հարկանիլ, to tremble;
ահիւ եւ դողութեամբ, with fear and trembling;
եմուտ — յոսկերս իմ, (the shudder penetrated to my bones), I trembled with fright, I shuddered with fear;
— կալցի ի քէն զլերինս, at thy presence the mountains will tremble;
— երկրի, earth-quake.
ԴՈՂՈՒԹԻՒՆ ԴՈՂՈՒՄՆ. τρόμος, πάλος tremor, commotio Դող. դողալն. երերումն. սարսումն. սասանութիւն. եւ Սարսռումն. սոսկումն. ահ եւ երկիւղ.
Դողութիւն ոտից, միջաց։ Դողումն ոսկերաց, ծովու, ջերման. (Սղ. ՟Կ՟Ե. 9։ Ես. ՟Ի՟Ա. 13։ Ամբ. ՟Գ. 15։ Սարգ. յկ. ՟Բ։ Նար. ՟Գ։)
Ցնծացէ՛ք առաջի նորա դողութեամբ։ Ահիւ եւ դողութեամբ։ Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Դողումն կալցի զամպարիշտս.եւ այլն։
Մատչիմք մեծաւ դողութեամբ, սաստիկ երկիւղիւ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Ո՜ անիծիցս այսմիկ, որ երեւելեացս դողումն հարկանիցէ. (Ոսկ. յաւագ ՟բշի.։)
Զահի հարեալ եւ ի դողման կան բնակիչքն. (Եփր. յես.։)
Երկիւղ իցէ դողումն զգայութեան սրտին. (Կլիմաք.։)
Մեռանէր ի դողմանցն (այսինքն սոսկալի իրաց), որ լինելոց է յայնժամ։ Դողմունս անհանդուրժելիս. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ի՟Բ։)
Ի դողման եղեալ՝ յաղօթս ապաւինի. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
door, entrance;
sluice;
— մեծ, portal;
— or — արքունի, the Ottoman or Sublime Port;
the Court;
դրան մարդիկ, the courtiers;
դրան երէց, almoner, chaplain;
արտաքին դրունք, porch, portico;
դրանց ի դուրս, դրանէ ի —, from door to door;
գրօք փակելովք, with closed doors;
դուրք դրանն, the street door, the gate, portal;
ի դուրս, out;
ի դուրս մերձեալ, եկեալ, հասեալ, impending, very near;
առ դուրս մահու, at death's door;
դրունք դժոխոց, the gates of Hell.
յն. թի՛ռա. պ. տէ՛ռ. սանս. տվա՛ռա. θύρα, πύλη porta, ianua, ostium, vestibulum դուռ. Մուտ եւ ել բնակարանի. մասն շինուածոյ փակելի եւ բանալի ի պէտս անցից ներքուստ արտաքս.
Դուռն քաղաքի, տան, խորանի։ Փակեցաւ դուռնն։ Զդուրս տապանի։ Առ դուրս կամ առ դրան խորանի։ Դրանէ ի դուռն բանակիդ։ Դրօքն փակելովք։ Կափարիչ դրան գերեզմանին։ Դուռն կամ դրունք երկնից։ Մերձ է առ դուրս։ Դրունք դժոխոց.եւ այլն։
Ի բախել զդուրս դրանն. (իմա՛ զարտաքին դուռն. Գծ. ՟Ժ՟Բ. 13։)
Ի դուրս ի դուրս երերեալ եւ դադարեալ կառանչէ. իբր ռմկ. դռնէ դուռ. (Մանդ. ՟Ե։)
Եմուտ թագաւորն, եւ եդաւ դուռն. այսինքն փակեցաւ. (Գանձրն.։)
Դրացն (կամ դրանցն) փակելոց՝ եմուտ։ Դրօքն փակելովք. (Ոսկ. ՟Բ. 40. (ուր առաջինն է ոճ յն. եւ երկրորդն՝ լտ։))
Ի դուռն եկեալ հասեալ էր այնուհետեւ յոյսն հեթանոսաց. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 5։)
Դուռն բանայ հեթանոսաց հաւատոյ. (Երզն. մտթ.։)
Մեք ոչ ուսաք փակել զդուռն փայտի, այլ եւս առաւել զդուռն լեզուի։ Բանից նոցա դրունք ոչ գոն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. եւ ՟Է։)
Դուռն են լսելիք՝ մտաց. (Եղիշ. յես.։)
Դուռն է բանական հոգւոյն՝ ցանկականն։ Դուռն եղեւ ուղիղ հարցումն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ստիպ.։)
Որ դրունք են ամենայն բարութեանց, կամ բարկութեան եւ սրտմտութեան. (Յճխ. ՟Ը։)
Ի դուռն եկեսցէ։ Առաքեցի ի դուռն արքունի. (Խոր. ՟Գ. 34. 57։)
Զինուորեալ ի դուռն։ Ի դրանն մարդկանէ։ Զբազմութիւն դրան իւրոյ։ Դրամբ եւ ընտանեօք. այսինքն իշխանօք եւ սպասաւորօք. (Փարպ.։)
ԴՐԱՆ ԵՐԷՑ. որ եւ ՎԱՆԵՐԷՑ, ԵՐԷՑ ՎԱՆԱՅ. Քահանայ՝ որ կայ ի պալատան։ Իշխանի, յեպիսկոպոսարանի, եւ այլն։ (Փարպ.։ Բուզ.։ Կիր.։ Վրդն.։)
to go out, to go from the inside to the outside;
to ascend, to go to a higher place;
to be horn, to take rise, to be produced, to proceed, to emanate, to flow from, to derive;
to attain, to arrive;
to agree, to be proper and suitable;
to surmount, to surpass, to go beyond, to overflow, to advance;
to stray;
ելանէ արեգակն, the sun rises or begins to appear on the horizon;
— ի վեր or ի վերայ, to reascend;
to leap over, to cross;
to gush out;
— աքաղաղի ի վերայ մարւոյն, to tread the hen;
— ի վերայ մատակի, to cover a mare, a bitch;
— ի ցամաք, to disembark;
— յորջոյ, to dislodge;
— զմիմեամբք, to concur;
to surpass;
յոգւոց —, to sigh;
ի գլուխ, ի լրումն —, to be ended, finished;
—ի գենաց, ի կենցաղոյս, to make one's exit from this world, to depart this life, to die, to decease;
to become defunct;
— ի հիւանդութենէ, to recover;
— ընդ սուր, զէնս, to commit suicide, to run one's self through with a sword;
ի պխտիւ —, to exalt or raise one's self to honour;
— յանկողինս ուրուք, to commit adultery;
to seduce;
անմասն, դատարկ —, to have no part, to be excluded;
— զհետ ուրուք, to pursue, to give chase;
յաչաց —, to render one's self hateful or odious, to fall in disgrace;
— ըստ չափ, to pass beyond, to exceed;
— կուսին ըստ չափ, to pass the flower of her youth;
— ըստ ձեռն՝ ընդ իշխանութիւն ուրուք, to revolt, to rebel, to rise up against;
— ըստ քաղաքն, ըստ դուռն քաղաքին, to leave the city;
— ի նաւ, to embark;
— ի կառս, ի ձի, to mount in carriage, on horseback;
— ընդ առաջ, to meet, to go out to meet;
— ի պատերազմ, to go to battle;
ի յորս —, to go hunting;
— յանկողինս մահճաց, to go to bed;
ընդ հակառակս —, to oppose one's self to, to resist;
— ընդ ինչ, to occupy one's self, to dedicate one's self to;
ի չարեաց ի չարիս ելին, from one perverseness they passed to another;
յայլոց յայլ ճառս —, to pass from one subjeet of discourse to another;
ընդ գին —, to buy, to traffic;
— ի սիրտ, to think, to conceive an idea;
to hope;
զարդարիլ եւ ընդ ոսկի —, to clothe or adorn one's self with golden apparel;
— իմիք յայդ, to remain, to rest over for the next day;
— յաջողութեան գորղացն ի ձեռս ուրուք, to progress, to succeed, to promote an affair by another persons means;
օրհնեալ լիցիս դու յ— եւ ի մտանել քում, (blessed be thy going out and coming in), God be with you, good luck to you.
ԵԼԱՆԵԼ ԸՍՏ. Անցանել, զանցանել, զանց առնել. դուրս ելլալ.
(գտանի եւ ձ. ելայ, ար, աւ. ուստի ռմկ. էլլել, էլլալ )) ἑξέρχομαι, ἑκβαίνω exeo, egredior ... եւ այլն. Ի դուրս գալ, ներքուստ արտաքս. գնալ այլուր ի տեղւոջէն. մեկնիլ աստի, եւ մերձենալ յայլ վայր.
Ե՛լ ի տապանէ այտի։ Ելէ՛ք ի յորդանանէ։ Ելին ի հայրենի երկրէն իւրեանց։ Փախեաւել արտաքս։ Ել ի դաշտ։ Յերկիրն՝ ուստի ելեր։ Ելցեն այսր։ Ելանել ի պատերազմ, կամ ընդ առաջ։ Օրհնեաց, եւ ել ի նմանէ (յերեսաց նորա)։ Ելին ըստ քաղաքն։ Ելանիցէ ընդ ռընգունս ձեր». յն. յըռընգանց ձերոց. (եւ այլն։)
Թագաւորք յերանաց քոց ելցեն։ Որ ելանէն ի քէն, նա ժառանգեսցէ զքեզ։ Գետ ելանէր յեդեմայ։ Եւ ել որթդ այդ։ Ի տեառնէ ել իրդ այդ։ Զօրութիւն բազում ելանէր ի նմանէ։ Այլ հասկք ելանէին։ Ելցէ ծաղիկ յարմատոյ անտի։ Յաստուծոյ ելի։ Ելի ի հօրէ։ Որ ի հօրէ ելանէ.եւ այլն։
Եթէ յառաջ խաղալ, եւ եթէ բղխել, եւ եթէ ելանել ոք ասիցէ, ի ճշմարտութենէն ոչ սխալէ. (Լմբ. հանգ.։)
Ձայն ողորմ ելանէր մանկանցն սգացելոց. (Իմաստ. ՟Ժ՟Ը. 10։)
Ի ԳԼՈՒԽ կամ Ի ԼՐՈՒՄՆ ԵԼԱՆԵԼ. այսինքն Կատարիլ.
Ոչ ել կամքն քրիստոսի ի լրումն։ Յանկութիւն իւրեանց ի լրումն ելանէ. (Լմբ. սղ.։)
ԵԼ ՈԳԻՆ. այսինքն Մեռաւ։
ՅՈԳՒՈՑ ԵԼԱՆԵԼ. այսինքն Հառաչել. cf. ոգի։
ԸՆԴ ՀԱԿԱՌԱԿՍ ԵԼԱՆԵԼ. այսինքն Հակառակ կալ. cf. հակառակ։
Ելանէին եւ իջանէին ընդ նա։ Ել ի լեառն յիսուս։ Ել ծուխ ի բարկութենէ նորա։ Ելանէր բոց երկրին իբրեւ մրրիկ հնոցի։ Բարկութիւն աստուծոյ ել ի վերայ նոցա։ Քաղք եւ խոյք ելանէին ի վերայ մաքեաց եւ այծից։ Ելեր յանկողինս հօր քո.եւ այլն։
Թողեալ զհիւսիսայինսն ամենայն՝ ելանել ի հայս. (Խոր. ՟Բ. 81։)
ԵԼԱՆԵԼ. ἑπιβαίνω conscendo Հեծանել, նստել.
Ելին յուղտսն։ Ելանիցեն ի կառս եւ յերիվարս։ Ել ի քրովբէս եւ թռեաւ։ Ելաք ի նաւն։ Ելեալ ի նաւ մի։ Թէպէտեւ առանց ճարտարութեան ոք ելանիցէ ի վերայ. եւ այլն։ Իսկոյն ի ձի ելեալ ... ի սպեր գնաց. (Խոր. ՟Բ. 60։)
ԵԼԱՆԵԼ. Անկանիլ, այսինքն վիճակիլ. յարմարիլ.
Որպէս ելանիցէ յանուն ուրուք, անդ լինիցի. (Թուոց. ՟Լ՟Գ. 34։)
Տեսցուք՝ թէ երազք նորա ընդ ի՞նչ ելանիցեն. (Եփր. ծն.։)
Ի դէպ իսկ ելանէ բան մարգարէին ի վերայ նոցա. (Եղիշ. ՟Ա։)
Առ իս ելանեն առածք մարգարէիցն. (Նար.։)
Ոչ անկանիցի ի սիրտ. (այսինքն) ոչ ելցէ ի սիրտ. ո՛չ միայն ոչ առցեն, այլեւ ոչ յուսասցին, եւ ոչ զմտաւ ածիցեն. (Մխ. երեմ.։)
Եթէ իցէ ելեալ ըստ չափ. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 36։)
Կայսրն ոչ ելանէ ըստ քո հրաման։ Չի՛ք այն ոք, որ ըստ քո կամս արտաքս կարէ ելանել։ Չէ՛ր ոք ամենեւին, որ իշխէր ըստ ձեռն նորա ելանել. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Գ։)
Վիրք եւ աղուանք ըստ մեր եւ ձեր կամս չիշխեն ելանել. (Փարպ.։)
Ոչ երբէք ելանէ ըստ բան քո իր անձեռնարկելի. (Նար.։)
Բիւրապատիկ ելեր զխրատով նորա». այսինքն անցեր. (Խոսր. պտրգ.։)
ԵԼԱՆԵԼ ԸՆԴ. որպէս Զանցանել.
Եւ յոյնք իսկ ոչ ելանեն ընդ քո իշխանութիւնդ. (Եղիշ. ՟Ա։)
ԵԼԱՆԵԼ ԸՆԴ ՍՈՒՐ, ԸՆԴ ԶԷՆՍ. որպէս Զիւրովի երթալ.
Կամէին ընդ իւրեանց սուրն ելանել. (Փարպ.։)
Իսկ (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 22.)
Առ ահին յիմարութեան ընդ իւրեանց զէնս ելանէին». յն. յիւրոցն վնասեալ լինէին, եւ ի սայր սուսերի մխեալ լինէին։
Սկսան ... զմիմեամբք ելանել ի բանից պատասխանիս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մի զմիով ելեալ՝ փութով կատարեն զկամս ձեր. (Փարպ.։)
Այր զարամբ ելանէին՝ տիրել աշխարհիս. (Խոր. ՟Ա. 30։)
Այնպէս՝ զի եւ զարամբք ելանէին չարիք կանանց». յն. յարանց չարիս մասն յաւելուին. (Ոսկ. ես.։)
to extract;
to produce;
— զքառակուսի արմատ, to extract the square root.
Իբր Ելուցանել. Տալ ելանել. հանել. ի լոյս ընծայել. ըստ յն. բացակատարել. ἁποτελέω
Ձայնաւորք ասին, վասն զի ձայնս յինքեանց անպակաս ելուզանեն. (Թր. քեր.։)
carbuncle, boil;
pimple, blister, bubo, malignant tumour;
— ելանել, հանել յանթս, to form a gathering under the arm-pits;
— քանդակաց, alto-relievo.
Իսկ ծերն կնքեաց խաչ յելունն, եւ արձակեաց զնա. (Վրք. հց. ՟Ի.) ձ. (տպ. կընքեաց զնա խաչիւ, եւ տեառնագրեաց զեղունգն)։
որ եւ եղունդն ասի. (իբր ելեալ ունդ. ռմկ. ելունդ, ելունդոյ, եղնդաց , եւ այլն) Պալար, խաղաւարտ ի վեր երեւեալ ի մարմնի, եւ ընդ անթով, եւ ի ցայլսն, այսինքն յաճուկն. այտուց. ուռէցք. (Վստկ.։ Մխ. բժիշկ.։ Մարթին.։)