handle.
• «լծակ, բառնալիք, լամբ» Շնորհ. ակ. 114 (տապանակի ունկերի համար ասուած)։
• Scheftelowitz BВ 29, 27 յն. δόρο «փայտ», սանս. dāru, զնդ. dauru բա-ռերին ցեղակից, որոնք ունին «փայտ, ծառ, կոթ» նշանակութիւնները։ Թիռե-աքեան, Բազմ. 1913, 342 հյ. տոռն «չւան» և թրք. թօռ «ցանց» բառերի հետ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 1ՈԼ դնելով -ոմ մասնիկ, արմատը հա-մարում է տոռ <հնխ. dors, որ ևռում է կա՛մ անգսք. teors, գւռ. անգլ. tarse, հոլլ. teers, հբգ. zers «առնի», հյ. տառեղն «արագիլ» բառերին՝ մեկ-նելով «կարճ փայտ» նախնական նշա-նակութիւնից, և կամ յն. მωეον «ափ», δαριν, լակոն. δάρειր «թիզ», իռլ. dorn, կիմր. dwrn «բռունցք», dyrnaid «մի բուռ» բառերի հետ՝ մեկնելով «կոթ, բռնելատեղ» նշանակութիւնից։
իբր տոռն կամ ունելիք եւ բառնալիք (տապանակին). Ելեալ երթայր չորս տոռոմով. զերդ զօձ խաղայր հանց տահելով. եմուտ ի տուն (ի տաճարն) չորս անկիւնով, յայն տունըն կայր բազում ժողով. (Շ. առակք.։)
obscure or prolix.
ՏՈՐԲԱՆԱԿԱՆ ՏՈՐԲԱՆԵԼ. Կամ է՝ Երկարաբան, երկրաբանել. եւ կամ Կազմել զբան ոլորեալ եւ մանուածոյ իբրեւ զտոռն.
Տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգորեալ։ Տրոհել զտարբեղունն կասկածանս, տորբանելով վերագոյն իմն ածեալ լպրծական փաղառութեան. (Մագ. ՟Խ՟Ա։ ՟Ժ՟Զ։)
to be prolix, redundant.
ՏՈՐԲԱՆԱԿԱՆ ՏՈՐԲԱՆԵԼ. Կամ է՝ Երկարաբան, երկրաբանել. եւ կամ Կազմել զբան ոլորեալ եւ մանուածոյ իբրեւ զտոռն.
Տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգորեալ։ Տրոհել զտարբեղունն կասկածանս, տորբանելով վերագոյն իմն ածեալ լպրծական փաղառութեան. (Մագ. ՟Խ՟Ա։ ՟Ժ՟Զ։)
cob-web, spider's web.
• «սարդի ոստայնի հիւքը», մէկ անգամ ունի Վեցօր. 121 (Եկեսցէ յարեսցէ ի տորգս սարդիոստայնի). ուրիշ վկայութիւն չկայ։ Նախնական իմաստը պէտք է դնել ո՛չ թէ «ցանց կամ հիւսք», այլ, ինչպէս տակի գաւառական ձևերից երևում է, «ոս-տայնանկի փայտեայ կազմած, ոստայն», որ յետոյ փոխաբերաբար անցել է սարդի ոս-տայնին։ Ըստ այսմ բառս դառնում է՝
• = բնիկ հայ բառ, հնխ. dorù-«ծառ, փայտ» ձևից, որի վրայ ընդարձակ տես տարգալ։-Աճ.
• ՀՀԲ մեկնում է «մամուլ (իբր ւա. torcula «մամուլ») և ոստայն, ծուղակ»։ ՆՀԲ հանում է տոռն կամ դուրգն բա-ռից (իբրև զտոռն ձգեալ կամ իբրև ըզ-ռուռոն ճախարակեալ)։ Scheftelovitz BВ 29, 51 տոռն բառի հետ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի լտ. torqueo «ոլորել, դարձնել, չարչարել ևն»։
• ԳՒՌ.--Տորգ «ծանր բաներ վերցնելու գլանաձև փայտ» (Կոյլաւ, Բառ. գերմ. 815 ա), տորգ Ղք. «ոստայնանկի կազմած, դազգեահ», Ղրբ. «քառակուսի փայտերից կազմած, որի վրայ խալիչա են գործում»։
ὔφασμα textura. Ուռկան սարդի առ որսալոյ զճանճս. ոստայն. (իբրեւ զտոռն ձգեալ, կամ իբրեւ զդուրգն ճախարակեայ).
Յորժամ զօրագոյն ինչ յարեսցի ի տորգս սարդի ոստայնի բարակաման, անխափան պատառէ զնոսա. (Վեցօր. ՟Զ։)
turdus, field-fare, thrush.
• «մի տեսակ թռչուն. թրք. ար-տըճ գուշու, ֆր. grive». գործածուած է Փիլ. լիւս. 128, բայց հրատարակչի յաւելուածը չէ՞։ Իբրև նորակերտ բառ ունի Նորայր. Բառ. ֆր. 619ա։
• = Լտ. turdus հոմանիշից կազմուած։
• Այսպէս է դնում նաև Մառ, Яфeт. гбор. 1, 135 անշուտ կարծելով թէ հին հայերէն է։ Լտ.turdus բառի հետ համեմատութիւնը տուաւ նախ Pictet, ռ տպ. Ա. 603։
fleet;
cf. Նաւատորմ.
ՏՈՐՄԻՂ ՆԱՒԱՑ. στολή classis, armatura navalis. Նաւատորմիղ. գումարտակ կամ բազմութիւն եւ հանդէս նաւաց. ... (իսկ ձեյնս տորմիղ, է լծ. ընդ հյ. տարմ. եւ լտ. դու՛րմա, դուրմի՛լլա. այսինքն գունդ. խումբ. տող. շարք)
Զտորմիղ նաւամարտիկնաւացն յունաց վանեալ վկանդէր։ Նաւամարտիկ տորմիղ նաւացն նաւարկեաց ի փասին գետ։ Արգիացւոց տորմիղ նաւացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Տորմիղ.
to inflate, to swell.
to swell, to bloat, to puff up;
to rot, to putrefy.
φλεγμαίνω ardeo, aestuo, tumeo, intumesco. Ուռնուլ, այտնուլ մարմնոյ ախտացելոյ ջերմութեամբ արեան, կամ օտար տապով.
Նմանեցաւ ջրգողելոյ, որ ուռուցեալ տորոմեալ իցէ։ Այտուցեալ տորոմեալ էք, ա հպարտութեամբ։ Չտեսանիցե՞ս, որ ղժանտ ուխտն ունիցին, զիա՞րդ այտուցեալ տորոմեալ շրջի. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. փիլիպ. Ոսկ. եբր.։ Ըստ նմին եւ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Ըստ օրինի հերովդիայ ախտակրութեանզ տորոմեալ խղխայթմամբ. (Արծր. ՟Դ. 8։)
madder;
— զմիւռնիոյ, alizari, Smyrna madder.
• «ներկաբոյս՝ որ արտահանւում էր Հայաստանից. լտ. rubia» Բժշ. Գաղիան ասւում է նաև տօրոն, տորուն, տօրուն, տոնիր, որից տորնուկ «վայրի տորոն, asperula tinctoria» ՀԲուս. § 2980, տորոն խոտ «gentiana asclepiadea» ՀԲուս. § 2982, Տիրացուեան, Contributo § 362 սխալ գրչութիւն է սարուն, որ ՀԲուս. § 2725 հա-մարում է անծանօթ մի բոյս և որ Նորայր ՀԱ 1923. 341 հաստատում է թէ տորոն բա-ռից վրիպակ է։
• ՀԲուս. § 2981 յիշեցնում է Տարօն գաւառի անունը։-Կապ ունի՞ն արևել. թրք. ❇ [arabic word] taran «կաշեգործութեան մէջ գործածական մի արմատ», ինգ. toroniš «արմատ»։
• ԳՒՌ.-Մշ. տօրոն, Ախց. Գոր. տօրօն, Խրբ. դօրօն, Շմ. Սլմ. տօրուն, Մրղ. աօ-ռուն, Ղրբ. Մկ. Վն. տուրուն, Ագլ. տա՛րան, Ջղ. տոնիր, Երև. տօ՛նիր։
ՏՈՐՈՆ կամ ՏՈՐՈՒՆ կամ ՏՕՐՈՒՆ. ἑριάνον rubia tinctorum. Կարմիր արմատ ի տալ զներկ կարմիր կամ քրքմագոյն. ... (Գաղիան. եւ Բժշկարան.։)
garancine.
tartar, dregs, sediment.
• «գինու կամ քացախի չորացած մրուր». ունի միայն ՀՀԲ՝ առանց վկայու-թեան. նոյնը կրկնում է Թորոսեան, Տետ-րակ հմռ. բառարանի, էջ 29։
• = Պրս. [arabic word] durd «մրուր, դիրտ», որ աւելի ընդարձակ տե՛ս դիրտ։
cf. Տորտային.
tartaric.
vine-shoot, vine-branch.
• «տունկի ճիւղ, մանաւանդ խաղողի որթի թևերը» Պիտ. 466. որից տորրել «տունկի թևեր և ճիւղեր արձակելը» Նեղոս. տորրանոց «այգի» Համամ. քեր. տորրական Պիտ. առ լեհ.։ Ուրիշ է կարծրատորր Պիտ. 506, որ թէև ծառի համար է ասուած, բայց թուի թէ պէտք է կարդալ կարծրատարր, ինչպէս ունինք ողորկատարր Պիտ. 546 նոյնպէս ծառի համար ասուած։
• ՆՀԲ լծ. տոռն «չուան» և յն. δόρο «գաւազան, նիզակաբուն»։
(լծ. հյ. տոռն, չուան. եւ յն. տօ՛րի. Գաւազան, նիզակաբուն) Շառաւիղ բուսոց եւ տնկոց, մանաւանդ բազուկ որթոյ խաղողոյ. ուռ.
Ոչ զօրէն այլոց կարծր եւ տեւօղ ունի զտորրն, այլ միջագար. (Պիտ.։)
hard, stiff, tough.
Որ ինչ ունի զտորր. նմա՛ն ուռոց որթոյ.
Այլք զտորրական տնկովք պատեալք յօրանան. (Պիտ. առ Լեհ.։)
nursery.
Տեղի՝ ուր կայ տորր կամ որթ կամ տունկ վարսաւոր.
Ծաղկոց, տորրանոց, են պարունականք. (Համամ քեր.։)
to bud, to shoot, to sprout, to put forth buds.
ՏՈՐՐԵԼ կամ ՏՈՐՐԻԼ. Շառաւիղս եւ ոստս արձակել.
Ի տորրելոյ տնկոցն շատանան ծառք. (Նեղոս.։)
suffering, troubled as with dropsy.
• «նեղութիւն, տառապանք, չար-չարանք, վիշտ» (առանձին չէ գործածուած. բայց Եւագր. առ լեհ. կայ տուայտ «ջրգո-ղեալ»). որից տուայտել «տառապիլ» Սիր. դ. I. Սեբեր. 133. Ոսկ. ես. 419. տոայ-տանք «տառապանք» Ագաթ. տուայտութիւն Ոսկ. բ. թես.։ (Նար լծ. մեկնում է «կարկա-միլ, ցամաքիլ»)։
• ՆՀԲ «հակառակն այտնլոյ կամ շու-այտելոյ» (ուրեմն հանում է տ բացա-սականից և այտնուլ կամ շուայտ բա-ռից)։ Հիւնք. շուայտ բառից։
Տուայտեալ. կամ ուռուցեալ որպէս ջրգող.
Տուայտն զջուր վնաս անձին խնդրէ. եւ մեղաւորն անդարձ զմեղս մահ իւր յաւելու. (Եւագր. առ Լեհ.։)
cf. Տառապանք.
որ եւ ՏՈՒԱՅՏՈՒԹԻՒՆ. Տառապանք, նեղութիւն. վիշտ. հաշումն եւ մաշումն.
Բազում այն են՝ որ առ այսպիսի աղէտս տարակուսի ի վաճառականութեան արուեստս տուայտանաց անկանել յօժարեն. (Ագաթ.։)
Մինչ ի մեծութեան էր յոբ, բարեկամք նորա էին. եւ յաւուրս տուայտանացն այսպէս բարբառէին.
Հոսմամբ արտասուացն, տուայտանօք տխրութեան դիմացն եւ ես պաղատիմ։ Նար. (՟Ժ՟Ը։)
cf. Տառապեմ.
ՏՈՒԱՅՏԵՄ մանաւանդ ՏՈՒԱՅՏԻՄ. Տառապեցուցանել. ճնշել. մաշել. եւ կր. Տառապիլ. հաշիլ ցաւօք նեղութեամբ սրտի. (հակառակն արտնլոյ, կամ շուայտելոյ)
Ո՞ եցոյց քեզ հանգամանս յայնչափ թանձրութենէ նստել տուայտել, եւ ա՛սեղն մի փոքրիկ գործել. (Սեբեր. ՟Է. (որ լինի ն. եւ կ. զի եւ յն. անյայտ)։)
Զկեանս աղքատաց մի՛ զլանար, եւ մի՛ տուայտել աչաց կարօտելոյն. (Սիր. ՟Դ. 1.) (յն. մի՛ ձգձգեր զաչս. παρελκύω extraho, protraho ).
Տաժանելի կրիւք տուայտիմ. (Նար. ՟Կ՟Զ.)
Տուայտիմ. կարկամիմ եւ ցամաքիմ. որպէս ռմկ. քաղուիլ, ճռզիլ)։
Տուայտի ի դրան արքունի. (Խոր. ՟Ա. 19։ Արծր. ՟Ա. 10։)
Մերկ իցեն ասէ, եւ կարօտեալ աւուրն պարենի, եւ նորին աղագաւ տուայտեալ շրջին։ Զի մի ասիցեն, թէ աստ ցանկ միայն տուայտիցիմք. (Սարգ. յկ. ՟Է։ Երզն. մտթ.։)
cf. Տառապիմ.
cf. Տառապանք.
Ի փորձանս նեղութեանց կամ ի տուայտութիւնս մի՛ լինել յուսահատ։ Վասն նոցա տուայտութեան. (Նախ. առակ.։ Ոսկ. ՟բ. թես.։)
Աղա՛ զինքն ծունր ածելով, եւ քամէ՛ ի դաստառակն տուայտութեան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։ եւ Ոսկիփոր.։)
wedding presents;
dower.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ) «վարձանք, փեսի տուած օժիտը հարսին» Ասոր. դատ. էջ 9. Մխ. դտ. Մաշկ. ջահկ. Անսիզք էջ 21, 45, 47, 55. գրուած է տուառ Լմբ. օր. էջ 19, տըվար Լմբ. օր. 24։
• = Ֆրանս. douaire (կարդացւում է duar կամ duer) «այրիութեան ժամանակ ապրուե-լու համար ամուսնու տուած ինչքը իր կնոջ». ծագում է ժղ. լտ. dotarium բառից և այս էլ յառաջանում է լտ. dos, dotis «նու-էր, օժիտ», doto «օժտել» բառից, որի պարզ արմատն է dō «տալ» (=հյ. տալ, տուր)։ Ֆրանսերէնից է փոխառեալ նաև անգլ. ϑօ-wev «ալրութեան օժիտ»։
• Հներից Մխ. դտ. էջ 289 տալիս է արդէն ուղիղ բացատրութիւնը՝ փեսի կողմից աղջկայ հօրը տրուած օժիտի համար գրելով թէ «առ մահմետական-սըն... կոչի մահր, նոյն և այս առ հռով-մայեցիսն տուայր կոչի»։ ՆՀԲ մեկնում է (հայերէնով ստուգաբանելով) «տու-եալն յառնէ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Խա-լաթեան, Ծրագիր ազգագր. էջ 96։ Կոս-տանեան, Ազգ. հանդ. ժգ. 132 յն. δωρεαl նոյնը նաև Ադոնց, Aрм. Юстин. 190. Karst Դատաստն. II 104։ Սխաւ-ւում է Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 197 դնելով բառս տուար, տաւար բառից։ Ուղիղ է Meillet IF Anz. 22, 16։ Վեր-ջին անգամ՝ նախորդներից անտեղեակ՝ Աճառ. Արրտ. 1910, էջ 178։
ἁντίφερνα antipherna, dotalitium. Տուեալն յառնէ վարձանք կնոջ. փոխարէն իմն օժտից բերելոց ի հարսնէ. ձիրք. պարգեւ.
Զոր ինչ բերէ կին պռոյդս՝ գրեսցեն զայն. նոյնպէս գրեն եւ զվարձանսն, այսինքն զտուայրն՝ որ է մահր։ Եթէ կինն ելանէ յառնէն, առանց պռուգաց եւ առանց տուայրի ելանէ։ Իսկ եթէ մեռանի այրն, եւ չունի որդիք, առնու կինն զպռոյգսն իւր, եւ զտուայրին կէսն։ Այրն առ կինն դարձուսցէ պարգեւս, որ կոչի տուայր եւ մահր։ Զոր ետ մահր, այսինքն տուայր։ Պռոյգս տայ դստերացն, եւ տուայր որդոցն. եւ այլն։ (Մխ. դտ.։)
Տուայրն, որ է վարձս կուսութեանն, զոր փեսայն տայ, եւ հարսն պռոյգս. (Մաշտ. ջահկ.։)
cattle.
• «արջառ». առանձին աւանդուած չէ հնագոյն գրականութեան մէջ, բայց ու-նինք սրանից տուարած «տաւար արածաց-նելը» Եւս. քր. տուարածական «հովիւ, խաշ-նառած» Երեմ. լա. 10, Ա. թագ. ժէ. 2Ո. տոյարածափակ «մակաղատեղի» Ագաթ. տուարածատաււ «արջառ արածացնելու տեղ» (նաև իբր տեղանուն Հայաստանում) Ճետնաբար դարձած է դուար Փիլ. լին. Մագ. քեր. 239 և Երզն. քեր. (սխալմամբ գրուած դուաչ), դովար Մագ. թղ. 86 (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 180), որից դուա-րենի «ոչխարի կամ արջառի մորթ» Թէոդ. գրականում ասւում է տաւար։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dīpəro-«արջառ» բառից. սրա dīpró-ձևից են յառաջանում հբգ. zêbar «զոհի անասուն», անգսք. tifer «զոհ, զոհի անասուն», հանգլ. tiber «զոհ», Gberness «զոհաբերութիւն», գոթ. tibr (սը-խալմամբ գրուած aibr) «զոհ, ձօն», մբգ. ungezībere, unzīver, նբգ. Ungeziefer «զոհի անառժան անասուն, մանրաճճի, վնասակար միջատներ», գւռ. zifer, geziter «հաւեղէն, այծ, խոզ». գերմանական բառի առաջին նշանակութիւնն էր «տաւար» (ինչպէս ցոյց է տալիս փոխառեալ հֆրանս. toivre «աա-ւար»), որ յետոյ զարգացմամբ «զոհի անա-ռուն» և պարզապէս «զոհ, ձօն» իմաստին է հասած (Walde 220, Boisacq 166, Pokor-ny 1, 765, Kluge 503)։
• ՆՀԲ ιն. ταῦμος, լտ. taurus, եբր. դօր, Изслед. 13 քրդ. dau'ar, լտ. taurus-Տէրվ. Altarm. 43, Երկրագունտ 1884, 53 և Նախալ. 114 ցուլ բառի հետ, որ համարում է բուն հայաձև, կցում է սանս. sthā̄urin «գրաստ», զնդ. staora, գոթ. stiur, գերմ. Stier, յն. ταῦρος, լտ. taurus, հսլ. turu, հպրուս. tauris «ցուլ»։ Հիւնք. զուարակ բառի հետ՝ աւազ ձևից է ռնում. համեմատում է նաև թրք. տավար (հայերէնից փոխառեալ) և յն. ταῦρος «ցուլ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 197 տուայր «օժիտ» բառի հետ՝ տալ բայից (խնդրական է գտնում Pokorny 1, 816)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուս։ Lidén. Arm. Stud. էջ 8-9, որ վարա-նում է ընդունել Meillet IF Anz. 22, 16, իսկ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1908, 87 սխալ գտնելով՝ կցում է յն. ταῦρος, ա-ռոր. [arabic word] tavr ևն ձևերին։ Karst. Յու-ռառձան 403 սումեր. dapara «եզ», 424 թրք. մոնղոլ. davar, tavar, բասկ. abere «արջառ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ագլ. Երև. Ղրբ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տավար, Խրբ. Ննխ. Սեբ. Սչ. Տիգ. դավար, Մրղ. տավառ, Մկ. տmվար, Հւր. տօվար, Հճ. դավօյ, Հմշ. դը-վար, սեռ. դավ-րուն, որոնք ընդհանրապէս նշանակում են «արջառ», միայն Ախց. «կով ու գոմէշ, ոչխար և այծ», Հճ. «այծի և ոչ-խարի հօտ», Սեբ. «ոչխար», Տիգ. «ձի» և Մրղ. «էշ»։-Նոր բառեր են տաարթող, տաւարատէր, տաւարածատէր, սևատաւար, տաւարակով։
• ՓՈԽ.-Այս բառը տարածուած է Միջին Ասիայից մինչև հիւսիսային և արևելեան Եւրոպա, այսպէս 1) Ալթայական լեզունե-րից՝ արևել. թրք. [arabic word] կամ [arabic word] tavar, չաղաթ. [arabic word] davar, օսմ. [arabic word] davar «ար-ջառ, նախիր», գւռ. թրք. Ախց. kavar «ոչ-խար», կումուկ. tuwar-et «կովի միս», tu-warčə «հովիւ», Կազանի թթր. təuar «գոյք. ինչք», [arabic word] tavar «մետաքսեղէն և ատլան» (Будaговъ 1, 382), ույղուր. ❇ ta var «ինչք, ստացուածք», որից փոխառեալ է մոնգոլ. [arabic word] tavar «ինչք, հարստու-թիւն» (ըստ Pappe, Լենինգրադ. անձնական. չկայ «եզ, կով» նշանակութիւնը). 2) Մեր-ձաւոր Արևելքի լեզուներից՝ քրդ. [arabic word] da-var, լազ. davari, tavari «արջառ», գնչ. dhvari «ձի, անասուն», ն. ասոր. t'ävirt'ə «կով», Կովկասեան լեզուներով davar «ար-ջառ, կով, նախիր». 3) Սլաւական լեզունե-րից՝ հսլ. tovaru «ապրանք, բեռ, ինչք», tovarinu «էշ», ուկր. tovar, toyarvš «տա-ւար, ինչք, ապրանք», հռուս. товаръ «ծրար, կարասիք», ռուս. товаръ «ապրանք». тօ-варищъ «ընկեր» (նախ առևտուրի մէջ ըն-կեր իմաստից յառաջացած), նսլ. tovor «բեռ, ձիաբեռ», tovaruš, tovaris, tivaris, touarih «հարստութիւն, ինչք», նսլով. sto-voriti «գրաստով կրել տանիլ», սլովակ. tovaryš, սերբ. tovarac «ապրանք», tovary, tovar «ինչք, էշ», նսերբ. tovariš, tovarš, խրվատ. tovora, tovar «էշ», tovarica «էդ էշ», tovarac «իշուկ», բուլգար. tovar «բեռ», լեհ, towar, towarzуsz «ինչք, ապ-րանք», որոնցից ռում. tovarú «ապրանք», tarnic «ձիաբեռ», tovaroš «ապրանք» և լիթ. tavora «ապրանք». 4) Ուգրօ-ֆիննական լե-զուներից՝ ֆինն. tavara, լապ. davver, մոր-դվ. tavarǰ «ապրանք», հունգ. tars, tarnoc «խանութպան»։ Այս ձևերի մեծագոյն մասը յիշում է Miklosich, Die Fremdwörter in den Slavischen Sprachen (Wien 1867) և Die Tiirkischen Flemente in den sudost-ս. osteuropäischen Sprachen (Wien 1889 -90)։ Այս երկու աշխատութեանց մէջ էլ անուանի սլաւագէտը յիշեալ բառերը դնում է թուրքականից փոխառեալ. (այսպէս նաև *ВO 17, էջ xI). Սլաւականից անցել է Ուգ-ռօֆիննացոց Յ. Ք. մինչև 1000 թիւը (Les langues du monde, էջ 177). թուրքական ձևերն էլ փոխառեալ են հայերէնից (ման-րամասն տե՛ս Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 197-8)։
cf. ՏՈՒԱՐԱԿ եւ ԴՈՒԱՐ. թ. տավար։
pastor, shepherd.
Ածօղ եւ արածօղ զտուարս. խաշնարած. եզնարած.
Զուղեգնացս խափանէր, զտուարածս լերանց հալածէր. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)
Եւ Արածելն կամ տեղի արածելոյ զխաշինս եւ զարջառս.
Պօղիմնէստովր ի տուարածի՝ նապաստակի եհաս. (Եւս. քր. ՟Ա. յն. յարածելն զայծիս։)
pastoral, bucolic;
pastor;
eclogue.
βόσκων pastor. Տուարած՝ ըստ ա նշ. հովիւ, եւ պահապան խաշանց.
Որ հոսեացն զիսրայէլ, ժողովեսցէ զնա իբրեւ տուարածական զհօտ իւր։ Եթող զոչխարսն ի տուարածականս. (Երեմ. ՟Լ՟Ա։ 10։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է։ 10։)
Զտուարածականսն սրով սպանեալ՝ հրով մաշեաց զոչխարս. (Իսիւք.։)
pasture-land.
Տե՛ս բռ. յտկ. ան. եւ ի վեր անդր՝ ՏԱՓ ՏՈՒԱՐԱԾՈՅ. այն է տեղի արօտի տափարակ։
Tobe or Tybi (the fifth month of the ancient Egyptian solar year).
ՏՈՒԲԻՂ կամ ՏՈՒԲԻ. Ամիս եգիպտացւոց՝ համեմատ դեկտեմբերի եւ յունվարի։ (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
ՏՈՒԲԻՂ կամ ՏՈՒԲԻ. Ամիս եգիպտացւոց՝ համեմատ դեկտեմբերի եւ յունվարի։ (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
cf. Տուգանք.
- ՏՈՒԳԱՆ կամ ՏՈՒԳԱՆՔ. ζημία mulcta, paena, damnum καταλλαγή permutatio. իբր Տուժանք. Նոյն ընդ Տոյժ. տոյժք։ Փոխարէնն վնասուն, պատիժ.
Տուգանօք տուժեսցին։ Տուգանս պահանջել։ Եթէ ի տանջանս, եթէ ի տուգանս. (Ես. ՟Թ. 5։ ՟Ա. Եզր. ՟Ը. 27։ ՟Բ. Եզր. ՟Է. 26։)
Ո՛ տուգանիս։ Ո՛վ մեծի տուգանիս. (Ածաբ. կիպր.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Հարիւր դրամ տուգան տացէ։ Զտուգանն՝ զոր հրամայեն կանոնք, երկպատիկ տացեն. (Կանոն.։)
Մինչ դեռ ի պայքարին եւ կամ ի տուգանին իցեն. (Մխ. դտ.։)
որք ի հարցուկս երթան, տուգան կալցին։ Տուգան մի՛ առցէ։ Տուգանին հայր եւ մայր աղջկանն մի՛ իշխեսցեն. (Կանոն.։)
Եղիցի պատմուճանի տուգանք յաղթողիս. մեկնակ տուգան զգրաւին հատուսցէ։ Գրաւականին տուգանս հատուսցուք. եւ ի քէն մահու տուգանս փոխանակ անհաւանութեան պահանջեսցուք. (Փիլ. սամփս.։)
Տոյժն տուգանաց։ Ո՛վ տուգանացս։ Համբերել նայապէս զրպարտողացն տուգանաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
amends, fine, mulct, penalty, indemnity, damages, amends, compensation;
toucan.
• տե՛ս Տոյժ։
• ԳՒՌ.-Մկ. տօկ'mնք' «տուգանք», Մշ. տօկնել «տուգանել»։
cf. Տուժեմ.
Ընդ տուգանօք արկանել. տուգանս պահանջել. տուժել. խուել. վնասել.
Նաեւ զմեզ այժմ տուգանէ այնպէս սատանայ (որպէս զյովբ)։ Կռփէր, բանդէր, տուգանէր, հարկս պահանջէր։ Տուգանելով զզգայարանս. (Շ. յկ. ՟Կ՟Գ. եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։ Վրդն. ղեւտ.։)
cf. Տուժիմ.
կ. եւ հ. Տուգանս կրել. տուժիլ.
Առ այր հարիւր դրամ տուգանեսցին։ Զհոգիսն իւր տուգանի. (Կանոն.։ Վրք. հց.։)
Զաշխատութեան վարձ տուգանեցաւ (այսինքն կորոյս). (Բրս. արբեց.։)
Բայց ի յունաց մասէն, որք ընդ ձեռնադրութեանն տուգանեցան՝ վիճակեալ յաթոռն կեսարու, վարել յունական դպրութեամբ, եւ ոչ ասորւով. (այսինքն պարտ յանձին կալան. հարկեցան). (Խոր. ՟Գ. 54։)
cf. Տուկատ.
• (որ և տուկատ) «դրամի ա-նուն». նորագիւտ բառ. Արձ. 1283 թ. (Վիմ. տար. 124)։
• -Իտալ. ducato, ֆրանս. ducat, որ է 10-12 ֆրանկ արժողութեամբ ոսկեայ դը-րամ. այս դրամը առաջին անգամ տըպ-ուեց Վենետիկում ժԳ դարուն։
ՏՈՒԳԱՏ կամ ՏՈՒԿԱՏ. σαθρός putris, debilis, fragilis. իբր Տոկատ. Հատեալ ի տոկոյ. պակասեալ յուժոյ. տկար. ներգեւեալ. փուտ.
Միում եղեգան, որով տուգատ զօրութիւն դադարեաց. (ա՛յլ ձ. տոկս. նորա) (Առ որս. ՟Ը։)
Կապելով ի գնդակ որթոյն. քանզի այս ուղէշ տուկատ գոլով եւ նուրբ, սակայն պիրկ եւ անխզելի. (Տօնակ.։)
weak, feeble, frail;
cf. Ներգեւ;
*ducat.
• «տկար, վատուժ» Տօնակ. գրու-ած նաև տուգատ Առ որս.։
• ՆՀԲ «իբր տոկատ, հատեալ ի տոկոյ»
• ԳՒՌ.-Ախց. տուկատ, Մշ. տօկադ «տո-կար, վատուժ», Երև. տուկատ «առտնին պաշարները վերջացած՝ աղքատիկ»։-Այս ձևեռռ ռուց են տալիս որ հին հայերէնի կըր-կին ձևերից ուղղագոյնն է տուկատ։ Ամա-տունի, Հայոց բառ ու բան 635 նոյնք գիտէ նաև «ԴՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» նշանակութեամբ (Մանրուս.)։
amenable to fine.
Տուժից կամ տուգանաց պարտական. վնասապարտ. վրիժապարտ.
Արդ ե՞ս միայն տուժապարտ եմ իսրայէլի. (Եփր. թագ.։)
to amerce, to fine, to mulct, to punish with a fine.
ζημιόω, -ομαι mulcto, punio, -or ἁποτίω, ἑκτίω , ἁποτινύω, δίδωμι solvo, exsolvo, repenso, rependo, do. Տուգանել. տոյժս՝ վրէժս պահանջել. վնասել. պատժել. զրկել. ճերիմէի տակ ձգել, վճարել տալ, կլկլցնել, թագլաթամագ.
Խրատեսցեն զնա, եւ տուժեսցեն ի նմանէ հարիւր սիկղ։ Տուժել զայր արդար չէ՛ բարւոք. (Օր. ՟Ի՟Բ. 19։ Առակ. ՟Ժ՟Է. 26։)
Տուժել զանհաւանեալն թուեցեալ տուժիւն։ Տուժել տուժաւն առաջնոյն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ստուգիւ տուժեցից ի քէն զերաշխաւորութիւն դորա։ Տուժեմք զեղբարս։ Զի մի՛ տուժեսցես զհօտն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։ Սկեւռ. լմբ.։)
Յորժամ տեսանիցէ երկայնմտութեամբ զաստուած տուժեալ. մանաւանդ եթէ զաստուած տուժէ։ Բայց ինձ ոչ անվտանգաւոր՝ տուժել զաստուածութիւնն։ (Առ որս. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Դ։)
to pay a fine, to indemnify, to make amends, to recompense.
կ. եւ հ. Տուգանիլ. կրել վնաս իբր ի պատիժ. կորուսանել. վճարել զտոյժս. ճէրիմէն քաղել.
Զաշխարհս ամենայն շահեսցի, եւ զանձն իւրոյ տուժեսցի։ Որ ինչ իցէ մարդոյ, ընդ անձին իւրոյ տուժեսցի։ Զգազանաբեկ ես յանձնէ տուժէի։ Ինչ՝ զոր ոչ յափշտակեալն էր (իմ) տուժէի նոցա։ Զամենայն պատմուճան տուգանօք տուժեսցին։ Զխափանածոյ նորա եւ զբժշկութեանն տուժեսցի։ Տէր հորոյն տուժեսցի արծաթ։ Տուժելով տուժեսցի ցուլ ընդ ցլուն։ Տուժելով տուժեսցի.եւ այլն։
Զմեծամեծս տուժին։ Ո՞րպէս զյաւիտենականն տուժեցայց։ Զամենայն տուժեցան։ Ընդ որոյ զփրկականն տուժեցաւ ժամանակ։ Զբիւրաւոր բարեացն զնաւն բեռամբն տուժեցան. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։ Նար. ՟Է։ Իգն.։ Մաշկ.։)
Տուժի յաստուծոյ. (Շ. մտթ.։)
giver, donor.
Զարմանամք ընդ շնորհս պարգեւաց տըւչին. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 1։)
δίδων, δῶν, δότης, δοτήρ dans, qui dedit, dator. Տւօղ, որ ետն կամ տայ.
Փառաւոր առնէին զաստուած՝ զտուիչն այնպիսի իշխանութեան՝ մարդկան. (Մտթ. ՟Թ. 8։)
Տուիչ բարեաց։ Որ կենաց տուիչ է, եւ դարմանիչ։ Գեղեցկութեանն տուիչ ինքն է, եւ բարութեանն՝ զանիշխանութիւնն արար պատճառ։ Զտուիչ եւ զլցուցիչ ամենայն բարութեանց։ Տուիչ պարգեւաց է ինքնաբուն բարի։ Զտուիչ ն ամենայն շնորհաց. (Յճխ. Եզնիկ.։ Փարպ.։ Նար.։ Սարգ.։)
Զի ի ճշմարիտ տըւչէ անտի ընկալցին զամենայն բարութիւնս։ Եթէ տըւչին սահակայ (տեառն աստուծոյ) վկայութեամբ իւրով զբանն սառայի ոչ հաստատեալ էր. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ծն.։)
marsh-mallow, althea;
արքունի —, althea frutex.
• «մի տեսակ ծաղիկ և նրա բոյսը. լտ. althaea pallida WK» (ըստ Տիրացուե-ան, Contributo § 329. աւելի մանրամասն տե՛ս Seidel § 163) Գաղիան. Բժշ. Վստկ. 38. 1Ո8. ասւում է նաև տեղտ՝ ըստ ՀԲուս. § 2988. որից տուղտնկուլ կամ տղտնկուլ «տուղտ» Կամրկ. (կազմուած հյ. տուղտ+ պրս. [arabic word] gul «վարդ» բառերից, իբր տճկ. gul-hatem հոմանիշից թրգմ.), տղտորիկ «դեղին տուղտ, լտ. abutilōn». երկուսն էլ ունի ՀԲուս. § 2968-9. վերջինը յիշում է նաև Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 9բ, իբր գւռ. բառ։
• ԳՒՌ.-Կր. Մկ. Վն. տուղտ, Ջղ. Տփ. տուխտ, Երև. տուղդ, Ալշ. տուղդ, տեղդ, Զթ. Ննխ. դուղդ. Ագլ. տօխտ, Բլ. Սլմ. Վն. տեղտ, Մշ. տեղդ, Խրբ. դէղդ։ (Տիրացուեան ունի նաև տիղտ ձևը. իսկ Սվեդ. դիւխդ նշ. «խա-ղողի սարփինայ»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. თუხტი տուխտի «mauve rose althée ordinaire», ὄეტუხტი խետուխ-տի «мольвa, проcвипнякъ»։
ἁλθαία althaea, bismalva, malvae silvestris genus;
կամ ῤοδόδενδρον frutex rosae similitudine. Բոյս, եւ ծաղիկ նոր անհոտ՝ փոքր մի նման վարդի եւ մեկոնի, պէսպիսագոյն, երկայնաբուն՝ խոշոր տերեւովք.
Տըղտի ջուր. (Վստկ. ՟Յ՟Ա. ՟Յ՟Դ։)
Խայիմ, տուղտ. (Գաղիան.։)
Բաղբակ, տուղտ. (հաթմի. Բժշկարան.։ (ըստ մենինքսեայ՝ )։)
tougra, royal monogram.
• , ի հլ. «թրքական արքունի նը-շանագիր զինանշան» Վրդն. պտմ. էջ 104 (հրտր. Էմ. 139 ունի տուրղայիւ), Օրբել. հրտր. Էմ. 251, 287 (տուղրայիւ)։
• = Թրք. [arabic word] tuγra, գւռ. tura, թթր. [arabic word] tuγri «Սուլթանի փակագիր ստորագրութիւ-նը, որ պաճուճուելով զարդարուելով դար-ձել է Օսմանեան զինանշանը»։-Հիւբշ. 277։
• Ուղիղ մեկնեց նախ S. Martin, Mém sur l'Arménie, հտ. Բ (1819), էջ 253։ ՆՀԲ «բառ ռմկ. դուղրա, թուրա»։ Ուղիղ է և Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), էջ 132։
Բառ ռմկ. տուղրա, թուրա. Արքունի նշանագիր կամ փակագիր Մլիք շահն զպատրիարգն զբարսեղ պատուէր պարգեւօք, եւ տուղբայիւ գրոյ. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Տոմար.
house, habitation, home;
house, family, race, nation;
family, household;
goods, fortune;
house, commercial house;
couplet, strophe, stanza, verse;
— ադամայ, the human race, mankind;
— թորգոմայ, the Armenian nation;
— թագաւորի or — արքայի, the king's household;
— մատենագրաց, library;
— պղատոնեայ, Plato's Academy or school;
փայտակերտ, աղիւսակերտ, քարաշէն, քարուկիր —, wooden, brick, stone house;
հանգիստ, բնակելի, լաւ, մեծ, փոքրիկ, գեղեցիկ, տձեւ or անպիտան —, commodious, inhabitable, good, large, small, fine, wretched house;
հիմունք, որմունք, տան, the foundations, the walls of a house;
վարձելի կամ վաճառելի —, house to be let or sold;
— ի տանէ, տանէ ի —, from house to house;
արտաքոյ տան, ըստ — ն, out, not at home;
ի տան, at home;
կալ ի տան, to stay, to be at home;
ելանել ի տանէ, to go out;
մեկնել ի տանէ, չուել, to remove, to move;
դառնալ, գնալ ի —, to go home again, to come home, to go home;
— վարձել, to let a house;
վարձել զ— իւր, to let his house;
— շինել, կառուցանել, քանդել, to build, to pull down a house;
ական հատանել զտան, to break into a house;
շրջել տանէ ի —, to wander from house to house.
• (տան, տամբ, տանց, տամբք) «տուն կամ ուրիշ շինութիւն, ինչ. տառա-ւար, պալատ, ապարանք, եկեղեցի ևն», նաև սենեակ, վրան, տան բնակիչները, ազգա-տոհմ, ցեղ, փխբ. «ոտանաւորի տուն» ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. «տան յարկ» Եփր. աւետ 324 (Ի վերնում տան «վերի յարկում»). նշանակում է նաև «երկիր, աշխարհ». հմմտ. Անգեղտուն կամ Բուզանդի հետևեալ հա-տուածները. «Զմեծ տունն յԱտրպատական աշխարհին. Ձեռն իշխանութեան տանն Հա-յոց թագաւորին, որ էր զԱտրպատական աշ-խարհաւն. Զտուն թագաւորին Հայոց որ յԱ-տըրպատականին էր». մհյ. աղաւնեաց տունն «Աղուանք» Մխ. բժշ. 79. Վրազտուն, Պարս-կացտուն Դրնղ. 517, 518, 504. հմմտ. ասոր. bεϑ «տուն և աշխարհ»։ ինչ. d-beϑa d oslān «Աշխարհին Ոստանայ», bēϑ Mok-sāyē «Աշխարհ Մոկաց», ինչպէս նաև Կով-ևասի հայոց գործածած Վրաստուն. Պարո-կաստուն, Հայաստուն, Տաճկաստուն ձևերը փխ. Վրաստան ևն (տե՛ս Հիւբշ. Հին Հայոց տեղւոյ անունները, էջ 64)։ Յետնաբար ըս-տացել է «կին» նշանակութիւնը. հմմտ. Տաթև. ամ. 197-8. «Առանց կնոջ՝ աւեր է ռունն. և տան շինութիւն՝ կինն է. և դարձ-եալ՝ զի առն քաղաք և գաւառ և տուն՝ կինն է... զայս սովորութիւն կալան այժմ և կո-չեն զկինն տուն. Տուն ունի՞ս. Տուն առնեալ ես»։-Ածանոման մէջ մտնում է երեք ձևով. L Տուն, ինչ. մեծատուն ՍԳր. Սեբեր. ան-տուն Ոսկ. ես. ձմերատուն Երեմ. լց. 22 գետնատուն Վեցօր. սայլատուն Ոսկ. բ. կոր. ժե. կրակատուն Եղիշ. միջնատուն Ծն. զ. 16 ներքնատուն ՍԳր. Եւս. պտմ. սակատա-տուն Եւթաղ. 170. վերնատուն ՍԳր. վաչ-կատուն Բուզ. գ. 7. թոքատուն Վստկ. տըն-տեսատուն (նորագիւտ բառ) Հայել. 239. զանգակատուն Յիշատ. ևն։ 2. Տն. ինչ տնանկ ՍԳր. տնակից Ոսկ. ես. տնակալ Եզն. տնաշէն Ոսկ. ես. միատնութիւն Ագաթ. տնտես ՍԳր. տնիկ Վկ. շուշ. 15, 26 (ներգ. ի տնկանն), առտնին ՍԳր. Փարպ. տնային, տնտեսագէտ, տնտեսագիտութիւն ևն (նոր բառեր). 3. Տան, ինչ. տանուտէր ՍԳր. տա-նիք ՍԳր. Եւս. պտմ. տանեստան «տանիք» Եւս. պտմ. 159. տաներես Գր. տղ. ընտանի ՍԳր. անընտանի Եզն.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dōm-ձևից. ժա-ռանգներից հմմտ. սանս. dam-(dámpatis ռտանուտէր». բարդի մէջ), սեռ. dán-(patir dan «տէր» ձևի մէջ), dáma-, māna-«տուն», սնդ. nmāna-«տուն, բնակարան» (փխ. dmāna-, ինչպէս կայ հին զնդ. dəmana), dam-«տուն» (ներգ. dam, սեռ. deng), քուչ. tanāpate «տանուտէր», յն. δῶ, δῶμα ռտուն», ὄόμος «տուն, բնակարան», ὄօլ-(սեռ. *δενς, որից δεσπότης <հնխ. dem-spotis «տանուտէր, տէր»), ἔν-ὄον «ի տան», δα-πεδον «տան յատակ», լտ. domus, հսլ. domú, ռուս. домъ, սերբ. ϑóm, չեխ. dum, լեհ. ϑom, գնչ. tan «տուն», լիթ. dim-štis «բակ, ինչք» ևն, որոնք ծագում են հնխ. domo, domu-, dom-, dem-, dm-, dm-ձևե-րից։ Այս բառերը յառաջացած են հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատից. որ հայերէնի մէջ չէ պահուած, բայց նրա ժառանգներն են յն.δέμω, գոթ. timrjan, հոլլ. timmeren, հբգ. zimberen գերմ. zimmern «շինել», հիսլ. timbr, հբգ. zimbar «շինա-փայտ», նբգ. Zimmer «սենեակ» ևն։ Իսկ այս հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատն էլ համարւում է աճած՝ պարզա-կան dē-«կապել» արմատից, որի ժառան-գըն է հյ. տի «կապ» (Pokorny 1, 187, Walde 241, Trautmann 44, Berneker 210-211, Boisacq 195, Kluge 544)։ Լիթ. դար-ձել է բառս՝ նախաձայնի փոփոխութեամբ (որի պատճառը յայտնի չէ) nāmas, սովո-բաբար յգ. գործածութեամբ namai, ճիշտ ինչպէս այժմ՝ Երև. տներ՝ փոխանակ տուն։ Հյ. տուն յառաջանում է հնխ. dōm ձևից, սակայն domu-ձևն էլ պահուած է տանու-տէր բառի մէջ (տե՛ս Ernout-Meillet 271)։ -Հիւբշ. 498։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Klap-roth, Asia pol. 10l, որ կցում է լտ. domus և հսլ. domu ձևերին։ ՆՀԲ լծ. լտ. dómus, ի յն. δόμος, որ և տանիք։ Windisch. 12 «անշուշտ կապ ունի լտ. domus բառի հետ»։ Bö̈ttich. ZDMG 1850, 363, Arica 52, 21, Lag IIr. gesch. 910 վեդ. tuna(?)։ Müller SWAW 38, 571 և 594, որից էլ Justi, Zendsp. 155 զնդ. dāman, սնս. dhaman «արարած» ևն։ Հիւբշ. KZ 23, 18 սանս. dhāman կամ dama, յն. δόμο? Pic-tet 2, 242 հիռլ. dunadh «տուն». dun «դղեակ», dunaim «փակել, շրջապա-տեւ»։ Տէրվ. Altarm. 20 տուն. սեռ տան<*տաւան <*տաման, իբր սանս. dama, յն. ὄόμος, լտ. domus։ Նոյն, Նախալ. 86, 99 տուն<*տոմն=յն. և լտ. ձևերը։ Մորթման ZDMG 26, 526 և 535 բևեռ. dani, dun «տուն»։ Նոյն, բևեռաձև արձանագր. Մորթմանայ, թրգմ. Ապտուլլահ. էջ 48 բևեռ. danim
• = տան իմոյ. burgadun=բուրգ+տուն. Հիւբշ. Arm. Stud. § 277 համեմատում է ծանօթ ձևերի հետ. տուն դնում է <*տուվն <*տումն, իսկ սեռ. տան <*տուն <*տման, հմմտ. հին զնդ. dmāna-։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 27 ետր. lavtn մեկնում է հյ. լաւ տուն «ազնուական ընտանիք», էջ 112 intem-= ընտանի և Lyk. Stud. 1, 84 լիւռ. tuhes «ազգականներ»։ Հիւնք. յն. δομός, δῶμα։ Karst, Յուշարձան 407 տանիք կցում է սումեր. tan «բարձր», didim «նւաճել», du «գագաթ», իսկ 424 թրք. dam «կտուր» բառերին։ Պատահական նմանութիւն ունի չին. tien «տուն»։-Տէրոյենց, Երևակ 1865, թ. 63, «ոտա-նաւորի տուն» նշանակութիւնը սխալ թարգմանութիւն է կարծում պրս. խա-նեա «երգ» բառից, որ գալիս է օր. խանտէն «կարդալ, երգել» բայից, բայց կարծուել է խանէ «տուն» բառից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջո. Սլմ. Վն. Տփ. տուն, Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. դուն, Ագլ. տուն, տօն, Գոր. Ղրբ. տօն, Ակն. Ասլ. Պրտ. դիւն, Սվեդ. դօն, Անտ. դէ'օն.-Տանիք դարձել է Տիգ. դmնիք, դէնիր, սեռ. դէնդրի, Մրղ. տինիս, Վն. տանիս, Խրբ. դէնէր, սեռ. դէյրի, բց. դէյրէ, Հճ. դէնեյ, Զթ. դինեյ, դիներ։-Նոր բառեր են տունաւրիչ, տունքա-կիչ, տունդուրս, տունդրի, տունտնաքանդ, տունտնոմի. տունտունակ. տաներէց, տան-տուն, տաքտուն, տանցի, տնագլուխ, տնա-գործ, տնաթիսի, տնածակ, տնակոլ, տնո-հան, տնահատան, տնամէջ, տնավարի, տը-նատեղ, տնատէր, տնարար, տնաւեր, տնա-տրիլ, տնկից, տնմնայ, տնուրիկ։-Թրքա-խօս հայերից ունինք Ատն. տնանկ «աղքատ, տնանկ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტანუტერი տանուտերի «նոյն նշ». (տե՛ս Մառ, ИАН 1911, էջ 1299). ტანოტრობა տանոտրոբա (ուղղել տանու-տրոբա) «ժամանակ տանուտէրութեան», სატანტრო սատանտրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), Բուլանըխի մօտ Հասան-Կորանի քրդերն ունին տնշէնօ «տնաշէն» (ըստ Միրախորեան, Նկարագր. ուղևոր. Գ. 96).-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 199 օսմ. dam «տանիք» դնում է հյ. տուն բառին խնամի կորած մի ձևից (անհաւանական).-արդեօք հյ. գւռ. մի բարդ ձևի՞ց է փոխա-ռեալ արաբ. [arabic word] qītūn «գանձատուն, մառան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 690), որ արաբական արմատներով չի մեկնւում. հմմտ. հյ. գինետուն։
οἵκος, οἱκία, οἵκημα , οἵκησις, οἱκίσκος domus, habitatio, habitaculum, aedes, aedificium. (լծ. լտ. տօմուս ի յն. տօ՛մոս, որ եւ ՏԱՆԻՔ) Յարկ. շինուած բնակութեան՝ որմնապատ՝ յարկածածակոյթ՝ բաժանեալ ի սենեակս՝ դրամբք եւ պատուհանիւք. եւս եւ Տաղաւար. ապարանք. պալատն. տաճար. էվ, խանէ. եբր. պէյթ.
Արբեցաւ, եւ մերկացաւ ի տան իւրում։ Եկայք ի տուն ծառայի ձերոյ։ Ոչ է սա, եթէ ոչ տուն աստուծոյո (որ է բէթէլ)։ Ազգ եղեւ ի տուն փարաւոնի։ Ի տան թագաւորին բաբելացւոց։ Շինել զտուն տան։ Տուն ի տանէ։ Տանէ ի տուն։ Ի տան հօր իմոյ օթեւանք բազում են, եւ ալյն։ Որպէս ի տան հօր երկնաւորի բազում են օթեւանք, նոյնպէս եւ ի տան սատանայի տանջանս բազումս պատրաստեալ են. (Պիտառ.։)
Յայնժամ եւ տունք եկեղեցիք էին, իսկ այժմ եւ եկեղեցի տուն եղեւ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
ՏՈՒՆ. որպէս Մասն տան. սենեակ. օթարան. եւ Կողմն վրանի. բնակարան. տեղի.
Յուզէր ի տան յակոբայ, եւ ի տան լիայ։ Ելեալ ի տանէ անտի լիայ՝ եմուտ ի տուն ռաքէլի. եւ այլն։ Որպէս եւ ուր ըստ եբր. է սենեակ, կամ գաւիթ, սրահ, եւ այլն, ի մեզ ստէպ դնի Տուն. (Երեմ. ՟Լ՟Ե. ՟Լ՟Զ։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 18։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 21։)
Դռնապանին պատշաճ է ունել տուն մերձ առ դուռն. (Լմբ. կան.)
Թուի թէ զայրն (բեթղեհեմի) կոչէ տուն. որպէս սովոր են մարդիկ զյարկ օթեւանի տուն ասել. (Շ. մտթ.։)
Ուստի եւ ՏՈՒՆ ԽՈՐՀՐԴՈՑ ասի Խորհրդարանն. βουλευτήριον curia. ՟Ա. Մակ. ՟Ը։ 15։ Եւ ՏՈՒՆ ՄԱՏԵՆԱԳՐԱՑ՝ Պահարանն մատենից. գրատուն. βιβλιοφυλάκιον (՟Ա. Եզր. ՟Զ. 23։) Եւ ՏՈՒՆ ԳԱՆՁՈՒՑ, Գանձարան. (Խոր. ՟Բ. 35։) Եւ ՏՈՒՆ ԸՄՊԵԼԵԱՑ, Տեղի գիներբուաց. (Երեմ. ՟Ժ՟Զ։ 8։) Եւ ՏՈՒՆ ԳԱՆՁՈՒ ԳՐՈՑ. որպէս Մատենադարան. βιβλιοθήκη.
Վասն տան գանձուն գրոց զոր ժողովեաց նա զորոգինէին. (Եւս. պտմ. ՟Զ։ 32։)
Եւ ՏՈՒՆ ՇՏԵՄԱՐԱՆԱՑ. παστοφόριον. (՟Ա. Եզր. ՟Թ. 1։ ՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 26.) (որ թարգմանի եւ շտեմարան, սենեակ, սրսկարան)։
ՏՈՒՆ. Բնակիչք ի միում տան. ընտանիք. ազգատոհմ. եւ Ազգ մի ողջոյն.
Մո՛ւտ դու եւ ամենայն տուն քո ի տապանդ։ Ամենայն արք տան նոր։ Ըստ տանց նահապետաց։ Այսպէս արասցեն տան, որ ոչ շինիցէ զտուն եղբօր իւրոյ.եւ այլն։
Խնդութիւն եղեւ տանն ադամայ. (Շ. բարձր.։) Ըստ այսմ ասի, Տուն յակոբեան, իսրայէլի, հրէական, եւ Տուն թորգոմայ կամ թորգոմական. այսինքն ազգ։
ՏՈՒՆ՝ սաղմոսաց, ոտանաւորաց եւ այլոց բանից. στοῖχος versus ῤυθμός rhythmus, metrum. ... Տնատեալ տող, կամ հատուած. ստիքս. մասն ինչ ի բանէն.
Տունք (սաղմոսիս) ՟Ծ. կանոնս (այս ունի) գոբղայս է. սաղմոս ժէ, տունս մլը. (Սղ. ՟Ժ՟Է. ի վերջն։)
Եւ զիս յանցեաւ տուն սաղմոսին։ Տունս եռմոսիս։ Տունս հելլենացիս ... Ի տունս եւ ի բանս եւ ի ղօղանջմունսն յայնոսիկ։ Տունս ինչ յաստուածապատում սաղմոսերգութենէն արգէր ի տանջանս. (Վրք. հց.։ Նիւս. թէոդոր.։)
Ի թիւ եօթեանց տանց հարիւրոց կատարեցաւ բանս հաւատոց։ Եւ այլ տանց մարգարէութեանն։ Զհամարս տանցն ցանկեսցես։ Զառաքելական գիրս տուն առ տուն ընթերցեալ եւ գրեալ։ Տուն առ տուն կարգաւ զկաթողիկեայս թուղթն ընթերցայց։ Յորժամ զերկոսեանս զայսոսիկ բարւոք ուսանիս զտունս, յայնժամ ճգնեսցիս ի սակս երրորդին. (Շ. խոստ. եւ բարձր։ Երզն. ՟ժ. խորան.։ Նախ. գծ. եւ կթղ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
ԱՌ ՏՈՒՆՆ. Այսպէս թարգմանի միշտ ի Պղատ. օրին. անունս Ե Ἐστία Vesta. ստեան կոյս՝ քրմուհի հեթանոսաց։
plant, shrub, tree;
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.
• . ո հլ. «ծառ, բոյս» ՍԳր. Եւս. քր. (նոր գրականում միայն «փոքրիկ և մատ-ղաշ ծառ»), «տնկելու գործողութիւնը (այգու համար ասուած)» Միք. ա. 6. Դ. թագ. ժթ. 29. «խաղողի որթ» Բժշ. (վերջին նշանակու-թիւնը ունին ՀԲուս. § 2991 և Նորայր ՀԱ 1923, 347)։ Գրուած է նաև տունգ։ Սրանից տնկել կամ տնգել «ծառ տնկել, սերմանել, ցանել, 2. որևէ բան հաստատել, կարգել» ՍԳր. Եփր. եբր. Եւս. քր. Եզն. տնկաբեր Ագաթ. տնկակից Հռ. զ. 5. Գ. մկ. գ. 15, տնկարկ Վեցօր. նորատունկ ՍԳր. Վեցօր. մատաղատունկ ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. տնկածոյ «տնկուած» Սեկունդ. ժգ. ծառատունկ ՍԳր. մանրատունկ Եզեկ. ժէ. 5. մարդատունկ Ագաթ. Եփր. պհ. 170. որթատունկ Մծբ. կենդանատունկ Նիւս. բն. տնկաղ (իբր տունկի աղ) «potasse, kali» (նորակերտ բառ)։
• ՆՀԲ թրք. տիքմէք «տնկել, կանգնեց-նել», տիք «կանգուն», հյ. տէգ։ Lag. Urgesch. 327 սանս. tunga «բարձր» (tuǰ արմատից)։ Հիւնք. տուն բառից։
• ԳՒՌ.-Մշ. Տփ. տունգ, Երև. տնգի.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. տնգել, Ախց. Կր. տնկէլ, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. տնգէլ, Վն. տնգ'ել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. դնգէլ, Ասլ. դնէգ'՝լ, Ազլ. Շմ. Տփ. տնգիլ, Մկ. տնգ'իլ, Խրբ. Սվեղ դնգիլ, Զթ. դը'նգիլ, Հճ. դmնգել, Հմշ. դըն-գուշ։-Ղզ. ծառ ու տըինգ «ծառ ու տունկեր որ նոր պիտի տնկեն»։-Նոր բառեր են տնկման, տնկոց, տնկուկ, տնկոտել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. თუკი տուկի «որթի մատաղ ճիւղ» (հմմտ. տունկ բառի երկրորդ և եր-րորդ նշանակութիւնները), չաղաթայ. [arabic word] tong «թուփ» (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 402)։
φυτόν, φυτία . (լծ. թ. ֆիտան ). planta, plantatio. իտ. pianta. գրի եւ ՏՈՒՆԳ (արմատ Տնկել բային. որպէս եւ թ. տիգ, է տնկեա , եւ որպէս զտէդ ուղղորդ, կանգուն. եւ տիգմէք տնկել) Ծառ, թուփ, բոյս՝ ուղղաբերձ հարստեալ յերկիր.
ՆՆջեաց ընդ տնկոյն։ Զգետս նորա ած շուրջ զտնկովք իւրովք։ Հանդերձ բուսով տնկոյ նոր։ Տնկեաց տունկ առ ջրհորովն։ Ամենայն տունկ զոր ոչ տնկեաց հայր իմ երկնաւոր, խլեսցի։ տունկ տեառն ի փառս։ Տունկ անհաւատ, եւ սերմն անհաւատ։ Կանգնեցից նոցա տունկ խաղաղութեան։ Տունկք մրգաբերք.եւ այլն։
Բուսոց եւ տնկոց։ Տիրական տնկոյն։ Երփնազարդ հոգւոցն տունկք։ Տունկք շնչաբոյսք անուանին սննդականաւն եւ աճեցմամբն։ Զարքունիսն մատաղատունկ տկնովք զարդարեաց. (Յճխ. ՟Է։ եւ Ժմ.։ Նար. կուս.։ Շ. տաղ յար. եւ բարձր։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Կենաց տնկին. (Յիսուս որդի.։ Շար.։)
Յերկար ժամանակ ի տնկոջ եւ յայգոջ եւ ի դրախտի կայցեն Մխ. (առակ.։)
Եդից զլամբին (յաւերակ) ... ի տունկ այգւոց։ Սերմանք եւ հունձք եւ տունկք այգեաց։ Միք. (՟Ա. 6։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 29։)
day, day-time.
Սեռականն բառիս Տիւ, անսովոր ոճով գտանի եդեալ որպէս Առաւօտ կամ վաղորդայն.
Եղեւ ասէ՝ երեկոյ, եւ եղեւ տուընջեան, օր մի. (Վեցօր. ՟Բ։)
day's, belonging to the day, diurnal.
Հասեալ ի տունջէն ժամուն՝ անկանէին ի վերայ թագաւորին. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
giving;
giver;
manipulator.
cf. Տուումն.
Ըստ առ ի յերրորդական տուողութենէն՝ ըստ երից ամանակաց պիտոյից, ըստ մարմնոյ եւ շնչոյ եւ հոգւոյ. (Քերթ. եկեղ.։)
cf. ՏՈՒՉՈՒԹԻՒՆ (ըստ ՟ա. նշ).
gift, donation;
manipulation.
δόσις donatio. Տուեալ լինելն, եւ ատլն.
Սուրբ արա ի ձեռն տըւման հոգւոյն, եւ ուղիղ հաւատոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
gift, donation;
collation;
tradition;
giving in, delivery, surrender;
— օրինաց, legislation, forming laws;
— եօթանասնից, the Septuagint.
ՏՈՒՉՈՒԹԻՒՆ կամ ՏԸՒՉՈՒԹԻՆ. δόσις, ἕκδοσις , ἁπόδοσις, παράδοσις donatio, redditio, retributio, editio, expositio, traditio χορηγία erogatio, largitio. Տըւողութիւն. տըւումն. տուրք. շնորհ. պարգեւ. շնորհումն. ձիրք.
Բազմայեղց տըւչութիւնս եւ վայելչութիւնս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Տըւչութիւն յաջողուածոց ունէր ի մարտս առաւել քան զամենայն ոք. (Խոր. ՟Բ. 49։)
Կենսաբեր տըւչութեանն շնորհելոյ։ Չի՛ք այլ ինչ իբր զտըւչութիւն շնորհացս այսմիկ եւ խաղաղութեան. (Ագաթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Վասն տըւչութեան օրինացն։ Յետ օրինացն տըւչութեան։ Օրինացն տըւչութեամբ. (Մխ. երեմ.։ Երզն. մտթ.։ Պտրգ.։)
Ոչ ասացին, թէ զանցանեն զօրինօքն մովսեսի, այլ թէ տըւչութեամբ ծերոցն։ Ընդէ՞ր անցանէք զպատուիրանաւն աստուծոյ վասն ձերոյ տըւչութեան։ յոյժ նախանձախնդիր էի հայրենի տըւչութեանց իմոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26. եւ Ոսկ. գաղ.։)
Յունարէն թարգմանութեանս տուչութիւն. նոյն պէս էր եւ առաքելական տըւչութիւնն։ Զի մի՛ հեռասցին նոքա ի տըւչութենէ անտի առաքելոցն։ Պահեն նոքա զտըւչութենէ առաջին սովորութեանն. (Եւս. քր. եւ Եւս. պտմ.։)
Ասէ եւսեբի ի քրոնիկոնին իբրեւ ի տուչութենէ զայս ինչ. (Նախ. յուդթ.։)
Առ նոյն՝ յայլմէ տըւչութենէ. զի այսպէս ունէր. (Երգ. ՟Ը.) ի վերջն. (գրի եւ՛ վրիպակաւ, յայլմէ տեսչութենէ)։
Իսկ (Եւս. պտմ. ՟Բ. 9.)
Վասն պետրոսի այսպիսի տըւչութիւն եղեւ. ընթերցի՛ր, տեսչութիւն (աստուծոյ)։
that hastens, presses on towards heaven.
Երկնագնաց թաթք ոտից քոց սուրբ. (Շար.։)
Մարդ՝ երկնագնաց ոչ լինի։ Պատկեր տեսանեմք երկնագնաց եղեալ. (Աթան. համբ։ եւ Գէ. ես.։)
ԵՐԿՆԱԳՆԱՑ. Որ տանի կամ հասուցանէ յերկինս. զոր օրինակ,
Երկնագնաց պողոտայ. (Պիտ.։)
blue, sky-blue, darkblue.
οὑρανοχρώματος, κυάνεος caeruleus, caeli colorem habens Կապոյտ, կապուտակ, որպէս երեւին մեզ երկինք.
Կապուտակագոյն ... երկնագոյն ջինջ. (Ագաթ.։)
Երկնագոյն դաշտաց ... կապոյտ կուտակաց (ծովու). (Նար. խչ.։)
Կին ոմն ծիրանազգեստ՝ երկնագոյն ունելով զիւրեաւ տեռ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
ԵՐԿՆԱԳՈՅՆ. ա.գ. ἱακύνθινος, ἱάκυνθος hiacynthinus, hiacynthus Զգեստ յակնթագոյն.
that cries to heaven.
Զերկնագոչ բարեբանութիւնն յիշատակեմք. (Մամբր.։)
composed of a celestial troop;
divine assembly.
Իսկ (Շ. ոտ. Շ. թղթ.)
Որոց յիսուս ձեզ տիրաբար՝ յաւուր մեծին երկնագումար՝ ցուցցէ զորդին ձեր գերափառ». իմա՛ ի մեծի աւուրն՝ յորում երկինք եւ երկիր ի մի գումարին։
that flies, rushes to heaven.
Զհաւատացեալս իւր երկնաթռիչս առնէր. (Կամրջ.։)
Միտս երկնաթռիչ ի ստոր իջեալ։ Ա՛րկ զիս ի գաւիթս երկնաթռիչ երամիցդ. (Բենիկ.։)
Ամբարտաւանութեամբն երկնաթռիչս առնեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
Մարախն անարիւն եւ երւնաթռիչ է. (Շ. մտթ.։)
Մերթ եւս՝ Թռուցիչ կամ տանօղ յերկինս.
contemplating, meditating on divine matters.
Աստուածգիտութեանն բուրումն զերկնախորհիցն պարալնու անուշահոտութեամբ զիմաստս. (Խոր. վրդվռ.։)
Երկնախորհս եւ արդարագործս զամենեսեան կազմեաց. (Լաստ. ընթերց.։)
cf. Երկնագումար.
Երկնախումբ քահանայապետական սուրբ ժողով. (Լմբ. ատ.։)
blooming divinely, or by the power of God, celestial, divine.
Երկնածաղիկ առաքինութեանն լուսասաղարթ ոստովք. (Խոր. վրդվռ.։)
adorning the sky.
Ուր են կաճառք աստեղաց երկնից.
Արեգակն ի մայրն դառնային, համարձակութիւն տալով երկնակաճառ արփւոյն». (զի յետ մտիցն արեւու երեւի մեզ հանդէս երկնից). (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
arch of heaven, vault, roof.
Երկնակամար՝ նկարակերտիւք ... Նոյն ինքն երկին՝ եւ երկնակամար, եւ առագաստ յերկրի կառուցեալ. (Անան. եկեղ։)
founded in heaven, celestial.
Յերկինս կառուցեալ, հաստատեալ, եւ ուղղեալ. երկինքը շինած.
ԵՐԿՆԱԿԱՌՈՅՑ. Կառուցանօղ զերկինս. երկնաստեղծ.
whose conduct is heavenly, that lives like an angel.
Որ կեայ յերկինս. երկնաբնակ. երկնային. հրեշտակ. եւ Հրեշտակային.
Որ յայտնեցաւ երկնակեաց իշխանացն. (Ագաթ.։)
cf. Երկնակենցաղ
looking to heaven.
Այլայլի տեսիլ աչացն երկնահայեաց տարածիւք. (Վեցօր. ՟Զ։)
full of heavenly or divine wisdom.
Երկնային հանճարով լի. ունօղ զիմաստս երկնաւորս.
Պսակ տիրապատուաստ՝ երկնահանճարն գիտութեան. (Նար. կուս.։)
reaching heaven, very high, very elevated.
Մինչեւ յերկինս հասեալ. երկնաբերձ. երկնակատար.
Երկնահաս սանդուխք, կամ տունկ, ճեղ. կամ գիտութիւն, կամ լեառնն. (Անան. եկեղ.։ Երզն. լուս.։ ՃՃ.։ Նչ. խնդ.։)
struck by heaven.
κεραυνωθείς, κεκεραυνώμενος fulminatus, fulmine percussus Յերկնից հարեալ շանթիւ. ըստ յն. շանթահարեալ. կայծակնահար եղեալ. որպէս ասկղեպիոս, հերակլէս, եւ այլն.
Երկնահարացն երկիր պագանեն։ Զերկնահարսն՝ որ յաստուծոյ ատեցեալ են, զնոսա պաշտել եւ երկիր պագանել ոչ ամաչեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
celestial assembly;
cf. Երկնագումար.
Երկնագումար. երկնախումբ. հրեշտակք.
Երկնահոյլ բանակք, կամ խմբաւորութիւն. (Անան. եկեղ.։ Մաշտ.։)
flowed or come from heaven, celestial.
Ե՛կ շանթ երկնահոս, եւ կայծակնաբուղխ վարդապետութեամբ քո վառեա՛. (Ոսկ. լուս.։)
given by heaven, celestial, divine.
Երկնաձիր եւ աստուածատուր փառացն ժառանգութեան. (Նար. խչ.։)
that walks in heaven;
celestial.
(արմատն է ճեմել, եւ ճամուկ) Որ ինչ հայի ի ճեմարան կամ ի զարդս երկնից. երկնային.
Երկնաճեմ առագաստ. (Շար.։ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Սըլացեալ թեւօք հոգւոյն երկնաճեմ գոլով. (Շ. տաղ.։)
sky, firmament.
Միջոց երկնից. ընդարձակութիւն հաստատութեան եւ եթերաց.
celestial;
ethereal;
— մարմինք, celestial bodies, planets, etc.;
— բարկութիւն, the wrath of heaven.
Երկնային զօրք, կամ զինուորութիւնք, կամ դասք. (որ եւ Երկնայինք, այսինքն հրեշտակք). (Շար.։)
Սուրբ, երկնային, աստուած, եւ հայր ամենակալ. (Ժմ.։)
Յառագաստիս երկնայնում ընդ անմահ փեսային իցեմք. (Խոսր. պտրգ.։)
Ոչինչ է երկրածին՝ երկնայնոցն պատուականագոյն». յն. ողիմպեայց. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Հրաման տուեալ երկնային ծովուն հեղուլ ի վերայ ցամաքի». իմա՛ ամպոց, կամ ջուրց վերնոց։
Երկնայինց եւ աստուածայինց. (Փիլ. լին. ՟Դ. 215։)
cf. Երկնաձիր.
Զօրհնութիւն երկնաշնորհ եւ տիրապարգեւ. (Նար. խչ.։)
that goes, that leads to heaven, celestial.
Սրբահետ սանդուղ երկնաչու. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Աստեղք զերկնաչուսն՝ առաքինութեամբ պայծառս նշանակէ. (Վրդն. ծն.։)
Ի կռոնէ կարկատեալ այծահեծուկն այն եւ երկնաչուն։ Ընդ ինքեան առեալ զքաջավազիկն երկնաչու. (Մագ. ՟Լ. ՟Լ՟Դ։)
cf. Երկնահայեաց.
Որ պշուցեալ հայի ընդ երկինս. եւ որ ինչ տայ այնպէս պշնուլ.
Զբերդն ամիւկ՝ զզարմանալին զամրոցն, զոր երկնապիշ եւ պարանոցատանջ՝ իմս գիտէ անուանել բան. (Արծր. ՟Ե. 3։)
celestial, divine;
հայրն մեր —, our heavenly father.
οὑράνιος, ἑπουράνιος caelestis Երկնային. որ, կամ որ ինչ յերկինս է. եւ Սեպհական երկնից. աստուածային. հոգեւոր. իմանալի, անապական, գերահրաշ.
Հայրն ձեր երկնաւոր։ Բազմութիւն զօրաց երկնաւորաց։ Որպէս երկնաւորն, նոյնպէս եւ երկնաւորք։ Երկնաւոր տեսիլ, կոչումն, պարգեւ, եւ այլն։ Վկայեն մեզ երկինք երկնաւորօքն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Գրեցի ձեզ բանս աստուածային լի իմաստութեամբ երկնաւորաւ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Թէպէտեւ յերկրէ էր մարմինն, այլ ընդ երկնաւորին միաւորեալ՝ կոչեցաւ երկնաւոր. (Աթան. ի Ճ. ՟Գ.։ եւ Սեբեր. ՟Գ. յորմէ եւ Շար.։)
inhabitant of heaven.
Ըստ հոգեւոր առաքինութեանն ամենեքեան երկնաքաղաքացիք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արս երկնաքաղաքացիս խրատտուս քեզ ունելով. (Արշ.։)
Արտաքս մնալ երկնաքաղաքացի ճոխութեան. (Ճ. ՟Ա.։)
to be in labour, to bring forth a child;
to suffer;
to be pained or grieved;
to think, to contemplate, to ponder over;
to elaborate.
եւ չ. ὡδίνω parturio, in partu doleo Երկամբք ծնանել, եւ կրել զցաւ ի ծնանելն. տղաբերքի ցաւ քաշել.
Որդեա՛կք իմ, զորս դարձեալ վերստին երկնեմ. (Գաղ. ՟Դ. 19։)
ԵՐԿՆԵԼ. Ցաւագնիլ. վշտանալ. հեծել. եւ Սպասել կարօտանօք.
Տրտմեսցին, եւ երկնեսցեն հառաչմամբ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Վշտագին երկնեմ, զի ոչ ամենեքեան զայսպիսի այր գիտեն. (Ոսկ. հռ.։)
Երկնէին եւ այսմ, գիտել զօր գալստեան նորա. (Երզն. մտթ.։)
Առաւել երկնեսցի ծարաւ իմ, եւ առաւել վարձս առից յաստուծոյ». իմա՛, սաստկասցի տ վշտագնել զիս. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Ի վերայ մեր զմերտն երկնելով. (Նիւս. թէոդոր.։)
Բայց կարծեմ զայլ ինչ երկնել մտաց ձերոց այսպէս կեղծաւորելովդ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զօրհանապազ երկնեցաք եւ երկնեմք առ միմեանս զչարութիւն. (Լմբ. ատ.։)
Կրկին ինձ երկնէ մարտից յարուցմունս։ Պաղատանս բազմադիմիս ընդ իմս երկնեսցի։ Եւ ոչ արեան արտասուս երկնեաց. (Նար. ՟Ա. ՟Գ. ՟Ի՟Թ։)
to fear, to be afraid of, to dread, to apprehend, to be frightened, to tremble;
to distrust;
մի երկնչիք, don't be afraid, never fear.
φοβέομαι, δηλιάω, εὑλαβέομαι timeo, metuo, paveo, vereor, reveror Կրել զերկիւղ. յահի յերկիւղի լինել. զանգիտել. խիթալ. ակն ածել. պատկառել. վախնալ. վախել.
Լուայ զձայն քո, եւ երկեայ։ Մի՛ երկնչիր։ Յահէդ ձերմէ երկիցեն. յորոց երկնչէիքն՝ երկիցեն ի ձէնջ։ Երկեան երկիւղ մեծ։ Երկեան արքն երկիւղ մեծ ի տեառնէ։ Ի զարհուրանաց սրտի քո՝ զոր (այսինքն որով) երկնչիցիս։ Երկիցէ յերեսաց նորա ամենայն երկիր։ Անդ երկիցեն զերկիւղ։ Երկերուք, եւ այլն։
Գտանի եւ Երկեալ, կամ Երկնչեալ, իբր ռամկական։
monday.
Երկշաբաթ օր արար աստուած զհաստատութիւնն։ Սկսանի ի յերկշաբաթի. (Տօնակ.։)
Մինչեւ ցառաւօտ երկշաբաթւոյն։ Երկշաբաթին՝ կարգեալ է, եւ այլն. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Յերկուանամ.
that brings forth
ԵՐԿՈՒՈՐԱԾԻՆ եւ ԵՐԿՈՒՈՐԱԿԱԾԻՆ. Որ երկուորեակս ծնանի. որպէս եւ որ յերկմիտ խորհուրդս լինի.
Երկուորածին հօրանցն հաւասար ցուցանէր։ Երկուորածինք են այսպիսի ատամունք. (Նիւս. երգ.։)
Վատթարին չարութիւն երկուորակածին լինի. զի երկմիտ է եւ երկբայ յերկուանօղ անզգամն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 12։)
dual;
double.
Չունիմք երկուորական անուն յատուկ, այլ յոքնականաւն կոչեմք։ Երկուորական խօսս ոչ ունելով ի բառս մեր. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. օրին.։)
that brings forth, that has twins;
couple, pair;
twin;
—ք, testicles.
Կաշառեալք ի չարէն երկուորեակ ամբարհաւաճութեամբ, եւ ի սնոտի կարծեաց խաբեալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
ԵՐԿՈՒՈՐԵԱԿ. իբր Կրկնակ. կրկին. զոյգ. եւ Ամոլք. ջուխտ.
Երկուորեակ բարի միաբանութեամբ օգտակարութեան հաստատի. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զերկուորեակս, զոտսն, զծունկսն ջախջախեցին. (Հ=Յ. յունիս. ՟Գ.։)
cf. Երկուորեակ.
cf. ԵՐԿՈՒՈՐԵԱԿ. ըստ ամենայն առման. δίδυμοι gemelli
Եղբարք, որ կոչեցան երկուորիք, անտիոքոս եւ փիղիպոս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Երկեցուցանեմ.
Աստ եւ անդ երկուցանէ զանիրաւս. (Լմբ. իմ.։)
Այժմ խորտակի գաւազանն՝ որ երկուցանէ զձեզ. (Լմբ. նաւում.։)
Միայն բանիւք երկուցանես. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ա.։)
Ե՛կ երկուսուք զնա . . . մի՛ երկուսցուք զդա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ.) ձ. (տպ. երկեցուսցուք)։
both.
Եւ էին երկոքեան մերկ։ Բացան աչք երկոցունց։ Եդին ի վերայ թիկանց երկոցուն։ Երկոքին դստերք նորա ընդ նմա.եւ այլն։
Երկոքումբք փեսայասցիս դու ինձ այսօր». այսինքն երկու դստերօքս. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 21։)
Երկոքին թեւովքն զերեսացն տեսութիւնն ծածկեն. երկուքն զոտս, եւ երկուքն ի բարձունս թռչին մեծս. (Պիսիդ.։)
Որ երկոքումբք ընտրելովք. (Շար.։) (Գրիչք գրեն նաեւ Երկոքումք, Երկոքումբ։)
cf. Երկոքեան.
Եւ էին երկոքեան մերկ։ Բացան աչք երկոցունց։ Եդին ի վերայ թիկանց երկոցուն։ Երկոքին դստերք նորա ընդ նմա.եւ այլն։
Երկոքումբք փեսայասցիս դու ինձ այսօր». այսինքն երկու դստերօքս. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 21։)
Երկոքին թեւովքն զերեսացն տեսութիւնն ծածկեն. երկուքն զոտս, եւ երկուքն ի բարձունս թռչին մեծս. (Պիսիդ.։)
Որ երկոքումբք ընտրելովք. (Շար.։) (Գրիչք գրեն նաեւ Երկոքումք, Երկոքումբ։)
divided, discordant.
Գիտութիւն չարի եւ բարւոյ խառնակ է եւ երկպառակն. (Վրդն. ծն.։)
to divide, to disunite, to set at variance.
to be divided, disunited, discordant.
Ոչ երկպառակին ի նմանէ (ի թագաւորէն), այլ ի հնազանդութեանն կամ մնան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
disagreement, variance, discord, dissension, division, disunion, quarrel.
Բաժանումն իբր յերկուս պառակս. անմիաբանութիւն. ապստամբութիւն.
two edged.
Սուր երկսայրի. (Սղ. ՟ճխթ. 6։ Առակ. ՟Ե. 4։ Դտ. ՟Գ. 16։ Եբր. ՟Դ. 12։ Յայտ. ՟Բ. 2։)
Յահեկէ զստինն երկսայրի։ Ի ճահ դիպեցուցանէր երկսայրին. (Խոր. ՟Ա. 10։ ՟Բ. 82։)
that is produced, that springs from the earth.
Զոր եւ ոռոգանել ասէ երկրաբուղխ աղբերն չորիւք բաժանմամբք գետահետեւեալ. (Տօնակ.։)
Ամենայն վարք աշխարհի կենաց՝ նման են վարուց մշակութեան երկրաբուղխ արմտեաց։ Իշխել ի վերայ ամենայն երկրաբուղխ երկրածին ստացուածոց. (Ագաթ.։)
that walks on the earth.
πεζός pedes, pedestris Որ գնայ քայլէ ի վերայ երկրի. հետեւակ.
agriculturist;
planter, husbandman, labourer.
Իբր Երկրագործական, աշխատողական ի վերայ երկրի.
Երկրագործ մարդկանդ երկաթն է կենաց պատճառ. (Եղիշ. յես.։)
Հարց. Ո՞վ է մակացող առ երկրաւ բաշխել զսերմանիս. Երկրագործն. (Պղատ. մինովս.։)
Երկրագործ եզն ակօս պատառելով ի ժամանակի սերմանահանութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Որպէս իմաստուն երկրագործք. (Վրք. ածաբ.։)
Եհաս ժամանակ իմաստուն երկրագործացդ յատելոյ զայգի եկեղեցւոյ. (Լմբ. ատ.։)
Որ յանապատին պատրաստէր քեզ սեղան երկրագործ. (Ճ. ՟Բ.։)
Զընդհանուր երկրագործացն ազգս». այսինքն հողածնելոց. (Պիտ.։)
to till, to cultivate, to plough.
Ումեմն շինելով ինչ՝ մանկական շինուածովքն խաղալ պարտ է, եւ ումեմն երկրագործելով. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Մի՛ կարծել՝ թէ աստուած երկրագործէ, եւ տնկէ դրախտ. (Փիլ. այլաբ.։)
Զանդաստանս իւրեանց թողուն, եւ զօտարսն երկագործեն. (Ոսկիփոր.։)
agriculture, tillage, culture.
Ոչ յամենայն տեղիս երկրագործութիւն, այլ դոյզն ուրեք. (Խոր. ՟Բ. 56։)
Զգործիս երկրագործութեանն հրամայէ պատերազմական գործիս առնել. (Կամրջ.։)
Մերթ՝ Արդիւնք եւ բերք երկրի գործելոյ. արմտիք.
Եւ զի՞նչ որ զնորայն կարասցէ պատմել ... զհիւրընկալութեանն, զերկրագործութեանն, զմարտիցն յաղթութիւնն. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
cf. Աշխարհագրութիւն.
γεωγραφία geographia, descriptio terrae Աշխարհագրութիւն մասնաւոր՝ հողագնտոյս.
Պապայ աղեքսանդրացւոյն համառօտաբար երկրագրութիւն։ Պտղոմէական երկրագրութեանն. (Խոր. աշխարհ.։)