fond of one' country, patriotic;
patriot;
ճշմարիտ, անձնանուէր —, a genuine, devoted patriot.
Որ ունի զսէր առ հայրենի աշխարհ եւ ազգ իւր.
Սա այր եղեալ հայրենասէր, եւ աշխատասէր. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Հայրենասէր եւ աշխարհաշէն ըստ մերոյն արամայ։ Հայրենասէրն այն. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
patriotic.
patriotism, love of one's country.
to have constant intercourse with.
Հանապազ կամ ստէպ խօսակից.
Հանապազախօս իսկ ընդ մովսեսի եղեալ. (Ագաթ.։)
running or flowing continually.
Որ միշտ հոսի. մշտահոս.
Բխմունք հանապազահոսք, մշտակայլակք, եւ յարընթացք. (Նար. առաք.։)
always lying, mendacious.
ἁειψεύστης semper mendax, infidus. Որ միշտ կամ ստէպ ստէ. խաբեբայ. ստախօս.
Կրետացիք հանապազասուտք. (Տիտ. ՟Ա. 2։)
Է շիրիմ ինչ ի կրիտէ, զոր ասեն նոքա դիա (այսինքն դիոս չաստուած). եւ ասէ նոցա դիւթն, հանապազասուտք էք, զի աստուած ոչ մեռանի. (Ոսկ. տիտ.։)
Ի դասելոյ նորին սանատրկոյ, եւ այլոց ոմանց հանապազասուտ արանց աղուանից սպանին զերանելին. (Խոր. ՟Գ. 3։)
always visible.
Հանապազ տեսանելի, տեսեալ. միշտ ակներեւ.
Հանապազատես յիշատակ երեւեալ տեառն յակոբեան զաւակին փայլիցէ. (Ագաթ.։)
repose;
refreshment, relaxation, recreation;
ease, tranquillity;
convenience, wellbeing, leisure;
pause, rest, intermission, truce, cessation;
station, abode;
tomb;
repose, sleep, death;
quiet, tranquil, peaceful;
—գստեամբ, conveniently, comfortably;
at one's ease or leisure, leisurely;
—գստեան ժամ, compline;
—գստեան շարական եւ աւետարան, hymns and gospel in burial service;
—գստեան պաշտօն, requiem;
— առնուլ, to take rest, to be at rest, to repose;
— տալ, to rest, to repose;
թողուլ ի —գստեան, to leave or let alone;
— առնել բանի, to end a discourse.
Շաբաթ՝ հանգիստ տեառն։ Դա՛րձ անձն իմ ի հանգիստ քո։ Հանգիստ ոտից կամ իրանաց, անձանց (այսինքն հոգւոց)։ Տեղի կամ կայք հանգստեան։ Այր հանգստեան։ Օր հանգստեան.եւ այլն։
Զգաստութեան հանգիստք են։ Զի ակն ունին հանգստեան. (Մծբ. ՟Թ։)
Եղիցի հանգիստ ջայլամանց։ Հանգիստ եղեւ ամենայն թռչնոց երկնից. (Ես. ՟Լ՟Դ. 13։ Եզեկ. ՟Լ՟Գ. 13։)
Ի տուէ եւ ի գիշերի, յարթնութեան եւ ի հանգստեան. (Ժմ.։)
Ի հանգստեան հասեալ ժամուս։ Որ արարեր զտիւ գործոյ, եւ զգիշեր ի հանգիստ քնոյ. (Շար.։)
Ուստի ՀԱՆԳՍՏԵԱՆ ԺԱՄ կամ ԺԱՄԵՐԳՈՒԹԻՒՆ՝ է Եկեսցէն, եւ որ ինչ ի մուտս գիշերի աղօթք լինին յազգս յազգս։ (Ժմ.։)
Զժամ աղօթիցն, եւ զգիշերապաշտօն, եւ հանգստեանն անխափան կատարէր. (Ճ. ՟Ա. վրք. եւպրաքս.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ որպէս Քուն մահու. վախճան աստի կենաց. մահ եւ կատարումն սրբոց. փոխումն յերկինս.
Ի ժամանակէ յոր հանգեաւ յակոբ, ՟Մ՟Լ՟Դ ամք են մինչեւ ցհանգիստն մովսեսի. (Մծբ. ՟Ը։)
Զօր յիշատակի կատարման քո հանգստեան։ Զհանգստեան քո սուրբ յիշատակս։ Զհանգստեան օր յիշատակի քո. (Շար.։)
Հանդերձ այլովք եպիսկոպոսօք, եւ նոցին ընտրութեամբ՝ յետ հանգստեան եպիսկոպոսին. (Կանոն.։)
Որպէս սաղովմոն զաւակն դաւթի զկնի հանգստեան հօրն իւրոյ վեհի։ Զկնի տիահրաւէր հանգստեան նորա. (Նար. խչ.։)
Ուստի ՀԱՆԳՍՏԵԱՆ ՇԱՐԱԿԱՆ ասի, կամ Աւետարան հանգստեան, իբրու ննջեցելոց ի քրիստոս, որոց վասն մաղթեմք եւ զհանգիստն երանութեան յերկինս. (Ժմ.։ Տօնաց.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. որպէս Գերեզման. որ եւ ԳԻՐ ՀԱՆԳՍՏԵԱՆ. հանգստարան. քնարան. շիրիմ. տապան. վկայարան ի տեղւոջ թաղման սրբոց.
Ողջունեալք ի հանգիստ սրբոցն պետրոսի եւ պօղոսի. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Ի հանգիստ խորանին փոխէ. (Կորիւն.։)
Ի տաճարի հանգստեան սրբոց վկայիցն. (Շար.։)
Ժողովեալ զհողն արիւնախառն արկին ի հանգիստն։ Անցանել առ հանգստիւ սրբոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Փոխէին ի հանգիստ. (Ղեւոնդ.։)
Ի հողոյ հանգստի սրբոյն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Վիհն իմ հանգստեան. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Դրոշմէ խաչանման զտեղի հանգստն. (Մաշտ.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. որպէս Կատարումն իրաց. դադարումն. վերջ. որպէս եւ մուտ արեւու.
Սկսանիմ, եւ ի հանգիստն ոչ ժամանեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Աստ եւ ի սմին ժամու արասցուք հանգիստ բանիս. (Վեցօր.։)
Ի ծագաց երկնից են ելք նորա, եւ հանգիստ նորա մինչեւ ի ծագս նորուն. (Սղ. ՟Խ՟Ը. 7։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. Ընդհատութիւն ձայնի կամ փոփոխումն եղանակի ի սաղմոսերգութեան. Տե՛ս յընթացս (Սաղ. ՟Հ՟Զ. 17։ Ամբ. ՟Գ. 3. 14։ զորմէ խօսի եւ Եպիփ. նխ. սղ։)
Ըստ նմին եւ ի ժամասացութեան աղօթս՝ որ իցեն երկմասնեայ, սկիզբն երկրորդ մասին հանգիստ կոչի, զի քահանայն ընդհատէ զբանն, եւ յարէ եպիսկոպոսն, կամ աւագերէցն՝ Խաղաղութիւն ամենեցունն.
Զքէն գոհանամք. եւ զՀանգիստն նորին, Նայեա տէր։ Զաղօթս զայսոսիկ հանգստիւքն իւրեանց։ Ի գիշերի եւ ի տուընջեան. Հանգիստ, Հովիւ քաջ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Տնաբաժին կէտ եւ հանգիստ զայս առնեն. (Խոսր.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. որպէս Կատարումն հաճոյիցն աստուծոյ. եւ Լրումն բաղձանաց մարդոյն, կամ երանութիւն երկնից. եւ Ամենայն ինչ ախորժելի, դիւրիչ, զուարթարար, եւ հանգուցիչ սրտի.
Հանգիստ կամաց՝ լրումն է հաճոյից աստուծոյ։ Զկամացն լրումն ասէ հանգիստ։ Մարդկան սովորութիւն է զկատարումն ախորժակացն հանգիստ կոչել. (Խոսր.։)
Արա՛ դու զհանգիստն աստուծոյ։ Այս է հանգիստ իմ, հանգուցէ՛ք զնեղեալս. (Մծբ.։)
Յերանելի հանգիստն ժողովէ. (Յճխ. ՟Գ։)
Փայլին արդարքն յարքայութեան, եւ ճգնաւորքն ի հանգստեան. (Շար.։)
Ախորժ հաճութեամբ կամացն հանգստեան. (Նար. կուս.։)
Մի՛ խստութեամբ, այլ դիւրաւ հանգստեամբ մերձեսցին առ նոսա. (Եւս. պտմ. ՟Թ։)
quietly, tranquilly, at one's ease.
Փոխանակ գրելոյ թերեւս Հանգստարար (յն. փրկարար)։ կամ Հանգստաբեր.
Առաւել է այս, եւ սքանչելի, եւ հանգստաբար. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 7։)
cf. Հանգստանոց.
Ուր իցէ կայք հանգստի. յանկաւոր ի հանգչել.
Սկսմամբ հանգստակայ տեղւոյն (ա՛յլ ձ. հանգստակաց)։ Բնաւորեցաւ ունել զիւրն հանգստակայ կայանս. (Պիտ.։)
tombs, cemetry, catacombs.
cf. ՀԱՆԳՍՏԱՐԱՆ ըստ ՟Բ նշ. այսինքն Գերեզման.
Յանի՝ ի թագաւորաբնակ կայանսն հանգստանոցաց գերեզմանաց թագաւորացն հայոց. (Ագաթ.։)
Եկն սուրբ գրիգոր, եւ ամփոփեալ զնոսա եդ ի դիրս հանգստանոցաց. (Հ. կիլիկ.։)
commodious, tranquil, easy;
Quietist.
Արա՛ անդորր հանգստական. (Նար. ՟Ղ։)
Անդորրական. խաղաղական. ռմկ. հանգիստ.
Խափանել զհանգստական խորհուրդ. (Յհ. իմ.։)
quietism.
too fond of one's ease.
Սիրօղ հանգստեան. եւ դիւրութեան. իր հանգիստը սիրօղ, փնտռօղ.
Եթէ հանգստասէր իցես, մի՛ կարծիցես՝ թէ այլ հանգիստ մեծ եւ կարեւոր կայցէ քան զհանգիստ պատգամացն աստուծոյ. (Վեցօր. ՟Ը։)
place of rest;
temporary altar;
tomb, sepulchre.
Վայր հանգստեան. տեղի հանգչելոյ. որպէս բնակարան, անկողին, աթոռ, նաւահանգիստ, եւ այլն.
Ընդէ՞ր փշրեցեր զհանգստարանն իմ (զբագին մեհենին), կամ զզոհարանն իմ ընդէ՞ր աւերեցեր։ Տաց զոսկերս քո փշրել, որպէս դու արարեր զհանգստարանն իմ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Առ իւր հանգստարանս եւ տունս կոչեաց. (Նիւս. թէոդոր.։)
Անձաւք բնակութիւն մարդկան, քարակոշտք՝ հանգստարանք. (Լմբ. պտրգ.։)
Գահաւորակին հանգստարանն շփոթեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Ամրանալ հանապազ յանխռով հանգստարանի հանդարտութեան. (Պիտ.։)
Ո՛վ լռութիւն, նաւահանգիստ անդորր, հանգստարան անխռով. (Վրք. հց. ձ։)
ՀԱՆԳՍՏԱՐԱՆ. Գերեզման. քնարան. շիրիմ. տապան. որ եւ ՀԱՆԳԻՍՏ. Դիր հանգստեան. եւ Վկայարանն.
Մերձ ի հանգստարան սուրբ արաքելոցն. (Վրք. սեղբ.։)
Առ հանգստարանաւ նորին։ Ուր էր հանգստարան եղբօր նորա արիստակեայ. (Խոր. ՟Բ. 71։ ՟Գ. 2։)
Եդաւ մարմինն ի հանգստարանի անդ, զոր իւրովի իսկ յօրինեալ էր. (Յհ. կթ.։)
Ի ժողովրդականացն հանգստարանս եղիցին եւ քահանայիցն հանգստարանք. (Կանոն.։)
comforting, restoring, refreshing, recreating, reviving;
Therapeutae.
Որ առնէ ումեք հանգիստ կամ դիւրութիւն. հանգուցիչ. դիւրիչ.
Հանգստարար նաւահանգիստ է ճգնողաց ի խնամս սուրբ սիրոյն իւրոյ։ Հանգստարար հանգիստ։ Հեզութիւն՝ գիւտք հանգստարար յաւիտենից. (Յճխ. ՟Ա. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։)
Այն հանգիստ չէր հանգիստ. զի պատերազմօքն եւ զյեսու եւս (կամ զյիսուս) զհանգստարարն նոցա աշխատ առնէր. (Եփր. եբր.։)
Դառնալ առ հանգստարարն. (Նար. ՟Է։)
Զաւազանն ասէ հանգստարար ծանրաբեռնեալ մեղաւորաց. (Վրդն. սղ.։)
Կեանք հանգստարարք կոչին ստացուածք. (Փիլ. լին.։)
Ասաց զնոցանէ, թէ կոչին հանգստարարք, եւ կանայք՝ որք էին ընդ նոսա, հանգստարարիթայք. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 17։)
Յորմէ եւ բանն Գանձ. անդ. սխալագիր.
Յեգիպտոս տանի ըզհոյլս հեստի՝ հանգըստարիթի։
very convenient, very comfortable.
Ընդ հանգստաւէտ հովանեաւ մօրս ձեր սուրբ եկեղեցւոյն. (Տօնակ.։)
Հանգստաւէտս է՝ որոց կարօտութեանն լցիչք են. (Վեցօր.։)
tomb.
cf. ՀԱՆԳՍՏԱՐԱՆ, որպէս գերեզման.
Փոյթ լիցի ձեզ շինել զյարկս հանգստոցացդ (այլ ձ. հանգստի սրբոցս)։ Առեալ թագաւորին փայտատ եւ բահ՝ հատանէր դիրս հանգստոցացն (կամ հանգստարանացն) սրբոցն. (Ագաթ.։)
repose, quiet, tranquillity, ease, convenience.
tranquil, imperturbable, peaceful, calm.
πραΰθυμος lenis animo. Որ հանդարտն է սրտիւ. անդորրամիտ. հլու. հեզ. անխռով ոգւով.
Լաւ է հանդարտասիրտն խոնարհութեամբ. (Առակ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
feast, public rejoicing;
procession, solemnity, religious ceremony;
pomp, show, display, gala, exhibition, parade, state;
scene, spectacle, show;
arena;
proof, argument, demonstration;
declaration, witness, testimony, evidence;
trial, experience, essay;
exercise, practice;
audit, examination, inspection, investigation;
deed, fact, act;
effects;
fight, assault, combat;
care, diligence;
bravery, great deeds;
account;
review (journal);
—դիսիւ, pompously, solemnly;
համաշխարհական —, exhibition;
— թաղման, burial, funeral obsequies;
— զօրաց, review, muster;
— յաղթանակի, triumphal rejoicings;
— թատրոնական, theatre, spectacle, play;
— առաքինութեան, brilliant action;
— լաւութեանց, shining qualities;
ի — մարտից, among combats;
— առնել, to pass in review, to make a diligent investigation, to examine;
to make a show or display of, to show off, to display, to expose to view, to put or set forth;
to turn to account, to improve;
to exercise, to practise;
— առնել զօրաց, ի —դիսի անցուցանել զզօրս, to review, to muster, to pass in review;
— համարոյ առնել, to examine, to register, to make a numbering or enumeration of;
— առնել քաջութեան, to prove, to signalize one's valour, to signalize oneself by prowess, gallantry, bravery;
— առնել զօրութեան, to use or exert one's power;
— առնել պերճութեան, գիտութեան, to make a show of one's science;
— առնել ի մաստութեան իւրոյ, to display one's wisdom;
— առնել հանճարոյ, to heighten, to set off, to enhance, to give zest to one's parts or talent, to show one's wit, to play the sprightly, ingenious or witty;
ի — ածել, to exhibit, to expose to view, to display, to show off;
to represent, to play, to act;
ի — անցանել, to compete, to rival, to vie with;
to appear;
ի — մտանել, to enter the lists;
to be ranked among;
ի — մատուցանել, to put to the trial, to the test, to prove;
զ— առնուլ, to examine, to prove, to know by experience.
• , ի հլ, «հրապարակային քննու-թիւն, ատեան, դատ, ապացոյց, տեսարան, հրապարակ, մրցարան, մրցանք, քաջագոր-ծութիւն, զօրահամար» ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. Ոսկ. «տօնախմբութիւն» Շար. Նար. Մագ. «պատմական ճառ, ատենաբանութիւն» Խոր. Յհ. կթ. Արծր. որից հանդիսանալ Ոսկ. փի-լիպ., յգ. հանդիսանի Մագ. մեծ են. էջ 28. հանդիսական Բ. մակ. դ. 19. հանոիսատես Ոսկ. բ. տիմ. և մտթ. ա. հանդիսաւոր Ոսկ. յհ. բ. 21. մեծահանդէս Տաղ. Գնձ. անհանդէս «չփորձուած, անպիտան» Փիլ. բազմահան-դէս Յճխ. Յհ. կթ. երկնահանդէս Շար. կան-խահանդէս Նար. խչ. հանդիսաարութիւն, արուեստահանդէս, ցուզահանդէս, աարա-հանդէս, զօրահանդէս, ցայգահանդէս (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. *handēs ձևից, որ աւանդուած չէ, ինչպէս նաև նրա համապատասխան զնդ. *handaesa-, բայց սրանց գոյութեան ապա-ցոյց են սանս. samdēça «պատուէր, լանձ-նարարութիւն» և զնդ. handaesayafiuha «ու-սուզանել, սովորեցնել»։ Իրանեան արմատն է dis «ցոյց տալ, սովորեցնել»=հիւս. պհլ. dysyd «ցոյց է տալիս» (տե՛ս Meillet MSL 17, 243), որի վրայ աւելացել է han-նա-խամասնիկը։-Հիւբշ. 179։
• ՆՀԲ իբր համայն տես, տեսիլ կամ հանումն ե տես, լծ, և յն. ἔνδειζις Windisch. 22 հան մասնիկով կազմուած. Lag. Urgesch. 526 սանս. samdēca, Müller, Kuhns und schleich. Btrg. 5, 383 diç արմատից. հմմտ. ծէս։ Տէրվ Մասիս 1881 մայ. 8 դէտ բառի հետ՝ արմատը դի, դիս=յն. ϑέασμε ϑεσπίζω Հիւբշ. Arm. Stud. 37 աւելի տրա-մադիր է բնիկ հայ ընդունելու։ Հիւնք. յն. ἔνϑεσις, ἔνδειζις «ցոյց»։ Müller WZKM 8, 187 զնդ. handaèsa=սանս. samdēça-։
• ԳՒՌ.-Սեբ. հանդ'էս ևն, փոխառեալ գրա-կանից։
ἕνδειξις, δοκίμιον, ἑπίδειξις probatio, experientia, argumentum. (իբր Համայն, Տես, տեսիլ, կամ հանումն ի տես. լծ. եւ յն. էնտիծիս ). Փորձ եւ քննութիւն ի տեսիլ բազմութեան. մանրազնին այցելութիւն ատենական. կամ Հրապարակաւ ատեան. դատ. հաւաստիք. ապացոյց. ցոյց. ցուցակութիւն. բացերեւութիւն. դիտողութիւն. համար տալն կամ առնուլն. թիւ համարոյ. գումար.
Հանդէս արդարութեան, կամ հաւատոյ, սիրոյ։ Բարւոք մտացն հանդէս առ աստուած։ Առաջի նորա արասցուք հանդէս սրտից մերոց։ Ի փորձութեան ի հանդիսի գտաւ հաւատարիմ։ Փոխատուի եւ փոխառուի ի մի վայր հասելոց հանդէս առնէ տէր.եւ այլն։
Որպէս δίκη judicium, forum.
Այսպէս ի կատարած հասուցանել զայսպիսի հանդէսս. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Մահուամբ կատարեսցի, եւ ինչք նորա լինիցի հանդիսին. (անդ. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ որպէս ἑπίσκεψις, ἑπισκοπή visitatio, inspectio.
Անցանէր ի հանդիսի անդ, ի քսանամենից եւ ի վեր։ Մտին ի հանդէս ըստ ազգաց իւրեանց։ Եղեն ի հանդիսէն իւրեանց քսան եւ երեք հազարք։ Հանդէս նոցա ըստ թուոյ ամենայն արուի։ Արարին հանդէս համարոյ։ Հանդէս արա՛ որդւոցն ղեւեայ։ Հանդէս արարին որդիքն բենիամենի։ Հանդէս արար դաւիթ զօրուն.եւ այլն։
Սոյնպէս եւ յայլ գիրս ասի.
Ցուցանել կամ տեսանել կամ առնուլ զհանդէս զօրութեան, բարերարութեան, փառաց. (Շ. մտթ.։ Եզնիկ.։ Սարգ.։)
Ածել ի հանդէս հարցափորձի. (Եւս. պտմ.։)
Ի հանդէս մատուցանել զչափս հաստատութեան. (Ոսկ. յհ.։)
Իւրաքանչիւր գործոց անձնիւր հանդէսք երեւեսցին. (Եզնիկ.։)
Հանդէս դոցա՝ այսինքն կալն ի դատաստանի առաջի տեառն. (Վրդն. թուոց.։)
Աներեւոյթ հոգին առցէ զիւր արդեանցն հանդէս. (Երզն. մտթ.։)
Գոյր եւ այլ հանդէսք յանդիմանութեան նորա իշխանական. (Նանայ.։)
Պէտք են գործոցն հանդիսից. նշանա՞ցն հանդէսք, եթէ առաքինութեանցն հաւաստիք. (Ոսկ. մտթ.։)
ՀԱՆԴԷՍ. θέα spectaculum. Տեսիլ. տեսարան. հրապարակ. ասպարէզ. մրցարան.
Ի վերայ ամենայն հանդիսի գեղեցկութեան նաւաց։ Կանայք որ դիմեալ գայք ի հանդիսի՝ յառա՛ջ մատիք. (Ես. ՟Բ. 16։ ՟Ի՟Է. 11։)
Առեալ զդոյս իւր՝ ընկէց ի հանդէսն. (Նոննոս.։)
Առաւել քան զհանդէսն լնուն զասպարիզացն տեղի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Զոր օրինակ ըմբշամարտ ոք իջանելով ի հանդէս՝ ըստ օրինի մարտուցեալ յաղթիցէ դէմ յանդիման. (Սարգ. յկ. ՟Ը։ Ի հանդէս ճգանց եւ մահու մտանել վասն քրիստոսի. Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
ՀԱՆԴԷՍ. ἁγών certamen, solemnes ludi ἇθλος labor certaminis. Մրցանք ի տեսարանի. ագոն. ճիգն. նահատակութիւն. փոյթ եւ ջան. տրութիւն քաջութեան. գործ երեւելի. մեծագործութիւն.
Ոչ ի փոքունս մեզ հանդէսս ճեպիլ պարտ է. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի սրբազանսն հանդէսս կոչելով զնուիրեալն. (Դիոն. եկեղ.։)
Զմտաւ ածելով եւ զոր ի հանդիսիցն այսոցիւ հիւսեալ պսակս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Կատարել զմարտիրոսական, կամ զվկայական հանդէսն. (ՃՃ.։)
Որք զհանդէսն մրցականին յերկրի կատարեալ. (Նար. ՟Ժ։)
Խոնարհեալ տեսանէր զհանդէս կուսանացն։ Որք զհանդէս նահատակութեան առ բռնաւորսն ցուցին. (Շար.։)
Անխտիր յայս միտս, եւ ի ՟Ա նշ. հային հետագայ ձեւք բանից յամենայն գիրս.
Որ ի հանդէս քո ճգնութեան։ Հանդիսիւք պատուիրանապահութեան։ Բազում հանդէսք համբերութեան պիտոյ են մեզ։ Կրօնաւորական հանդիսիւ փորձէ որպէս զոսկի ի բովս։ Ի հանդէս ճգանց։ Հանդէսք առաքինութեանց։ Ի հանդիսից բարեպաշտութեան։ Սուրբ եւ արդար վաստակոց հանդէսք.եւ այլն։
Դասակից եղեն հովիւքն հանդիսի վերնոցն. (Շար.։)
Ի ժողովս խրախութեան, եւ յուրախական հանդէսն. (Հին քեր.։)
Ուրախական երգոց եւ բանից միայն լինէին հանդէսք. (Լաստ.։)
Ի տօն հանդիսի մեծի գովեստի։ Զտօնախմբութեանն զհանդէս. (Նար. ՟Հ՟Ե։ Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Դասապետք դասուց հանդիսի ժողովոյս։ Վասն հանդիսի ժողովոյն ի մեծ տօնին. (Լմբ. համբ.։ Իգն.։)
ՀԱՆԴԷՍ. Հաւաքումն եւ առաջադրութիւն բանից. ճառ պատմական, եւ ճարտասանական.
Հանդէս է մեր ո՛չ զպատմութեանն ողջունաբանութիւնս գրել։ (Խոր.՟Ա. 8։)
Զգրօք հարցն եկեալ ըստ նախապատում նոցայն հանդիսի. (Յհ. կթ.։)
Յօգտակարն մեր փութասցուք պատմութեանցն հանդէս. (Արծր.։)
Ժողովեցից ի նոցանէ կաճ ի կարճոյ զախորժակս ձեր զբնաւից հանդէս. (Սամ. երէց.։)
Հասեալ ի բենազն աշտիճան ... բարւոք յարմարեսցես գովասանական հանդէս. (Պիտ.։)
cf. Ատենաբան.
agonotheta, gymnasiarch, agonistarch;
president or chief of a ceremony, assembly, combat, show;
*expositor, exhibiter.
ἁγωνοθέτης agonotheta, certaminum arbiter, auctor solemnitatis ἁθλοθέτης , ἁθλοθέτηρ munerarius certaminis. Որ դնէ կամ կարգէ զհանդէս մրցարանի. վերակացու մրցանաց, եւ պսակիչ մրցողաց. որ եւ Նահատակադիր. Ճգնադիր. մարտադիր.
Երկնաւոր հանդիսադիր (վկայից). (Շար.։ Լմբ. սղ.։)
Հանդիսադրին քրիստոսի եկեալ. (Դիոն. եկեղ.։)
Հանդիսադիր մերոյ մարտին՝ չէ ի ցեղէ հողեղինին. (Շ. եդես.։)
Ի հանդիսադրէն ոչ պսակեցան. (Խոսր.։)
Ցուցանէ միշտ զհանդիսադիրն հանդիսակից գոլ նոցին. (Երզն. մտթ.։)
Զմիտսն առ հանդիսադիրն աստուած հաստատէին. (ՃՃ.։)
Իսկ (Յհ. կթ.)
Հանդիսադիրք մարտիցն փախստեայք լինէին. իբր զօրագլուխք։
Լայնաբա, Գլխաւորն ի մէջ մրցողաց, եւ յորդորիչ կամ խրախուսիչ նահատակակցաց.
Հանդիսադիրն ամենեցուն ղեւոնդիէ սուրբ վարդապետն. (Շար.։)
Զկենակից ամուսին իմ, որ եղեւ հանդիսադիր ինձ այսմ երանաւոր կոչմանս. (ՃՃ.։)
solemn, pompous;
spectator, assistant.
θεορός spectator. Հանդիսատես. եկեալն ի տես հանդիսի մրցարանաց կամ խաղուց, կամ տօնախմբութեանց.
Խաղալիկս, եւ հանդիսականս յղէր. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 19։)
Զի զոր տօնէք դուք ժողովուրդ հանդիսական. (Շ. ոտ. բարձր.։)
եւ ἁθλητής certator, pugilus. Մրցօղն ի հանդիսի. մրցական. նահատակ.
Ի տեսարանի աշխարհիս կարգեաց կացոյց տէր հանդիսականս իւր անթուելիս։ Զկնի իւրոց հանդիսականաց գոչէր առ ինքն նմանութիւն. (Սարկ. քհ.։)
Եւ δημόσιος publicus եւ այլն. Որ ինչ անկ է հանդիսի. հանդիսաւոր. հրապարակական. ժողովական. ատենական.
Ի հանդիսական տօնիս։ Ի հանդիսական աւուրս։ Ի հանդիսական մարտի։ Հանդիսական մրցումն, կամ ատեան, հրապարակ, ասպարէս. (Տաղ.։ Լմբ.։ Գր. տղ.։ Երզն.։ Գանձ.։)
Արկին ի հանդիսական բանի։ Գրեալ առ նա հանդիսական նամակ. (ՃՃ.։)
companion in an assembly or solemnity;
companion in arms, fellow-soldier, comrade.
σύναθλος certaminis socius et adjutor եւ այլն. Կցորդ ո՛ր եւ է հանդիսի։ մարտակից. նահատակակից. Ճգնակից. եւ Գործակից. եւ Պարակից. տօնակից.
Հանդիսակից մաքուր մրցանաց նոցա։ Ցուցանէ միշտ զհանդիսադիրն հանդիսակից գոլ նոցին. (ՃՃ.։ Երզն. մտթ.։)
Սիրով հոգւոյն հանդիսակից լինել յաղօթս. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մաքրագործ բանիցն նոցա հանդիսակից գտանիլ, եւ մակացու. (Սարգ.։)
Հանդիսակից լինէր նոցա մինչեւ յաւուրս մեծի պասեքին. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Բարեխօ՛ս լերուք առ տէր հանդիսակից ձեր տօնողացս. (Շար.։)
Հրանիւթիցն ի հանդերձեալսն գտաւ հանդիսակից. (Կաղանկտ.։)
ՀԱՆԴԻՍԱԿԻՑ. ἁντίδικος adversarius in lite, litigans. Դիմախօս յատենի. դատախազ. ոսոխ.
Զոր ինչ առ յերկաքանչիւրոցն ոք հանդիսակցաց ասացեալ մակադրիցի. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Վասն սպանման միայն պարտ իցէ վկայել, եւ հանդիսակից լինել. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
to enter the lists, to fight, to wrestle, to vie with;
to labour hard, to strive, to endeavour, to try, to attempt;
to signalize or distinguish oneself, to render oneself illustrious, to be celebrated, renowned, to be made public with praise;
to show one's courage or mettle, to figure, to shine;
to assemble at a public festival or ceremony, to celebrate;
քաջայաղթ —, to make stupendous conquests, to do or work wonders;
յաղթող —, to remain victorious;
յաղթող — իրիք, to be victorious over, to be conqueror.
ἁθλέω, ἁθλεύω, ἁγωνίζομαι certo, certamen ineo եւ այլն. πειράζω enitor, studeo եւ այլն. Ի հանդէս մտանել մրցանաց. մրցիլ յասպարիսի. ճգնիլ. նահատակիլ.
Ըստ նոցին նմանապէս հանդիսանայ՝ առ բարւոք յաղթանակացն յոյս. (Դիոն. եկեղ.։)
Նախ նահատակեցաւ հայրն, զկնի հանդիսանան եւ մանկունքն. (Ածաբ. մակաբ.։)
Որք հանդիսացեալք խրախուսելով։ Արիաբար հանդիսեալք ի մարտի կամ ի մարտս պատերազմի։ Հանդիսացան ընդդէմ թշնամւոյն. (Շար. եւ այլն։)
Տեսանէք զսատանայ հանդիսացեալ, եւ դուք ոչ հանդիսանայք. (Մանդ. ՟Գ։)
ՀԱՆԴԻՍԱՆԱԼ. Առաքինանալ. անխոնջ բերիլ ի վաստակս. աշխատիլ. ջանալ. գուն գործել. փորձ փորձել. ճգնիլ. յառաջամիտ լինել. անվեհեր արկանել զանձն ի մէջ, եւ այլն.
Ըստ այսմ ասէ ուսման հանդիսացիք ի ճգունս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Հանդիսանալ ի բարի վարս, կամ ի բարեպաշտութեան վարս, ի պահել զպատուիրանս, կամ ի կեանս կենցաղօգուտս. ի բոլոր բարեկարգութիւնս կամ յոչ ախորժելիսն աստուծոյ, կամ ի տեսութիւն բանիս։ Հանդիսացայց ըստ կարուղութեան իմում։ Հանդիսացայց օրինակաւ իւիք յայտնի կացուցանել. (Յճխ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Նչ. եզեկ.։ Առ որս.։ Սարգ.։)
Կրկին հանդիսանայ զնոյն ճառել. (Ոսկ. հռ.։)
Վասն որոյ հանդիսանայի՝ վրիպեալ գտան։ Առաւել հանդիսասցի ըստ հաճոյից նորին խօսել, եւ ոչ սխալել. (Խոսր.։)
Զուր հանդիսանամ, եւ իրաւամբք պարտաւորիմ։ Նար. (՟Հ՟Ա։)
Այսպիսի վարուք հանդիսանան. (Յճխ.։)
Առաքեալքն աղօթիւք հանդիսացան։ Աղօթիւք եւ յիուս հանդիսանայր անկարօտն աղօթից. (Խոսր.։)
ՀԱՆԴԻՍԱՆԱԼ. Դիմել, հասանել, ժողովիլ ի հանդէս, ի պարակցութիւն, ի տօնակցութիւն.
Ուստի՞ արդեօք առեալ զնշան ճանապարհիդ՝ առ այսոսիկ հանդիսանայք սրբազան տեղիս. (ՃՃ.։)
Առ հրեշտակական բարեբաստութեանցն անցեալ հանդիսանայ. (Անյաղթ բարձր.։)
Հանդիսացեալք ընդ երկնայնոցն այսօր տօնեմք. (Շար.։)
Հանդիսացեալք ժողովուրդք. (Լմբ. ստիպ.։)
cf. Հանդիսադիր.
Գլուխ հանդիսի մրցանաց. հանդիսադիր.
Հանդիսապետ, յորում ասպարիսի նախ ինքն առաքինացաւ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Որոց հանդիսապետ եւ զօրագլուխ քրիստոս է. (Մաշտ.։)
in a procession, with pomp, gloriously.
Եւ զհրեշտակացն հանդիսապէս ընծայեալ բերեմք զկարգ. (Պտրգ.։)
Հանդիսապէս արժանի գտջիք մտանել յամբ իմանալ, եւ այլն. (Յհ. կթ.։)
Հանդիսապէս ճգնեցան. (Հ. կիլիկ.։)
fond of pomp, solemnity, display;
fond of shows, plays, public spectacles.
Առաքինասէր։ գնասէր.
Զհանդիսասիրացն զպարգեւս հանրականացն շնորհեալ. (Անյաղթ պորփ.։)
arena;
battle-field;
spectacle.
Ատեան հանդիսի. հանդիսարան. մրցարան. ասպարէզ.
Մինս է կարճ ճգնութեան եւ նահատակութեան հանդիսատեան. իսկ միւսն հաստատեալ տեղի պսակաց։ (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
spectator;
լինել, կալ, to be a —, present at, to assist;
—ք, the spectators, the audience;
the lookers on, the by-standers, the public.
θεορός, θεατής spectator δῆμος populus. Տեսօղ հանդիսի, մանաւանդ մրցանաց.
Տեսօղք ո՛չ մարդիկ, այլ հրեշտակք, հանդիսատեսք՝ հրեշտակապետք։ Զմիտս գումարելոց հանդիսատեսացն (յն. ամբոխին) հաճել։ Կամիցիս հանդիսատեսս գործոցդ։ Զմարդիկ կամիցիս նստուցանել հանդիսատես. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ եւ Ոսկ. մտթ.։ ՟Ա. 19։)
Յորում աստուած է հանդիսատես։ Յորդորէ թշնամին զհանդիսատեսն առ ի նորոգել զասպարէզն։ Տէր ինքնին կամի լինել հանդիսատես արդարոյն. (Իսիւք.։)
Արժա՛ն է ամենայն հանդիսատեսն իմաստնոց ... սմա հատուցանել մրցանակս. (Պիտ.։)
Հանդիսատեսս կուտէ նորա բարեացն. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
lists, arena;
court of justice;
gallery, saloon;
exhibition;
scene, spectacle.
ἁγωνιστήριον locus certaminis θέατρον theatrum, spectaculum βουλευτήριον praetorium, concio. Տեղի հանդիսի. ատեան. մրցարան. ասպարէս, տեսարան. տեսլարան. ժողովարան. խորհրդարան. ժողով.
Հանդիսարանացն իրաւանց։ Հանդիսարան քում յաղթանակի. (Նար. ՟Ա. ՟Հ՟Դ։)
Սիոնդ հին՝ հանդիսարան տեսանողաց։ Շար.։
Սիոն հանդիսարան սրբոց. (Վանակ. յոբ.։)
Մի՛ ոք արտաքս գտցի ի հանդիսարանէս. (Ոսկ. ի զաքէոս.։)
Ժողովեալ ամենայն իմաստնոց քաղաքին ի նշանաւոր տեղւոջ, եւ յովհաննէս եկն ի հանդիսարանն. (Վրք. ոսկ.։)
Առաջին արդ հանդիսարան լինիցի մեզ հասարակաց ամենեցուն ... դատել զայնոսիկ՝ որք յայլոց հանդիսարանացն փախչին. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Եթէ ածեալ ի հանդիսարանն՝ պարտապան իցէ, մահուամբ կատարեսցի։ Եթէ պարտապան ոք իցէ ի գաւառապետացն, հանդիսարանն առնէ զընտրութիւնն։ Ի հանդիսարանն մուծանելով, պատուհասիցէ զնա հանդիսարանն. (անդ. ՟Ժ՟Ա։)
ՀԱՆԴԻՍԱՐԱՆ. Ընդունարան եւ նպատակ խորհրդոյ մեծի կամ հանդիսի. եւ Հանդիսացուցիչ. հանդիսադիր.
Մարգարէից հանդիսարան, եւ գրաւական կենաց մարդկան՝ մարիամ աստուածամայր. (Շար.։)
Մարգարէից հանդիսարան, մարտիրոսաց պսակ (սուրբ խաչ). (Անյաղթ բարձր.։)
Հանդիսարանն նահատակաց, խրախոյսն համբերողաց. (Նար. մծբ.։)
exciting to war, warlike, martial.
εὑαγώνιος certaminum studiosus եւ ad certamen pertinens. Խրախուսիչ ի մրցումն. շարժօղ ի նահատակիլ.
Ձայն արար փողն (զ)հանդիսարար նուագն. (Պտմ. աղեքս.։)
Նորին հանդիսարար սքանչելագործութեամբք հասից ի հրաշափառ վիճակս. (Պիտ.։)
to solemnize, celebrate with pomp or display;
to signalize;
to count, to enumerate;
թատերախաղ —, to play, to act, to perform;
անպարտելի —, to render invincible.
Հանել ի հանդէս եւ ի փորձ մրցման. երեւելի առնել բազմութեան. երեւեցուցանել. եւ Հանդէս համարոյ առնել.
Հանդիսացուցանէ կրթել ի խաղացման եւ ի դադարման. (Պիտ.։)
Զի եւ զաշակերտս զչեւ եւս եղեալսն կատարեալս՝ հանդիսացոյց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Որ զօր ի մարտ հանդիսացուցանէ։ Զբնական սորա արդարութիւնս հանդիսացոյց առաջի աստուծոյ. (Լմբ. սղ.։)
Ի հանդիսացուցանել եւ համար առնել զօրացն արքունի։ Ի սկիզբն կենցաղոյս հանդիսացոյց յինքեան զդաւիթ ճշմարտեալ. (ՃՃ.։)
solemnization;
representation, performance.
pompous, solemn;
public;
combatant, athlete, champion.
εὕδημος, δημόσιος publicus εὑκλεής celebris եւ այլն. Հրապարակական. համաշխարհական. քաղաքական. դիմոսական. միաբանական. ատենական. հռչակաւոր. երեւելի. տօնախմբական.
Թագաւորն ի մէջ անցեալ հանդիսաւոր աղօթիւք. (Աբր. մամիկ.։)
Զարդարումն քաղաքավարութեան, հանդիսաւոր գործք. (Արիստ. աշխ.։)
Ի հին պատմութեան, եւ ի խօսս հանդիսաւորս. (Փիլ. բագն.։)
Իբր ի հանդիսաւոր ատենի դատաստան արարից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։)
Տօնախմբութեամբ, եւ հանդիսաւոր կացրդիւք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
Հանդիսաւոր տօնախմբութեամբ. (Շ. թղթ.։)
Հանդիսաւոր եւ հռչակելի չարութիւն. (Երզն. լս.։)
Զհանգամանս չարին խափուցանել հանդիսաւոր յառաջադիմութեամբ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ. որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
Եղիցի պայծառ հանդիսաւորն՝ ոչ յորժամ մարտնչին, այլ յորժամ մարտուցեալ՝ ոչ լինի ըմբռնեալ։ Ոչ այնպէս զհանդիսաւորն՝ ձիթենւոյն պտուղ առնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
Ասպարէզ հռետորական հանդիսաւորաց. (Պիտ.։)
Տայ ի վանս սրբոց եւ հանդիսաւոր արանց. (Արծր.։)
Հանդիսաւորքն՝ զժուժկալն. (Սկեւռ. լմբ.։)
Մեծն եւ հանդիսաւոր ճգնաւորն բարսեղ՝ մականուամբ ճոնն կոչեցեալ. (Վրդն. յանթառամն.։)
Ճգանց եւ հանդիսաւոր աշխատութեանց։ Զմիտսն բարաւոք յօրինել, եւ հանդիսաւոր առաքինութեամբ առ աստուծոյ կացուցանել. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Զ։)
cf. Հանդիսանամ.
Հանդիսանալ. միաբանիլ. հանդէս առնել. եւ Փորձիւ յայտնի առնել.
Հանդիսաւորեալ խորհէին որոշել զանձինս ի կռապաշտութենէ. (Գանձ.։)
Տայր զցոյցն հանդիսաւորեալ ի գործոցն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
exercise, to prove oneself.
ՀԱՆԴԻՍԵԼ. ἁγωνίζομαι Ի հանդիսի ցուցանել, մրցիլ. փորձ առնել.
Ես եկի այսր հանդիսել ո՛չ զձիավարականն. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Հանճարեղ.
ՀԱՆՃԱՐԻՄԱՍՏ ՀԱՆՃԱՐԻՄԱՑ. Ուր գոյ իմաստ կամ իմացուած հանճարոյ. խորհրդաւոր. հանճարաւոր. հանճարեղ. խելացի, բարակ խելքի բան.
Հանճարիմաստ խոհականութեամբ, նախահոգակ խորհրդով. (Յհ. կթ.։)
Թողից եւ զայլսն ամենայն հանճարիմացն մեկնողութիւնս. (Սկեւռ. լմբ.։)
pantheist.
pantheism.
cf. Հաշուարան.
cf. Պտուղ մրտենւոյ.
• «մրտենու պտուղը» Վստկ. էջ 105, 120. որից հապալասենի, հապալասի Վստկ. 157, հապալսի Վստկ. 36 «մրտենի, vaccinium mуrtillus L» (Տիրացուեան, Con-tributo § 339)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ❇ა ապա, აა արա ռո՛ն»։-§. վ. Պալեան (Բիւր. 1898, 712) մեր հապճեպ բառից է դնում թրք. գւռ. կես. apa-cəp ձևը, որ միայն անէծքների մէջ է գոր-ծածւում. այսպէս՝ apəcəpa gelesin «հապ-ճեպի գաս» (ըստ իս շատ կասկածելի)։
• = Արաբ. ❇ [arabic word] habb-al-ās «հատ կամ պտուղ մուրտի». կազմուած է [arabic word] habb «ունդ» և [arabic word] as «մրտենի» բառե-րից (տե՛ս Steinschneider-ի հաւաքածոյի մէջ՝ WZкм 12, 2)։
• Ըստ ՆՀԲ հապալասն է «ազգ մա-նըր ձիթապտղոյ». ըստ Բախտամեանի «մոշ». ըստ ՀԲուս. § 1633 «մրտենի». ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. «canneber-ge, airelle, ռուս. кпюква»? Ուղիղ նշա-նակութիւնն է «մրտենի», ինչպէս ցոյց են տալիս 1. արաբերէն ձևը, 2. Սվեդիոյ գաւառականը, Յ. Վաստակաց զրոց վը-կայութիւնը։ Վերջինս (էջ 157) գլխի վերնագիր դնելով «Վասն հապալասե-աց», ամբողջ այդ գլխի մէջ խօսում է միայն մրտենու մասին։ «Ձիթապտուղ» իմաստը յառաջացել է սխալմամբ նրա-նից, որ Վստկ. 180 խօսելով ձիթապըտ-ղի տեսակների վրայ, ըստ մեծութեան բաժանում է երեք կարգի.-մանր (հա-պալասի չափ), միջակ (կասլայի չափ) և խոշոր. «Եւ պտուղքն ազգի ազգի են. մէկ՝ հապալսէ պտուղ և ինքնդ մանր լինի և վասն այնր իւրն հապալ ասեն,
• և մէկայլն՝ կասլապտուղ ասեն և այն՝ կասլայի պտղոյն է նման և յայն ձևն է. և մեևասն երկայն պտուղն է և ինքն է քան զամէնն լաւ և գէր»։-Ուղիղ մեկ-նեց ՀԲուս. անդ, որ կրկնում է Seidel, հրտր. Մխ. հեր. § 434։
• ԳՒՌ.-Սվեդ. հըմբmլուս «մրտենու պը-տուղը»։
Ազգ մանր ձիթապտղոյ։ Իսկ ՀԱՊԱԼԱՍԻ, կամ ՀԱՊԱԼՍԻ, ձիթենի՝ որ բերէ պտուղ մանր.
Հապալաս՝ մանր լինի. եւ վասն այն հապալաս ասեն զինքն։ Հապալաս վայրի։ Զհապալաս ի պարզուտ ածես, եւ զգինին այնով պարզես, լաւցնէ զգինին. (Վստկ. ստէպ։)
cf. Մրտենի.
Ազգ մանր ձիթապտղոյ։ Իսկ ՀԱՊԱԼԱՍԻ, կամ ՀԱՊԱԼՍԻ, ձիթենի՝ որ բերէ պտուղ մանր.
Հապալաս՝ մանր լինի. եւ վասն այն հապալաս ասեն զինքն։ Հապալաս վայրի։ Զհապալաս ի պարզուտ ածես, եւ զգինին այնով պարզես, լաւցնէ զգինին. (Վստկ. ստէպ։)
often, frequently, very often, again and again.
ripeness, maturity;
arrival, coming;
tax, duty, dues;
income, rent;
funds, annuity;
gift, offering;
ի — գալ, to arrive at maturity, to ripen, to grow ripe, to mature.
• , ի հլ. «ժամանում, հասնիլը» Դիոն. ածայ. Յհ. կթ. «հասունութիւն, կատարեալ աճում» Մխ. դտ. Մարթին. «տուրք, հարկ, բաժին» ՍԳր. (ըստ Մանանդեան, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 31 «ուղղակի հարկ, գլխահարկ և հողային եկամտային հարկ». իսկ ըստ Աւ-դալբէգեան, անդ 48-58 ընդհանրապէս «հարկ» և ո՛չ բնաւ «հողահարկ»)։ -Շատ գործածական և զանազան նշանակութիւննեն րով զարգացած արմատ է, որից կազմուած են՝ հասանել «հասնիլ, ժամանել. 2. փափա-գածը գտնել. 3. յարմար՝ պատշաճ գալ, վի-ճակիլ, բախտին այնպէս պատահիլ. 4. հաս-կանալ, իմանալ, վերահասու լինել. 5. հա-ռունանաւ. ևատարեալ աճիլ» ՍԳր. Սւս. քր։ Եզն. Եփր. ել. հասևառիկ «ոլիմպիական խա-ղերի մէջ պանկրատիոն մրցանակը» Եւս. քր. Սարկ. քհ. (տպ. Սոփերք Գ. 70), հասևխած «անյագաբար ուտելը» Վրք. հց. հասակ «տա-րիք, տիք, մարմնի երկարութիւնը» (հմմտ աշխ. հասած տղայ) ՍԳր. Եւս. պտմ. և քը. Ոսկ. եբր. Վեցօր. «ժամանակ» Ագաթ. հա-սակագեղ Վեցօր. հասակակից ՍԳր. հառա-կաչափ Բ. մակ. ե. 24. Ագաթ. բարեհասակ Բուզ. անհասակ «անչափահաս» Սմբ. դատ. էջ 131. հասուն Ա. մն. իզ. 9, Եզն. Ոսկ. մ. ա. 9. հասոմաս Եւագր. հասու ՍԳր. Կոչ. հասոյթ Մխ. դտ. թշուառահասոյց վիտ. կան-խահաս Երեմ. իդ. 2. երագահաս Բ. պետ. բ. 2. Փարպ. անհաս ՍԳր. Վեցօր. Ագաթ. տհաս Յոբ. իդ. 6. Ոսկ. յհ. բ. 19 (ասուած է մարդու համար). ձեռնհաս ՍԳր. Եզն. վերա-հառու Խռր. հասանողութիւն «մտքի ըմբոռ-նում» Եւագր. դիւրահասոյց Ագաթ. կարճա-հառ «խելքը կարճ» Ագաթ. վաղահասիկ Մծբ. վաղահասուկ Ես. իը. 4. Ովս. թ. 11. Եփր. ծն. էջ 29. հասառու, հասունութիւն, հասու-թաբեր (նոր բառեր), հասկանալ «հասու լի-նել, իմանալ, ըմբռնել» Շնորհ. Լմբ. Ոսկիփ. անհասկացող (նոր բառ) և այլն։
• = Բնիկ հայ բառ. յառաջանում է հնխ. ეk'-ձևից, որ ստորին ձայնդարձն է հնխ. enek'-nek'-enk'-«հասնիլ», նաև «կրել, տանիլ» արմատի. ցեղակիցներից հմմտ. սանս. aç. açnoti, náçati, nákšati «հասնիլ, ձեռնհաս լինել, գտնել, ժամանիլ, փափագածին հաս-նիլ», aça-«մաս, բաժին», naça-«փափագին հասնելը», զնդ. ašnaoiti, nasaiti «հասնում է, գտնում է», asa-«բաժին», յն. ἔν-εγϰ-εῖν «կրել», ποδ-ηνεϰές «մինչև ոտքերը հաս-նող» (իբրև ոտն հաս), ὄγϰος «բեռ», գոթ. ga-nah «կբաւէ», ga-nōhs «բաւական», հբռ. ga-nah «կբաւէ», ge-nuog «բաւական», հ. սաքս. gi-nog, հոլլ. ge-nocg, անգսք. ge-nԾՈ. նբգ. genug, անգլ. enough «բաւական» (Kluge 175), լտ. nanciscor, հյտ. nancio «գտնել, փափագին հասնիլ», հիռլ. do-icim «գալ», con-icim «կարենալ», air-icim «գըտ-նե», լիթ. nêšti «կրել, տանել», naštá «բեռ», nêščia «յղի», լեթթ. nest «կրել, տա-նել», nasta «բեռ», հսլ. nesti, ռուս. нecти «կրել, տանիլ» ևն (Walde 506, Boisacq 251, Pokorny 1, 128, Ernout-Meillet 620, Trau-tmann 198)։ Հայերէնի մէջ հնխ. nk՛-ձևը դարձել է նախ *անս-, որից ռնգականի ան-կումով (հմմտ. ամիս, միս և ուս) կամ ռըն գականը արմատից դուրս փոխադրելով և նախաձայն հ-ի յաւելումով՝ յառաջացել է հաս։-Հիւբշ. 464։
• ՆՀԲ հասակ=վրաց. հասակի։ Bot tich. Arica 33 և Lag. Urgesch. 340-341 հասանել, հասու, հասակ դնում է sac արմատից, որից նաև seculum։ Mül-ler. SWAW 42, 256 հասակ համարում է հսկայ բառի արմատը։ Տէրվ. Նախալ. 59 ասեղ, յեսան բառերի հետ հնխ. ak արմատից, որից նաև յն. ἡϰω, ἴϰνέομα «գալ, հասնիլ», ἀϰόνη «յեսան», լտ. acns «ասեղ»։ Նոյն, էջ 75 սրանց է կցում նաև հասկանալ, հասկ, որին լծորդ է դնում գոթ. ahs «հասկ» և հւտ. agna «հասկ»? Բոլորի մէջ էլ ս յառա-ջացած է sk-ից։ Մառ ЗВО 5, 320 պհլ. rasidan հոմանիշի հետ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Bugge KZ 32, 14, նոյնը նաև Mül ռից։ Մառ. ИАН 1918, 347 ս մասնի-կով հա արմատից, որ է սվան. lihe «հասնել»։
• ԳՒՌ.-Հճ. Սչ. հասնել, Ալշ. Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Մշ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. հաս-նիլ, Երև. Ննխ. հասնէլ, Զթ. հասնըլ, Սվեդ. հmսնիլ, Գոր. հոնէլ, Ղրբ. նի՛ հսնէլ (նի մասնիկով), Ագլ. հըսսա՛նիլ, Ջղ. խասանել, խասնել, Սլմ. Վն. խասնել, Մրղ. խասնէլ, Մկ. Ոզմ. խասնիլ. այս բոլորը ունին սովո-րական և ընդհանուր «հասնիլ» նշանակու-թիւնը. իսկ Սչ. հասընալ «հասունանալ», Հմշ. հասնուշ «պտուղի հասնել» (իսկ մարռռ ևն սովորական իմաստով՝ ժմնուշ).-2. Շմ. Տփ. հասկանալ, Գոր. Ղրբ. հսկա՛նալ, Ախս Կր. Մշ. հասկընալ, Ննխ. հասկընալ, հասքը-նալ. Ասլ. Պլ. Ռ. Սեբ. հասգընալ, Հճ. հաս-կmնօլ, Ագլ. հսկա՛նիլ, Սչ. հասգ'ընալ, Տիգ. հmսքնmլ, Զթ. հասգունօլ, հասգունոլ, Ջղ. խասկանալ, Մկ. խmսկmնալ, Մրղ. Սլմ. Վն. խասկնալ, Ոզմ. խօսկանալ. (Ղրբ. նշանա-կում է նաև «լսել». ինչ. Դրա անունը շատ ենք հասկացել, բայց իրան չենք տեսել. ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. իմանալ «հասկանալ. 2. Պլ. լսել»)։-Նոր բառեր են հասուկ, անհասուկ, ծիրանհասուկ, հասուի-րանք, հաս «ամուսնութիւնը թոյլատրելի», չհաս «ամուսնութիւնն անթոյլատրելի»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭახაკი հասակի, ახაკ ասակի «տարիք, հասակ, բարձրութիւն, մե-ծութիւն, չափահասութիւն» (հմմտ. Մտթ. զ. 27. Դա շեուձլոս շեձինեբադ հասակսա թըւս-սա ծղ'րթա երթ. յաւելուլ կարիցէ ի հասակ իւր կանգուն մի). Յასაკოვანი հասակովա-նի, ახაკოვანი ասակովանի «հասակաւոր. տարիքոտ, գեղահասակ», მოახაკე սոասակե «հասակակից», უჭახაკო ուհասակո, უასაკო ուասակո «փոքր, անչափահաս»։
• «տիւ», ունի միայն Բառ. երեմ. 172 -Թերևս պէտք է կարդալ «տիք», որով և միացնել հասակ բառին։
Արմատ Հասանելոյ, որպէս Հասանելն, հասունանալն.
Բուսանիցի, եւ եկեսցէ ի հաս. (Մխ. դտ.։)
Աճեն, եւ ի հաս գան որպէս զընկոյզ. (Մարթին.։)
ՀԱՍ. որպէս Ժամանելն, դարձ առ իրեարս. եւ ի վերայ գալն.
Զժամանակի շրջաբերութիւն որոշէ յառաջ ճանապարհաւ, եւ ժողովէ առ միմեանս հասիւք. (Դիոն. ածայ.։)
Զվրէժխնդրութիւն չարաց, եւ զհասս իրաւանց ցուցանել. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՍ. δόμα, εἱσφορά, ἁφαίρεμα donum, oblatio, demptio, separatio. Որ ինչ իրաւամբք հասանելի է կամ հասանէ, այսինքն ա՛նկ է ումեք, որպէս Զատուցեալ տուրք. եկամուտ. բաժին. բաժ. տասանորդ. նուիրելի աստուծոյ մասն.
Զամենայն հարկս հասի եւ մաքսի։ Որ ինչ այլ ինչ հաս՝ օրէն հարկի իցէ։ Հասք եւ օրէնք՝ որ այտի գային։ Հարկս եւ հասս։ Զհարկս կամ զհասն։ Յոյր ձեռաց առի հաս կամ կօշիկս եւ այլն։ Զտասանորդս որդւոցն իսրայէլի, զոր զատուցին տեառն հաս։ Հանիցէք ի հասից անտի տեառն։ Հաս ի նուէր տեառն։ Առցես զարծաթ հասին։ Զերի հասին.եւ այլն։
Մի՛ (ի կերակուրս) հաս եւ խած լինել. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
to eat greedily, to devour voraciously.
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
• «մի տեսակ փուշ է. թրք. տէմուր թիքէնի» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 1640։
• = Արաբ. [arabic word] hasak նոյն նշ. (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 81, որ նոյն-զէս մեկնում է թրք. տէմուր թիքէնի)։
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս. անդ։
ἠλικία aetas, robor. վր. հասա՛կի Չափ հասանելոյ տիոց յայսքան ամս. չափ աճման, կամ կենաց. տիք. ժամանակ. հասակը, տարիքը, արենք.
Ի տղայութեան, եւ յերիտասարդութեան, եւ ի ծերութեան. զի յայս երիս հասակս բաժանի մարդ. (Շ. բարձր.։)
Յիսուս զարգանայր իմաստութեամբ եւ հասակաւ։ Հասակ իմ ծերասցի։ Հասակ ծերութեան՝ կեանք անարատ։ Ծերացեալ հասակաւ։ Յայր կատարեալ. ի չափ հասակի կատարմանն քրիստոսի։ Եւ ոչ զհասակդ ձեր ծնեալ եւ սնուցեալ. եւ այլն։
Մինչեւ ի կատարումն հասակի մարմնոյն. (Շ. մտթ.։)
Վասն հասակի տղայութեան նորա։ Մատաղ հասակաւ. (Եւս. պտմ. եւ Եւս. քր.։)
Զանցեալ էին զհասակաւ վասն յերկար ծերութեանն. (Փիլ. իմաստն.։)
Երիտասարդ հասակաւ. (Մահ զքր.։)
Տղայ երեւեալ, եւ առ կատարելութիւն ի վեր ընթանայր աճմամբ հասակի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Վասն տխեղծ հասակի. (Ոսկ. եբր. ՟Ե։)
Նմանութեամբ ասի.
Սարմն հաստատի ի կատարեալ հասակի խոտոյ կամ փայտի. (Վեցօր. ՟Ե։)
Կամ որպէս Ժամանակ. չափ ժամանակի. աւուրք.
Ճանաչեն զկանաչազգեստ հասակն գարնայնոյն. (Ագաթ.։)
Տե՛ս եւ հայեա՛ց դու ո՛վ համբակ, որ յիմաստիցդ եղեր հասակ. (Կրպտ. ոտ.։)
ՀԱՍԱԿ. Մարդ՝ ունօղ զայսչափ տիս.
Կաթնաբոյծ հասակաց. այսինքն ստնդիաց տղայոց. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Առակացն գիրք զտղայական հասակն նախակրթէ. այսինքն զմանկունս եւ զպատանիս. (Նախ. ժող.։)
Ամենայն հասակ, կամ ի վերայ ամենայն հասակաց եւ այլն. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 37։ Ծն. ՟Է. 4։ Ամովս. ՟Ը. 8։)
Արանց եւ կանանց, եւ ամենայն հասակաց մարդկայնոցս. (ՃՃ.։)
Արանց եւ կանանց, եւ ամենայն չափոյ հասակի. (Պտրգ.։)
Վառէ ի վերայ յոբայ զհասակ կնոջն (այսինքն զկինն). (Իսիւք.։)
Յաւելուլ կարիցէ ի հասակ իւր կանգուն մի։ Կարճ էր հասակաւ. (Մտթ. ՟Զ. 27։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 3։)
Բարձր յոյժ հասակաւ. (Պիտ.։)
Վասն երկայնութեան հասակին. (Եւս. քր. ՟Բ)
Չափ հասակի սուրբ տիկնոջն. (Յհ. կթ.։)
Ոչինչ առողջ եթող ի հասակէն յոբայ. այսինքն ի բոլոր մարմնոյն. (Իսիւք.։)
Պսակաւ եւ ծիրանեօք զհասակ եւ զգագաթ զարդարեալ. (Սարկ. լուս.։)
Բազում եւ այլ են ազգ խոտոց, որ ոչ ունին ի ծայրս հասակաց իւրեանց սերմանս. (Վեցօր. ՟Ե։)
Լերկամարմին փոքր հասակաւն (լուք) իբր թեւօք իմն թռիչս արձակեն. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Վասն սակաւութեան գրոցն, զի չափ եւ հասակ առցէ գրոց, ի մի եդան. այսինքն քանակ մատենի երեւելի լիցի. (Նախ. ՟ժ՟բ. մարգ.։)
Իսկ (Ծն. ՟Է. 4.)
Ջնջեաց զամենայն հասակ՝ որ էր ի վերայ երեսաց երկրի. իմա՛ մարմին կանգուն. յն. յարութիւն ἁνάστημα erectio։
cf. Հասակագեղ.
Կա՛մ է բերօղն յինքեան զհասակաբեր ըստ բնութեան իւրոյ, եւ կամ Հասկաբեր.
Ամենայն ծառք մրգաբերք, եւ ծաղկաբերք, եւ տերեւաբերք, եւ հասակաբերք. (Ագաթ.։)
finely-shaped, tall.
Գեղեցիկ բարձրութեամբ կամ մեծութեամբ հասակի. վայելչահասակ.
Հասակագեղն փաղփեալ դիմօք՝ սքանչելի երեւին տեսութեամբ. (Պիտ.։)
Վերանան ելանեն հասակագեղ երկայնաձիգքն. (Վեցօր. ՟Բ։)
jesting, trifling, pleasantry, trick, facetiousness;
derision, mockery, sport;
cf. Խաղ;
jocose, waggish;
humorous, diverting, droll, comical;
ընդ —ս, pleasantly, jestingly, in jest;
humorously, jocosely;
թող անդր զ—դ, joking apart;
— առնել, to jest, to joke, to play the fool;
ասել ընդ —ս, to say jestingly, to cut jokes on;
այպն եւ — առնել, to laugh at, to mock, to jeer, to rally, to scoff at, to turn into ridicule;
այպն եւ — լինել, to be laughed at, to be the laughing-stock of.
• «Ուտի գաւառին յատուկ մի տե-սակ թռչուն» Խոր. աշխ. 610։
• ՆՀԲ միացնելով կատաբ բառին, յի-շում է «պրս. քէսէք (իմա [arabic word] ka-šak), որ է անծեղ, արաբ. ագագ և թրք. սաղսրղան»։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 700 և 1405) արաբ. գաթթա «կար-միր կաքաւ»։
• , ի-ա հլ. «խաղ, ծաղր, այպանք» Բրս. մրկ. Պիտառ. «ծաղրածու, միմոս, խեղկատակ» Բուզ. գ. 19. որից կատակել ՍԳր. կատականք ՍԳր. Ոսկ. Եբր. և յհ. կա-տակութիւն ՍԳր. Մծբ. Եփր. համաբ. 185-Բ. խեղկատակութիւն ՍԳր. Ոսկ. խաղակա-ա. 1. այպնակատակ լինել Բ. մակ. ժ. 34 հացկատակ Ոսկ. մ. ա. 4. ծաղրակատակ ԱԲ ևն։ Երևի նոյն բառն է կատիկ Կոստ. երզն. 93 (Ով խօսի բանք աղտեղի դէմ մի յարդարն կատիկով)։ Իսկ կատակ կերակը-րոց Յհ. կթ. 229 ուղղել կամակ կերակրոց՝ ըստ Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 18։-Նոր բառեր են կատակաբան, կատակախօս, կա-տակասէր, կատակերռու ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'ad-արմատից հմմտ. սանս. [other alphabet] gad, gadati «ասել, խօ-սիլ, անուանել, հաշուել», [other alphabet] gada, ga-da «խօսք, խօսակցութիւն», [other alphabet] gadga-da «կիսատ պռատ խօսիլ, թոթովել, կաևա-զել» ևն։
• ՆՀԲ քատակ «նման» բառից։ Տէրվիշ տե՛ս ծաղր և կատաղ բառերի տակ։ Հիւնք. կտակ բառից։ Վերի մեկնութիւ-նը տուաւ Liden, Arm. Shud. 72։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ. Յուշարձան 397 կատու և կատաղի բառերի հետ նգալլ. cad, արմոր. kann, հիռլ. cath «կռիւ, վէճ» ևն։ Ադոնց, Արուեստ Դիոն. քեր. CLIII պրս. [arabic word] kada «տուն» բառի հետ մեկնելու համար կատակերգութիւն = յն. ϰωμφδία բառը, որ հանւում է ϰώμη «գիւղ» բառից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913 341 հյ. խտիղ և թրք. qəǰəq, qədəila-maq ձևերի հետ։-Պատահական նմա-նութիւն ունի սանս. kautuka Νղთ «խաղ, կատակ, երգ, զուարճութիւն»։
• ԳՒՌ.-Մշ. կադագ։-Չգիտեմ թէ նոյն բա՞ռն է կալաք «կատակ» (Ներսէսովիչ, Բռ. լտ.-հյ. էջ 70ա), որ հնչւում է Սչ. գալլաք և որից ունինք նաև Սչ. գալաքչի «կատակող»։
origanum.
• «զուիրակ բոյսը, ուրց, origa-num vulgare L» (ըստ Տիրացուեան, Cont-ributo § 417) Գաղիան։
Անուն խոտոյ, որ ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս յն. որիգանոն. cf. ԶՈՒԻՐԱԿ. եւ ԴԱԶՁ։
compasses;
arch, vault;
— հիւսանց, mason's plummet, level.
• , ի-ա հլ. «հիւսնի մի գործիք է. մկրատ կամ աքցան և կամ եռանկիւնի քանոն» Փիլ. ժ. բան. «շրջանակ գծելու գործիք. տճկ. փէրկէլ» Եփր. ծն. էջ 4. «շէն-քի կամար» Արիստ. աշխ. Գէ. ես. որից կարակնեալ «կամարաձև պարզած» (սիրա-մարգի տտունի համար ասուած) Ոսկ. փի-լիպ. է. կարակնահատ «կարծես կարկինով զծուած ձևուած, իբր կլոր» Շիր. էջ 52. Կնիք հաւ. էջ 17. կարակնաձև Խոր. Զքր. կթ. Գնձ. կարակնանձնակ «կորաքամակ» Շիր. կա-րակնապէս «կըս-կլոր» ԱԲ. կարակնակերտ Մագ. Օրբել. կարակնակերտութիւն Մագ. ո-րովհետև բառիս ուղ. -հյց. ձևը գործածուած չէ, ուստի յայտնի չէ թէ արմատը կարա՞կն ձևն ունէր, թէ՞ կարակին։ ՆՀԲ և ՋԲ դրաձ են կարակն. ԱԲ դրած է կարակին, ինչպէս րնդունում է նաև Բագր. Քեր. զրգց. էջ 60։ Ուղիղ է միայն վերջինը, ինչպէս ցոյց են տալիս վրացին, յունարէնը, ինչպէս նաև հայ բառի երկրորդ ձևը՝ կարկին, ի-ա հլ. Ոսկ. ես. 264. Գէ. ես. Տոմար. որից էլ կազ-մուած են կարկնաբոլոր Եղիշ. ծն. կարկնա-ձև Զքր. կթ.։
• = Յն. ϰαρϰίνος «ունելի, դարբինի աք-ցան. 2. շրջանակ քաշելու կարկին» (որ և ϰίρϰινος «կարկին», լտ. circinus). որից ϰαυϰινόω «ծռիլ, կորանալ»։-Բառի առաջին իմաստն է «խեցգետին» և այս իմաստով ունինք կարկինոս. միւս նշանակութիւնները («ունելի» ևն) բխում են առաջինից՝ խեց-գետնի ճանկերի փոխաբերութեամբ։-Հիւբշ. 355։
• Ուռիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Պասմա-ճեան, Մասիս, 1893, 251 ակկադ. գար-գինա «կարկին» բառի հետ՝ իբր թու-րանեան։ Հիւբշ. 355 թէև ընդունում է վերի մեկնութիւնը, բայց կասկածով, որովհետև՝ հետևելով բառարաններին, արմատը դնում է կարակն, որ ձևով չի յարմարում յունականին։ Karst, Յու-շարձան 404 սումեր. gargina «քանոն» Բառես ձևի մատին խօսում են Վարդա-նեան ՀԱ 1922, 585 և Տաշեան ՀԱ zq2§ 62։
• ԳՒՌ.-Բլ. Վն. կարկին, Մշ. կարգին «ջա-ղացքի քարերի հաւասարութիւնը որոշող փայտը» (տե՛ս իմ Գւռ. բառ. էջ 557բ). ո-րից կարկինը գտնել Տ. «կործանիլ, քայքա-յուիլ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კარაკინი կարակինի «կար-կին» փոխառեալ է հայերէնից՝ ըստ Ղ. Ա-ղայեան, Աղբիւր 1889, էջ 6, յունարէնից՝ ըստ Չուբինով 594։ Ձևի նմանութիւնը մի-այն առաջինի կողմն է։
thick dirt or mire, mud, slough;
miry, muddy.
• ՆՀԲ «լծ. հյ. գայռ, գեռ, թրք. չօրագ, որպէս թէ «կարակուտ, տղմուտ» Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 341 թրք ❇ ︎ qara qum «սև աւազ» ձևից։
(լծ. հյ. Գայռ, գեռ. եւ թ. չօրագ. որպես թէ կարակուտ, տղմուտ). Ուր իցե գայռ սաստիկ կամ խմբեալ գումարեալ. ցիխ. ցխոտ. դէզ տղմոյ.
Վասն կարակում տղմին (ի խոր վիրապի ). (Ագաթ.։)
swan;
ձագ —ի, cygnet;
երգ —ի, the tuneful strains of the expiring swan.
cygnus.
• (ՆՀԲ և ՋԲ դրած են ո հլ. բայց կայ միայն սեռ.-ի) «պոր թռչունը» Ղևտ. ժա. 17, Կոչ. 98. Նոնն. Ճառընտ. գրուած է նաև կարափ Մեկն. ղևտ. էլ. արիստ. 86, 138, 95. Առաք. լծ. սահմ. 468 (ըստ վերջի-նիս՝ ոչխարի մեծութեամբ ձիւնասպիտակ թռչուն է Սևանայ լճում)։
• Pott BvS 4, 90 համեմատում է լիթ. oulbé «ևարապ» բառի հետ։ Նոյնը նաև Müiller BВ I 163։-Tomaschek, Deu-tsche Liter. 1883, 1254 համարում է կովկասեան բառ՝ կցելով վրաց. քար-քաբի «կարապ» բառին։ Հիւբշ. 458 իբր բնիկ հայ՝ կցում է լիթ. gulbé բառին կասկածով։ (Այս բառի հետ նոյն են յեթթ. gulbis, հպրուս. gulbis «կա-րապ». բայց թէ ամբողջը ի՛նչ խմբի է պատկանում՝ յայտնի չէ։ Trautmann 101 կցում է կաշուբ. kēlp, ռուս. kólpik, սլովենց. k s.up բառերի հետ՝ ընդհա-նուր սլաւական *külpi նախաձևին։ Ber-neker 322 միացնում է հսլ. golobi, ռուս. róлvбь «աղաւնի» բառերին և ռուս. голубой «կապոյտ» բառի միջո-
• ցով կցում է հպրուս. golimban «կա-պոյտ», լատ. fel, fellis «մաղձ», լիթ. gettas «դեղին» ևն ընտանիքին։ Առա-ջարկուած են նաև այլ համեմատութիւն-ներ (տե՛ս անդ), այնպէս որ բառի ծա-գումը դեռ որոշուած չէ)։ Հիւնք. լն. ϰάραβος «նաւ» բառից է հանում։ M, Riabinin, MSL 10, 13 իրար է կցում ռուս. кораблъ «նաւ», յն. ϰάραβος, լտ. carabus «խեցգետին» և հյ. կարապ ձևերը։
ԿԱՐԱՊ կամ ԿԱՐԱՓ. κύκνος cycnus, cygnus, olor. որ եւ ՓՈՐ, կամ ՊՈՐ. Թռչուն սպիտակ՝ որպես սագ մեծ, երկայնավիզ, ջրասէր, ախորժ ձայնիւ.
Յաղագս կարապին։ Նմանեցաւ կարապի։ Կարապն այն նկարեցաւ երկինս. (Նոննոս.։)
fore-runner, precursor;
out-rider;
guide;
precursory.
• . ի-ա հլ» «ռահահորդ, առաջ-նորդ, առաջից գնալով ճանապարհ բաց ա-նոր» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մ. բ. 9 (յատկապէս թագաւորների և կամ թագաւորական շքա-խմբի առաջնորդի համար ասուած). որից կարապետել Ոսկ. մ. ա. 10. Սեբեր. Եւս. քր. կարապետութիւն Յհ. կթ. Կանոն. կարապե-տական Մամբր. Գնձ. կարապետային Նար. նախակարապետ (նոր բառ)։
• ՆՀԲ լծ. կառապետ կամ կարաւանա-պետ։ Lag. Beitr. baktr. Lex. 41, 26 դնում է իբր հպրս. *kārapati-«գործա-պետ» (kar «գործել» և pati «պետ» բա-ռերից բարդուած)։ Տէրվ. Altarm. 14 և Նախալ. 69 իբր կառապետ՝ հանում է կառք բառից։ Հիւնքն. յն. χαρυβδίζω. «մխել ի ջուր, մխրճել», բային է կցում, իբր թէ կարապետ բառի բուն նշանա-կութիւնը լինէր «մկրտիչ»։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1896 ապրիլ (կողի վրայ) պհլ. ka-rapati։ Հիւբշ. 166 մերժում է համեմա-տել վերջինիս հետ, որ Lagarde-ի են-թադրութիւնն է։ Jensen, Hitt. u. Ar-men. էջ 122 դնում է հաթեան ինչ-որ grəbətwsə ձևի դէմ։ Մառ ЗВО 1924, 192 վրաց. tar-maϑ, սվան. ger-beϑ «Աստուած» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն իբր յատուկ ա-նուն՝ Կարապետ, Կարօ, Կարպիս, Կրպէ, Կրպօ ձևերով. որից կարապետիկ Մշ. «Եփ-րատից դուրս եկող մի ձուկ, որ և տաշեղ է կոչւում»։
πρόδρομος praecursor, praevius, praecedens, antecessor. (լծ. կառապետ, կամ կարաւանապետ) Հորդիչ ճանապարհի, իբրեւ առաջնորդ, եւ իբր յառաջընթաց սուրհանդակ. Նախընթաց. աւետաւոր. քարոզ. եւ առաւել սեպհականեալ անուն Յովհաննու մկրտչի. ճամբա բացօղ, կամ ցցնող.
Առաքեցեր կարապետս զօրու քոյ զպիծակն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Եկեսցե իբրեւ զկարապետ աղքտութիւն քո. (Առակ. ՟Ի՟Դ. 34.)
Ուր կարապետն մեր յիսուս եմուտ. (Եբր. ՟Զ. 20։)
Կարապետ կոչի քրիստոս տիեզերաց։ Կարապետ ասի եւ յովհաննէս երկնային կարապետին. (Եղիշ. մկրտ.։)
Յառաջնթաց կարապետ։ Կարապետ թագաւորին երկնաւորի։ Որպէս զարուսեակն ծագեալ ի յերկրի՝ եղեւ կարապետ արեգական արդարութեան։ Կարապետ կրկին իջման տեառն ի ստորին կողմ երկրի. (Շար.։)
Ընտրել արս առաքինիս, որ կարողք են լինել կարապետս աստուծոյ. (յն. մի բառ, θεόδρομος divins cursor ) եւ յառաքել յասորիս. (Ածազգ. ՟Բ։)
Արս իբրեւ հազար մի կարապետ առաջի իւր առաքեալ։ Կարապետքն հրաւիրեալ գագիկ եւ գուրգէն հասանէին. (Յհ. կթ.։)
առաքեաց զսուրբ հրեշտակն (զգաբրիէլ) իւր կարապետ. (Լմբ. իմ.։)
Կարապետ ուրախութեան. այսինքն աւետաւոր. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։ Պիտ.։)
Օրհնեալ ես փայտ սուրբգ կարապետ յառաջագոյնս երկնայնոյն ընթացեալ. (Անյաղթ բարձր.։)
Սա է կարապետ յաւուր գալստեան փրկչին. (Շար.։)
այսօր ցնծա՛ նշան յաղթօղ՝ փայտ փրկութեան, սատուածընկալ եւ ահարկու՝ մեծ կարապետ. (Սիւն. տաղ խչ.։)
Ընդե՞ր թողեալ զթագաւորն՝ի կարապետն հարեալ իցես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9. յն. քարոզ։)
Կարապետաց նեռինն՝ որդւոցն կորստեան. (Կաղանկտ.։)
caravan.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «ճամբորդների խումբ, չու. բանակ» Եղիշ. Խոր. Փարպ. գրուած է նաև կարևան Բուզ. ե. 2. Մաղաք. աբ. 49. լե-տին ձևեր են կարվան Տաթև. ձմ. ձդ. քաւ-վրայն, կարուան Վրդն. առ. 136. նոր բառ է կարաւանապետ։
• = Պհլ. [syriac word] karavān, kārvān, պրս. [arabic word] kārvān «կ-րաւան». փոխառու-թեամբ տարածուած է ուրիշ շատ լեզուների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] qayravan (Պա-մուս. թրք. թրգմ. Բ. 92), վրաց. ჭარავანი քարավանի, թրք. k arvan, kervan, kevran, ռուս. караванъ, լեհ. karawana (Berne-ker 501), ֆրանս. caravane, գերմ. Kara-vane (Kluge 243), սպան. caravana, ի-տալ. caravana, անգլ. caravan ևն։ Իրա-նեան բառի ծագումը յայտնի չէ. Müller WZKM 5, 354 նրա մէջ ուզում է տեսնել իրան. kā̄r «կռիւ, պատերազմ» բառը. հմմտ. հպրս. kāra-«բանակ», լիթ. kā̄ras, հսլ. ka-ra «եռիւ», գոթ. harjis «բանակ» (Horn § 834)։-Հիւբշ. 167։
• Schrōder, Thesaur. էջ 344 ժողովըր-դական ստուգաբանութեամբ մեկնում է «կարօղ վանելոյ».-Կարաւան՝ որ թուրքն քեարվան կասէ, Հայոց լեզու այ. ասելն սաքի՝ կարօղ վանելոյ, որ աշխարհօրէն կասեն ղարշու կենալոյ կարօղ (ակնարկելով այն ժամանակուայ վաճառականական կարաւանների կազ-մութիւնը, երբ զինուած՝ կռուելու պատ-
• րաստ ճամբորդում էին)։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որից յետոյ ՆՀԲ, Spiegel, Huzw. Gram. 187, 190, Müller ևն։
• ԳՒՌ.-Ագլ. կրա՛վան, Մկ. կարվան. միւս-ները նոր փոխառութեամբ քարվան, քէրվան ևն։ Նոր բառեր են՝ կարաւանկոտրուկ, կա-. րաւանկորուստ «լուսաստղ»։
(ռմկ. քէրվան, քէվրան. պ. քեարպան, քեարվան. իտ. քարօվանա). Խումբ եւ չու ուղեւորաց՝ բեռնաբարձ գրաստուք, բանակ ճանապարհորդաց, եւ զինուորական, եւ արքունի.
Քրիստոնէից՝ որ ի կարաւանին էին. (Փարպ.։ եւ Յհ. կթ.։ Արծր.։)
a sleeveless tunic;
an under waistcoat.
• , ի-ա հլ. «անթև կարճ զգեստ» Եղիշ. միանձ. 159. Վրք. հց. Ա. 162, Բ. 223. Վրք. սեղբ. 701-702 (յգ. գրծ. կողո-բաւք). ասւում է նաև կողովբիոնայ, կողո-բիոնայ Վրք. հց. Ա. 232։-Գործածուած է «գլխարկ» իմաստով և կոլոփ ձևով՝ Դռնռ. 250 «Մարկոսն զկոլոփն ի գետինն եզարկ և զմօրուսն ճողեաց»։
• = Յն. ϰολὸβον, ϰολοβή «անթև ու կարճ ներքնազգեստ». ծագում է ϰολοβόω «կրր-ճատել, կարճացնել» բայից. յունարէնից են փոխառեալ նաև լտ. colobium, իտալ. co lobo, ֆր. colobe, ասոր. [syriac word] ︎ qolo-biaz (Brockelm. Lex. syr. 322բ), բոլորն էլ «կրօնաւորի կարճ զգեստ» նշանակու-թեամբ։-Հիւբշ. 359։
Բառ յն. գօլօ՛վիօն (որ է կրճատ. կարճիկ) κολόβιον subucula. Զգեստ կարճ, կամ առնց թեզանեաց. վերարկու անթեւ. փիլոն.
Կողոբս ամարանի, եւ թեզանաւորս ձմերանի. (Եղիշ. միանձն.։)
Յորժամ զպատարագն մատուցանէր, գենոյր զկողոբս առաքելոյն յակոբայ. եւ զվիճակաւորսն այնպէս յարդարէր ի խորհրդածութեանն պաշտօն կողբս զգենուլ. (Վրք. սեղբ.։)
spoils, plunder, booty, pillage, sack, robbery;
spoiled, destitute;
մերկ — կացուցանել զոք ի հանդերձից՝ յիշխանութենէ ի զինուց, to despoil of one's clothes, of one's authority, to disarm, to strip off.
• , ո, ի հլ. «թալան, լափշտա-կուած և աւար առնուած բաները» Ա. մակ. դ. 23, ժ. 27. Եփր. ել. էջ 154 և նին. Եւս. պատմ. Եւագր. «մեռելի թողած իրերը» Կա-նոն. «կողոպտուած, թափուր» Բ. մակ. թ. 16. Ագաթ. որից կողոպտել «յափշտակել, աւա-րել» ՍԳր. Վեցօր. Փարպ. «դիակը քայքա-յուիլ, փտիլ» (այս իմաստը չունի ՆՀԲ) Բուզ. 49, 184 (Նեխեցան մարմինք նոցա և կողոպտեցան և յաղկեցան, քակեցան, լու-ծան. Մինչև կողոպտեցաւ ամենայն մար-մինք դիոցն). կողոպտիչ Եզեկ. լթ. 10. Ոսկ ևս. կողոպտած Ես. խթ. 24. դիակողոպուտ Եւս. պտմ. դիւրակողոպուտ Ոսկ. յհ. բ. 7. դժուարակողոպուտ Ոսկ. յհ. բ. 7. գանձա-կողոպուտ Ոսկ. յհ. թ. 12 ևն։
• ՆՀԲ լծ. յն. ϰλεπτον, σxυλεύω «ևռ. ղոպտել», թրք. քելէփիր «շատ էժան գնուած բան», հյ. կապուտ, լտ. cap. tum։ Pictet 2, 47 կով բառից է կար-ծում։ Տէրվ. Altarm. 105 նոյն ընդ ճո-ղոպրել և սանս. ud-grabh։ Müller, Arm VI և Bugge KZ 32, 63 յն. ❇λυτή, ϰλεπτω, լատ. clepo «ծածուկ գո-ղանալ», գոթ. hlifa, hliftus, հպրուս. au-klipts «փոխ տալ» բառերին ցեղա-կից։ (Մերժում է Pedersen KZ 39. 378, որի հետ համաձայն է նաև Walde 169)։ Հիւնք. յն. ϰλέπτω Մ. Ս. Դաւիթ. Բէկ, Յուշարձ. 397 կեղ, կեղեքել և ծոյլ բառերի հետ՝ իռլ. čol, գալլ. čwL հբրըտ. caul «մեղք, յանցանք»։
• ԳՒՌ.-Կր. կօղօպուտ. Ալմ. կ'ողրպուտ. Բլ. կօղօբուղ, Մկ. կուղրպիւտ, Երև. Տփ. կօղօպուրտ, Խրբ. գօղօբուրդ՝, Զթ. գօղօ-բույդ. գօղօբուրդ կամ գուղբույդ, գուղբուրդ, Մշ. կօղօվուրդ՝, բոլորն էլ նշանակում են «մեռելի թողած զգեստները՝ որոնք քահա-նային են տրւում»։
Վարձս կողոպտոյ նա ոչ առ. (Եփր. ել.։)
κλέπτον, ληστεία furtum, latrocinium σκῦλον , λάφυρον, -ρα spolium, praeda. (լծ. յն գլէ՛բդօն. եւ թ. քէլէփիւր. որպէս եւ Կապուտ. լծ. լտ. գա՛բդում) Յափշտակեալ ինչք, որպէս դողօնք, եւ իրք մնացեալք յաւարէ, կամ ի մեռելոյ. որպէս իրաւունք եկեղեցւոյ. եւ Կողոպտելն, իլն. կողոպուրտ, թալան, սօյում.
Վասն կողոպտից իւրոց, եւ վասն այլոց ժպրհութեանց իւրոց դատեցաւ։ Վասն կողոպտիցն՝ զոր ժպրհէր եւ առնէր. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 18։)
ԿՈՂՈՊՈՒՏ. ա. որպէս Կողոպտեալ, մերկացեալ. մերկ. թափուր. թալլըւած. սօյկուն.
Մերկ եւ կողոպուտ եւս ի հանդերձիցն զթագաւորն կացուցանէր. (Ագաթ.։)
Ի կրկին նշ. բերի ասելն.
Եղեւ թիւ սպանելոցն ՟ռպ. թո՛ղ զբազում վիրաւորս, եւ զկողոպուտն, եւ զձերբակալսն. (Արծր. ՟Գ. 4։)
basket, pannier, frail, hamper.
• , ո հլ. «ճիւղերից հիւսած քաղ-յակ» Դ. թագ. ժ. 17, Երեմ. իդ. 1, 2. Փիլ. ևլ. «խմորի փոքր գնդիկ» Մագ. թղ. 157. նոյնը նաև կողոփ Օր. իզ. 2, 4. Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 73. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 32. կողոբ Օրբել. էջ 193։
• = Ասորական անծանօթ մի բարբառից փոխառեալ. հմմտ. երր. [hebrew word] kəluա «պտուղի կողով. 2. թռչունի վանդակ» (եր-կուսի ընդհանուր գաղափարն է «հիւսել, հիւսուածք»), նեբր. [hebrew word] kəlībā «կո-ղով», ասոր. [syriac word] kulbašā, եթովպ. [hebrew word] karabo «կողով», արաբ. [arabic word] qilf «կո-ռով, զամբիւղ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 829). խպտ. glèb «ցռկակապ», նասոր. ❇ kulb «կուժ»։ Սեմականներից է փոխառեալ յետնաբար նաև յն. ϰλωβός, κω-βός, ϰλοβός «թռչունի վանդակ» (Boisacq 473)։-Աճ.
• նախ Աւգերեան, Բացատրը. չփ. և կշռ. էջ 116 համեմատեց եբր. քէլուվ բառի հետ։ ՆՀԲ վրաց. կոլոփի։ Տէրվ. Altarm 18 լտ. corbis «կողով», բայց 106 գրա-ւել բառի հետ՝ սանս. grha. Bittner WZKM 15, 410 լտ. corbis «կողով»? Հիւնք. յն. ϰάλαϑος «կողով» բառից։ Scheftelowitz BВ 28 (1904), 152 յն. ϰόλτος «ծոց», գոթ. hwilftri «դագաղ» իսկ էջ 308 հհիւս. kolla «պտուկ», kollr «գլուխ», հսլ. glava «գլուխ» ևն։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գալլ. cawell, կորն. cawal, հբրըտ. cauell. սաքս. čawl, caul «կողով», յն. ϰαυλός, լտ. caulis «ցօղուն»։
• Տիգ. գօվօղ, Սլմ. կողող։
ԿՈՂՈՎ κάρταλλος cartallus, canistrum եւ κόφινος corbis, qualus . որ գրի եւ ԿՈՂՈՓ. վր. կոլոփի. Աման մրգաց եւ բանջարոց՝ հիւսեալ ի կողերաց, այսինքն՝ ի ճիւղոց, կամ ի պրտուոյ եւ կամ ի տերեւոց արմաւոյ. սապատ. զամբիւղ.
ըստ (Հին բռ.)
կողով, քաղելակ սէփէթ, քուֆֆէդ։
Եդին զգլուխս նոց ի կողովս. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 17։)
Եցոյց ինձ տէր երկուս կողովս թզոյ, եւ կողովն երկրորդ անտահամ թզոյ. (Երեմ. ՟Ի՟Դ. 1. 2։)
branch, bough.
• , ր հլ. (յգ. կողերս) «ճիւղ, ոստ» Ղևտ. իգ. 40. Վեցօր. 94. Խոր. վրդվռ. Վրդն. ծն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gol-ձևից. հմմա-հսլ. goli «ճիւղ», ռուս. голья «ճիւղ», ուկը. b'il'á «ոստ», չեխ. hül «ցուպ, գաւազան», լեհ. golina «տերևազուրկ ճիւղ»։ Թէև հա-յերէն բառը ր բուն է, իսկ սլաւը ի բուն, բայց երկուսը միասին կարող են գալ միև-նոյն 7/ բնից. իրօք n բնի աճականն է ներկայացնում թերևս հսլ. galgzi, ուկր. há-tuz, չեխ. haluz, լեհ. galaz «ճիւղ, ոստ»։ Բների տարբերութեան համար հմմտ. սանս. Lákti-, լիթ. nakti-և յն. νυϰιωρ, սանս (յգ. գրծ). naktábhis,-սանս. ásthi, asth-nás, յն. ὄσ ραϰον, -սանս. sákthi, sakth-hás, հյ. ազդր։ Դժբախտաբար նոյն արմա-տը ուրիշ լեզուներում պահուած չէ (Berne-ter, էջ 292, 326, Pokorny 1, 640)։
• Եազրըճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 կողք և կողր կցում է սանս. valka, val-kala բառերին։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուա︎ Meillet MSL 11, 185։-Patru-bány, Բանաս. 1903, 117 հանում է հնխ. kola «ծառ» արմատից, իբր ւն. ϰλωνός «ճիւղ», գերմ. Holz «փայտ» ևն։ Scheftelowitz BВ 28, 295 և 304 հսլ. kolū «ցից», յն. ϰαλον «փայտ», Pedersen KZ 40, 211 մերժում է այս մեկնութիւնը և հաստատում Meillet-ի մեկնութիւնը։
κάλλυντρον (որ եւ աւել. եւ զարդ) Ճիւղք. ոստք. ճղեր.
կողերս յարմաւենեաց. (Ղեւտ. ՟իգ. 40։ Խոր. վրդվռ.։)
Կողամայր (լողակն) որովայնս ոչ ունելով, բայց միայն գլուխս, եւ մերկ կողերս. (Վրդն. ծն.։)
astragal;
door-post, side-post, jamb;
joint, articulation;
ankle-bone;
knuckle-bones (for play);
— վրացի, hellebore;
դար եւ — խաղալ, to play at cross & pile, or head & tail.
• . ընդարձակ զարգացում կրած ար-մատ. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «ջարդել, կտրտել». այս իմաստով է կազ-մուած *կոճել բայը, որ առանձին աւան-դուած չէ հին մատենագրութեան մէջ, բայց կայ նրա կրկնականը կոշկոճել (փխ. *կոճկոճել), ինչպէս և մի քանի աճած ձև. վեր, որոնք են՝ կոճոպել, կոճոտանալ, կո-ճոտիլ, կոճկցել։ Սրանց վրայ տե՛ս իւրա-քանչիւրն առանձին։ Ունինք նաև *կոճիկ «ծեծելու գործիք», նորագիւտ բառ, որ գրծ. կոճկամբ ձևով մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Վրք. և վկ. Բ. 251 (Կոճկամբն իւրեանց անողորմ ծեծէին զբերան նորա)։ Այս առաջին իմաստից բխում են յաջորդա-բար՝ 2 «ճեւռերր կտրտուած ծառի բուն» կամ սրանից յառաջացած «կաղամբի կոթ, կոչան». այս նշանակութիւնը՝ որ անյայտ է բառարաններին, մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Յաւսմ. մըտ. 4 «Ջայնքան աւուր-սըն ոչինչ ճաշակեալ, բայց յամէն կիրա-կէի ուտէր կոճ մի կաղամբի». որից ո մաս-նիկով՝ կոճղ (ղ հլ. սեռ. կոճեղ) «ծառի բուն» Գէ. ես. «փայտի խոշոր կտոր» Ագաթ. «բանտարկեալների ոտքը պնդելու մեծ գե-րան» Յոբ լգ. 11. գծ. ժզ. 24, Եւս. պտմ. և քր. «մարդու իրան» Մարթին. կոճակ «փայ-տի մեծ կտոր» Յայսմ. «մեղուի փեթակ» Վստկ. 192. Սմբ. դատ. 152. 3. «Գեռան». այս իմաստով գործածուած է կոճ բառը Եզեկ. խա. 2, 3. «Խոյակք կոճոց դրանն կամ մտից»։ ՆՀԲ այս բառը հասևանում է «կոզակ կամ կողմանոց շի-նուածոյ որ բոլորովին սխալ է», ՋԲ մեկ-նում է «դրանդի», որ ստոյգ է։ Կոճ՝ որ ընդ-հանրապէս նշանակում է «գերան», տո-նուած է այստեղ յատուկ առումով և նշա-նակում է այն երկու գերանները՝ որոնք դռան աջ ու ձախ բարաւորներն են կազմում. Այս բանը ցոյց է տալիս յոյն բնագիրը՝ որ վերոյիշեալ տեղն ունի ἔπωμίς «դռան բա-րաւոր, montant d'une porte»։ Նոյնն են հաստատում նաև հին մեկնիչները. այսպէս՝ Նչ. եզեկ. մեկնում է. «Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ. (դարձեակ նորագիւտ բառը նշանակում է «գերան». հմմտ. դար-ձեկ Խրբ. «տանիքի հիմնական գերանների վրայ՝ նրանց հակառակ շարքով շարուած փոքր գերանները»). խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսկոյս և յայնկոյս, ապա զդրանդիքն դնեն»։ Ըստ Թորամա-նեանի (անձնական) վերոյիշեալ կոճը նշա-նակում է «դռան երկու կողքի սիւները՝ ո-րոնք գլխից միացած են շրջանակով և շէն-քի մարմնից մի քիչ դուրս են ընկած»։ 4. «Մարմի վրայ դուրս ցցուած ոսկրա-«ոտքի թաթից մի քիչ բարձր՝ երկու կողմից դուրս ցցուած ոսկորները» Վրք. հց. Բ. 381 «մատերի յօդերը» Ճառընտ. Պտմ. մծբ. 61. «վէգ» Պտմ. աղէքս. կոճակ «ոտքի կոճ» Ոսկիփ. որից կոճկոճել Վրք. և վկ. Ա. 195, որ մի քիչ վերևը կոչւում է կոճ կոճ լուծա-նել։ 5. «Գնտաձև ուռուցքներ կամ մասեր՝ բոյ-ռերի վրայ». որից կոճակ «բոյսի ակնուռ ծիլերի ուռեցքը կամ աչքը» Վստկ. 24. կոճ-ղէզ (որ և կոճղիզ, կոճողէզ, կոճողիզ) «բոյ-սերի տակի սոխը» Գաղիան. կոն վրացի կամ վրացի կոճ «եղեբորոս բոյսը, hellebo-τus» Բժշ. (անունը առնուած է բոյսի ար-մատի մօտ ցցուած կոճերից. հմմտ. թրք. doquz depeli, որ բուն նշանակում է «ինը գագաթով»). տարազ վրացի կոճակի «ա-ղարիկոն» Գաղիան. կոճապղպեղ «զէնճէ-ֆիլ բոյսը» Բժշ։ 6. «Նման փոքրիկ գնտաձև իրեր», որից կոնակ «զգեստի կամ ձիու սանձի կոճակ» Լմբ. զքր. կոճկէն Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կամ կոճկենիկ Վանակ. ուրխ. «կոճակներով զար-դարուած (զգեստ)» (Հացունի, Պատմ. տրզ. 140 կոճկէն հասկանում է «մինչև ոտքի կոճերը հասնող (=պճղնաւոր)», ըստ որում յոյն բնագիրը Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կոնկէն բառի դէմ ունի ϰορπωτός «մինչև ռաստա-կըն իջնող հագուստ»)։ Իմաստի նման զարգացում են սուր տա-լիս լտ. truncus «կտրտուած, խեղաթիւ-րուած. 2. ծառի բուն. 3. սիւն. 4. մարդու իրան», յն. ἀστράγαλος «ողնաշար, գար-շապար, վէգ, մի տեսակ սիւնազարդ, մի տեսակ բոյս», գւռ. կոնդ «ծառի ճիւղ, գե-րան, կոճղէզաւոր բոյսերի տակի գլուխը»։
• Klaproth, As. polygl. 102 կոճակ= պրս. goz։ ՆՀԲ լծ. կոճղ, կոզակ։ Հիւնք. կոճ հանում է կուճ բառից։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին պրս. ❇ kož «արմատ ծառոց», [arabic word] gōzak «ոտ-քի կոճ», որից քրդ. guzek, զազա. φč-zéke «ոտքի ոսկոր». kuzek a link «ոտ-քի կոճ»։ Karst, Յուշարձան 414 կո-նաև բառին է կցում մոնգոլ. tobzi «կո-ճակ» ևն։
• ԳՒՌ.-1. Վն. կոճ, Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Տփ. կօճ, Ալշ. Մշ. կօջ, Խրբ. գօջ, Մկ. Ոզմ. կուճ «կոճ, գերան». նոյն բառն է զանա-զան առումներով՝ Ախց. կօճ «միս ծեծելու տախտակ», Հմշ. գէօջ «կոճղ», Խրբ. գօջ «հաստ փայտ», Խտջ. «շէնքի քիւ», Ղրբ. «ցորենի հասկի ծունկերը», Երև. Ղրբ. Մշ. «թելի կոճ, գլանիկ», Ջղ. կոճ «բթամատի առաջին յօդը. 2. համեմ», Սլմ. կոճ և Մրղ. կուին «կորիզ», Մրղ. կուիճ՝ նաև «ծնկան գլուխը», Ննխ. գօջ «վէգ»։-2. Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Գոր. Ղրբ. Վն. Տփ. կօճակ, Ալշ Մշ. կօջագ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գօջագ, Տիգ. գօջmգ, Մկ. Ոզմ. կուճակ, Ասլ. գէօ-ջագ, գէօջայ, Ագլ. կէ՛ճmկ, Զթ. գուջօգ, գու-ջոգ, Սվեդ. գուջիւգ, բոլորն էլ «զգեստի ևն կոճակ», իսկ Ոզմ. Զթ. նաև «կոկոն»։-3, Վն. կօճկել, Ախց. Կր. կօճկէլ, Գոր. Ղրբ. կօ՛ճկէլ, կուճա՛կէլ, կօ՛ժկէլ, Տփ. կօ՛ճկիլ, Երև. կօշկէլ, Մկ. Ոզմ. կուճկիլ, Զթ. Սվեդ. զուջգիլ, Ննխ. գօշգէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. գօժգէլ, Խրբ. գօժգիլ, Ասլ. գէօժգէլ, Ագլ. կճm'կիլ, բոլորն էլ «զգեստի ևն կոճակները անց կաց-նել»։--4. Մշ. կօջղէզ, Ոզմ. կուջուղա «կոճ-ղէզ».-5. Ախց. կօճիկ «մատների յօդերի ոսկորները», Սեբ. գօջիգ «ոտքի կոճ», Հմշ. «ոտքի և ձեռքի կոճ, բուն»։ Նոր բառեր են կոճել «կոճիկներով խմորը շաղուել», ան-կոճակ, կոճակամայր, կոճակներաւոր, կո-ճահար, կոճկուիլ, կոճկոտիլ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კოჭი կոճի «տղայոց խաղի վէգ, ոտքի կոճ, գարշապար, գերան, հե-ծան, ծունկերը բռնած մի տեսակ պար (присядка)», յოკვა կոճվա «ծունկերը բըռ-նելով պարել», კოჭა կոճա «կոճապղպեղ. gingembre». ვვითელი კოჭა ղ' վիթելի կոճա «կոճապղպեղ, հյ. դեղին կոճ», კოჭაკი կոճակի «կեռ», ճանկ», լազ. կոճի, կոնճի «ոտքի կոճ», թուշ. կոճ «կոճապղպեղ», քրդ. [arabic word] koč «ծառի կոճղ, արմատ, փայտի մեծ կտոր» (Justi, Dict. Kurde, էջ 346. իսկ անդ՝ էջ 80 piš̌koz «զգեստի կամ ծաղկի կոճակ» կասկածելի է համեմատել հյ. կոճակ բա-ռի հետ, ինչպէս անում է Justi, վերլուծելով piš «առջևը»+ հյ. կոճակ). թրք. գւռ. Եւդ. ❇, [arabic word] gōjāg «ծառի կոճակ, կոկոն» (Յուշարձան 330 ա և Բիւր. 1899, 798), գւռ. թրք. և յն. Ատն. gōjeg «ցորենը հողի տակ արմատներ ձգելը» (Արևելք 1888 նոյ. 8-9), թթր. (Տոբոլսկի բարբառով) [arabic word] kučuk «ծառի կոճակները» (Будaговъ 2, 146), ն. ասոր. kocá «կորիզ (=գւռ. կոն)», հարա-ւային Ռուսիոյ գնչ. kučak «զգեստի կոճակ» (անձամբ քաղած եմ այս բառը Ռոստովի գնչուներից)։-Հայերէնից փոխառեալ եմ կարծում նաև թրք. [arabic word] qopča «զգեստի եոճակ», [arabic word] qopčalə «կոճակաւոր», [arabic word] qopčalamaq «կոճկել», ո-րոնք չեն կարող բացատրուիլ թուրքական արմատներով և որոնց դէմ Будaговъ 2, 68 չի տալիս որևէ թաթարական ձև. (բուն թուրքերէն բառն է [arabic word] duyme «կոճակ») Թուրքերէնի միջոցով բառը անցել է արե վելեան Եւրոպայի զանազան լեզուներին, ինչ. ալբան. kopše, komtše, ռում. copee, հունգ. kapocs, բուլգար. kopca, սերբ. kópca, սլ. kgpca նոյն նշ. (Berneker 564)։ Ուտ. qoǰ «տանիքի թեք գերանը»։
լծ. ընդ Կոճղ, եւ Կողակ. ռմկ. կոճ, եւ կոճակ. Կունտ ինչ իբր յօդ կամ մասն ի դուրս ցցուեալ. Երբեմն որպէս Կոզակ կամ կողմանոց շինուածոյ.
Խոյակք կոճոց դրանն, կամ մտից. յն. ուսանոց. ἑπωμίς. (Եզեկ. ՟Խ՟Ա. 2. եւ 3։)
Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ։ Խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսւոյս եւ յայնկոյս. ապա զդրանդիքն դնեն. (Նչ. եզեկ.։)
Երբեմն որպէս Վէգ. լիցք. ... ἁστράγαλος talus lusorius.
Տալով նմա ճակգարանս եւ կոճս, որով մակեդոնացւոց մանկունքն խաղան. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ որպէս Գնտակ սրունց ի վերնակողմն թաթից. եւ Ո՛ր եւ է կոտորակ կամ յօդ զօդեալ եւ զօդիչ ի մարմնի.
Զսուրբ աջն հատեալ՝ տուեալ նմա զկոճ մատինն. (Ճ. ՟Ա.։)
Զմատունս ձեռաց նորա կոճ լուծանել. (Ճ. ՟Ա.։ (ուստի Կոճոպել։))
Իբրեւ զվիշապ ձգեցաւ ի կարթէ փրկչին, եւ իբրեւ զանասուն զքթովն՝ զկոճէս առաւ. (Ոսկիփոր.։)
uneven.
• , ի-ա հլ. «անստոյգ» Փիլ. լին. Գր. տղ. 70. Արիստ. հակակ. որից դա-րակոճատ «զոյգ և անզոյգ թուերից բաղ-կացած մի թիւ» Փիլ։
περιττός, -σσός, -όν (այսինքն աւելի). impar. (որպէս կոճ հատեալ ուրոյն) Թիւ անզոյգ, հակադրեալն դարի, այսինքն զոյգ թուոյ.
Դար եւ կոճատ զթուոյ ստորոգին. եւ Հարկաւոր է միումն ի թուոջն (այսինքն թուով) գոլ կամ կոճատ, կամ դար։ Ոչ է սոցա եւ ոչինչ ընդ մէջ, ո՛չ հիւանդութեան, եւ ողջութեան, եւ ոչ դարի եւ կոճատի. (Արիստ. հակակ. ՟Գ.)
Ընտրեն մինչեւ ցկէս, եթէ դարք լինիցին. ապա եթէ կոճակք իցեն, զմինն ի աց բառնալ. (անդ. ՟Ժ՟Բ.)
Դարից եւ կոճատաց եւ այլն։ Ի բանս աստուածաշունչ գրոց անմիաբանութիւն ամենեւին ոչ գտանի, եւ ոչ հատակոտոր ինչ, եւ դար եւ կոճատ, այլ միաբան եւ միախորհւրդ. (Գր. տղ. առ հաղբատ.։)
bulb, bulbous root.
• տե՛ս Կոճ 5։
• ԳՒՌ.-Աշտ. կոճաղիզ (ըստ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 113), Ննխ. գօջղէզ «բոյսի տակի սոխը», Ախք. Մշ. կօջղէզ «ուտելի վայրի կոճղէզաւոր մի բոյս»։ Սը-րանց հետ նոյն են Վն. մուճուղէզ, Սլմ մուճղէզ, Հնխ. մճղէզ «salsifis noir» (ոստ Արթինեան, Տունկերը Ա. էջ 36), որոնց հետ նշանակութեամբ էլ նոյն է դնում Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 356 Արարատեան և Շիրակի կոճղէզ բառը։
ԿՈՃՂԷԶ կամ ԿՈՃՈՂԷԶ. ԿՈՃՂԻԶ, կամ ԿՈՃՈՂԻԶ. Նոյն եւ ռմկ. βολβός bulbus. Կոճ արմատ ամենայն բուսոց եւ ծաղկանց, բոլորչի. որ եւ կոչի Սոխ. պոպոկ. պաղ, սօղան, պէսէլ. (Գաղիան.։)
dung, cattle-dung.
• , ի հլ. «անասունի աղբ» Մանդ. էջ 205, Եպիփ. բարոյ. Վրդն. Վստկ. որից կո-յադնդիռ «աղբի մէջ ապրող բզէզ» Ոսկ. մ. բ. 15. կոյանոց «աղբանոց, լուալիք» Ոսկ. մ. գ. 17. կոյաջուր ԱԲ. կոյուղի (նոր բառ). յետին ձև է կու, ո հլ. Սիրաք. իբ. 2. Վստկ 28. Խոր. աշխ։
• = Բնիկ հայ բառ, որի հնխ. ցեղակիցներն են սանս. [other alphabet] gutha-«աղբ, կղկղանք». guvati «բնական պէտքը հոգալ», զնդ. gū-ϑa-, պրս. ❇ gūh, քրդ. gū, gau, բելուճ giϑ, աֆղան. γul, հինդուստ. օ goh, գն, gus, թոխար. kewiye, հսլ. govīno, ռուս. սերբ. բուլգար. говнo, լեհ. gówno, ուկր. b'ivnó, չեխ. hovno, անգսք. cwēad, բոլորն էլ «աղբ, կղկղանք, թրիք», որոնց հետ նոյն ևն նաև լատ. bubino «ապարահոտ», ուկր. hyd «նողկանք, սիրտխառնուք», չեխ. օ-havny «նողկալի», կիմր. budr «առտռտ» (Walde 99, Trautmann 81, Berneker 299, 339, Horn § 947)։ Հայերէնի նախաձևը շատ պարզ չէ. Bartholomae, Stud. II 28 դնում է կոյ <հնխ. govyo-(հմմտ. հսլ. govino) կամ gouto-, իսկ կու<հնխ. gūto-, մինչդեռ սանս. և իրան. ձևերը դնում է հնխ. gūtho-. սակայն Petersen KZ 39, 383 հա-յերէնի համար ենթադրում է հնխ. gšou-so-. հմմտ. գոյ <հնխ. vose (Pokorny 1, 644-5, rnout-Meillet 115)։-Հիւբշ. 461։
• Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց պրս. քիւհ բառի հետ։ Նոյնը յետոյ ՆՀԲ։
• Հիւբշ. KZ 23, 21 մեկնեց վերի ձևով։ Տէրվ. Նախալ. 30, 79 սանս. և հսլ. ձե-ւերի հետ՝ հնխ. gu «աղբել» արմա-տից։ Հիւնք. պրս. կիուհ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ախք. Կր. Մկ. Ոզմ. Սլմ. Վն. կու «թրիք, անասունի աղբ», Հմշ. գուղի «արջառի և ոչխարի աղբ», Մրղ. կու «տա-ւարի աղբ», իսկ կղը՛ «ոչխարի կամ ուղտի աղբ», Սվ. գըղ «ուղտի և ոչխարի աղբ»։ Նոր բառերն են կոյոտել, կուաթաթախ, կուա-հոտ, կուազցի, կուակալ, կուել, կուղել, կուոտ, կուոտել, կուղոտել, կուղոտիլ, կու-նարկ, կունարկնոց, կունդուռ, կունտեղ (վերջինների մէջ ն որոշիչ յօդն է, որ յետոյ, արմատական է դարձել. հմմտ. դրացին, ձին, մեղուն ևն)։
Աղբ անասնոց. cf. Կու։
heap, mass, pile;
great crowd, throng;
flock, herd, drove;
meadows, grazing grounds;
— ձիոց, paddock.
• ե հ,. «բարդ, խումբ, բազմութիւն» ՍԳր. «երամակ, խումբ, ջոկ՝ մանաւանդ ձիերի» նորագիւտ Բ. մնաց. թ. 25. Փիլ. շն. 279. Խոր. բ. է. Պտմ. աղէքս. 16. «մարդոց բազմութիւն» Խոսր. պտրգ. որից կուտել «դիզել, հաւաքել» ՍԳր. Ոսկ. կուտոց Եփր. թգ. 457. բազմակոյտ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. 110. Վեցօր. հայակոյտ Ագաթ. գաւառակոյտ Ա. մակ. դ. 1. դիակոյտ Յհ. կթ. լեռնակոյտ Ա. նան. եևեղ. խաղաղակոյտ Մծբ. Կոչ. խե-ցակոյտ Ագաթ. ծերակոյտ ՍԳր. Մծբ. նա-խարարակոյտ Ագաթ. Բուզ. կարկառակոյտ Յես. գ. 13. կուտակ Մծբ. Կոչ. կուտակել ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. կուտակութիւն Կոչ, կուտապան «ձիերի երամակի վերակացու» Երզն. քեր. (գրուած է կոյտապան), որ և կուտպան Սիւն. քեր. 209. Միխ. աս. էջ 619. կուտկէն «ուղտի սապատ» Կիր. տպ. Վե-նետ. էջ 214 ևն։
• + Պհլ. *kot ձևից, որ աւանդուած չէ, բայց կայ պրս. [arabic word] kod «ժողովեալ, 2. դէզ կա-լի և այլոց. 3. աղբ՝ զոր թափեն յարտո-րայն վասն զօրութիւն տալոյ»։ Սրանց հետ հմմտ. սանս. [other alphabet] kuta «դէզ, բազմու-թիւն», գնչ. kidao «կուտել», ինչպէս նաև ասոր. [other alphabet] qauti «կուտել, դիզել» (փո-խառեալ իրանեանից?)։-Հիւբշ. 173։
• ՆՀԲ պրս. քիուտ, սանս. քութա, ռուս. куцa «դէզ»։ Հիւնք. պրս. քիուտ։ Bug-ge, Lуk. Stud. 1, 33լիւկ. Νασσι-ϰυτος լեռան անունը մեկնում է Մասիս+կոյտ. Մառ. Փизiологъ. 1904, էջ xxxVII 4 88 վրաց. կոլտի «հօտ, նախիր» բառի հետ. Patrubány ՀԱ 1906, 367 հնխ. geu «կորացնել» արմատից. հմմտ. յն. γορός «բոլորակ». իսկ պրս. ձևը փո-խառեալ է հայերէնից։ Karst, Յուշար-ձան 405 սումէր. kit «դիզել» ձևի հետ։ Պատահաևան նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] kutla «կոյտ, դէզ», [arabic word] kau-da «կոյտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 335 և Ա. 684), եթէ սակայն վերջինը իրանեանից փոխառեալ չէ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. կիտել, Երև. կի՛տէլ, Տփ. Կի՛-տիլ, Գոր. Ղրբ. Շմ. կիւտիլ, Ագլ. կէ՛տիլ «կուտել, դիզել», Մշ. կուտոց, Խրբ. գդօց «կուտոց, կոյտ, դէզ», Մղր. կիւտ նիւլ «հա-ւաքուիլ, կոյտ գալ»։ Նոր բառեր են կիտուկ, կիտուիլ, կոյտ անել, կուտակ, կուտիչ, կու տոց, կուտոցել, կտոց, կտոցել, կտոցուիլ, քարկտոց («կոթող» իմաստով ունի Margo-liuth, The Syro-Armenian dial. JRAs 1898, էջ 853)։ ևռոռնեւ» ՍԳր. «խափանուիլ, գործածութիւ-նից ընկնելով՝ եղծւիլ» Ոսկ. ես. 248 (Զճա-նաաարհն որ զբազում ժամանակս կուրա-ցեալ իցէ և անհետ և աներևոյթ լեալ, փշա-լից, տատասկաբեր). կուրութիւն ՍԳր. Կոչ. կուրացուցանել ՍԳր. Ոսկ. ես. կուրամիտ Տօնակ. գիշերակոյր Մխ. դտ. մտակոյր Մաշկ. Ոսկիփ. ակնկոյր Ոսկ. մ. բ. էջ 600. խուլակոյր Կոչ. 148. կուրաքաշ «կոյրին ա-ռաջնորդող շուն» Վրդ. առ. էջ 280։
• ՓՈԽ.-Ըստ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, էջ 96 հայերէնից է փոխառեալ վրաց. კოლტი կոլտի «խոզերի, եզների և ուղտերի խումբ», որ գործածուած է միայն ՍԳր։
պ. քիուտ. սանս. քութա. դաղմ. քուչա. θημωνία congeries, cumulus, acervus, moles. Հաւաքումն որ եւ է իրաց. մեծ քանակ կամ թիւ. դէզ. բարդ. շեղջ. յոլովութիւն. յաճախութիւն. ամբոխ. կուտ.
Ժողովեալ կամ կուտել կոյտս կոյտս զգորտս, կամ զգիակունս մարդկան. (Ել. ՟Ը. 14։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 4։)
Գունով եւ ձեւով, եւ կուտիւ եւ որքանութեամբ. (Նիւս. կազմ.։)
Աւազոյն կոյտ։ Առ կոյտս խառնիճաղանճ բազմութեանց։ Ի կոյտս բազմութեան ազգաց։ Պահեստ կորստեան. եւ կոյտ կսկծման։ Ի կոյտս մոխրոց։ Կոյտք մեղանաց ամենայն տիեզերաց. (Նար.։)
Ի կոյտ հասակին իւրեանց հայեցեալ հպարտացան. (Վրդն. պտմ.։)
ԿՈՅՏ. ἁγέλη (յորմէ թ. աղըլ ). grex, caterva ἰπποφορβία, ἰπποστασία greges equorum, qui aluntur. Ջոկ. երամակ անասնոց, մանաւանդ ձիոց.
Զկոյտս երամակացն եւ հօտիցն. (Խոսր.։)
Հայելով յընդելեաց եւ յանձեռնընդելից յանասնոց յանբաւ կոյտս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ի կոյտս, եւ յասպատանս էշս մեծամեծս բուծանեն (ի պէտս ջորւոյ). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ածին փիլիպպոսի մատակպանքն ի կուտիցնձի կարի մծ յոյժ, ասելով. տէր արքայ, զայս ի կոյտսն քո գտաք ծնեալ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ամենեցուն խմբեալ կուտիցն արանց եւ կանանց՝ զբանն (վարդապետութեան քրիստոս). (Խոսր. պտրգ.։)
blind, sightless, eyeless;
— գործել, to blind;
— հնազանդութիւն՝ ատելութիւն, passive, implicit obedience;
blind submission;
լաւ է — աչօք քան — մտօք, is better to be blind of an eye than to want understanding;
better want of sight than intellectual blindness.
• , ի, ի-ա հլ. «աչազուրկ» ՍԳր. Ոսկ. լհ. բ. 19. որից կուրանալ «տեսողութիւնը
• = Պհլ. kor, «կոյր» բառից, որի հետ նոյն են պազենդ. kōr. սոգդ. kōr, պրս. ❇ kor, բելուճ. kor, k'ōr, աֆղան. kor, քրդ. kor «կոյր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] qavar «միականի դառնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 91), թրք. k3or, t»όr «կոյր», որի միջոցով էլ գնչ. koro, kori, բուլգար. k'or, ալբան. k'or., ռում chior «կոյր», սերբ. c'or «միականի դառ-նալ» (Berneker 680)։-Հիւբշ. 173։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմա. տելով պրս. ձևի հետ։ Klaproth, Me-moires 1, 426 սանս. kuritā, թրք. kor, kór ռուս. kriwoe «ծուռ»։ ՆՀԲ թրք. քէօր, քեօռ, եբր. եօռ։ Peterm. 25, 38 պրս. և թրք. kor։ Lag. Urgesch 935 պրս. kōr, զնդ. kōya։ Մորթման ZDMG 24(1870), էջ 80 թրք. kōr։ Müller SWAW 38, 572 ևն պրս. kōr։ Justi, Zendsp. 81 սրա հետ նաև զնդ. kavan «կոյր ի գիտութեան օրինար»։ Մառ ЗВО KIx, 0156 դնում է յաբեթական ղւր արմատից. հմմտ. տուբալկ. *վեր «կոյր», մինգր. դեե-'վերը «կուրաց նել», իսկ պրս. kor փոխառեալ է յա-բեթականից։ Karst, Յուշարձան 420 ալթայ. soqor «կոյր», թրք. kxor «կոյր». եաևուտ. sokkor «միականի»։
• ԳՒՌ.-Մրղ. կուիր, Սլմ. Վն. կոր (սեռ. Վն. կուրու), Մկ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. Տփ. կուր (Մշ. միայն քօռուկուր ձևի մէջ, որ կազ-մուած է թրք. քօռ և հյ. կուր ձևերի կրկնու-թեամբ), Ննխ. գուր, Ռ. գուրնալ «կուռա-նալ, Խրբ. գուրգուրալ «խարխափել», Պլ. «մի բան դանդաղօրէն կատարել», Զթ. գիյ, գիր, Սվեդ. գայր «կոյր», բարդութեամբ կամ ածանցմամբ՝ Պլ. հավգուր «հաւկոյր», Ղրբ. կուրաթուխպ «թանձր մշուշ», Երև. ա-կանակիր «ականակոյր մութ խաւար», Ղրբ. կո՛ւրուկ «հաւկոյր», Ակն. գուրվօր<կուր-ιոг «կոյր»։
զականին եւ կոյր։ Առաջի կուրին գարթագղութիւն մի՛ դնիցես։ Աչք էի կուրաց։ Աչք կուրաց բացցին։ Կոյրք են՝ կուրաց առաջնորդք։ Կոյր ի ծնէ.եւ այլն։
Գործէին զայս եւ առ կուրիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։)
Լաւ է կոյր աչօք՝ քան կոյր մտօք։ Թագաւորն մեր մարմնոյ միով ակամբն կոյր է, այլ հոգւոյն բնաւ չի՛ք իսկ աչք. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
Կոյր վախճանեսցես զկեանս քո՝ զմիանալի արեգակն տեսանել ոչ կարացեալ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 51։)
cone;
fir-cone, pinecone.
• (որ և կովն, կոնոս, կոնոն) «բրգա. ձև» Նիւս. Կազմ. և բն. (Նեմես. էջ 72), ո-րից կոնաձև (նոր գրականի մէջ), կոնաձե-վապէս Նիւս. կազմ. (բառարանները դնում ևն նաև կոն «պիստակենու պտուղ» նշանա-կութիւնը. բայց այս նշանակութիւնը յոյնին միայն յատուկ է և չկայ հայերէնում)։
• = Յն. ϰῶνος «կոնաձև. 2. պիստակենու պտուղ». առաջին նշանակութեամբ փոխա-ռեալ են նաև լտ. conus, ֆրանս. cóne (որ և «շոճիի պտուղ») ևն։-Հիւբշ. 359։
• տե՛ս Իկոն։
• տե՛ս ձոն։
• , ԿՈՆԵՐ տե՛ս Մաղարիկոն։
ԿՈՆ որ եւ ԿՈՎՆ, եւ ԿՈՆՈՍ. (ըստ յետնոց՝ Կոնոն.). Բառ յն. գօ՛նօս. κώνος conus. Պտուղ թեղօշի կամ փստղենւոյ. եւ րստ երկրաչափից՝ Մարմին որ ունի զայն ձեւ, այսինքն բոլորակ բրգաձեւ, գունտ սրածայր.
Ի միասին յարելով ըստ յանգման կոնին՝ լուսոյն պատահութիւնք։ Երկրաչափողքն կոնոս իմն վերագրեն յանդմանէ ճառագայթիցն եղեալս յարտաքս առաքելոցն ի ձեռն աչացն. քանզի առաքեալ ճառագայթս աջոյ ականն ի ձախ կոյս, իսկ ձախոյն յաջ կոյս. եւ ի յանգմանէն նոցա կատարիլ կոնոսն. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
ԿՈՆ 2 իբր յն. իգօ՛ն. εἱκών . այսինքն Պատկեր։ (Ոսկիփոր.։)
brief, bull, decree.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև կայ միայն սեռ. -ի) «համառօտ երգ, յորդորակ, յիշատակագիր, հայրապետական թուղթ» Յայսմ. Շնորհ. Տօնակ. (արդի գրականում միայն վերջին իմաստով)։
• = Յն. ϰονταϰιον (նյն, ϰονταϰι) բառից. որ նշանակում է «ոլորուած գլանաձև թուղթ գրեալ, կարճ օրհներգ». ծագում է ϰόντας (=ϰοντός) բառից՝ որ նշանակում է «ռա-ւազան, ձող, ճոկան կամ մական, iavelot» Sophocles 679). իմաստի զարգառման համար հմմտ. հյ. գաւազան և գաւառանա-գիրք։ Յունարէնից են փոխառեալ նաև վրաց. კონდაკი կոնդակի «մաղթանք յանուն սրբոց, աատարագամատոյց գիրք», ասոր. [syriac word] qōndaqā «volumen», հսլ. kondakù, լեհ, kondak դուս. конnакъ «Աստուածածնի վրայ եկեղեցական տաղ» (Berneker 558)։ Նոր յունարէնում «մական» իմաստից ստա-ցուել է «հրացանի կոթ» նշանակութիւնը, որից էլ փոխառութեամբ թրք. ❇ ︎ duñ-daq, qondaq, ալբան. kondák, բուլգար. kundák, ռմկ. ղօնդաղ «հրացանի կոթ» (Berneker՝ անդ)։-Հիւբշ. 359։
• = Յն. ϰονδος, ϰόνδαϰος կամ ϰόντος «շատ սրածայր մի նիզակ»։
Ըստ յն. Գօնտա՛գիոն. κοντάκιον contagium, (Ըստ Տիւքանժայ). Ի միջին դարս վարի որպէս Համառօտ երգ, յորդորակ։ Իսկ թ. գոնտակ, գունտակ, է խանձարուր, փաթոյթ։ Ի հյ. Մագաղաթեայ թուղթ, գիր հայրապետական, գիր յիշատակաց, կտակ, եւ այլն, գալարեալ գլանաձեւ.
Գրեաց ի կոնդակի՝ կարակրել եւ զգեցուցանել զաղքատս քաղաքին. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ա.։)
Եւ գալարիմ որպէս կոնդակ կըտակագրեան, կամ մագաղաթ՝ յորժամ ի հրոյ հոտ մերձենան. (Շ. իմ. եղակ.։)
hemlock.
• «մոլախինդ խոտը» Եւս. քր. Բ 218. Ոսկ. ես. 424 (կոնիոն, որ է խնդա-կոթ). Նոնն. 30. գրուած է նաև կոնիովն Վեցօր. 88, 89։
• = Յն. ϰώνειον «մոլեխինդ բոյսը և նրա-նով պատրաստուած մահադեղ»։-Հիւբշ. 359։
Բառ յն. գօ՛նիօն. κώνειον cicuta. Խոտ թունաւոր. ըստ հյ. մոլեխինդ, կամ խնդամոլի. խնդակոթ. պալտըրան, շիւքէրան.
Սոկրատէս արբ զկոնիոնն, եւ մեռաւ. որ է խնդամոլի. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Դեզ մահու մոլախինդ կոնիոնի արմատ. (Մեսր. երէց.։)
Կոնիոն՝ որ է խնդակոթ. (Ոսկ. ես.։)
Բուսանի ընդ ցորենոյ կոնիովն արմատ. (Վեցօր. ՟Ե։)
shell, conch-shell;
basin, wash-hand basin;
dish, bowl, porringer;
back or console of a throne;
arcade, arch, porch;
nuptial-bed.
• , ի, ի-ա հլ. «գոգաւոր մեծ աման, լական» ՍԳր. Մծբ. 262. «կոնքաձև յենա-րան, բազմոց» Երգ. գ. 1. «գոգաձև կամար» ՍԳր. Վեցօր. «սրսկապան, վարագոյր» Ա. մակ. դ. 38. «մի տեսակ խեցեմորթ» Վեցօր. 140. Եփր. մրգ. 351-2. որից կոնքաձև «գո-գաւոր» Սարգ. Նչ. եզեկ. նոր գրականում կոնք նշանակում է նաև «իրանի ծայրի ոսկ. րային մասը, bassin»։
• = Յն., ϰόγχη «խեցեմորթ, յատկապէս՝ ռս-տըրէի խեցի, խեցեմորթի պէս գոգաւոր ա-ման, մի տեսակ հեղուկաչափ, արկղ, խղըն-ջաձև կամարաւոր ծածկոց՝ քրիստոնէական եղեկեցիների խորանի վրայ». սրանից են փոխառեալ լտ. concha «խեցեմորթ, խեցե-մորթի կճեպից շինուած աման, չափ, կա-մար», վրաց. კონკი կոնքի «աղեղ, կամար. 2. լական, тaзъ» (եթէ ուղղակի հայերէնից չէ փոխառեալ)։-Հիւբշ. էջ 359։
• ՀՀԲ միայն «խեցեմորթ» նշանակու-թեամբ դնում է յն։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 116 «աման» նշանակու-թեամբ թերևս յն. ϰόγχη։ ՆՀԲ լծ. հյ. գոգ, իբրև «ծոց խոր» և յն. ϰόγχη։ Տէրվ. Altarm. 69 և Հիւնք. յն. ϰόγχη։
(լծ. հյ. գոգ, իբր ծոց խոր. եւ յն. գօ՛նխի. խեցեմորթ՝ կոնքաձեւ) κόγχη vasculum in modum conchae cavatum. մանաւանդ λεκάνη pelvis νιπτήρ pelluvium, malluvium τρύβλιον catinus, patina. Անօթ գոգեւոր. աման ծոցաւոր. տաշտ. դաշխուրան, լական. եւ Սկաւառակ. ափսէ.
Կոնք մի արծաթի ի ՃԼ կշռորդէ։ Կոնք արծաթիք երկոտասան։ Ի տեղի կոնքոյ եւ տաշտի։ Կոնք՝ որ է երկու ունկի աման մեծ. (Վրդն. թուոց., ի լտ. ըստ Մենինսքեայ մեկնի։)
Գահաւորակ արար ... զկոնք նորա ոսկի. այլ ձ, զսնարսն. եւ ա՛յլ ձ. զկողմանս՝ ոսկեղէնս. (Երգ. ՟Գ. 1։)
ԿՈՆՔ. αἵλ, αἱλάμ, αἱλαγμών . Կամար. կամարակապք. ըստ եբր. ելամ, եղամ.
Ո՞ ձգեաց զերկինս իբրեւ զկոնք գմբեթարդ. (Վեցօր. ՟Ա։)
Կամար դրանն մերձ ի կոնք դրանն։ Զկամարն եւ զկոնքն եւ զարմաւենիս։ Արմւենիք աստի եւ անտի ի վերայ կոնքիցն. եւ այլն. (Եզեկ. խ. 9. 21. 26. 48։)
ԿՈՆՔ. παστοφόριον thalamus. Առագաստ. սրսկապան. վարագոյր.
Տեսին ըզկոնքս եւերեալս, եւ զվարագոյրաձիգս խաթարեալս։ Զարդարեցին զկոնքսն եւ զվարագոյրաձիգսն. (՟Ա. ՟Դ. 38. 57։)
Ազգ որ խեցեմորթքն կոչին, այսինքն կոնքն, եւ կտինքն, եւ կոքղիք, եւ ստրոմք. (Վեցօր. ՟Է։)
Կոնքն բարբառեսցին զծնունդն մարգարտին. (Եփր. աւետար.։)
conchylia, purple-fish, murex.
• , որ և կոնքել, կոնքիւլ, կոնքի-ղոս (սեռ. -ի) «ծիրանի ներկը տուող խեցե-մորթը» Նոնն. 49. Վրդն. ել. գրուած է կոն-քիլոս Տաթև. հարց, էջ 342, Մտթ. ներբ. 167. կոնքելոս Տաթև. ամ. 384.-յգ. սեռ. կոնքուլաց Սիմ. ապար. 143։
ԿՈՆՔԵՂ կամ ԿՈՆՔԵԼ, կամ ԿՈՆՔԻՒԼ. Բառ յն. գօնխի՛լի, կամ գօնքի՛լօն, գօնխի. κογχύλη, κογχύλιον, κόγχη conchylium, conchula, concha, murex. Խեցեմորթ ի ծովն տիւրոսի, յորոյ ի կոկորդն գոյաւորի՝ որպէս արիւն յերակի՝ ազնիւ կարմիր ներկն, որ ասի Ծովու ծիրանի.
Տիւրոս առ ծովեզերբն հովուական քածին (շան) շրջելով. եւ գտեալ կոնքեղ՝ եկեր, որով այժմ ներկեալ լինի ծիրանին. ապա արիւն կոնքելին եներկ զբերան շանն. եւ հովիւն առեալ բուրդ՝ ջնջէր. եւ բուրդն զգոյն ծիրանոյն առ։ Եւ գիտեցեալ հովիւն, եթէ կոնքելն այնպիսի ներկական բնութիւն ունի՝ հրապարակաց զայն, եւ այնպէս քաղելով առ ծովեզերին զկոնքելն՝ եւ նովաւ կազմէին զծիրանին. (Նոննոս.։)
enchirium.
• «եևեղեցական մի զարդ՝ որ հայ-րապետը իր ձախ ազդրի վրայ է կրում» Պտոռ. 521. Լմբ. մատ. 195. Մաշտ. Ամ» պտմ. (շար.) էջ 134։ («Կոնքեռը քառակու-սի զարդ մըն է ասեղնագործուած կամ ըն-տիր կերպասէ շինուած, որ երեք անկիւննե-ոէն փոքրիկ ծոպեր ունի և չորրորդ անկիւ-նէն երիզով կկախուի գօտիէն՝ հայրապե-տին ձախ կողմէն և ձախ ազդրին վրայ». Քննասէր, Ծիսական բառարան, Օրաց. առո-հիւանդ. 1906 թ. էջ 154)
• ՆՀԲ յն. γόνν «ծունկ» և γείρ «ձեռք» բառերից։ Ըստ Քննասէր (անդ) լծ. յն. կոնիքիռ կամ ենքիրիոն (իմա՛ յն. ἐγχείριον «անձեռոց», որ տալիս է հյ, ենքեր «անձեռոց» (տե՛ս այս բառը) և
• վրաց. ვნკერი ենքերի «քառակուսի ղենջակ եպիսկոպոսի և վարդապետի»)։ Հացունի, Պատմ. տարազի 384 յն. ϰογχανιον «խեցեակ»?
(ի յն. ղօնի, խի՛ռ, եւ հյ. ծունգ, ձեռն. որպէս թէ ի վերայ ծնդեաց եդեալ ձեռն. որ եւ ասի ըստ յն. եբիզօ՛նադիօն, եւ ենիխի՛ռիօն). ἑπιγονάτιον, ἑγχείριον epigonation, enchirium. Մասն հայրապետական զարդու՝ կախեալ ի վերյ ձախոյ ազգեր, որպէս հովուական մախաղ, կամ ի նշան զենջակին յիսուսի, կմ բոցեղէն սրոյ սրովբէին. եւ այլն.
Կոնքեռ զգօտւովն ի ձախակողմանն։ Եւ կոնքեռ զահակ բարձօք. որպէս կաթողիկոս. (Մաշտ.։)
beaten, ruined, destroyed, worn away.
• «ջարդել, ծեծել, զարնել». ար-մատ առանձին անգործածական, որից կոշ-կոճել «քարերով ծեծել, ջարդել, խոշտան-գել, յօշոտել» Եբր. ժա. 35. Ոսկ. եբր. ես., յհ. ա. 43, ա. տիմ. ժե, բ. տիմ. ա. «փշրել, կոտրատել (մետաղեայ մի բան)» Բարուք. զ. 8. կոշկոճամահ «չարաչար սպանուած» Յհ. կթ. կոշկոճիչ Մեսր. եր. կոշկոճումն Յհ. կթ. քարակոշկոճ «քարերով ջարդելով սպա-նուած» Եփր. բ. տիմ. 255. Բուզ. կոշկոճա-հոս Մագ. թղթ. 133. ընդվայրակոշկոճ Ա-գաթ. (այսպէս պէտք է ուղղել նաև Ոսկ. մ. բ. 22. ընդվայր կոշկոճ)։ Այստեղ է պատ-կանում նաև Պտմ. վր. կոշկռճեալ «կարկու-տից զարնուած», որ պէտք է ուղղել կոշկո-ճեալ։
• = Կրկնուած է կոճ արմատից, իբր *կոճ-կոն, ուր ճ՝ յաջորդ բաղաձայնի մօտ ատամ-նական մասը կորցնելով՝ դարձել է կոշկոն. հմմտ. կսկիծ <*կիծկիծ՝ կրկնուած կիծ ար-մատից։ *Կոճել «զարնել, ջարդել, կտրել» պարզականը նոյն է կոճ «կոճղ, գերան» բառի հետ. նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. ձաղկ «գաւազան» և ձաղկել «ծեծել», ջին «գաւազան» և ջնել «ծեծել»։-Նոյն արմատին են կցւում նաև կոճոտել, կո-ճոտանալ, կոճոպել, կոճկցել հոմանիշները՝ րոնք աճած են զանազան մասնիկներով։
Ասեմք, եթէ փտեալ կան այս անուան բազում ինչք. եւ չասեմք զայն՝ բազում գանձս, այլ՝ փտութիւն կոչեմք, եւ ըն վայր կոշկոճ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
lump of clay, clod, sod, glebe;
corn, callosity;
hard, rude, rough, coarse;
rude, unpolished, clownish, boorish, ill-bred, ill-mannered, rough;
awkward, clumsy.
• , ո հլ. «գուղձ, հողի կարծր կտոր» Յոբ. է. 5, Կոչ. «մի կունտ կտոր» Վրդն. առակ. 30 (կոշտ մի թարխանայ). «պինդ, կարծր» Սարգ. բ. պետր. զ. էջ 483, 484. Շրզն. մտթ. «մարմնի վրայ կոշտ մասեր, բլիթեն, նասըր, մազօլ» ՀՀԲ. «անկիրթ, բիրտ» (վերջին երկուսը արդի գրականում) որից քարակոշտ Լմբ. մատ. 273. սևակոշ-տեալ (հող) Ագաթ. կոշտացեալ «բրտացած» Տաթև. ձմ. ճիթ. ճշ. 227ր։
• ՆՀԲ յիշում է եբր. [hebrew word] guš «հո-ղի կոշտ»։ Հիւնք. կուշտ բառից։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 85 և 97 կորդ բառից։ Հյ. կոշտ «բլիթեն» նշա-նակութեան հետ պատահական նմա-նութիւն ունին պրս. և քրդ. [arabic word] gōšt «միս», որից փոխառեալ է արևել. թրք. gōš «միս»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կոշտ, Ախց. Երև. Գոր. Կր. Ղրբ. Շմ. Տփ. կօշտ, Խրբ. Ռ. Տիգ. գօշդ, Մրղ. կուշտ, Ագլ. Ոզմ. կուշտ, Սեբ. գէօշտ. սրանք գործածական են զա-նազան նշանակութիւններով. այսպէս՝ Ալշ. Ռ. Ոզմ. «հողի գուղձ», Ակն. «հողի, թար-խանայի ևն կտոր», Մրղ. «պանցի են մե︎ կտոր», Կր. «սառած հողի հաստ կտոր», Ախց. Խրբ. «մարմնի վրայ կոշտ, մազօլ, նասըր», Ագլ. Երև. Գոր. Ղրբ. Ախց. Սեբ. Տիգ. Տփ. «կարծր, անհարթ, կոպիտ»։ Նոր բառեր են կոշտ ու պլոշտ, կոշտ ու կոպիշտ, կոշտել, կոշտացան։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კუმტი կուշտի «դաժան, խիստ, բարկացած, կոպիտ, կոշտ», კომტი կոշտի «կարծր մարմին», კომტი կոշտի «մարմնի վրայ դուրս եկած կոշտ, մազոյ». ունի Գրիշաշվիլի, Ձվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 252 (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։ Գնչ. goš-to «ոտքի վրայ բլիթեն, կոշտ, մազօլ»։
βώλαξ, βῶλος, ἅχθος gleba, glebula, pondus. Խիստ կամ պինդ զանգուած հողոյ գնտացեալ. գուղձն.
Մաշեցի զկոշտս երկրի առ ի զթարախս քերելոյ. (Յոբ. ՟Է. 5։)
Զի մի՛ աստանօր նմացից ծիծաղելի առ նաւսն սնոտի իբրու կոշտ ինչ հողոյ. (Պղատ. սոկր.։)
Եւ ա՛ռ աստուած զհողն յերկրէ. ո՛չ կոշտ ինչ, այլ անօսրագոյն հող. (Ոսկ. յադամ.։)
Յորժամ հանեն զոսկին, եւ ոչ զսուղ ինչ կոշտ՝ որ յերակին, ներեսցէ ոք ի տեղւոջն թողուլ։ Ոսկեգործացն մանկունք եւ դոյզն ինչ կոշտոյ խնդիր առնեն. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. հռ.։)
Կոշտիւ քերելով՝ քերօղ մարմինս ապականի. (Վանակ. յոբ.։)
ԿՈՇՏ ա. Որպէս ռմկ. այս ինքն Պինդ. խիստ. կարծր. բիրտ. անհաղթ.
Զի մի՛ ի կոշտ կերարկրոցն լինդքն քանդեսցին. (Երզն. մտթ.։)
cf. Կոպք.
• (յետնաբար ի, ո հլ. գրուած նաև կոփ) «աչքի կափարիչը» Ոսկ. ա. կոր. Նիւս կազմ. Բրս. մրկ. ևն.-կոփ գրչութեամբ են Ոսկ. ճառք. 601, 608, ա. տիմ. 110։
• «փակել» բայից է հանում։ Bugge KZ 32, 51 կցում է սլ. klep-«փակել», հսլ. po-klopü «կափարիչ», բուլգար. klep-ka, klepaé «կոպ», յն. ϰόλπος «ծիծ. փոր, ծոց, ծալք» բառերին։ Patrubány SA 2, 235 յն. σϰέπτω, σϰοπός «ծածկոց» բառերի հետ։ Lidén, Arm. Stud. 29 հին ձևը համարելով կոփ՝ դնում է իբրև ձայնդարձը կափ (կափուցանել) արմատի. նշանակութեան տարբերու-թեան համար հմմտ. լիթ. vókas, գերմ. Augenlied, թրք. qapaq, որոնք նշանա-կում են «կոպ», բայց ծագում են «ծած-կել, փակել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. կոպ, Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Շմ. Տփ. կօպ, Ալշ. Մշ. կոբ, Ակն. Խրբ. Ննխ. Ռ. Սչ. գօբ, Մկ. Ոզմ. կուպ, Սվեդ. Տիգ. գուբ, Ասլ. գէօ՝բ, գէօ *, Սեբ. գէօբ, ինչպէս նաև յոգնակի գռռծածու-թեամբ՝ Ջղ. կոպկ և Զթ. գիբիյք, գիբիրք. բոլորն էլ նշանակում են «աչքի կափարիչ». իսկ Պլ. գօբ նշանակում է «աչքի անկիւննե-րը»։
βλέφαρον palpebra, pellis tegens oculos βλεφαρίς cilium, pili palpebrarum, palpebrae. գրի եւ Կոփ. Կրկին կափարիչք աչաց՝ իբր երկփեղկեան դուրք. փեղկք աչաց՝ մսեղէնք՝ մազիւքն հանդերձ. արտեւանունք. աչից կոպը.
Մարդս կափուցանելով զկոպսն՝ զաչս ի ճառագայթից ի բաց պարսպէ. (Նիւս. կուս.։)
Կոպիւքն ըմբռնին։ Ի վայր թուլացուցեալ զկոպսն։ Կոպոցն (կամ կոփոցն) որոշութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
Ի քթթել ական ասէ, որքան կափուցանես զկոպսդ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Զարտեւանունս եւ զկոպս. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
Աչաց կուզքն, եւ բերանոյս շրթունքն։ Ի վերայ եկն կոպքն, եւ պակեաց զմեծ հրապարակ աչացն (կամ աչիցն). (Լմբ. ժղ.։ եւ Երզն. քեր.։)
թիթղունքն ոսկի, կոպքն. երկու ակունքն զմրուխաք՝ երկու բիբք աչացն. (Տօնակ.։)
Մեաւ են կոպքն. (Բրսղ. մրկ.։)
Զկոպ ական մաշեալ՝ շլացուցեալ էր արտասուսն զաչս նորա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
confines, boundaries, limits.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «սահման» Վրդն. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 35, Տաթև. ձմ. ծ. և ամ. 657. ո-րից կոպարական Մագ. թղ. 160. կոպա-բաւոր (նոր բառ)։
• ԳՒՌ-Ղրբ. Ղք. կօ'պար «ցեխի կամ ձիւ-նի վրայ բացուած նեղ ճամբայ, որ մար-դոց շատ գնալ-գալուց ամրաղած է լինում. 2. անտառում նոյնպիսի նեղ ճամբայ, որ շատ անցուդարձ անելուց է լինում ձևա-ցած». սրանից կոպար անել «մէկի տունը շատ յաճախել»։ (Ամատունի, Հալոր ռառ բւ բան, էջ 358 տալիս է կոպառ, կուպար գա-ւառական ձևերը)։
Եզր եւ սահման տեսութեան աչաց, որպէս թէ կոպոյ բացելոյ. սահման որոշեալ.
Չորեքանկիւնի քարիւ նշանէ զկոպսն. (Վրդն. պտմ.։)
little, short of stature.
• «փոքր, կարճահասակ» Բուզ. ա. 5 (իբր մականուն գործածուած Մեծն Խոս-րովի թոռան՝ Խոսրով Բ թագաւորին). ուրիշ վկայութիւն չունինք։ (Թովմա Արծրունին նոյն թագաւորին անուանում է Խոսրով Փո-քըր)։ Տե՛ս և կոտիկ։
• -Պհլ. kotak «մանուկ, երախայ. փոքր» բառից փոխառեալ. հմմտ. նաև զնդ. kutā-ka-«փոքրիկ, պստիկ», պրս. [arabic word] ko-dak «մանկիկ, փոքր տղայ», որոնցից փո-խառեալ են նաև թթր. [arabic word] quduq «քու-ռակ», արաբ. [arabic word] kutī «կարճահատակ մարդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 323) (Horn § 871)։-Հիւբշ. 173։
• ՆՀԲ միացնում է ռմկ. քոթոտ, քիւ-թէկ, քէօչէկ բառերի հետ և սրանցից հետևցնելով՝ զուր տեղը մեկնում է «ձագ, կորիւն, լակոտ, կոզոն»։ Հիւնք պրս. kodak և թրք. kúčuk «փոքր», որով ինքն է առաջին ուղիղ մեկնիչը։ Müller WZKM 8, 97 պրս. [arabic word] ku-tāh «կարճ» բառի հետ։ Վերի ձևով Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 89։ Գաբիկեան, Հողդար 1910, թ. 1 թրք. քիւչիւք, հյ. քուչակ, գւռ. կէօտէկ, կուճուկ։
• ԳՒՌ.-Սեբ. գէօդէ՝գ «կլորիկ կարճլիկ մարդ, պոչատ հաւ». վերջին իմաստը ցոյց է տալիս՝ որ այստեղ է պատկանում նաև կոտակ «կոթ խորտակեալ թիոյ», որ գիտէ միայն Քաջունի, հտ. Գ. էջ 128ս
ռմկ. քոթոտ, քիւթէկ, քեօչէկ. այս ինքն Ձագ, կորիւն, լակոտ. կոզռն. եւ Մանուկ, կամ փոքր. կրտսեր. քիւչիւք.
Ագաւորեաց խոսրով կոտակ՝ թոռն խոսրովու. (Բուզ. ՟Ա. 5։)
cress
• (սեռ. -ման) կամ կոտիմ, կո-ռեմ «ևծու մի բանջար է. լտ. nasturtium» Բժշ. Գաղիան. Վստկ. 174. որից ջրկոտեմ «լտ. sisymbrium nasturtium» Բժշ. արդի գրականում ընդունուած ձևն է միայն կո-ռեմ։-Ըստ Տիրացուեան, Contributo § 148 կոտեմ=cardamine amara L., ջրկոտեմ= šisymbrium sophia L. § 151, շնևոտեմ = thlaspi arvense L. § 160։
• Tomaschek Die alten Thraker II 31-2 սանս. kardama, յն. ϰαρδαμον. Դակիացոց ϰάρδαμα բուսանունների հետ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. կոտեմ, Ախց. Կր. կօտէմ, Խրբ. Սվեդ. գօդէմ, Երև. Տփ. կօտիմ, Հմշ. (ջը) գօդիմ, Շմ. կօտmմ, Ասլ. գէօդէմ, Գոր. Ղրբ. կո՛ւտէմնը, կի՛տէմնը, Ագլ. կ'm՛տիմ, Հճ. գիդիմ, Ալշ. Մշ. կօդմուգ.-նոյնից է երևում նաև կոտմնտուկ «ջրկոտեմի նման մի բոյս»։
ԿՈՏԻՄՆ որ եւ ԿՈՏԻՄ ԿՈՏԵՄ. κάρδαμον nasturtium. Բանջար կծու ախորժահամ. թարա, թէրէ օթը. որպէս եւ ջրկոտիմն սու թերեսի։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
mug, drinking-vessel.
• . նշանակութիւնն անյայտ է. մէկ անգամ ունի Բուզ. ե. 24 «Դեղ մահու ընդ կոտինդն խառնեալ». (ըստ Նորայր ՀԱ 1921, 335 Ճառընտրի մէջ նոյն բառը գրուած է կոնգինք).-յայտնի երևում է որ կոտինդը անվնաս մի ուտելիք է, որի հետ խառնել է թոյնը։
• ծեցեալ ընդ յն. ϰότινος որ է հատ խաղողոյ կամ չամչի»։ Բայց այս բառը նշանակում է «վայրի ձիթենի». և սրա համաս ՀԲուս. § 1496 համարում է «վայրի ձիթենւոյ կուտ», իսկ ԱԲ «խմե-լու աման, գաւաթ». Նորայր ՀԱ 1921, 335 կարդալով կոնդինտ՝ կցում է յն. ϰόνὸν «մեծ բաժակ» բառի հետ և դնում է պրս. իբրև «բաժակ»։ Նոյնպէս և Հա-ցունի, Ճաշեր 104 համարում է «ռաս ժակ»։ Այս մեկնութիւնը չի կարող լի-նել ուղիղ, որովհետև վկայութեան մէջ ասուած չէ ի կոտինդն, այլ ընդ կո-տինդն։
Նոյն կարծեցեալ ըմդ յն. գօ՛դինոս. κότινος acinus. որ է Հատ խաղաղոյ կամ չամչի.
hawk-nosed, aquiline —.
• , որ և կոտմնկէ, կոմնկէ «ար-ծուաքիթ, արծռունգն» Եւս. քր. ա. 353, Ոսկ. գաղ։
Եւ կոչէր գռիւպոս, որ է կոտմկեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Նահատակս ոք ընտրիցէ կոտմնկէս կամ պնչատս, կամ թուխս կամ սպիտակս. (Ոսկ. գաղ.։)
morsel, part, fragment, slice, bit, piece, lump;
— հացի, piece of bread.
• , ի-ա հլ. «պալատական մի պաշ-աօնեայ». մէկ անգամ ունի Մխ. դատ. էջ 268 «Իսկ ի կոտորացն լինին ակտարք, որ է նշանագիրք»։
• Բաստամեան (անդ) լտ. cauter «պա-հապան, հսկող» բառից։
Կոտորոյ միոյ հացի։ Բարձին զնշխարս կոտորոցն. (Եզնիկ. ՟Ժ՟Գ. 19։ Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 20։ ՟Ժ՟Ե. 37։ Մրկ. ՟Ը. 8. 19. 20։ Ղկ. ՟Թ. 17։ Յհ. ՟Զ. 12։)
Առ կարօտութեանն ժտի (աղքատն), առ կոտորոյ հացի. (Ոսկ. ես.։)
Հեշտութեամբ ուտէ զկոտորն, ուրախութեամբ ի քուն լինի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Հեռանալ ի պատերազմաց, եւ ուտել զիւրաքանչիւր խաղաղութեան կոտոր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
curved, bent, crooked, adun-cous;
ի —, bowed, inclined;
down, below, downwards;
ի — կորացեալ, depressed, cast down;
ի — կործանել, to cut down, to overturn, to throw to the ground, to overthrow, to upset;
to dishearten thoroughly, to strike with dismay, to confound, to abash;
ի — կործանիլ, to fall, to break down, to sink, to be overthrown;
to droop, to be disheartened, to give way, to lose heart, to be ashamed, abashed;
— գիծ, curve.
• «ծուռ, ծռած» Գ. թագ. ի. 11. Վեցօր. որից ի կոր «ամօթահար, կորագլուխ» Ոսկ. մ. ա. 5, 9 և Ես. Մծբ. կոր ի գլուխ Ողբ. ա-8. Ոսկ. յհ. բ. 20. կորագլուխ Ղևոնդ. կորա-կոր ՍԳր. կոր ի կոր Նար. Ոսկիփ. կորակը-տուց Վեցօր. կորանալ ՍԳր. Ոսկ. ես. կո-րանք «ամօթահար մնալը» Բ. մակ. թ. 1 Եւս. պտմ. Մծբ. Եփր. յոբ. (հրտր. ՀԱ 1912, 670). կորացուցանել ՍԳր. կորնթարդ Սահմ. («զենիթ» իմաստով է գործածուած Տաթև. ձմ. ճլդ. և ամ. 335. Իմաստասէրքն սկիզբն աւուրն զկէսօրն եդին, յորում արե-գակն ի կորնթարթս երկնից ելեալ թագաւո-րէ. Արտաքինքն զմէջ աւուրն ասեն սկիզբն, յորում ժամու արեգակն ի կորնթարդն երկ-նից ելանէ). ակնկոր Ոսկ. մ. բ. 15, էջ 600 (տպ. ակնկոյր), ակնկորել Գ. թագ. իա. 29. Ոսկ. կամակոր ՍԳր. Ոսկ. Եզն. գլխա-կորիլ Ոսկ յհ. ա. 16. կորաքամակ (նոր բառ) ևն։ Այս արմատի միւս ձևերն են կեռ «ծուռ, կոր. 2. ճանկ» (տե՛ս առանձին) և կոռ «ծուռ, կոր», որ երկուսի միջին օղա-կըն է և գտնւում է միայն գաւառականների մէջ (տե՛ս տակը)։
• Klaproth, Asia polygl. 102 գերմ. quer։ ՆՀԲ լծ. լտ. curvus, ռուս. кри-
• вoй, յն. γυρός, ϰυρτός, թրք. egri, ey. ri, ռմկ. կեռ։ Տէրվ. Altarm. 31, ծան 1 կոր=լտ. curvus։ Canini, Et. etym. 133 անգսք. kerr «կոր»։ Հիւնք. յն. ϰορωνη, γυτω, լտ. curvus։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 52 ոլ-որ, բոլ-որ, հոլ-ով բառերի հետ հնխ. gal, gul «կլոր լի-նեւ» և սեմ. gal «շրջան առնուլ» ար-մատից. հմմտ. յն. ϰυλλός «կոր», լտ. col-lis և հյ. գլել, գլան։ Müller, WZKM 10, 354 յն. ϰυρτός, լտ. curvus խմբի հետ, որ Հիւբշ. 520 ընդունում է մի-այն այն պայմանով՝ որ հնխ. q ձայնը o-ի մոտ դարձած լինի կ։ Յակոբեան, Բիւր. 1899, 600 արաբ. [arabic word] zar', zur', հյ. ծուռ և թիւր։ Scheftelowitz BВ 28, 304 յն. ϰορωνός ևն բառերի ընտանիքին։-Այս ընտանիքի անդամներն են յն. ϰορωνη «ծայրը ծռած՝ կեռ մարմին», ϰορωνος «ծռած, կոր», ϰορωνίς «ծայրը կեռ». ϰορωνιάω «կռանալ, կորանալ», ϰυρτός «կոր, ծռած, կորացեալ», լտ. curvus «կոր, ծուռ», ալբան. kurús «ծռել, կո-րացնել», լիթ. kreīvas «շեղ», հսլ. krivu «ծուռ», հիռլ. cruinϑ «կլոր» ևն, որոնք բխում են հնխ. qer-, qor-ար-մատից։ Lidén, Arm. Stud. էջ 111 մեռժեւով սրանք, որ պիտի տային հյ. քոր ձևը, կցում է յն. γυρος «ծուռ, կլոր» ևն բառերին (որ ընդունում է Walde 216)։ Սակայն ուրիշ հնդևրո-պագէտներ սրա նախաձայն γ համա-րում են
• ԳՒՌ.-Կայ միայն կոռ ձևով՝ որից կոր Մկ. Սլմ. Վն. «կոր, ծայրը ծռած, կեռ, կոր գլխով», Մկ. Վն. «կորացած ծայրով հո-վուական գաւազան», Մշ. Վն. «ծայրը կեռ ցուպ», կոռ-մոռ գալ Վն. «ծռմռկուիլ», կո-ռագլուխ Վն. «խարդախ, խաբեբայ», կոռա-կոտոշ Վն. «ծուռ եղջիւրներով», կոռացնել Երև. «ծռել», կոռել Մկ. Վն. «որևէ բանի ծայրը կեռ շինել», կոռուիլ Վն. «ծռուիլ, կո-րանալ, կէս մէջքից կախուիլ, կզուիլ», կոո-քար Վն. «դուրս ցցուած մեծ ժայռ», կռա-կոռ Ղրբ. «կորաքամակ աառաւ»։
• ՓՈԽ.-Ուտ. կիրի, միրի, կորի, մորի, կի-ւիմիրի, կորիմորի «կոր, ծուռ, կորացնելը, ձռելը», կիրիբսուն «ծռել», կիրիբաքսուն «ծռիլ, կորանալ», կորիբսուն «կորանալ. ծռիլ». հմմտ. հյ. կոռ-մոռ գալ կրկնականը։
• «կորչիլ, անհետանալ, փճանալ». ար-մատ առանձին անգործածական, որից կազ-մուած են զանազան մասնիկներով՝ կորնչիլ «կորչիլ» ՍԳր. (ձևի համար հմմտ. յար-նչ-ել, երկ-նչ-իլ, մարտ-նչ-իլ), կոր-նչ-ումն Շիր. կորուսանել «կորցնել» ՍԳր. կորուստ ՍԳր. Եփր. ա. թես. կորուսիչ Ագաթ. Եզն կորստախառն Եփր. դտ. կորստական ՍԳը. Ոսկ. յհ. ա. 11. անկորուստ Ագաթ. երախ-տակորոյս Վեցօր. խորհրդակորոյս Օր. լբ. 28. համակորոյս Ոսկ. մ. ա. 20. հետակո-րոյս Վեցօր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. ճշմարտակո-րոյս Վեցօր. մտակորուս Ոսկ. մ. ա. 3. շնորհակորոյս Եփր. թգ. ոգեկորոյս Կոչ. դե-նակորոյս Զենոբ. դաշնակորոյս Մարաթ կանխակորուստ Նար։ Բուն արմատական ձևը աւելի լաւ են երևան հանում կտ. կո-րեայ, հրամ. կորի՛ր, կորո՛։
• Peterm. 62 լծ. կործանել։ Տէրվ. Նա խալ. 78 ծիւրիլ բառի հետ հնխ. gvar ձևից իբր երկրորդ արմատական՝ *gar> ծեր արմատի։ Հիւնք. պրս. gōr «ռե-ռեոման» բառից։ Meillet MSL 9, 150 միացնում է հպլ. goryivi? ձևին, իսկ MSL 10, 278 միացնում է լեթթ. gur-
• stu, gurt «յոգնիլ», qurdens «յոգնած, լքեալ», հպրուս. gurīns «խեղճ, աղ-քատ» բառերին, իբր հնխ. gor-ալ-մատից։ Նոյնը յիշում է Հիւբշ. IF Auz. 10, 48։ Patrubány, Բանաս. 1902, 121 մերժելով այս մեկնութիւնը»՝ բառը հա-մարում է նոյն ընդ կեր, կերակուր ևն։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 147 սանս. guru, գոթ. kaurus «ծանր» բառերի հետ։ Scheftelowitz BВ 28, 282 և 304 կորուսանեմ=լիթ. kriuszu, kruszú «ջարդել, փշրել», իսկ կորնչիմ=սանս čalati «տատանուիլ», պրս. čalīda։ «երթալ»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. կորնել, Ալշ. կօրել, Մշ. կօ-րիլ, Երև. կօրչել, Գոր. Ղրբ. Շմ. կօրչիլ, Տփ. կօ՜րչիլ, կօրցընիլ, Սեբ. գօրիլ, Կր. կօր-սըվիլ, կօրի՛, Ննխ. գօրցըվէլ, Սչ. գօրսընել կամ գօրսընցընել, Տիգ. գօրսվիլ, Հմշ. գոյ-սըվուշ, Մկ. կուրուսիլ, Մրղ. կուրսոււրէլ, Սլմ. կուրսըվել, Վն. կուրիս «կորած», Ոզմ. կուռսիլ «կորչիլ», Ագլ. կրօ՛նիլ «կորչիլ», կրցա՛նիլ «կորցնել», Զթ. գշնըվը՝լ «կորչիլ». գըշնը՝լ «կորցնել»։ Նոր բառեր են կորու Եւդ. «կորած, ի զուր վատնուած», կորուկ, կորուսական։
(լծ. լտ. գու՛րվուս, դաղմ. քռիվ. յն. ղի՛րօս, գիրտօ՛ս. թ. էկրի. ռմկ. կիռ ). κυρτός, ἁγκύλος, καμπύλος, σκολιός incurvus, curvus, gibbosus, inflexus, perversus եւ այլն. Կամարաձեւ. թեքեալ. ի վայր կոյս խոնարհեալ. թիւր. ծուռ. սապատողն. ճանկաւոր.
Մի՛ պարծեսցի կորն իբրեւ զուղիղն. (Գ. Թագ. Ի. 11։)
Կտուցս կոր եւ սուր. (Վեցօր. Ը։)
Որ ի վերջին դարս եւ ի կոր, ուր ոք չըկայ արժանաւոր. (Լմբ. ի շնորհ.։)
Լքանես թողուս զմեզ կոր. իբր կորագլուխ. (Կեչառ. աղեքս.։)
եւ մ. Ի ԿՈՐ. գ.ա. եւ մ. Ի վայր կոյս. կորացմամբ. կորանօք. ամօթով. լքեալ. վհատեալ. եւ Տխրութեամբ. որ եւ ԳԼԽԱԿՈՐԵԱԼ.
Տեսանէ զպարասկեւի հին եւ պատառոտուն հանդերձիւ, եւ զգլուխն ի կոր. (Հ=Յ. յունիս. ԺԶ.։)
Զի մի՛ զանձն ի կոր ոք կործանեսցէ։ Մի՛ աղքատութեամբ ի կոր կործանիցիմք. (Ոսկ. մ. Ա. 5. եւ 9։)
Ի կոր կործանեալ կայր յաղօթս. (Ոսկ. ես.։)
Ի կոր կորացեալ՜ տրտմեալ ի կոր կործանեցան, կամ կործանեցաւ, կամ կործանեսցի։ Ի կոր կործանման, կամ կործանմամբ. (Մծբ.։ Փարպ.։ Արծր.։ Նար.։) cf. ԿՈՐ Ի ԿՈՐ։
Անհամարձակ կորագլուխ (կամ կորիգլուխ) լինել առաջի ահաւոր դատաւորին. (Ոսկ. յհ. Բ. 20։)
ԿՈՐ 2 (ի, իւ.) գ. բառ ռմկ. որպէս Կարիճ. ագրէպ. յն. լտ. սգօրբի՛օս, սգօ՛րբիօ. (Վստկ. Ը. ՃԲ. ՃԴ։)
corban, gift, alms;
alms-basket.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-սանց վկայութեան. հոլովուած դտնում եմ միայն կորբանից Մագ. գամագտ. 14) «տա-հարին տրուած նւէր, ընծայ» Մրկ. է. 11, Մտթ. իէ. 6, Ոսկ. մ. բ. 26. Երզն. մտթ. 585. «տաճարի գանձանակը» Եւս. օր. Բ. 266. Աթ. ը. Նար. խչ. 391։
• = Եբր. [hebrew word] qarbān «մատաղ, զոհ առ Աստուած՝ շնչաւոր կամ անշունչ բաներով, ձօն», որի հետ նոյն են արաբ. [arabic word] qur-ban, արամ. [hebrew word] qūrbanā «մատաղ. զոհ»։ Եբրայական բառը Ս. Գրքի թարգ-մանութեամբ անցել է ուրիշ լեզուների. ինչ. յն. ϰορβαν «ընծայ, ձօն, նուիրա-բերութիւն», ϰορβανας «տաճարի գանձը» (Sophocles 681բ), լտ. corban, հսլ. և հռուս. коръвана, корванъ, коръманъ, ւեհ. karbona, չեխ. karban (Berneker 489) ևն, աւելի նիւթական կամ դրամական նուէրի իմաստով. յոյն բառից էլ տառադար-ձուած է հայերէնը։
• «սաղաւարտ». մէկ անգամ ունի Մաշտ. «Որպէս զօրականացն սաղաւարտն, զոր ի հին արտաքնոցն կորբանն կոչեն»։
• = Յն. ϰορυφαῖον «գլխանոց». ըստ այսմ էլ մեր բառը լինելու էր գոնէ *կորփան, որ նախորդի հետ շփոթուելով՝ գրուել է կորբան.
Բառ եբր. գարպան, գօրպան. ռմկ. գուրպան, ղուրպան. (որպէս զոհ) κορβᾶν corban. Պատարագ աստուծոյ. ընծայ. նուէր.
Կորբան զաստուծոյ պատարագն ասէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
Արկին զարծաթն ի կորբանն, այսինքն յնծայս տաճարին. (Երզն. մտթ.։)
ԿՈՐԲԱՆ. γαζοφυλάκιον . Գանձանակ (ի պէտս տաճարին).
Զանպատեհսն գործեն, ոյք եւ զկորբանն են հաւատացեալք. (Աթ. ՟Ը։)
Պիղատոս զգանձակն՝ որ ի հրէից կորբան կոչէր, ի ջրէջս ջուրց ծախեաց. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Յարծաթունակ եւ յոսկիակիրն կորբան տապանակին ընդունարան. (Նար. խչ.։)
ԿՈՐԲԱՆ, փոխանակ գրելոյ՝ Կորփան, կամ Կորպան. Իբր յն. κορυφαῖον, κόρυς որ է Գլխանոց. սաղաւարտ. գագաթնադաշտն. գլխու թաս. cf. ԿՈՐԴԱԿ.
Որպէս զօրականացն սաղաւարտն, զոր ի հին արտաքնոցն կորբանն կոչեն. (Մաշտ.։)
rough, unfilled, un-ploughed, wild, waste;
fallow;
waste land.
• «խոպան, անվար, անմշակ» Ովս. 4. 4. ժբ. 11. Ոսկ. գաղ. և ա. տիմ. էջ 122 (յետնաբար ո հլ. այսպէս՝ բցռ. ի կորդոյ Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 213). որից կորդանալ Նեղոս. կորդացուցանել ժմ. լն.։
• ՆՀԲ վրազ. կորդի, լծ. հյ. չոր, լն. լέρσος, χέρρος, թրք. qər «բաց դաշտ». quru «չոր»։ Տէրվ. Մասիս 1882 ապր. 3 յն. ϰοάτος «կարող, հզօր», գոթ. hardu «բուռն, սաստիկ, կարծր», անգլ. harϑ, գերմ. hart «կարծր» բառեռև դուք, որոնց նախահայր համարում է ոմն Կորդոն կամ Կարտու «բուռն, հզօր»։ Հիւնք. կուրտ բառից։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 հյ. կոռ «տարապարհակ» ռումեռ. gar «արտ»։ Karst, Յուշարձան 405. սումեր. kur «երկիր, աշխարհ, լեռ»։ Պատահական նմանութիւն ունին հալ. gruda «հողի գուղձ», grudinū «կոշտ, կոպիտ», ռուս. rpудa «փողո-ցի սառած ցեխ», rpудньи, rpудкiи
• «կորդ, անհարթ ճանապարհ ևն, սառչե-լով քարացած ակօս», բուլգար. gruda «գուղձ», grudliv «կորդ, կոպիտ». հսաքս. griot, հբգ. gdioz «աւազ, խիճ», կիմր. gro «խիճ» ևն, որոնք բոլոր ծա-գում են հնխ. ghreu-, ghreu-d-արմա-տից (Walde 661, Berneker 357). այս արմատը հայերէնում պիտի տար գ նախաձայնը և ոչ բնաւ կ։
• ԳՒՌ.-Մշ. կոռտ, Ալշ. կոռթ, Լ. կորթ. Սլմ. Վն. կոռթ, Մկ. Ոզմ. կուրթ. այս բո-ւորը ասւում է հողի համար. (Ալշ. փոխա-բերաբար նաև «պինդ մածուն»). իսկ Խրբ. զօրթ «կարծր, դահացած, թրք. խարթ». որից կորդանալ Վն. «հողը կոշտանալ», Խրբ. «կարծրանալ, դահանալ, խարթանալ», կոր-դել Վն. «խոպան հողը մշակելի դարձնել՝ վրայից աւելորդ խոտերը քաղհանելով և մաքրելով», կորդապատառութիւն Մշ. «պո-ռոտախօսութիւն», կորդան Գնձ. «կոպիտ անտաշ, անոպայ», կորդափլուցք Սիփ. «վա-րած խամ գետին»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კორდი կորդի «մարգ, մար-գագետին, դուրսը գտնուած անմշակ տեղ», ნაკორდალი նակորդալի «չմշակուած դաշտ». სიკორდე սիկորդե «անմշակ և դատարկ բացավայր», քրդ. կորդ «չվարած հող» (գործածւում է Բուլանըխի մօտ՝ Հառան Գորանի քրդերի մէջ. տե՛ս Միրախորեան, Նկարագը. ուղևորութ. Գ. 96) և կամ կօրթ «կորդ գետին» (Վտակ 1908, N 141)։
χέρσος, χέρρος inculta (terra), desertus, asper. Խոպան. անվար. ամայի. վր. եւս՝ կո՛րդի. (լծ. հյ. չոր. յն. խէ՛ռսօս, խե՛րրօս. թ. գըռ, գուռուս ). չիբանած, վարուցան չեղած.
Չոգայ ասէ յայն տեղիս, ուր ոչ էր քարոզեալ քրիստոս, եւ ոչ անկեալ էին էին ի գործ, այ տակաւին կորդք եւ անգործ կային. (Ոսկ. գաղ.։)
ի կորդ եւ յանդնդածին դաշտ արեգակն զշառաւեղս իւր սփռեաց կանխաւ. (Ժմ. յն.։)
helmet, casque.
• «սաղաւարտ» Թղթ. դաշ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ յն. ϰόρνς, ϰόρυϑος «սաղաւարտ» բառի հետ։ Նոյնը Bugge KZ 32, 49՝ համարելով հայ ձևը բնիկ բառ։
Սաղաւարտ. որպէս յն. κόρυς, κορύθος, κορύθιον galea, cassis, galeola.
Ետու դնել (զնշտն խաչին) ի նշանս պատերազմական զինուց, եւ ի կորդակս վեղէնդահացն. (Թղթ. դաշ.։)
savory.
• (գրուած նաև կորդոյն, կորդին, կուրդին, կորդոն, կորդում) «մի տեսակ ծոթ-րին. satureia hortensis L» (ըստ Տեռա-ցուեան, Contributo § 421) Բժշ. Գաղիան. Վրդն. ել։
• ՀՀԲ հանում է կորդ բառից՝ իբր կորդ տեղեր բուսած։ Սխալւում է Արթինեան, Ամէնուն Տարեցոյցը 1914 թ. 163՝ հա-մարելով բառս ծաթրին ձևի աղաւաղու-թիւնը։
Զարիւնն հրամայէ մշտիկ զոպայիւ թաթաւել, որ է տրցակ կանաչ խոտոյ, կորդոյն կոչեցեալ արդ, կամ ծոթրին. (Վրդն. ել.։ (Իսկ ռմկ. կորդին կամ կուրդին ՝ է եւ համետ. ալուխ. սէմէր, փալան։))
conduit, pipe, tube, spout;
drain, channel, gutter
• «արտը ջրելու համար մեծ առուից բացուած երկրորդական և նեղ ջրի անցք» Սեբեր. 46. որից կորի մի գետին «մի քիչ տեղ» Բուզ. էջ 218։
• Bugge KZ 32, 56 սանս. var «ջուր» կամ յն. οῦρός «ջրանցք» բառերին ցեղակից։ Scheftelowitz BВ 28, 303 սանս. kulyā «փոս, ջրանցք» և յն. ϰρήνη «աղբիւր» բառերի հետ է միաց-նում։ Lidén., Arm. Stud. 111 մբգ. kuls «փոս, խորք», նորվ. koyla «ջրանցք», յն. γύαλον «խոռոչ, կիրճ, կամար» բառերի հետ, արմատակից կոր (=յն. γνρός), կորիզ բառերին։ (Նոյնը կրկը-նում է Boisacq 159)։ Մառ ЗВО xIx. 0156 վրաց. ბղարո «աղբիւր», ծղալի = մինգ. ծղարի, լազ. ծկարի «ջուր» բա-ռերի հետ՝ յաբեթական շղր արմատից։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. kur︎ «ջրանցք»։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. gur «ջրի հոսանք», 406 սումեր, kure «ջրանցք»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Կր. Մշ. կօրի, Երև. գօրի Մշ. կօռի, Մկ. կուրը՛, Ոզմ. կուրէ՝, Հմշ. գօրին (Ճօշարա գիւղում՝ գօրիմ), գործած. ւում են զանազան նշանակութիւններով. այսպէս՝ Ալշ. Բիւթ. Երև. Նբ. Մղ. Մշ. Ոզմ. Մև. «արտի ոռոգման համար բացուած նեղ առու», Ղրբ. «արտը վարելու ժամանաև՝ ա-ռաջին անգամ վերևից ներքև քաշուած ա-կօսը, որով արտը երկու մասի են բաժա-նում և յետոյ աջ ու ձախ նոր ակօսներ բա-նաւով՝ վարը շարունակում են», Ակն. Կր Մշկ. Շիր. «արտի ամէն մի ածուն կամ բա-ժանմունքը», Հմշ. «երկու արտի սահմանը, միջավայրը», «արտի մի տեսակ չափ է, որ է մէկ քառորդ օրավար»։ Ոճով ասւում է Ռ. գօրին հանէլ (<կորին հանել) «իրեն բաժին ընկած մասը կատարել»։ Նոր բառեր են կո-րատ «բամբակի արտի մէջ բացուած կորի». կորատել «կորիներ բանալ», կորակտուր «նախորդ վարի հակառակ ուղղութեամբ»։
ὡλύν canalis. ռմկ. եւս՝ կորի, կամ կոր. Առուակ, կամ ակօս փոքր. փոս հեկեկեալ. առու. անցք ջրոյ. խողովակ ոռոգի պարտիզաց.
Ջուր յորժամ յառու անկանիցի, եւ ընդ կորիսն գնայցէ, չծախի ընդ վայր, այլ զանդսն ոռոգանէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ոչ թողոյր բնաւ ամենեւին եւ ոչ քան զկորի մի գետին ի սահմանաց երկրին հայոց ուրեք վտարել. (Բուզ. ՟Ե. 20. իբր ի չափ ակօսի մերոյ։)
a cub or whelp of any wild beast;
— առիւծու, lion's whelp;
— շան, puppy, pup, whelp.
• (սեռ. -րեան, -րեանց) «ձագ (ա-ռիւծի, վիշապի, իժի, գայլի, շան, կէտի)» ՍԳր. Եզն. Եփր. դտ. 341. Վեցօր. 190. փո-խաբերաբար «սօսի, կնձնի և այլ ծառերի տերևների տակ ծածկուած պտղանման բռն-դակներ» Վեցօր. էջ 93 (այս երկրորդ նշա-նակութիւնը երևան հանեց Ս. Վ. Նաղարէ-թեան, Պատկեր 1893, էջ 56, մի ընտրելա-դոյն ձեռագրի ընթերցուածի համաձայն. «Կերպարանք ինչ իցեն սերման և պտղոյ, և զնոյն որ երևին ի ծառ կորիւն կոչեն... Ապա ուրեմն զօրութիւն իմն սերման է ի կորիւնսն՝ որ երևին ընդ տերևօք ծառոյն»). «դդումի, վարունգի և նման բոյսերի արձա-կած թևը» Եփր. նին. 121 (մէկ անգամ գոր-ձածուած. Զկորիւն դդմենւոյն և զծաղիկն նորա պատուես քան զանմեղ տղայսն). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. որթ և երինջ)։ Այս արմատից են առիւծակո-րիւն Վեցօր. 192. գայլակորիւն Մամիկ. ի-ժակորիւն Վեցօր. էջ 192. կորնակ «բորե-նու փոքր ձագ» Վրք. հց. Բ. 433 (չունի ՆՀԲ)։
• Schroder, Thesaur. 45 ասոր. ❇ guriā «կորիւն»։ ՆՀԲ եբր. [hebrew word] gūr «ձագ», gor «առիւծի կորիւն», [hebrew word] kəpīr «կորիւն»։ Հիւնք. յն. ϰορος, ϰόρος «պատանի, շառաւիղ»։ Bugga KZ 32, 85 թերևս փոխառեալ է կովկա-սեան լեզուներից. հմմտ. չեչէն. kuor-nai «ձագ»։ Müller, SWAW 136(1897), tջ 11=Armen. VI, WZKM 5, 268 և 10, 180 սանս. garbha, զնդ. garəwa «սաղմ», յն. βρέφος «մանկիկ, ձագ» զոթ. kalbo «հորթ», հսլ. zrebe «ման-կիկ, ձագ» ևն բառերի հետ։ Հիւբշ. 461 սխալ է համարում այս վերջին մեկ-նութիւնը, որովհետև յոյն բառիս դէմ պիտի ունենայինք *կորբ և ոչ կոր-Patrubány, Բանաս. 1902, 121 հանում է կոր «կորչիլ» արմատից՝ -իւն մաս-նիկով, իբր «նա՝ որ կը կորսուի մօրէն, ա՛լ արգանդը չէ»։ Scheftelovitz BВ 28, 15 և 29, 15 հնխ. g''er-«ուտել, կուլ տալ» արմատից, որից են հյ. կեր. կուր, կերակուր։ Osthoff, Et. Parerga l 312 միացնում է լտ. galba «կաղնու որդ», հբգ. kilbur, chilburra «էգ գառ-նուկ», գոթ. kalbō «հորթ», kilϑei «ար-գանդ», անգսք. cild «երախայ», սանս. ǰartu-«բունոց», յն. βρέφις «արգանդի պտուղը, սաղմ», ὄελφῦς «արգանդ» ևն բառերի հետ և ենթադրում է այս բոլո-րի համար հնխ. ger-, g'er, gel-, gel-
• ևն արմատների խառնուրդը։ (Յիշում են նոյնը Walde 331 և Boisacq 133 ծան.)։ Աճառ. ՀԱ 1909, 160 պարզ ար-մատը համարում է կոր, որ աւելի լամ երևում է խոճկոր բառի մէջ։ Մառ, Oe-нов. Гaбл. էջ 9 ասոր. և եբր. ձևերի հետ միացնում է վրաց. bo-kueri «կո-րիւն», բայց չի յիշում հյ. կորիւն։ Charpentier IF 25, 245 հնխ. g'ouero-«հորթ» բառից. հմմտ. սանս. gavala «գոմէշ»։ Pedersen, Յուշարձ. 288 քըն-նելով յն. βρέφος, հսլ. žrèbe բառերի համեմատութիւնը, ենթադրում է որ հա-յերէնի հին ձևն էր *կորբն, որիցբ ձայ-նի անկումով յառաջացաւ կորն (ար-մատը կոր. մասնիկն է ն)=կորիւն. բո-լորի հին հնխ. ձևը դնում է *g*erebh-։ Petersson KZ 47, 240-244 սանս. ersti «երինջ» ևն բառերի հետ հնխ։ guer-արմատից։ Ղափանցեան ЗВO 23, 355 քրդ. kur «որդի, տղայ» բառի հետ+իւն նուազականով։
եբր. կուր, կօր, քեփիր. σκύμνος, ἕκγονον catulus, foetus. Ձագ գազանաց. սողնոց, եւ կիտոց. լակոտ. քոտոտ.
կորիւն առիւծու։ Կորիւն մի ի կորեանց։ Առիւծորսացաւ բաւական կորեանց իւրոց։ Կորիւնք անտառի.եւ այլն։
Վիշապք դիեցուցին զկորիւնս իւրեան։ Ի բոյն կորանց իժից. (Ողբ. ՟Դ. 3։ Ես. ՟Ժ՟Ա. 6։)
ոմն զգայլոյ կորիւն սնուցանէ, եւ իբղր զշան կորիւնս առ ընտելութեան ընդ անձն անկանի. (Եզնիկ.։)
dirt-spot, dirt, filth, ordure;
caked filth attached to the long tails of oriental sheep.
• «կպած մնացած կեղտ». մէկ անգամ ունի Լմբ. մատ. էջ 490 «Ասէ երանելիս եթէ հարկաւոր է այնոցիկ սրբկիկ լինել, այլ զի՞նչ կորկն և աղտն քսան տարոյ կամ աւելի հոն կայ ի վերայ սկոյն, և մեք չլուա-նամք և չսրբեմք»։ Նոր գրականում ոմանք գործածում են «ծխախոտի դեղին կեղտը. Բրք. զիֆիր» նշանակութեամբ։
• Հիւնք. գորգ բառից։ Bugge KZ 32 12 ասում է թէ գործ չունի քրդ. qur և կիւրին. qar, qurúš «կեղտ» բառերի հետ և համեմատում է յն. βόοβιμ-«կեղտ, աղբ» ձևի հետ. հայերէնի մէջ վերջավանկը ընկել է։ Scheftelovitz BВ 28, 303 պրս. karī, հանգլ. horh
• «աղտ», լիթ. kirnos «ճահիճ» բառերին ցեղակից։ Brugmann, Grdr2. I 619 դր-նում է Bugge-ի մեկնութիւնը, Boi-sacq 127 յիշում է թէ՛ Bugge-ի և թէ Scheftelowitz-ի մեկնութիւնը։ Pokórny I 429 հնխ. qers արմատի տակ յիշում է վերջինը. (սխալ է, որովհետև հնխ, qers-պիտի տար հյ. *քեռ)։ Petersson, Zwei sprache Aufsátre 60, Hetero-klisie 145-6, LUâ 1922, ❇ z 52 53 (չեմ տեսած) նորվ. korg, իսլ. korgr «դիրտ, մռուր», իսլ. krim «կեղտ» ևն բառերի հետ։ Չի ընդունում Pokorny 1, 645-50։
Կորկն եւ աղտն քսան տարւոյ կայ ի վերայ սկոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
decorticated wheat.
• «թեփը հանած և կոտրտած ցորեն gruau», Գաղիան. (իբրև հոմանիշ է դնում յն. χόνόρος բառին, որ իրօք ի մէջ այլոց նշանակում է «կորկոտ, gruau», ըստ Bail-ly, Dict. gr.-lr. 215ա). Հալել. էջ 9 «կորկոտի չափ մանր ջարդած» Վստկ. 56, 113. որից գարեկորկօտ Վստկ. էջ 8. Մխ. բժշ. 50. կորկոտապուր «կորկոտով պատ-րաստուած մի տեսակ ապուր» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 130 (գտնւում է նաև արդի բարբառներում)։
• = Թուի բնիկ հայերէն բառ՝ հնխ. g2rod-արմատից, որ կրկնութեամբ տուել է նախ *կոկրոտ և տեղափոխութեամբ՝ կորկոտ. ինչպէս կարկուտ<*կակրուտ<հնխ. gža-g2rodo-. հմմտ. լիթ. grudžiu, grudau, grus. ti «սանդի մէջ գարին ծեծել՝ կորկոտ պատ-րաստելու համար», grudas «հատիկ», լեթթ grúžu, grudu «սանդում ծեծել», grouds «հատիկ», grūdenes «կորկոտ», graúds «հացահատիկ», հսլ. gruda «հողի կոշտ կտոր, գուղձ», ռուս. гpудa «դէզ», անգսք. grut «խոշոր ալիւր», հհիւս. grautr «խա-շած խիւս», հբգ. gruzzi, մբգ. gruz «հա-տիկ (ցորենի, աւազի)», հբգ. grioz «աւազ, խիճ», հիսլ. griōt «քարեր», հանգլ. grcot «աւազ», կիմր. gro «խիճ», նբգ. grutze «կորկոտ», հոլլ. qrut, gort «կորկոտ», գեր-մանականից փոխառութեամբ՝ ֆրանս. gruau «կորկոտ», և վերջապէս գերմ. gross, հոլլ, groot, անգլ. great, անգսք. great, հբգ. gróz ևն, որոնք նշանակում են «մեծ, խո-շոր» (Kluge 191-2, Berneker 357, Trautm. 99)։ Նշանակութեան կողմից այս բառերը բոլորովին համապատասխան են հայերէնին. ձևի կողմից բալթիկ-սլաւական խումբը տա-լիս է grud-, որ նոյնպէս յարմար է հայե-րէնին։ Բայց Walde 661 նոյն խմբին է կր-ցում նաև լտ. rudus(rodus) «քարի կտոր-տանք», և նախաձևը դնում է *ghreu-, gh-reu-d-, որ պահանջում է հյ. գ։ Այս դէպ-քում կա՛մ պէտք է ջնջել լատիներէնի հա-մեմատութիւնը (արդէն չէ՛ յիշում Traut-mann, իսկ Berneker կասկածով) և կամ ընդունել նախաձայնի աստիճանի փոփոխու-թիւն։ Pokorny 1, 648-50 նոյնպէս հա-մեմատուած բառերի նախաձևը դնում է հնխ. ghreu-d, որ չի տալիս հյ. կ, այլ գ. գեր-մանական ձևերն էլ չեն ընդունում g. լտ. rudus թէև յիշում է Pokorny 1, 649, բայց Ernout-Meillet 834 բոլորովին առանց ստուդաբանութեան է թողնում։ Եթէ հնարա-ւոր է կցել հայերէնը այս բառերին, անհրա-քեշտ է ենթադրել g2rod-նախաձևը։-Աճ.
• ՆՀԲ Գաղիանոսի ճիշտ մեկնութիւնը չէ հասկացած. կորկոտ բառը հանում t կրկուտ, կարկուտ ձևերից։ Patrubány ՀԱ 1908, 313 իբր կրկնական կցում է յն, χόνόρος, գերմ. grani, հսլ. grin-lan, անգլ. grini «աղալ» բառերին։
• ԳՒՌ.-Սլմ. կորկոտ, Ախց. Երև. Կր. Տփ. կօրկօտ, Ալշ. Մշ. կօրգոդ, Խրբ. Ննխ. Ռ. Սչ. գօրգօդ, Վն. կուրկոտ, Շմ. կուրկօտ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Մկ. Ոզմ. կուրկուտ, Սեբ. գօրգէդ. Հճ. գույգոդ, Ասլ. գէօրգէ՝օդ, գէօրգէ՝օ՝, Զթ. գիւյգիւդ. գիւրգիւդ, Սվեդ. գըրգիւդ, Մրղ. կարկատ, Տիգ. գօրգդիգ։ Նոր նշանակո.-թիւն են ստացած Ղրբ. «մսով ու կորկոտով եփուած մի կերակուր՝ որ նաւասարդին են պատրաստում», Մն. «ջրի մէջ մի բան հա-լեցրած ժամանակ՝ անհալ մնացած մանր փշուրները»։ Նոր բառեր են կորկոտալի, կորկոտխաշիլ, կորկոտծեծ, թերևս նաև կորկտուկ, կորկտինկ կոչուած բոյսերը։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კორკოტი կորկոտի «կաթով եփուած ձաւար, հերիսայ», թրք. ❇ ︎ gorgot «հացով ապուր, Brotsuppe», որից էլ ըստ Miklosich՝ նյն. ϰουρϰοῦτι «հա-ցաթան, խաշու, bouillie, panade» (Karo-lides, I,. σνγϰρ. 211 գործածում է «խոշոր աղած ալիւր, սմըր» նշանակութեամբ). ռուս куркутъ, բուլգար. kurkut, gurgut «viati-cum, ճամբի պաշար», ուտ. korkot «կոր-կոտ»։
Ցորենահատ կրկտեալ եւ մաքրեալ ի թեփոյ, կամ փշրեալ որպէս կրկուտ եւ կարկուտ։ Ուստի յաջորդ բառն Կորկոտիճ։
Իսկ ի բառս Գաղիան. հանդէպ յն. ձայնիս, խօնտրօս, կամ քօնտռիօ՛ն, (որ գրի անդ Քոնտրոն,) դնի.
speck, spot, speckle.
• «մորթի վրայ գտնուած խալ. տուց, խայծ, բիծ». մէկ անգամ ունի Տօ-նակ. «Անասուն շիդիրոն կոչեցեալ. ագի սո-րա փոքրիկ գոլով՝ ունի սակաւ կորկոտիճս ղեղնագոյն»։ Երկրորդ անգամ գտնում ենք բառս Փիլ. լին. 205 «Կադէս մեկնի սուրբ. իսկ փառան՝ կարկո.տ կամ կորկոտիձ». այստեղ բառիս իմաստը անծանօթ է, որով-հետև «կարկուտ» նշանակութեամբ նմանա-ձայն մի բառ չկայ եբրայեցերէնում։ Հեղի-նակը ուզում է մեկնել եբր. [hebrew word] Fā ran անապատի անունը՝ որի ստուգաբանու-թիւնը անծանօթ է։ Այս պարագային ան-շուշտ պատճառ չկայ կորկոտին բառին մի նոր իմաստ վերագրելու։
• ՆՀԲ առաջին իմաստով մեկնում է «որ ինչ նման է կորկոտի, մանը փշուրք, կիտուած, նիշ, սպի, կորկոտ, կորկոտի պէս պուտ պուտ». երկրորդ իմաստի համար դնում է «եբր. ֆառամ է փշրել, իսկ լտ. ֆառ՝ ցորեան կամ ըստ որում կեղևեալ՝ ձաւար և հերիսայ»։ Այսպէ-ռով՝ վերջ ի վերրջոյ կորկոտին բառը դառնում է «կորկոտ», ինչպէս ունին ՋԲ և ԱԲ. վերջինը մեկնում է կորկո-տին «մանրուք, նշան, կորկոտի պէս պուտ պուտ. 2. կարկուտ. 3. կորկոտ»։ Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 615 ա դնում է «այտումն ի հիւսուածի կոպոց աչաց», նոյնը Կոյլաւ, Բառ. գերմ. 800բ «աչ-քի կոպին վրայ ուռեցք»։
Որ ինչ նման է կորկոտի. մանր փշուրք. կիտուած. նիշ. սպի. կորկոտ, կորկոտի պէս պուտ պուտ.
կադէս մեկնի սուրբ. իսկ փառան՝ կարկուտ, կամ կորկոտիճ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 36։) (եբր. ֆառամ, է փշրել. իսկ լտ. ֆառ, ցորեան. կամ ըստ որում կեղեւեալ՝ ձաւար, եւ հերիսայ. պուլղուր, քէշկէկ։)
Անասուն ղիդիրոն կոչեցեալ. ադի սորա փոքրիկ գոլով՝ ունի սակաւ կորկոտիճս դեղնագոյն. (Տօնակ.։)
origan.
• (կամ նաև գրուած կորնկան) «առւոյտի նման մի խոտ է. onobrychis sa։ tiva=ֆրանս. sainfoin (ըստ Արթինեան, Տունկերը, էջ 8), melilotus officinalis Lam (ըստ Նորայր, որ և յիշում է Տիրացուեան, Contributo § 235)» Մխ. առակ. Նար. տաղ. 473, 474. որից իշկորնկան «hedysarum o-nobrvchis կամ isopyrum, իսկ ըստ Տիրա-ցուեան, Contributo § 417՝ origanum vul-gare L» Բժշ։
• ՆՀԲ կարծում է նաև որ թերևս ուղ-ղականը լինի *կորինկ, որից սեռ. կո-րընկան. (այս կասկածը փարատում են գաւառական ձևերը). համեմատում է յն. ορίγανον «զուիրակ» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Մշ. կօրընգան, Վն. կո-րընգ'mն, Մկ. կօրընգ'mն, Ոզմ. կօրընգ'mն գուռընգ'mն, Ագլ. կրռընգուն, Ջղ. կո-րընգալ, Սլմ. ղօռընգ'ա (ըստ Ա. Աթա-յեան, Սալմաստ, էջ 19). վերջին ռնգա-կանից զուրկ կորնկա ձևն ունի և Կր. Ախց. կորընգա, որից
• ՓՈԽ.-Ախա ցխայի թրք. բարբառով γօ-lang'ar «կորնգան»։ Թրք. գւռ. Թորթումի լորնգան (տե՛ս Շիրակ 1905, 425)։
ԿՈՐՆԳԱՆ որ եւ ԻՇԿՈՐՆԿԱՆ. կամ Կորինկ, կորընկան. որպէս յն. օրի՛ղանոն. այն է ըստ հյ. Զուիրակ. կմ որպէս ռմկ. կորնկան, խոտ ինչ ցած՜
Գնդածաղիկք, եւ կորնգան՝ եւ խոլորձ, առուոյտ կապոյտ, եւ սէզ. (Մխ. առակ. ՟Լ՟Գ։)
Եւ այն վեց բարդք կորնկանն՝ վեցօրեայ գործք աստուծոյ. (Նար. տաղ սայլի.։)
convex.
• տե՛ս Կոր։
(ի կոր, ընդ կամ ենթ, արդ) κυρτός convexus, -um. Կոր ձեւով կամար. գմբեթ. կամ արտաքին կողմն գմբեթի, որոյ ներքինն է խորոփիք որպէս գոդ կամ ծոց. Գուպպէ, քէմէր.
Լուսինն ի ներքին կիսագնդին գոլով ի կամարն երկնից, ոծ է ներքին կորնթարդն, հանդէպ արեգականն. (Յկ. ղրիմ.։)
cf. Կորովի;
vigour, force, strength, might, power;
dexterity, skill, proficiency, address, ability, ingenuity;
— մտաց, strength of mind;
— մարմնոյ, bodily strength, vigor.
• «քաջութիւն, կտրիճութիւն» Յուդթ. թ. 6, Եփր. ծն. որից կորովի «քաջ» ՍԳո-Կոչ. Ոսկ. Եւս. պտմ. կորովել «պինդ պա-հել» Ոսկ. մ. ա. 16. կորովութիւն ՍԳր. Եփր. փիլիպ. Եւս. պտմ. կորովախօս Եւս. պտմ. կորովաբան Ոսկ. բ. կոր. կորովաձիգ Փարպ. կորովամիտ Մծբ. արդարակորով Ել. ժը. 21. Եզն. ևն։
• Տէրվ. Նախալ. 78 կար բառի հետ (տե՛ս անդ)։ Հիւնք. լտ. vigor հոմա-նիշի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 308 հբգ. kraft, հիսլ. kraptr, նիսլ. krefr. «ուժեռ» բառերին ցեղակից է ռնում։ Karst, Յուշարձան 430 թաթար. kar, kor, չուվաշ. kor «որոնել, նայիլ, դի-տել»։ Մառ, Bступителыныя и зaкл cтрoфь... Uoть, էջ KxxIV ճոռոմ բա-ռի հետ կցում է վրաց. ղ'րմածվիլի «պատանի, երիտասարդ» ձևին, որի ռեմական ցեղակիցներն են արաբ. [arabic word] γulam, եբր. [hebrew word] 'elem «պատանի». բոլորի արմատը յաբեթական kram։-Հացունի, Դաստ. էջ 356 կորովի «ա-ղեղ» իմաստով է դնում Ագաթ. հրտր. Վենետ. 1862, էջ 23 և Գիւտ առ Կղնկտ. տպ. Մոսկ. 1860, էջ 18.
Իմանայր իմն կորովն աղեքսանդրոս. (Պտմ. աղեքս.։)
Զքաջացն եւ զկորովացն պատերազմողաց։ Ի կորովացն վասպուրական հեծելոց. (Արծր. ՟Գ. 1. եւ 2։)
Մինչեւտիրել ազգին նետողաց կորովից. (Մեսր. երէց.։)
յուսացան ի նիզակս եւ ի սպառազինութիւնս եւ ի կորովս աղեղնաւորացն եւ պարսաւորացն. յաղեղն եւ ի պարս. (Յուդթ. ՟Թ. 6։)
Առից վառիցից զծերութեանս միտս՝ իմաստից կորովիւք. (Պիտ.։)
Ո՛չ առ ն յընչից սոդոմայեցւոցն, զոր թափեալ էր նա ի կորովս իւր։ Զոր առի ի սուր սուսերի իմոյ, եւ ի կորովս կապարճաց իմոց։ Զորորմութիւնն՝ որ եղեւ նմա օգնական, կոչեաց կորով կապարճից. (Եփր. ծն.։)
dung, manure, muck.
• տե՛ս Կոյս
ԿՈՒ կամ ԿՈՅ. βόλβιτον stercus bublum, fimus. պ. քիւհ. Աղբ անասնոց. քակոր. թրիք. ապաւառ.
Աղբոյ եւ կուոյ հաւասար է վատն. (Սիրաք. ՟Ի՟Բ. 2։)
Լինի ի գաղմատիա գազան մի որպէս զեզն՝ բոնոսոս անուն, որ զկուն ձգէ, որսականացն, եւ այրէ. (Խոր. աշխարհ.։)
Կոյն ձգէ որսորդաց։ Որ զկոյն ձգէ, եւ սպանանէ զորսորդսն. (Եպիփ. բարոյ.։ եւ Վրդն. ՟Ի՟Զ։)
Զմսուրն ի կոյէ սրբած կալ։ Կոյով պախրեաց օծեն։ (Վստկ.։)
pole-cat;
cat;
hump;
hunch-backed.
• , ի, ո հլ. «կատու» Բարուք զ. 21. Կոչ. էջ 97, 270. Ոսկ. մ. ա. 8. «կատուի նման մի անասուն, որ նշանաւոր է հաւ խեղ-դելու մէջ. սամսար» Մամիկ. Վրդն. ել. ո-սից կզակն «կատուի աչք քարը» Պատկ. Драгоцен. камнн, էջ 72. կզաքիս (նոր բառ)։
• = Իրան. *kuz ձևից, որ չէ աւանռուած. բայց նոյնն են հաստատում իրանեանեց փոխառեալ ասոր. [syriac word] quza «կատու, կուզ», ասուր. kuza, qusa «martencat Lunx կղաքիս, լուսան» (Muss-Arnolt, Ass. Ha-ndwb 375բ) և նրանից ածանցուած քրդ. [arabic word] kuze «կուզ, կզաքիս», kuzá, kuzik «կուզ», զազա. quze «գորշուկ» ձևերը։-Հիւբշ. 308։
• Նախ ԳԴ կցում է պրս. կիւզ հոմանիչ ձևին, որ սակայն իր բուն բառառանում չկայ։ Justi, Dict. Kurde 349 քրդ. ku-že բառի դէմ յիշում է հյ. կուզ, կզնա-քիս, սանս. kaçika «գորշուկ»։ Վերի ձևով է Հիւբշ. ZDMG 36(1882). 131 և Armen. Gram. 308։
• ԳՒՌ.-Մկ. Մշ. Սլմ. Վն. կուզ, Զթ. Խտջ. գուզ, Ոզմ. կօզ։
• «սապատող». առանձին չէ գործա-ծուած հին մատենագրութեան մէջ. կայ մի-այն յետնաբար Տաթև. հարց. 370, գաւառա-կաններում և արդի գրականում. որից կզու-թիւն Գէ. ես։
• = Պրս. [arabic word] kuz «ծռած, կուզ, սաաա-տող, ծերութիւնից կամ հիւանդութիւնից կքուած՝ երկուտակուած» բառից, որի հետ նոյն են պրս. ❇ kuz, ❇ kūza, սռոռ. kuz, աֆղան. kōz սանս. kubǰa-հո-մանիշները. պարսկերէնից են նաև քրդ. kuz «կուզ (ածական)», kuzek «կուզ (գոյա-կան)»։-Հիւբշ. 269։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. կիւզփիւշթ «սապատող» բառին։ Böttich. Rudimenta 43, 132 ասոր.
• qustā, պրս. kōž, իբրև kuc արմատից։ Նոյն, ZDMG 1850, 356 սնս. kubǰa, որին Arica 36 աւելացնում է աֆղան. koy, koz։ Lag. Urgesch. 938 դնում է սանս. ձևր։ Muller SWAW 38. 593 կուզ<կովզ<սանս. kubǰa։ Justi, Zen-dsp. 76 զնդ. kaozda «եզերք, ծայր» բառի տակս
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. կուզ «կուզի սապատը», Տափ-կուզ «կուզի սապատ», իսկ կուզօ, «կուզ. սապատող», Զթ. Խրբ. գուզ (ած.), Ննխ. Պլ. Սեբ. գուզ «սապատ», Ոզմ. կօզ «կուզ մաո-դը», Գոր. կօ՜զլիկ, Ննխ. գուզլիգ, Ղրբ. կո՛ւզլիգ՝, ղո՛ւզլէգ՝ «կուզ մարդ»։ Նոր բառեր են կուզ «ծառերի վրայ ուռեցք», կուզ անել, կուզն անել «ծածկուիլ, պահուիլ», կուզէ կուզ, կուզիկուզ, կուզիկ, կուզուզ, կուզուզիկ, կուզիկ-մուզիկ, կուզլան, կուզտան, կզտան «կարճահասակ», կուզուզալ «ծերութիւնից կամ ցաւից կուզ դառնալ, մէջքը ծռուիլ», կուզպարզ «մի գործ կատարելու համար բարձրանալ-իջնելը», կզիլ (Տիգ. գրզզիլ), կզուիլ, կզանալ «կէս մէջքից երկուտակ լի-նել, հակիլ», կզուանց «կռացած», կղուկ «ծռուած»։ Աւս ընդարձակ գործածութիւնը զանազան նորակերտ ածանցները և գրեթէ բոլոր բարբառներում գտնուելը ցոյց են տալիս՝ որ բառը հին և տարածուած մի ձև էր։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კηზი կուզի «սապատ», յ-ზიანი կուզիանի «կուզ», კეზება կուզեբա «ծռիլ», მოკუზვა մոկուզվա «ծռել, կամա-րաձև դարձնել», დაკუზვა դակուզվա «ծը-ռիլ, հակիլ». այս իմաստները չգտնուելով իրանեանի մէջ՝ բոլոր վրացի ձևերը հայերէ-նից պէտք է փոխառեալ լինին։ Այսպէս է նաև թրք. գւռ. Կր. guzig «կուզիկ» (Բիւր. 1898, 627 և Foy, Mitteil. des seminars ։ Orient. Spr. Berlin 1904, էջ 213)։
ἱκτίς martes. Կենդանի՝ որ ունի զնմանութիւն ընդ աքիս, եւ ընդ կատու, բրդոտ տտամբ, հեղձուցիչ հաւուց. բնակէ յառաստաղս եւ յայ խորշս գաղանիս.
Կուզ կերեալ՝ ուռաւ որպէս զարջ. (Մամիկ.։)
ԿՈՒԶ. αἵλουρος (որպէս թէ մեծատտուն,) felis, catus. այն է Կատու.
Եզուրոս, կուզ. (Գաղիան.։)
կզից եւ շանց եւս երկիրպագանեն։ Փոխանակ եգիպտացւոց կզից եւ շանց, եւ ազգի ազգի մոլորութեանց. (Կոչ. Զ. եւ ԺԳ։)
(Զեբիպտոս) զաղախինն կզոց, եւ զերկրպագու սոխոյ. (Ոսկ. մ. Ա. 8։)
ԿՈՒԶ 2. ըստ ռմկ. Սապատողն. յորմէ ԿԶՈՒԹԻՒՆ. զոր տեսցես։
ԿՈՒԶ 2 ըստ ռմկ. Սապատողն. յորմէ ԿԶՈՒԹԻՒՆ. զոր տեսցես։
ԳՈՒԶ ԳՈՒԶ. Բառ անյայտ. որպէս ռմկ. կուզ, խամպուր. կամ Կծկեալ՝ իբր ի գուճս անկեալ. կամ Կաղ ի կաղս. որպէս յն. զիիօ՛ս.
Հաւբալքդ հանդարտիկ հանդարտիկ գուզ գուզ երթալով, եւ փոքր մի սակաւ ի բաց թռուցեալք, եւ այլն. (Փիլ. լիւս.։)
earthen-pitcher, jug, jar;
water-pot.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ջրի աման (խեցեղէն կամ փայ-տէ, մեծ կամ փոքր)» ՍԳր. որից կժաւոր Անյ. վերլ. արիստ. կիսակուժ Վստկ. 43, նշխարակուժ Կանոն. կժակարկաժ «մեծ դը-դում՝ որ իբրև գինու աման են գործածում» (նորագիւտ բառ) Մագ. թղ. 80։
• -Պհլ. *kuz «կուժ» ձևից, որ թէև չէ ա-ւանռուած, բայց նոյնն են հաստատում պրս. ❇ [arabic word] kūza «կուժ, սափոր», սոգդ. kuzϑtīk «կուժ», և իրանեանից փոխառեալ հետևեալ ձևերը. ասոր. (α kuza «մի տեսակ ջրա-ման, կուժ», արաբ. [arabic word] kuz «փոքր կուժ, փարչ», աֆղան. kuza «հողէ կտուցաւող ջրաման», վրաց. ჭუზი քուզի, քրդ. kuz, ku-zlk «ջրաման, սափոր», չաղաթ. ❇ ku-ze «կուժ», արևել. թրք. [arabic word] kóza «կուժ»։ -Հիւբշ. 173։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-saur. 47 դնելով պրս. kuz բառից։ Նոյ-նը յետոյ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 118 պրս. քիուզէ։ ԳԴ պրս. kuza կամ [arabic word] nigažda «կուժ, ըմպանակ»։ ՆՀԲ առաբ. գուզ, պրս. գուզէ։ Böttich. Arica 75, 224, Lag. Urgesch. 938 պրս. kuza։ Չուբինով վրաց. კოჭობა կոճո-բա, კოჭობი կոճոբի «կուժ»։ Lag. Ges, Abhd. 55 պրս. kuzah և ասոր. արար kuz։ lusti. Zendsp. 91 զնդ. xavza «աման», պրս. kūzah, սանս. kubja։ Հիւնք. պրս. քիուժ, քիուշէ=կուժ, աշխ. կուշ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. կուժ, Խրբ. Ռ. գուժ, Մրղ. Սլմ. կիւժ, Սվեդ. գէօժ, Ասլ. գիւժ, Գոր. Ղրբ. Մժ. կօժ, Ագլ. կէժ։ Նոր բառեր են կուժկոտրող. կուժկոտրիկ, կուժկոտրուկ, կիսկուժ, կըժ-տուն, կժփարչ. ունինք նաև կզիկ Վն. «հո-ղէ աման՝ ջրի համառ»։
արաբ. գուղ. պրս. գուղէ. βίκος (յորմէ ֆըլի ) ὐδρίσκη, καμψάκης, φακός urna, urceus, lagena, doliolum, hydriola, ampulla եւ այլն. Անօթ ջրոյ խեցեղէն կամ փայտեղէն, մեծ կամ փոքր. սափոր. դորակ. թեստի, պարտագ, գօղա.
Կուժն ու բըրուտըն կըռուեցան, կուժն ըզբըրուտն արար կալման. բրուտն էած կըժին սահման, զինքըն խեղեաց ւարար նըշան. (յակոբ) (Շ. առակք.։)
swallowing.
• «կուլ տալու գործողութիւնը». ա-ռանձին գործածուած է միայն հրմ. կո՛ւլ ձևով՝ որ ոսկեդարեան է և ի կուլ տալ «կուլ տալ» ոճով՝ որ յետին է. (ունին Տաղ. Մխ. ապար.). այս արմատից են կազմւում կլա-նել, կլնուլ «կուլ տալ» ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. Եզն. Ոսկ. կլուցանել «կլլեցնել, կլանել տալ» ԱԲ. աշխարհակուլ Ագաթ. ծովակուլ Ոսկ. մ. ա. 20. և Եբր. իգ. ջրակուլ Նար. ջրհեղե-ղակուլ Ոսկ. ես. 332. դժոխակուլ Եւագր. ամենակուլ Կորիւն. գիշերակուլ Գիւտ. դժու-արակլանելի Լմբ. առակ. լեռնակուլ Բրս. ապաշխ. խաւարակուլ Ագաթ. ձկնկուլ (նոր բառ)։-2. Ըճկլճուլ «կուլ գնալ, ջրի տակ ընկղմիլ» ՍԳր. կազմուած է կլնուլ բայից ընդ մասնիկով (բաղաձայնի մօտ դարձած ըն-). որից ընկլումն Իսիւք. անցողականը՝ ընկլուզանել «ընկղմել տալ» (հմմտ. փլու-զանել, ելուզանել) ՍԳր. ընկլուզումն Կիւրղ. թգ. ընկլուզիչ Լմբ. սղ։-3. Ըճկղմել «ջրի տակ երթալ» ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. կազմուած է նախորդի նման ըն(դ) մասնիկով և մ ա-ճականով, որով լ գտնուելով բաղաձայնի մօտ՝ դարձել է ղ. որից ընկղմելութիւն Փարպ. ընկղմիչ, Փիլ. ընկղմութիւն Ոսկ. բ. կոր. ընկղմեցուցանել Մաշկ. (գրուած է ըն-գըղմել Անան. ժմնկ. 51)։
• = Բնիկ հայ բառ. պատկանում է հնխ. gel-«կուլ տալ» արմատին. սրա ժառանգ-ներն են հիռլ. gelim «ուտել լափել», միռլ. gil, կորն. gel «տզրուկ», սանս. [other alphabet] ǰaluka «տզրուկ», հբգ. kêla, հանգլ. ceole «կոկորդ, վիզ», հոլլ. keel, գերմ. Kehle «կո-կորդ»։ Այս *gel-արմատից տարբեր էր հնխ. g*er-«ուտել» (>հյ. կեր), որի վրայ տե՛ս կեր բառի տակ։ Երկո։ արմատները աղդելով իրար վրայ՝ ձևացաւ հնխ. g'*el-արմատը, որի ձայնդարձն է հնխ. g*'ul-։ Ա-ռաջին g*el-ձևից են գալիս յն. ὄελεαρ «խայծ», ևոլ. βλῆր «խայծ», յն. οελος, δελετρον «խայծ», βλωμός «հացի պա-տառ» ևն։ Երկրորդ *g*ul-ձևից են ծագում լտ. gula «կոկորդ», glutio «կուլ տալ», glutus «կոկորդ», հսլ. glutu «կոկորդ», glu tati «լափել», ռուս. глотать «ևուլ տաւ». гոo-токъ «մի ումպ, մի կում», սերբ. gut «կո-կորդ», չեխ. hlt «կում», սանս. gala «վիզ, կոկորդ», հյ. կուլ «կուլ տալ», որի հետ նոյն է կուլ «կոկորդ» պահուած միայն մի քանի գաւառականների մէջ (Walde 355, Boisacq 173, Berneker 309, Kluge 248, Brugmann 12 453, 604 ևն)։-Հիւբշ. 460։
• Klaproth, Asia polygl. 104 կուլ «կո-կորդ» =պրս. gelu, բենգալ. gola, լտ. gula, գերմ. Kehle։ ՆՀԲ լծ. լտ. glu-tio։ Böttich. ZDMG 1850, 357 և 139, Arica 89, 445 սանս. gar։-Müller SWAW 38, 571 ևն սանս. gar, լտ. σu-la։ Justi, Zendsp. 101 զնդ. սանս. gar, պրս. aγardan, հյ. կեր։ Հիւբշ, KZ 23, 20, 33, 35 կլանել և կեր միաց-նելով՝ լտ. deglutire ևն։ Տէրվ. Al. tarm. 9 և Նախալ. 13, 78 իրար է կր-ցում կեր, կուր, կուլ, որկոր, կոկորդ։ Բոլորն էլ դնելով gar արմատից. հմմտ. սանս. gar, յն. βιβρωσϰω, լտ. vorare, լիթ. gèrti «խմել» ևն։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 31 ետր. culsu «մահուան աս-տուածուհին» մեկնում է հյ. կուլ-շուն «կլանող շուն»։ Հիւնք. լտ. gula, glu tio ևն։ Meillet MSL 9, 150 և 22, 48 հյ. ընկլնում և ընկղմել ձևերի դէմ դնում է լիթ. gilus «խոր», gelmē «խո-րութիւն», որով դրանք համարում է տարբեր արմատից։ Աճառ. MSL 15, 244 միացնում է գւռ. կուլ ևն, որոնց վրայ տե՛ս տակը։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. xogolai, բուրեատ. xoloi, kole, թունգուզ. kongolo «կոկորդ» բա-ռերի հետ։ Մառ տե՛ս կլափն բառի տակ։
• ԳՒՌ.-1. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. կուլ տալ, Ննխ. Սեբ. Սչ. գուլ դալ, Հմշ. գուլ դվուշ, Գոր. Ղրբ. Ոզմ. կօլ տալ, Սլմ. ղ'ուլ տալ. 2. Զթ. գօլնօլ, գօլնոլ, Հճ. գmլնուլ, Ակն. Պլ. Ռ. Սեբ. գըլլէլ, Ասլ. գըլլէ՝լ, Տիգ. գլլmլ, Խրբ. գըլլալ (թրքախօս հայերից՝ Ատն. թրք. -lemek մասնիկով՝ կլլէլլէմէք), որոնք ծագում են կլանել բա-յից՝ անցնելով կլնել ձևից։ Չորրորդ լծոր-դութեան են պատկանում Ալշ. Մշ. կլում, կկլում «կլանեմ, կկլանեմ»։ Առանձնապէս հետաքրքրական ձևեր են Ագլ. կէլ «կոկորդ», կէլ տօլ «կուլ տալ», Ղզ. կուլ, Ղրբ. կօլ «կոկորդ, ադամախնձոր», որից Ղրբ. կoլ անէլ «կոկորդը վերև տնկել,» կօ'լավ ըղնէլ «գրկախառնուիլ», կըլվըկօ՜լ անէլ «իրար փաթաթուիլ», կուլա՛տակ «խպիպ», կուլըկա՛-տըէգ՝ «ծնօտ», կօլտան «ծնօտը կապելու թաշկինակ», Ղզ. կուլ կուլի տալ «գրկախառ-նուիլ», Շշ. կուլկապ «վզի թաշկինակ» ևն։ (Ագլ. կէլ ձևի մէջ է պէտք չէ դնել իբր հնխ. e՝ gel-արմատի մէջ, որովհետև հյ. *կել պիտի տար Ագլ. *կիլ. անշուշտ Ագլ. կէլ ծա-գում է կուլ ձևից, ինչպէս կէժ՝ ծագում և կուժ ձևից)։ Նոր բառեր են կլամ կլամ անել, կլաթան «կոկորդ», կլան լինել «կորչիլ, ան-հետանալ», կլուցել «կուլ տալ», կլցնել, կուլտում։
Յարմար է այնմ ասել՝ կորուսեալ ի բերան, կամ լոմլոմեալ, եւ կամ ի կուլ տալ. (Մխ. ապար.։)
colyba, colyva, boiled grain.
• (գրուած նաև կոլիվայ, եու լիպայ, կուլիփայ, կոլիբայ, կոլըմբայ, քու-լիպա, քուլըմբայ) «հատիկ, շաքարի փո-շիով խառն խաշած ցորեն, որ յոյները ռա-ժանում են հարևաններին իբրև հոգու հաց» Յայսմ. նոյ. 13 (Մեղրով կուլիփայ եկեր, այս է հատիկ). Երզն. մտթ. 447. Գնձ. «խա-շած ցորեն» Յայսմ. փետ. 17. (Ասէ սուրբն. կուլիփա կերիցեն... Զի՞նչ է կուլիփայն։ Ասէ սուրբն. եփած ցորեն, զի մեք յԵւխա-յիտայ՝ եփած ցորենոյն կուլիփա ասեմք)։
• -άն մἰνβα ϰόὶβα ϰόλβια, ϰὸλλνβα նոյն նշ. (Sophocles 675, որ ասում է թէ Փոքր Ասիոյ մէջ Euchaita բարբառում գոր-ծածական էր ϰόλβα, ϰόλβια ձևով). բառս գործածական է մինչև այժմ նոր յունարէ-նում, որից էլ փոխառեալ են թրք. օ❇ qoliva և Պօլսահայ ժողովրդական բարբա-ռով՝ գօլիվա (goliva), երկուսն էլ միայն յոյների համար գործածուած։ Յունարէնից են փոխառեալ նաև հսլ. kolivo, ռուս. кбли-вo, բուլգար. kolivo՝ նոյն նշ. (Berneker 547)։-Հիւբշ. 360։
ԿՈՒԼԻԲԱՅ կամ ԿՈՒԼԻՎԱՅ. գրի եւ ԿՈՒԼԻՊԱՅ, ԿՈՒԼԻՓԱՅ, ԿՈԼԻԲԱՅ. Ռամկական բառ առ յոյնս, գօ՛լիվա. κόλυβα . եւ Հյ. Հատիկ. այս ինքն Ցորենահատ խարշեալ.
Բաշխեա՛ նոցա կուլիբայ (կամ կոլիվայ)։ Զի՞նչ իցէ կուլիբայն, (կամ կոլիվայն). եփեալ ցորենոյն կուլիբայ (կամ կոլիվայ) կոչեմք. (Յայսմաւ.։ եւ Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Է.։)
Խարշեալ կուլիփայս. (Երզն. մտթ.։)
Իսկ ի նոր ձեռ. վարուց ոսկ. գրի.
Մեզրով կոլըմբայս եկեր՝՝։