that studies the sciences, that cultivates wisdom, lettered, learned;
— հանճար, elevated genius.
Որպէս թէ Իմաստազգեաց. Իմաստութեան պարապեալ. բանիբուն. իմաստակիր.
Արհեստապէս ճարտասանելով իմաստաճեմն երամոց. (Պետ.։)
cf. Իմաստազեղ.
նոյն ընդ Իմաստազեղ Իմաստալից. Գրի ի յետնոց եւ ԻՄԱՍՏԱՅԵՂՁ, ԻՄԱՍՏԱՅԻՂՁ կամ ԻՄԱՍՏԱՅԵՂԾ.
զերկաքանչիւր դասս աշակերտելոցն յիմաստայեղց գիտութեաննվերադրիցեն արգասիս. (Պետ.։)
Զշինութիւն աշխարհի տնօրինէր իմաստայեղց մտօք։ Ըստ իմաստայեղց խորագիտութեանն. (Յհ. կթ.։)
զիմաստայեղց որեարս. (Պրոկղ. ոսկ.։)
Իաստայեղց անունն աթենացւոց. (Վրք. ածաբ.։)
Իմաստայեղձ բժիշկք. (Գր. երէց.։)
Զիմաստայեղծ վերատեսուչ նահանգիս. (Ոսկիփոր.։)
Ծնունդ է արդար մտացն, որպէս ասացաք, եւ զաւակ իմաստայիղձ բանքն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Իմաստնանամ.
Իմաստնասցի ամենայն գիտութեամբ աստուծոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Զիմաստացեալն ի հաւատս. (Գանձ.։)
wisely, learnedly.
Իմաստութեամբ. խոհականութեամբ.
Որոց իմաստապէս նշանակէ բան. (Մաքս. եկեղ.։)
Իմաստապէս տպաւորեցոյց. (Նար. մծբ.։)
Կամ ա. Ճարտար արուեստայարմար.
Աշտարակօք՝ բարձր ահաւոր, իմաստապէս արուեստաւոր. (Շ. եդես.։)
Իսկ եթէ ընդէր, լուիցես իմաստապէս. (Վրք. հց. ՟Բ. հին ձ. ուր նորն եւ տպ. իմաստապէս։)
philosopher;
sage, man of science, of learning.
φιλόσοφος philosophus φίλων σοφίαν amans vel studiosus sapientiae. Սիրօղ իմաստութեան. փիլիսոփոս, փիլիսոփայ.
Առն իմատասիրի (յն. սիրողի զիմաստութիւն) ուրախ առնի հայր իւր. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 13։)
Պիւթագորաս ... որ զինքն ոչ իմաստուն, որպէս առաջինքն, այլ իմաստասէր ասէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ուստի. կարեն իմաստնանալ՝ որք ոչ ի դպրոցս իմաստասիրացն դեգերին. (Պիտ.։)
Կատարեալ իմաստասէրն զամենայն ինչ խոստանալ գիտել, եւ գիտէ զօգտակարն։ Զորոյ զպատճառն բնական իմաստասէրն (բնախօսն) գիտէ. (Սահմ. ՟Դ. ՟Բ։)
Ամենայնիւ ջանամբ արտաքին իմաստասիրացն նմանել, որ աղաբողօքն պարծէին. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Առաքինք ի զգայութեանց եւ իմաստասէրք երկու են, տեսանելիք եւ լսելիք. (Փիլ. լին.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. հետեւօղ բարոյական իմաստասիրութեան, յորում մասին նշանաւոր էր առ հելլենացիս Սոկրատ. առաքին. ըզգաստ. իմաստուն. խոհական. հեզ եւ համբերօղ.
Իմաստասէրկոչեմ ես ոչ զայն՝ որ զամենայն գիտէ ... այլ որ անախտ կենցաղավարութիւն ստացեալ ունի յինքեան. քանզի կատարեալ իմաստասէր է՝ ոչ բազում ինչ գիտէ ... այլ որ անբիծ եւ անախտ կենցաղավարութիւն ստացեալ ունի յինքեան. քանզի կատարեալ իմաստասէր՝ ո՛չ որ բազում ինչ գիտէ, այլ որ զախտս կարող գոյ հնազանդեցուցանել. (Սահմ. ՟Ի։)
Եւ ոչ իմաստասէր քահանայիցն պատկառեցին. (Առ որս. ՟Ը։)
Հեզութեամբ ամնայնի տանել, որպէս վայե՛լ է ըստ աստուծոյ իմաստասիրի։ Իմաստասիրին պարզ եւ արժան է ազատամիտ լինել ի նախանձութենէ եւ ի դառնութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. որպէս Երաժիշտ եկեղեցւոյ կամ դաապետ. որ եւ Փիլիսոփոս ասի.
Ի սուրբն սոփիա գումարեալ կան բազմութիւն հոգելից իմաստասիրաց, որք անլռելի հրաշաձայն եղանակօք վերառաքեն զմաղթանս. (Ճ. ՟Ժ.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. որպէս Իմաստասիրական, եւ առաքինական.
Իմաստասէր կամօք եւ բանիւ. (Վրդն. ծն.։)
Իմաստասէր հրահանգաւ. (Նոննոս.։)
philosophically;
wisely, learnedly.
φιλοσόφως sicut philosophus Իբրեւ զիմաստասէր՝ ըստ ամենայն առմանն. որպէս փիլիսոփայ, իմաստութեամբ, եւ առաքինաբար.
Իմաստասիրաբար իմն խնամով տեղեկանալ մասամբն զբովանդակ երկրին զթնութիւն. (Պիտ.։)
Զսեռն իմաստասիրաբար սահմանեալ ի նոցանէ տեսանեմք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կատարեալ ամենայն եւ բարի, եւ իմաստասիրաբար, եւ արարչագործապէս են եղեալ. (Նիւս. բն.։)
Զպանդխտական կենացն ... Շ. (ատեն.։)
philosophical.
φιλοσοφικός philosophicus. Սեպհական մաստասիրաց, եւ իմաստասիրութեան ըստ ամենայն առման. փիլիսոփայական, իմաստական, եւ առաքինական.
Ոչ գոլովամենեւին հմուտ իմաստասիրական բանից. (Սահմ. ՟Զ։)
Իմաստասիրականին եւեթ պարապեալ տեսութեանց բանի. (Պետ.։)
ամենայն իմաստասիրական ձայն հնգիւքս այսքւք գտանի յարդարեալս. (Անյաղթ պորփ.։)
իմաստասիրական զգայութիւնք են (տեսանելիք եւ լսելիք), ի ձեռն որոց ստացեալ լինի ի մեզ բարի կեալն. (Փիլ. բագն.։)
Զորոց սղբութիւն իմաստասիրական հեզութեամբ տանէր սոսթենէս. (Ոսկ. գծ.։)
Հմտանալ յամենայն իմաստասիրականս (այսինքն յիրս իմաստասիրութեան) բառից եւ ոլորոկաց, եւ ապա համարձակել ի թարգմանութիւն. (Շ. բարձր.։)
Գօտեաւպնդել ըզմէջսն մերձ է յիմաստասիրականն (հանճար), կազմ ի գործ, եւ անարգել յընթեցս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
to be philosophioal;
to be virtuous.
φιλοσοφέω philosophor. Իմաստասեր եւ առաքինի լիել, գտանիլ.
Յորժամ դու թշնամանես զնա եւ անարգես, եւ նա լռութեամբ համբերէ, դու խայտառակիս, եւ նա իմաստնասիրանա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
cf. Իմաստասիրաբար.
իմաստասիրապէս յեղյեղել ըզկոչումնդ անուանդ. (Նար. մծբ.։)
to study the sciences;
to philosophize, to reason philosophically;
to argue, to conclude, to infer;
to live or behave wisely.
φιλοσοφέω philosophor, dissero եւ այլն. Իմաստասիրութեան պարապել. քննել զիրս իմաստասէր մտօք.
առակ թուի ասացեալքս՝ բազմաց, որք իմաստասիրել ոչ կամին։ Յարմարագոյն է առ իմաստասիրել ամայութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 40. 41։)
Թէ ոչ սքանչանայ ոք, եւ ոչ ի խնդիր անկանի, եւ ոչ իմաստասիրէ. ո՛րգոն, յորժամ տեսանելով ոք ըզծիածանդ, եթէ սքանչանայ, ապա եւ ի խնդիր անկանի, ապա եւ իմաստասիրել ձառնարկէ. (Անյաղթ պորփ.։)
Եթէ ապացուցի պէտս ունի, յայտ է թէ իմաստասիրէ. քանզի մայր ապացուցի իմաստասիրութիւն է. եւ եթէ ոք ասէ գոլ զիմաստասիրութիւն, դարձեալ իմաստասիրէ. զի ապացուցի պիտոյանոյ՝ որով ցուցանէ գոլ զնա. ապա ուրեմն ամենայն իրօք իմաստասիրէ, եւ՛ որ բառնայ զնա, եւ՛ որ ոչն բառնայ. (Սահմ. ՟Բ։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐԵԼ. Մակաբերել. գուշակել. իմանալ ի միտ առնուլ.
Ի բիւրուցն արգասեաց չարաց չափ մի երեւեցուցի, զի նոքօք զայլսն իմաստասիրեսջիք. (Նար. ՟Զ։)
Երեւելեօքս զաներեւոյթսն իմաստասիրեմ. (Լմբ. սղ.։)
Իմաստասիրեցին ի կտաւոցն տեսլենէ զյարութիւն. (Սկեւռ. յար.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐԵԼ. Հետաքննել. խուզարկել. քաջ խորհել. խելամուտ լինել. եւ հնարել, հայթհաղթել.
Իմաստասիրել խոհականութեանս բանիւ ոչ զաշխարհի ընդարձակութիւն, այլ թէ որքան է լայնութիւն եւ երկարութիւն առաւելութեան սիրոյն քրիստոսի. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
Զայս յորժամ իմաստասիրեսցես, յոժարութեամբ առնիցես զողորմութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Յուսովն մերձեցիր առ աստուած, զնա տե՛ս, եւ նորա փառս իմաստասիրէ՛. (Լմբ. սղ.։)
Յետ այնորիկ ա՛յլ իմն պատրանս եւ խորամանկութիւնս իմաստասիրեն. (Նանայ.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐԵԼ. որպէս իմաստասէր իմաստութեամբ ճառել, խօսիլ, վարդապետել.
Որպէս ոմն նախ քան զմեզ իմաստասիրեաց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Եթէ այլ ումեք բարձրագոյն յայտնեսցի իմաստս, իմաստասիրեսցէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Ոչ ամենեցուն է յաղագս աստուծոյ իմաստասիրե՛լ. (Առ որս. ՟Ա։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐԵԼ. Առաքինանալ, զգաստանալ. բարւոք քաղաքաւարել.
Գեր ի վերոյ զբնութիւնն իմաստասիրեն ի վիշտս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
philosophy;
wisdom.
φιλοσοφία philosophia, amor vel studium sapientiae. Սէր իմաստութեան. փոյթ իմաստից եւ գիտութեան. ուսումն փիլիսոփայութեան ըստ ամենայն մասանց.
Սահման իմաստասիրութեան ի ստուգաբանութեան, որ ասեն. իմաստասիրութիւն գիտութիւն գոյիցն՝ ըստ որում աստուածայնոց եւ մարդկայնոց իրողութեանց. (Սահմ. ստէպ։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Իմաստասիրելն, իմաստուն վարդապետութիւն. իմաստութիւն. իմաստ. հանճար. խրատ.
Մի ի բազմաց նորա իմաստասիրութեանց առաջի ահա եդեալ. (Պիտ.։)
Սարսելի է մահ, այլ ոչ առ այնոսիկ որք զվերին իմաստասիրութիւն վերնական եւ անկոխելի. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Վարկանել զաղքատութիւն իմաստասիրութիւն, եւ զչարչարանսն հանգիստ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Քաղցուցանէ հաւատոց քոց զիմանալեացն իմաստասիրութիւն. (Լմբ. սղ.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Առաքինի խորհուրդ եւ քաղաքաւարութիւն. իմաստութիւն գործնական, եւ հոգեւոր.
բե՛ր զաստուածնյին հանդէս իմաստութեան զգեցցուք։ Իմաստասիրութիւն է խոկումն մահու. (Սահմ. ՟Ա. ՟Ը։)
Զճշմարիտ հարստութիւն ախորժեսցուք, եւ զհաւատի իմաստասիրութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
that has lost his senses, mad, foolish.
Որոյ սպառեալ են իմաստք. անբաժ յիմաստութեան. անխելք.
Ահա ես ինքն ինձէն կամաւորապէս անձնամատն ... զգայազիրկ եւ իմաստասպառ. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
wisely, learnedly, skilfully, sensibly, prudently, judiciously, ingeniously;
discreetly;
sentimentally.
σοφῶς sapienter. որ եւ ԻՄԱՍՏՆԱՊԷՍ. Իմաստնաբար. իմաստութեամբ.
Իմաստաբար եւ բարւոք հոդ տանի էիցս. (Նիւս. բն.։)
Զիա՞րդ վայել է իմանալ զպօղոսի ձայնիւ իմաստնաբար ասացեալսն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ.) (ա՛յլ ձ. իմաստաբար. տպ. իմաստասիրաբար)։
cf. Իմաստախոհ.
to grow wise, to learn, to know, to be instructed;
to understand, to comprehend.
σοφίζομαι, σοφοῦμαι sapiens efficior Իմաստուն լինել. ստանալզիմաստութիւն. խելացի ըլլալ, խելք սորվիլ.
Իմաստնացաւ սողոմոն քան զամենայն մարդիկ. եւ իմաստնացաւ քան զգեթան եւ այլն։ Եւ ընդէ՞ր իմաստնացայ։ Յորս իմաստնացաընդ արեամբ։ Ասացի բա իմաստնացայ. եւ այլն։
Եթէ իմաստնութիւն զինքն գոլ ասէ որդի, զիա՞րդ իմաստնանայր. եւ թէ պատահեաց նմա իմաստնանալն, եղիցի երբէք՝ զի ոչ այսպիսի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ուստի. կարեն իմաստնանալ, որք ոչի դպրոցսցասիրացն դեգերին. (Պիտ.։)
Ի լուր համբաւոյ նորա իմաստնացան տըգետք. (Եղիշ. ՟Է։)
Երանելի առաքեալքն իմաստնացան, եւ իմաստնացուցին զլսողսն այսմ բանի. (Համամ առակ.։)
Կամ φρονέω sapio, sentio εἱδός εἱμι novi. Խելամուտ լինել. ի միտ առնուլ. իմանալ.
Որ ասեն ցկիւրոս իմաստնաջի՛ր, եւ զամենայն կամս իմ արասցես. (Ես. ՟Խ՟Դ. 29։)
հեթանոսք.. որք վասն յարութեան ոչինչ իմանան, գործեն որ ինչ վայել է իմաստնացելոց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Կամ φιλοσοφέω philosophor Իմաստասիրանալ. զգօնանալ. առաքինանալ.
Հանդիսանան պահել զպատուիրանս նորա, եւ իմասնանան ի բարիս. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Զո՞ր թողութիւն ունիցիմք մեք, որ յաղագս երկիւղին աստուծոյ ոչ կարեմք իմաստնանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Զանմտութիւնս զայս ի բաց ընկեսցուք ի բաց ընկեսցուք, եւ իմաստնասցուք ի բարւոք կեանս մեր։ Զճշմարիտիմաստութիւն իմաստնասցուք ի կեանս մեր։ Որ զերկիւղն աստուծոյ ունի, զշնորհացն աստուծոյ իմաստութիւն իմաստնանայ. (Սարգ.։)
cf. Իմաստնաբար.
Հնչէր նովաւ զերգ սաղմոսին՝ իմաստնապէս ի տասնաղին. (Յիսուս որդի.։)
the seat of wisdom;
intellect, sense.
Ընդունարան իմաստութեան. խելքի տեղ, գլուխ.
Հոսեալի յերկնուստ զգոյիւ գագաթանս իմաստնարանի բազմակիս. (Նար. կ.) (կայ եւ ձ. իմաստարան. )
instructive.
σοφοποιός sapientem reddens. Իմաստնագործ. իմաստարար. իմաստնացուցիչ. այն ինչ՝ որով ոք իմաստուն գտանի.
Եթէ զաստուած պատճառ չարեաց կամիցին ասել, անկանին յիմաստնարար խորհրդոց. (Եզնիկ.։)
to render wise, to improve in wisdom;
to free from infatuation, to disabuse, to undeceive.
σοφίζω sapientem reddo. Տալ իմաստնանալ. իմաստուն առնել. խելք սորվեցնել, խելացի ընել.
Զանգէտսն իմաստնացուցանէ. (Յճխ.։)
Իմաստնացուցեր վերստին դարձեալ՝ հոգեւորական հանճարովդ. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
Իմաստութիւնըդ հօր վերին, իմաստնացո՛ զիս յերկոսին. յարդիւնարար գործականին, եւ ի յիմաստ տեսականին. (Յիսուս որդի.։)
Կամ Զգօնացուցանել. զդաստացուցանել.
Միթէ յայնժամ առ չիմանա՞լ ինչ պնդեցաք, եւ այսօր նեղութիւնս ինչ զմեզ իմաստնացոյց. (Եղիշ. է։)
cf. Իմաստնարար.
Որ իմաստնացուցանէ, կամ իմաստուն առնէ.
Զաւակին իւրոյ դնել օրինակ իմաստնացուցիչ եւ ուսուցիչ խորհեցաւ նա։ Նշան իմաստացուցիչ եդ նմա. (Եփր. ծն.։)
Նայել ընդ իմաստնացուցիչ խորհուրդս աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Իմաստնացուցիչ հաղորդութեամբն առլցեալս զնոսա նշանակէ. (Շ. հրեշտ.։)
Իմաստացուցիչ է ամենաբաւական հոգին աստուծոյ. (Լմբ. իմ.։)
Զայս կրեն մանկունք ի վարդապետաց, եւ անզգամք յիմաստնացուցչաց. (Փիլ. լին.։)
Իմաստնացուցիչ խրատն Լաստ. (՟Ժ՟Ա։)
intelligent;
knowing, learned.
Իմաստուն. հանճարաւոր. իմաստաւոր. խելացի.
Զսոկրատէս եւ հարց ոմն իմաստնաւոր. (Պիտ.։)
Մարդ իմաստնաւոր. (Ոսկ. ես.։)
wisdem, sense, reason;
understanding, knowledge;
philosophy;
skill, science;
գերաբուն —, sovereign wisdom;
իմաստութեամբ, wisely, sensibly, judiciously;
prudently, discreetly.
հանապազ յիմաստութեան դեգերին դպրոցս. (Պիտ.։)
σοφία sapientia. Բարձրագոյն իմաստ եւ գիտութիւն. ծանօթութիւն աստուածային եւ մարդկային իրաց. գերագոյն հմտութիւն. եւ լայնաբար՝ Ուսումն իմաստասիրութեան կամ փիլիսոփայութեան, մանաւանդ ատուածաբանութեան.
Իմաստութիւն ստուգաբանի իմացումն՝ կա՛մ անցելոց իրացն, կամ առաջիկայիցն, յորս կարէ հասանել տեսողական մտացս հանճար։ Իմաստութիւն ստուգաբանի իմացութիւն. եւ այս ծերոցն ի դէպ է՝ քան մանկանցն՝ վասն հնութեան ժամանակին. (Լմբ. սղ.։)
Զանուսումնութիւն՝ որ առ ինքեան իցէ, կարծելնիմաստութիւն գոլ՝ եղեւ ամենեցուն. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ՝ յաստուած է Ծայրագոյն միտք աստուածեղէն, կամ ծնունդ մնաց հօր՝ որդին, որ պարզապէս իմաստութիւն կոչի. որպէս եւ բաշխումն ի մեզ՝ պարգեւ ասի հոգւոյն.
Իմասնութիւն աստուծոյ ասաց, առաքեցից ի նոսա մարգարէս եւ առաքեալս։ Ո՛վ խորք մեծութեան եւ իմաստութեան եւ դիտութեան աստուծոյ։ Քրիստոս աստուծոյզօրութիւն, եւ աստուծոյ իմաստութիւն։ Որ եղեւ մեզ յաստուծոյ իմաստութիւն։ Հոգի աստուծոյ, հոգի իմաստութեան եւ գիտութեան։ Ոչ կարէին զդեմ ունել իմաստութեանն եւ զհոգւոյն, որով խօսէր։ Սուրբ հոգին իմաստութեան։ Մարդասէր հոգին իմաստութեան.եւ այլն։
Իմաստութիւն հօր յիսուս, տու՛ր ինձ իմաստութիւն։ Իմաստութիւն երկնային իջեալ ի վերուստ. (Ժմ.։ Շար.։)
Իմաստութիւնն իմաստնանայր, որ իմաստնոց զիմաստըն տայր. (Յիսուս որդի.։)
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ՝ ի մարդիկ, է՛ որ պարգեւ է աստուծոյ, է՛ որ ուսմամբ ստացեալ, եւ է՛ որ պատրանք խաբեութեան. վասն որոյ է՛ զի գովի, եւ է՛ պարսաւի.
Եկն ի ծագաց երկրի լսել զիաստութիւն սողոմոնի։ Վարժեցաւ մովսէս ամենայն իմաստութեամբ եգիպտացւոցն։ Հեթանոսք զիմաստութիւն խնդրեն։ Կորուսից զիմաստութիւն իմաստնոց։ յիմարեցոյց աստուած զիմաստութիւն աշխարհիս այսորիկ։ Ահա աստուած պաշտութիւն է իմաստութիւն.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ ἑπιστήμη scientia մակացութիւն, որպէս գիտութիւն, հանճար, խելամտութիւն. իլմ.
Ոչ գոյ ի նոսա իմաստութւն։ իմաստութեամբ նորա տարածեալ է համատարած։ Լուռ եղէ, երկուցեալ պատմել զանձին իմոյ զիմաստութիւն։ Հոգվուեսցեն զձեզ իմաստութեամբ։ Բազմութեամբ իմաստութեան քոյ եւ վաճառաց։ Ի վերայ գեղոյ իմաստութեան քոյ։ Խորհրդակից է աստուծոյ իմաստութեանն։ Զճանապարհս իմաստութեան ոչ ծանեան.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. σύνεσις, σοφία intelligentia, sapientia Հանճար. ուշիմութիւն. Ճարտարութիւն. խելք.
ի սիրտ ամենայն իմաստոյ ետու զիմաստութիւն, եւ արասցեն զխորանն վկայութեան եւ այլն։ Իմաստութիւն ի դաւիթ ... Զի ոչգոլ պի նոսա իմաստութիւն։ կրտսեր իմաստութեան (կամ իմաստութեամբ)։ Զարմանային ընդ իմաստութիւն եւ ընդ պատասխանիս նորա։ Ճարտարապետն իմաստութեամբ կազմեաց։ Կանայք մանէին իաստութեամբ։ Խօսեցաւ կինն իմաստութեամբ իւրով.եւ այլն։
Աստուած ուսոյց ինձ իմաստութիւն։ Զմտաւ ածել զնմանէ կատարեալ իմաստութիւն է։ Տեսին՝ թէ իմաստութիւն աստուծոյ էի նմա առնել իրաւունս։ Դարձուցանել զանհաւանս յիմաստութիւն արդարոց։ Ալիք իմաստութիւն մարդոյ են (յն. ալիք իսկ է մարդկան՝ իմաստութիւն).
Իմաստութիւն զխոհականութիւնն ասէ, որում եւ այլ առաքինութիւնք հետեւին. (Նախ. իմաստ.։)
Անմիտք ատեցին զիմաստութիւն։ Զիմաստութիւն շրթանց իմոց պատուիրեմ քեզ։ Իմաստութիւն արդարոց յաջողեալ է։ որ սիրէ զխրատ՝ սիրէ զիմաստութիւն։ Խորագէտք զօրանան իմաստութեամբ։ Սէրն ձեր եւս քան զեւս առաւել լիցի ի գիտութեան եւ ամենայն իմաստութեան.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. ἕννοια cogitatio. Խորհուրդ. մտածութիւն.
Անսացե՛ք ստանալ զիմաստութիւն.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԵԱՄԲ. իբր մ. σοφῶς sapienter συνετῶς intelligenter φρονίμως prudenter. Իմաստնապէս. իմաստնաբար. հանճարով. ճարտարութեամբ. իբրեւ զխոհական. խելքով.
Մի՛թէ ասիցէ արարածն զարարիչն՝ թէ ոչ իմաստութեամբ արարեր զիս։ Իմաստութեամբ հնարս խնդրէ՝ զիա՛րդ կանգնեսցէ զնա. (Ես. ՟Ի՟Թ. 16։ ՟Խ. 20։)
Գովեաց տէրն զտնտեսն անիրաւութեան, զի իմաստութեամբ արար. (Ղկ. ՟Ժ՟Զ. 8։)
wise, sage, learned woman.
σοφή, πάνσοφη sapiens mulier, sapientisima Իմաստուն կի.
զայպիս իմաստուհի (զտիկինն սաբայ) զարմացոյց։ Հոգիք բարեաց, ո՛վ իմաստուհի կին, նմանեալ են աղբերաց բղխման. (Ածազգ. ՟Թ. ՟Ժ։)
տէրն զիմաստուհին զայն պոռնիկն ո՛չ ասաց թէ երկաւ, այլ թէ յոյժ սիրեաց. (Վրք. հց. ՟Դ։)
wise, learned;
intelligent;
prudent, judicious, discreet, sensible;
skilful;
sentimental;
philosopher;
— առնել, cf. Իմաստնացուցանեմ;
—, —ս, cf. Իմաստութիւն
σοφός sapiens. ունօղ իմաստութեան. մտաւոր. գիտուն. խելացի. ... որպիսի լինի միայն իմացական եւ բանական արարած, յետ աստուծոյ աղբերն իմաստութեան.
Մի իբրեւ անիմաստք, այլ իբրեւ իմաստունք։ Իմաստնոց եւ անմտից պարտապան եմ։ Ծածկեցեր զայս յիմաստնոց եւ ի գիտնոց, եւյայտնեցար տղայոց։ Ոչ գոյ ոք իմաստուն ի ձեզ եւ այլն։ Միայնոյ իմաստնոյն աստուծոյ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 27։)
Առնել զբանաւոր զիմաստուն եւ զխօսուն արարածն ի մէջ անբան անխօս անիմաստ արարածն. (Ագաթ.։)
Այս օձիցն եւ կարճացն է բարք. եւ արդ մի՛ նմանիր նոցա դու, որ բանաւոր ես եւ իմաստուն։ Ո՛չ իբրեւ զանասունս ստեղծ զմեզ աստուած, այլ հոգեւորս եւ իմաստունս. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. σοφός sapiens երեւելի իմաստութեամբ եւ հանճարով յոր եւ է կարգի.
Առաքեաց կոչեաց զամենայն իմաստունս եգիպտոսի։ Եւ դու խօսեսցիս ընդ ամենայն իմաստունս մտօք։ Կանայք իմաստունք իշխանաց նորա։ Եւ տէր իմ իմաստուն է ըստ իմաստութեան հիշատակի աստուծոյ։ Որ հասանէ իմաստունք։ Այր իմաստուն՝ որ գիտիցէ քանդակալ զքանդակս ընդ իմաստունս իմ։ Ու՞ր իմաստուն, ու՞ր դպիր.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. որպէս իմաստասէր. փիլիսոփոս. եւ Իմաստակ. սոփեստէս.
Ոչ երկինք շրջին, զորմէ ասեն արտաքին իմաստունքն՝ թէ մերթ ի ծածկեն զլուսաւորսն, եւ մերթ յայտնեն. (Եզնիկ.։)
Յիմաստնոց եպիկուրոս եւ մալիտինոս. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Քան զիմաստունսն եւ քան զբանիբունսն զօրագոյն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. νοήμων intelligens. Խելամուտ. խորհրդական. հանճարեղ. ուշիմ. խելացի, բան հասկըցօղ, խելք բանեցընօղ.
Որդի խրատեալ իմաստուն իլցի. ապրեցաւ ի խորշակէ որդի իմաստուն։ Ծառայ իմաստուն տիրեսցէ տերանց անմտանց. եւ այլն։
Ի սիրտ ամենայն իմաստիոց ետու զիմաստութիւն, եւ արասցեն զխորանն, եւ այլն։ Կին իմաստուն եւ բարեպաշտօն օրհնեսցի։ Իշխանք տայանու իմաստունք խորհրդականք թագաւորի։ Ո՞վ է այր իմաստուն՝ եւ ի միտ առցէ զայս։ Սերգեայ պօղոսի առն իմաստնոյ։ Կորուսից զիմաստութիւն իմստնոց։ Յաւուրս զաքարիայ իմաստնոյ։ Ամենայն ղեւտացի՝ որ ոք էր իմաստուն նուագարանօք երդոցն։ Որ իմաստունն է՝ ի ժամանակին յայնմիկ լռեսցէ։ ամենայն ինչ ուղիղ է իմաստնոց.եւ այլն։
Խնդրեա՛ այր մի իմաստուն եւ խորհրդական։ Ետու քեզ սիրտ իմաստուն եւ հանճարեղ քան զամենայն իմաստնոց եգիպտոսի։ Որ ետ որդի իմաստուն դաւթի։ Դարձուցանէ զիմաստունս յետս։ Մի՛ լինիր իմաստուն յաչս անձին քո։ Այր իմաստուն զլռութիւն սիրէ։ ծԾառայեսցէ անմիտն իմաստնոյն։ Խնդրեսցեն զհանճար առ յիմաստնոց դիւրաւ.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. τεχνίτης artifex. Ճարտար. արուեստագէտ. վարպետ. ուստա.
Կապուտակ եւ ծիրանի հանդերձ նոցա՝ գործ իմաստնոյ ամենայն. (Երեմ. ՟Ժ. 9։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. σοφός, συνίων եւ այլն. Ըստ աստուծոյ եւ ճշմարիտ իմաստուն կոչի եւ է արդարն, առաքինին, աստուածապաշտն.
Կեանք իմաստնոց մակագրի գիրք Փիլոնի վասն նահապետաց սրբոց։
Իմաստունք ծագեսցեն իբրեւ զլուսաւորութիւն ի հաստատութեան։ Անօրինեսցին անօրէնք, եւ ոչ առնուցուն ի միտ ամպարիշտք. եւ իմաստունք իմասցին. (Դան. ՟Ժ՟Բ. 3. 10։)
Յայլ աշխարհ գնան, ուր անդ զանազանի պատիւ իմաստնոյն յանզգամին պատուհասէն. (Լմբ. ժղ.։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆՆ. սապհականեալ անուն Սողոմոնի. որպէս եւ գիրք իմաստութեան նորա համարեալ, եւ է ի բերանոյ նորա.
Խրատ տայ իմաստունն, մի՛ օր ի յօր առներ դառնալ առ տէր. (Խոսր.։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. որպէս Իմաստնական, խոհական, իմաստաւոր.
Երեսք առն հանճարեղի իմաստունք։ Ոսկի խնձոր ընդ սարդիոն յեռեալ, որպէս է խօսել զբանս իմաստունս. (Առակ. ՟Ժ՟Է. 24։ ՟Ի՟Ե. 11։)
Իմաստուն տենչումն, կամ աջողութիւն, խորհուրդ, կորովութիւն, հարցուած. (Սահմ.։ Փարպ.։ Պիտ.։ Յհ. կթ. Սարգ.։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. մ. σοφῶς sapienter. Իմաստնապէս. իմաստութեամբ.
Զայս գործ ոչ իմաստուն գործեցեր. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ուղիղք իմաստունս խորհեցան. իմա, իմաստուն բանս կամ իրս.
Իմաստուն առնէ զտղայս։ Զծերս նոցա իմաստուն արասցէ։ Որք կարօղ են իմաստուն առնել զքեզ։ Իմաստուն արարից զքեզ, եւ խելամուտ ի ճանապարհ յոր եւ գնասցես։ Ի ճանապարհս արդարութեանց քոց իմաստուն արա զիս. եւ այլն։ որպէս եւ կր. Իմաստուն լինել՝ նոյն ընդ Իմաստնանալ։
full of happiness, very happy, joyful.
Լի բարեբախտութեամբ. բարեբախտիկ ամենայնիւ. բարերջանիկ.
Լիբախտիկանդրէն օգնականութեամբ ի խաղաղուտն դառնայցեն վայր։ Լիաբախտիկք ի կենցաղումս յօրանան փառօք. (Պիտ.։)
perfect knowledge.
abundant, plentiful;
sumptuous;
festive, merry;
gluttonous.
Ունօղ եւ կերօղ զխորտիկս բազմապատիկս. Յղփացեալ.
Իսկ մեծատունն՝ փափկասէր, արբեցող, եւ լիախորտիկ. (Ոսկ. ղկ.։)
plenary, full, complete, absolute;
perfectly, entirely, fully;
— իշխանութիւն, absolute power, full authority;
— իշխանաւոր, a plenipotentiary;
— ներողութիւն, plenary indulgence.
Լիով կատարեալ. լի եւ կատարեալ.
Յաստուածակոյս կողմանէն ամենայն ինչ հաստատուն եւ լիակատար է. (Լմբ. հանգ.։)
Արձակէ ձայն լիակատար հայրափափաք սիրով. (Պրոկղ. յայտն.։)
Լիակատար գիտութեամբ։
Ի ձեռն ձեռն լիակատար վարդապետութեան բանից. (Արծր. ՟Ե. 3։ Նանայ.։)
Մարդկանս ազգի լիակատար հոգւով ընծայել հրամայէ. (Լմբ. սղ.։)
Գտանես ի լիակատար պատմութեան իւրում. (Ճ. ՟Բ.։)
ԼԻԱԿԱՏԱՐ. մ. Լիով. կատարելապէս. տիրապէս. լի բովանդակ.
Ոչ կարէր լիակատար յնքն յանգուցանել զվստահութիւն սրտին. (Յհ. կթ.։)
Ոչ ասաց վասն գեղեցկութեան սորա լիակատար. (Եւագր. ՟Ի՟Թ։)
Գրեաց եւս ճոխագոյն եւ լիակատար քան զայլ ընկերսն. (Հ. կիլիկ.։)
heaped up, running over, full to overflowing;
complete, perfect.
Լի եւ պատարուն. լի ուլի. առատ. զեղուն. լիակատար. անթերի.
Զլիապատար գանձարանացն մթերս։ Ի լիապատար թանգարանաց իմն նմա ընձայ բերեալ. (Յհ. կթ.։)
Լիապատար բերմամբ որթ եւ թզենի եւ ամենայն բոյօք անդաստանի պտղաբերք լիցին. (Կաղանկտ.։)
Յաստուածեղէն եւ յարտաքին հրահանգս անթերի եւ լիապատար էր. (Շ. բարձր.։)
Լուսինն յերկեակ եօթնեակս ուռճացեալ, լիապատար (կամ լիապարար) լուսով լցեալ՝ զբոլոր գիշերն լուսաւորէ. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Լիապատար էական աստուածութեան նորա. (Լմբ. հանգ.։)
Զանազանք են շնորհք բարեաց հեղեալ յարարչէն աստուծոյ ... եւ այն՝ առատապէս, եւս եւ լիապատար ըստ մեծաձեռնութեան արարչին. (Խոսր.։)
Եղիցուք իբրեւ զքրիստոս, ըստ կար մերոյ մաքրութեան, եւ լիապատար (կամ՝իապարար) սիրով. (Լծ. ածաբ.։)
fruitful, fertile, productive, teeming.
καρποφόρος fructifer Լի պտղովք. պտղալից. պտղաբեր.
Ձիթենի լիապտուղ եւ վարսաւոր. (Փարպ.։)
Դրախտ խաջազուարթ՝ սաղարթացեալ ծառովք լիապտղովք. յն. պտղաբերօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
cf. Լինդ.
pound (16 ounces);
litre.
• , ր հլ. (լտեր, լտերց) «մի տեսակ չափ է» (ըստ Շիր. 12 ունկի էր, որ համաձայն քննութեան Մանանդեանի, Տեղեկ. ինստետ Բ. էջ 30՝ հաւասար է 326 գրամի. այժմ Հա-յաստանում լիտրը 6 տաճկական օխա կամ 12 ռուսական թունկա է) Յհ. ժբ. 3. ժթ. 39, Ոսկ. ես. Մագ. -առաջին երկու վկայութիւն-ները հաստատապէս ցոյց են տալիս, որ լիտ-որ իրօք հին ժամանակ փոքր չափ էր. երբ Մարիամ մի «լիտր» նարդօս է վերցնում Յի-սուսի ոտքերը օծելու համար կամ Նիկոռե-մոսը 100 «լիտր» զմուռս է վերցնում Յիսու-սի մարմինը զմռսելու համար, անշուշտ խօս-օը փոքր չափերի մասին է։ Աւելի յետոյ լիտ-րը դարձաւ մեծ չափ. և Բրս. մրկ. 381 դնում է լիտրը իբրև «հայկական մեծ չափ», յիշեց-նելով միևնոյն ժամանակ թե լիտրը ըստ հը-րէից է «սիկղ, չորս դրամի ծանրութիւն»» Գռուած է նաև ղիտր. որից լտրանոց Զքր. տաոկ. Բ. 140։
• = Յն. λιτρα «12 ունկիի ծանրութիւն. 2. մի փոքր դրամ». համարւում է փոխառեալ միջ-երկրեան *līϑra ձևից, որ միւս կողմից էլ տուած է լտ. libra «կշիռ. 2. ֆունտ»։ Այս եր-ևու ռառեռո այնուհետև տարածուեցան ամէն կողմ. ինչ. ֆրանս. litre, իտալ. litra, թրք. litra, վրաց. litra, հսլ. ռուս. литрa, գերմ. liter. լեհ. չեխ. litr ևն.-մյն. λιβρα, հսլ. livra ֆրանս. livre ևն. (Walde 428, Boi-sacq 585, Berneker 725)։ -Հիւբշ. 352։
• Հներից Անան. շիր. (հրտր. Պատկ. էջ 28) մեկնում է «ըստ հռովմայեցոց լե-զուի հարթութիւն». (ակնարկում է լտ. libra «հաւասարակշռութիւն, մակերես» բառը)։ Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 89, յետոյ ՆՀԲ ևն։
• ԳՒՌ.-Երև. Տիգ. Տփ. լիդր, Հմշ. լիդրը, Ախց. լիտռ, Խրբ. Հճ. Սեբ. լիր.-Խլ. ղիտր. Ջղ. ղիդր, Ալշ. Մշ. խիդր, Վն. կիտր.
• ՓՈԽ.-Հայերէն Աւետարանի վրայից մը-տած է քրդ. թարգմանութեան մէջ՝ Յովհ. ժբ. 3. Լղրր քի պր փըռ պուհա խալիս ռունա նար-տէնե սmնտ (առեալ լիտր մի իւղոյ նարդեան ազնուի մեծագնոյ)։ Այսպէս և Յովհ. ժթ. 39. Սար լըդըրան զմուռ (զմուռս իբրև լտերս հարիւր)։
յն. լիդրա. լտ. Լի՛պրա. λίτρα libra. Չափ ՟Ժ՟Բ ունկեաց, մեծի կամ փոքու. իբր զի մեծ ունկին է ՟Ժ՟Բ տրամ, եւ փոքրն ՟Ը. ուստի մեծ լիտրն լինի իբր ՟Ճ՟Խ՟Դ տրամ. եւ փոքրն՝ ՟Ղ՟Ղ։ Թո՛ղ զպէսպէս առմունս ձայնիս ըստ գաւառաց յայլեւայլ ժամանակս.
Առեալ լիտր մի իւղոյ նարդեան ազնուի մեծագնոյ։ Եբեր զմուռն խառն ընդ հալուէս իբրեւ լտերս հարիւր. (Յհ. ՟Ժ՟Բ. 3։ ՟Ժ՟Թ. 39։)
Եօթն հազարաց լտերց. (Մագ. ՟Կ՟Ը։)
Գոլով ի ներքոյ պարտուց ոսկւոյ լտերց հարիւրից. (Կլիմաք.։)
Որում բազում տաղանդն էր տուեալ, որ են լտերք. (Ոսկ. ես.։)
Այլ է եւ լիտր աշխարհին հայոց, իբր վեց հօխա, այսինքն 2400 տրամ։
Այլ է եւ դրամ ինչ փոքրիկ, որպէս սիկղ, այն է տրամ ՟Դ. կամ կէսնփոքր ունկւոյ.
Ոչ եթէ զայս լիտրս ասէ, զոր մեք գիտեմք, զի կարի շատ է. այլ՝ լիտրն կշռոյ անուն է, զոր հրէայք սիկլ ասեն, որ է ՟Դ դրամակշիռ. (Բրսղ. մրկ.։)
to be impudent, shameless, insolent;
to lose all sense of shame, to lay aside decency, to become shameless, to lead a debauched life;
to dare;
լկնիլ աչաց, to look impudently;
cf. Լկնիմ.
ԼԿՏԱՄ կամ ԼԿՏԱՆԱՄ ἁναιδεύομαι, ἁναισχυντέω, ἁσελγαίω impudenter, petulanter et lascive ago. որ եւ ԼԿՏԵՆԱԼ, ԼԿՏԻԼ. Լկտի լինել. լկնել. անամօթիլ. համարձակիլ. շփանալ, խեղեփնալ, բացւիլ.
Ընդէ՞ր եւ զհարսն չյարացուցանիսցես ի կաքաւս, զի եւ նա ընդ նոսին լկտայցէ. (Ոսկ. կող.։)
Կանայք արանց առաջի չիշխեն լկտանալ. (Ոսկ. եբր.։)
Լկտանան, եւ շուայտին համանգամայն կերակրովք. (Մանդ. ՟Թ։)
cf. Լկտամ.
ԼԿՏԱՄ կամ ԼԿՏԱՆԱՄ ἁναιδεύομαι, ἁναισχυντέω, ἁσελγαίω impudenter, petulanter et lascive ago. որ եւ ԼԿՏԵՆԱԼ, ԼԿՏԻԼ. Լկտի լինել. լկնել. անամօթիլ. համարձակիլ. շփանալ, խեղեփնալ, բացւիլ.
Ընդէ՞ր եւ զհարսն չյարացուցանիսցես ի կաքաւս, զի եւ նա ընդ նոսին լկտայցէ. (Ոսկ. կող.։)
Կանայք արանց առաջի չիշխեն լկտանալ. (Ոսկ. եբր.։)
Լկտանան, եւ շուայտին համանգամայն կերակրովք. (Մանդ. ՟Թ։)
cf. Լկտէզարդ.
house of ill-fame, brothel.
Տուն լկտի կանանց. բոզանոց.
Առնու, զհարկս ի լկտանոցաց. (ուռպ. առ ստեփ. Լեհ.։)
cf. Լկտութիւն.
Յամօթոյլկտանացն (կամ լկտեաց) տեսանողացն, որ ժողովեալն էին. (Ագաթ.։)
cf. Լկնիմ.
Նոր եւ չքնաղ այն է, ի հնոցին չայրիլ, եւ ի մանկութեանն չլկտենալ։ Դու ծիծաղիս, եւ լկտենաս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։ Եբր. ՟Ժ՟Է։)
to render impudent, obscene, filthy.
Տալ լկտիլ. ձգել ի լկտութիւն եւ յանառակութիւն.
Արբցու՛ք չափով գինի, զի գուցէ լկտեցուցանէ զաւելի ըմպօղսն. (ՃՃ.։)
յորժամ զկոյսն լկտեցուցանիցես. (Ոսկ. կող.։)
Որք լկտեցուցանեն (կամ լկտի ցուցանեն) զանձինս. (Ոսկ. ես.։)
obscene, filthy, licentious language.
Լկտի բանք. անպարկեշտ եւ անշնորհ զրոյցք համարձակք
Ի գործ հայիք՝ տալ ըստ վաստակոց զհատուցումն, եւ ոչ ի լկտէբանութեան Խաբէութիւն. (Փարպ.։)
impudently, immodestly clothed or jewelled.
Որ ունի զանձամբ լկտի զարդս.
Ոչինչ պատիժս կրեցին լկտէ. (զարդ կանայք. Ոսկ. ես.։)
impudent, immodest, shameless, lecherous, lewd, libertine, licentious, insolent, unblushing, brazen-faced;
lascivious, wanton, lustful, obscene;
— կաքաւել, to dance indecently.
• (-այ, -եաց, յետնաբար ի-ա հլ). «ա-նառակ, լիրբ» Յոբ. իդ. 5. Սիր. լ. 8. Բարուք. ղ. 8. Ոսկ. յհ. բ. 9, 14, 15. որից լկտալ Ոսկ. կող. լկտանալ Ոսկ. եբր. լկտենալ Ոսկ. մ. բ. 24. Եբր. ժէ. լկտանք Ագաթ. լկտիլ Եզն. լրկ-տեցուցանել Ոսկ. կող. և ես. լկտութիւն Առակ. ժը. 24. Ոսկ. մ. ա. 6. յհ. բ. 15, 16. Եւս. պտմ. լկտէզարդ Ոսկ. ես. ևն։
• Հիւնք. լիկտինոս քարի անունից։
• ԳՒՌ.-Ախց. լկտի, Երև. լկըտի, Մշ. լգդի. թրքախօս հայոց մէջ՝ լղտի Ատն. «լկտի» (Ա-լևելք 1888 նոյ. 8-9). որից լկտուիլ Եւդ. «լկտի և անբարոյական արարքների մէջ գտնուիլ»։
• «գահաւորակ, դեսպակ» Ոսկ. եբր. իը. 552 (գրծ. լկտովք) և եփես. 893 (գրուած է ի լկտիս նստիս, պէտք է ուղղել ի լկտիս նստի. տե՛ս ՀԱ 1911, 175). բցռ. հոլով է ի ղիկտկէն Սոկր. 432 (բնագրում «ի ևառա-ցըն»). նոյնի աղաւաղեալն է Բառ. երեմ. էջ 193՝ ղիդրիկ «գահաւորակ»։
• = Յն, λεxτίς, λεxτίϰιον «գահաւորակ պատգարակ» բառից, երկուսն էլ փոխառեալ են լտ. lectus «անկողին», lectica «ռահաւռ-րակ» բառերից. սրանք էլ ծագում են լտ. leg-«պառկիլ» արմատից, որի ցեղակիցներն են լն. λέϰτο «պառկիլ» (-λέγω). գերմ. lie, sen ռուս. лeжать «պառկիլ» ևն (Walde 419, Boisacq 574, Berneker 705)։ Ըստ այ-սըմ Սոկրատի ի ղիկտկէն ձևի ուղղականն է ղեկտիկ, որ աւելի համապատասխան է յն. λεϰτίϰιον ձևին։-Հիւբշ. 353։
ἁκόλαστος, ἁσελγής lascivus ἁναιδής impudens διάλυτος dissolutus. լոյծ եւ թուլամորթ. լիրբ. անպարկեշտ. անառակ. համարձակ. (անձն եւ բան, եւ գործ, եւ այլն) լըլըխտի, բաց.
Քաղցրացաւ նոցա հաց ընդ լկտիս. յն. ընդ երիտասարդս Յոբ. (՟Ի՟Դ. 5։)
Զգաստացան լկտիք։ Բարեկամ անարգաց, եւ սիրելի լկտեաց. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. խաչել.։)
Վասն կնոջ միոյ լկտոյ. (Երզն. մտթ.։)
Զլկտեացն ահաբեկեալ ցրուեաց զզօրսն. (Խոր. հռիփս.։)
Ցանկասէր եւ լկտի։ Շնացօղք եւ լկտիք։ Փոխանակ լկտի տեսոյն ունի ի սրտի իւրում եւ առաջի աչաց զերկիւղ դատաստանացն։ Ցանկալով հայեցի ոք լկտի աչօք։ Չարաբար խօսին իբր զլըկտոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9. 14. 15։)
Լկտի խեղկատակութեամբ։ Լկտի երգով. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Երգովք լկտիւք մոլին. (Շապուհ բագր.։)
Ի լկտի խորհրդոց. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Անհնարին լկտի է գինի. (Ոսկիփոր.։)
Ընդ զազրալի տեսութեան լկտաց. (Բենիկ.։)
cf. Լկտանամ.
Լկտենալ. լկտանալ. վարիլ լկտութեամբ. լրբանալ. անառակիլ. Որք յերգարան գինեաւ լկտին, եւ պակշոտեալ ծաղրու լցցին. յիսուս որդի։
Լկտեալ յանառակութեան. (Յաճախ. ՟Ե։)
Զլկիս զգաստացեալս, եւ զզգաստս լկտեցեալս. (Եզնիկ.։)
litter;
sedan-chair.
ԼԿՏԻՔ ՆՍՏԻՔ. գ. որպէս լտ. լէ՛գդիգա, lectica. յն. պէսպէս. Գահաւորակ. դեսպակ. Թախտիրեւան.
Որ գահաւորակաւն, եւ լկտովք, եւ ջորովք կրի. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
Ի լկտիս նստիս սպիտակօք ջորւովք ելանէ. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։)
impudence, efffont-ery, immodesty, indecency, shamelessness, licentiousness, obscenity, libertinism, dissolute life.
ἁσωτία lascivia, impudemtia διάσχυσις, διάλυσις dissolutio. Լկտի գոլն. Գործ լկտեաց. լոյծ եւ թոյլ վարք. լրբութիւն. Անամօթոթիւն. անառակութիւն. համարձակութիւն ար. ժպրհութիւն. բացութիւն, աներեսութիւն.
Այր ի բողանոց լկտութեամբ գնայ. (Առակ. ՟Ժ՟Ը. 24։)
Արանց լկտութիւն, եւ կանանց լկնութիւն. (Մանդ. ՟Թ։)
Պարկեշտութիւն ի լկտութեան. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Ոչ զի զծաղրն հատանիցեմ, այլ զի լկտութիւն ի միջոյ բարձից։ Զլկտութիւն ոչ նոքա գովեն, եւ ո այլ ոք։ Են այլք՝ որք ի լկտութեան զբազուկս ի մէջ գռեհից բանան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15. 16։)
Կարկեցոյցնա զլկտութիւն համարձակութեան զայնոցիկ, որ ընդդէմ գրեցին. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 20։)
Զլկտութիւն ընդդեմ ճշմարտութեան. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
to dirty the cradle.
cf. Որորան.
Ըստ Հին բռ.
Տղայական մահիճք։ ուր կայ եւ Լմշտել. կոխել կամ հարթել. ոսոխել. ճմշկտել.
cf. Լուտանք.
Ոչ իբրեւ յաղօթս, այլ իբրեւ ի լոյտս եւ ի նզովանս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։) (որ եւ յն. լիտօրի՛ա, կամլօիտօրի՛ա։)
cf. Լորձնային.
ԼՈՐՁՆԱՅԻՆ ԼՈՐՁՆԱՏԵՍԱԿ. λιγνυώδης fuliginosus, fumens. որ ինչ է իբրեւ զլորձն, մանաւանդ շոգիանման ինչ. գոլորշատեսակ.
Լորձային այն թանձրութիւն ի դուրս ելանէ ի ձեռն ելից շնչոյն։ Ի ձեռն բերանոյն եւ ըռնգանցն սիրտն զլորձնատեսակն իշնչելոյն ի բաց մղէ. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
obscene song.
• , ի-ա հլ. անստոյգ բառ. մէկ ան-գամ գործածուած է սեռ. լորստաց ձևով՝ Վե-ցօր. էջ 66 «Զի ձայնք երգչացն պէսպէս նուագովք գեղգեղեալք և բարբառք ւռոստա-զըն տեղի ապականութեան և աղտեղութեան յիշատակեն ի միտս նոցա»։ Այս բառը չունի ՆՀԲ. իսկ ՋԲ (իբր անստոյգ բառ) և ԱԲ մեկ-նում են «անհամեստ երգ, անամօթ՝ բաց երգ»։ Սեռ. լորստաց ձևից կարելի է ենթադրել ուղ. թէ՛ *լորուստ և թէ՛ *լորիստ. բուն ձևը ան-յայտ է։ Նշանակութիւնն էլ ըստ իս «երգիչ» է, և ո՛չ թէ «երգ». որով համազօր ձևեր են դառնում «ձայնք երգչացն և բարբառք լորըս-տացա»։
ill, misfortunes, adversity, disaster, calamity, misery, tribulation, disgrace;
evil deeds, malice, iniquity, rascality;
ill-usage, violence;
— ախտից, the effects of the passions;
չարեօք, badly;
wickedly;
mischievously;
spitefully;
չարիս գործել, to do evil, ill or wrong, to injure, to harm;
— խօսել զումեքէ, to speak ill of, to slander;
cf. Չարախօսեմ;
չարեաց ի չարիս վերանալ, դիմել, to rush from bad to worse, to grow or get worse and worse;
զփոքրագոյնն ընտրեա ի չարիս, of two evils choose the less.
Բազմացան չարիք մարդկան ի վերայ երկրի։ Գուցէ հատուցանիցէ մեզ հատուցումն զամենայն չարեացն՝ զոր անցուցաք ընդ նա։ Մի՛ յօժարեսցիս ընդ բազումս ի չարիս։ Եօթն չարիք կան ի սրտի նորա։ Վասն ամենայն չարեացն՝ զոր գործեաց հերովդէս։ Ի դառնալ ձեզ իւրաքանչիւր ի չարեաց ձերոց.եւ այլն։
Յետ գործելոյ զչարիսն՝ յայնժամ բազումք հային ի չարիսն։ Ոչ ոք վաղվաղակի եւ յանկարծակի ի չարիսն դիմէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 32. 33։)
Աստուած անփորձ է չարեաց». (Յկ. ՟Ա. 13.) ընթերցի՛ր չարաց, կամ ի չարեաց։
ՉԱՐԻՔ. Վնաս. արկածք. աղէտք. թշուառութիւն. փորձանք, խեղճութիւն.
Գուցէ հասանիցեն ինձ չարիքն։ Զի մի՛ տեսից զչարիսն՝ որ գտանիցեն զհայրն իմ։ Հրեշտակն որ փրկեաց զիս յամենայն չարեաց։ Զիա՞րդ կարիցեմ տեսանել զչարիս ժողովրդեան իմոյ։ Փրկելով ոչ փրկեսցեն զնոսա ի ժամանակի չարեաց իւրեանց.եւ այլն։
passion, suffering, torment, pain, vexation, torture;
— քրիստոսի, our Lord's Passion;
—նս կրել, to suffer;
—ն, —նացն, Passover;
առ քեզ արարից զ—նացն, I will keep or eat the Passover with you.
πάθημα, πάθος passio κακοπάθεια , κάκωσις afflictio ὁδύνη dolor βασανυσμός tormentum եւ այլն. Չարչարիլն եւ չարչարելն. տանջանք. հարուած. վիշտ. ցաւ. նեղութիւն. եւ Կիրք՝ որպիսի եւ իցէ.
Իջուցանիցեմ զծերութիւն հօր մերոյ չարչարանօք հանդերձ ի դժոխս։ Տեսանելով տեսի զչարչարանս ժողովրդեան իմոյ։ Ժամանեցին ինձ յաւուրս չարչարանաց (յն. չարեաց)։ Որ զայսպիսի չարչարանս կրեցին։ Օրինա՛կ առէք եղբարք՝ չարչարանաց եւ երկայնմտութեան զմարգարէսն։ Տանջանք չարչարանաց։ Գերութեան չարչարանք։ Ոչ են արժանի չարչարանք ժամանակիս հանդերձելոց փառացն։ Որպէս առաւելան չարչարանքն քրիստոսի ի մեզ։ Զի ես զչարչարանս քրիստոսի ի մարմին իմում կրեմ (յն. զսպիս)։ Չարչարեսցեն զնոսա ամիսս հինգ. եւ չարչարանք նոցա իբրեւ զխայթոցս կարճի. եւ այլն։
Աստուած իմ, մերկացո՛ զծածկոյթ չարչարանաց (այսինքն կրից), որ անջրպետէ զտեսութիւն մտաց իմոց. (Վրք. հց. ՟Բ։ Ստէպ եւ Վրք. հց. ձ.) չարչարանք դնէ որպէս կիրք կամ ախտ։
Գտանի Չարչարանք թարգմանեալ ի Նիւս. բն. ՟Խ՟Ա. եւ Եւս. քր. նաեւ յն. բառս, որ է մասն մարմնոյ, անդամ. հայելով ի բայն, որ է աշխատիլ, նեղիլ, չարչարիլ։
ՉԱՐՉԱՐԱՆՔՆ եւ ՉԱՐՉԱՐԱՆԱՑՆ. որպէս Զատիկ. πάσχα . զի որպէս Պասեք՝ ըստ եբր. է անցք, նոյնպէս եւ Պասքա՝ ըստ յն. չարչարանք.
Եւ զիա՞րդ, ասեն, յայնժամ ասացան չարչարանքն. քանզի յայնժամ չարչարեցաւ վասն մեր քրիստոս։ Վարդապետ ասէ, թէ առ քեզ արարից զչարչարանացն։ Չասաց միայն, եթէ զչարչարանացն առնեմ, այլ եւ զմիւսն եւս յաւելու, եթէ ժամանակ իմ մերձեալ է։ Զայս առնէ, զի միանգամայն աշակերտացն ստէպ յիշեցուսցէ զչարչարանացն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ եւ Ոսկ. մտթ.։)
Վասն է՛ր զչարչարանացն կատարէ. (Երզն. մտթ.։)
measure, symmetry, proportion;
rhythm, meter;
cf. Չափագիտութիւն.
μέτρησις, μέτρον mensura, metrum συμμετρία apta proportio, moderatio. Չափ իրաց եւ բանից. չափակցութիւն. համեմատութիւն. յարմարութիւն.
Եթող նա զտախտակն պղնձի, այսինքն զաստռոնոմին՝ որ ընդունէր զչափաբերութիւն ժամուց տուընջեան։ Աստուծոյ (չիք) ոչ պատկեր եւ ոչ ձեւ, եւ ոչ քանակութիւն, եւ ոչ չափաբերութիւն. (Մագ. ՟Ե։)
Ոյք քաղդէութեամբ, եւ չափաբերութեամբ, եւ որքանութեամբ զբաղէին». (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17.) իմա՛ ըստ յն. աստղաբաշխութեամբ, մաթէմադիգայիւ, եւ թուաբանութեամբ։
nothing, not any thing, nought;
առ ի —է, for want of;
ի —է ի գոյ ածել, ի —ից հաստել, to create out of nothing.
Որ ի չգոյէ ի գոյ ածեր զամենայն։ Ի չգոյսն հաստեալ։ Զի ածն ի չգոյէ ի գոյ զչգոյսն. (Պտրգ.։ Նար. ՟Ի՟Թ։ Եզնիկ.։)
Ըստ գոյին, եւ ոչ եթէ ըստ չգոյին». (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ը. 12.) իմա՛ որպէս դնի ի յն. ըստ այնմ՝ զոր ունի, եւ ոչ եթէ ըստ այնմ զոր չունի։
Առ ի չգոյէ՞ աստուծոյ ի մէջ իսրայէլի։ Առ ի չգոյէ մարդկան։ Առ ի չգոյէ հիւթոյ երկրին. (՟Դ. Թագ. ՟Ա. 3։ Ես. ՟Զ. 11։ Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 3։)
Առ ի չգոյի զարթուցչի ննջէ։ Առ ոչ գոյի գործոյն եւ գործավարք կային դատարկ. (Եփր. համաբ.։)
Առ չգոյի առաջնորդ. (Եփր. աւետար.։)
not yet;
not till now;
չեւ տեսեալ, before seeing.
Չեւ էր հոգի, քանզի յիսուս չեւ էր փառաւորեալ։ Չեւ եւս գիտէին զգիրս։ Չեւ լինէր արեգական ճառագայթիցն յաշխարհ սփռել. (Յհ. ՟Է. 39։ ՟Ի. 9։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 14։)
Ո՛չ է պարտ ձեզ հուպ լինել եւ մերձենալ առ նոսա, որ չեւդ էք բժշկեալ, որ չեւդ էք սրբեալ մկրտութեամբ. (Ագաթ.։)
Չեւ էր ուրուք ձեռնարկեալ յեկեղեցին յայտնի։ Ի ճշմարտտութեան վերայ չեւ է հասեալ. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
Մերթ՝ ըստ հոմաձայնութեան յունին, իբր Եւ ոչ իսկ. ոչ եւս. այնուհետեւ ոչ.
Ի բնական կրից ոչ էր օտար. ապա թէ ոչ՝ չեւ էր մարմին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։)
Թէ չէր երեւեալ հօրն արդարութիւն ի յերկնից, չեւ էր սկսեալ ճշմարտութիւնն ի յերկրէ. եւ թէ չէր խրախուսեալ մարդն ի յերկնայնումն, ոչ եւս էր սրբեալ. (Նար. կուս.։)
cf. Տմարդի.
Անմարդի. տմարդի.
Չմարդու (կամ չմարդոյ) գտաք առ շնորհակալիսն։ Չմարդու (լաւ եւս՝ այլ ձ. չմարդի) գոլով զոմանս յիշխանացն կապէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Ը։)
to freeze, to be frozen, to glaciate, to congeal;
— պտղոց, ծաղկանց, to be frost-bitten, nipped by the frost
Զսիրտ սառեալ մի՛ խռովեր. (Սիր. ՟Դ. 3։) (նորն, տառապելոյ. յն. ցասուցեալ, կամ սրեալ)։
congelation;
կէտ սառման, freezing point.
Բա՛րձ զսառումն սիրոյն, եւ զհրային ջերմութիւն ազուական ախտին. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Եղեմնապատ սառմամբ լինիք, եւ ձիւնաթաղ ամբողջ պահիք. (Շ. եդես.։)
to freeze, to ice, to frost, to chill, to congeal, to coagulate;
—ցեալ, frozen;
— ծով, North sea or Frozen Ocean;
— գօտի, frigid zone.
Ցրտանայ ի ձմերային, եւ սառուցանէ զամենայն գալարաբոյս խստոցն. (Եղիշ. ՟Ը։)
to shake, to jog, to jolt, to stagger;
to move, to astonish;
to frighten, to terrify;
— զոտն ուրուք յերկրէ իւրմէ, to cause a person to emigrate.
ՍԱՍԱՆԵՄ ՍԱՍԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. σαλεύω commoveo. Տատանել. սարսել. շարժլել. տարաբերել. դղրդել. խախտել. սարամագ. սալլաթմագ (լծ. յն. սալէ՛ւօ ).
Որ զտարերս սասանեցեր։ Որ սասանես զերկիր։ Զհիմունս սասանեաց զմահու. (Նար. ՟Լ՟Զ. ՟Կ՟Գ։ Գանձ.։)
Ոչ եւս յաւելից սասանեցուցանել զոտն իսրայէլի յերկրէս. (՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Գ. 8։)
Զսիւն ճշմարտութեան սասանեցոյց. (Շ. թղթ.։)
Ի բաց սասանեցուցեալ զլուծ ծառայութեանն քրիստոսի. (Բրս. արբեց.։)
Որք զսիրոյն աստուծոյ լուծ յուսոց ի բաց սասանեցուցին. (Ներս. աբեղ.։)
to quake, shake, shiver or tremble;
— ի ցրտոյ, to shiver with cold, to quake all over.
ՍԱՐՍՌԱՄ կամ ՍԱՐՍՌԻՄ. τρέμω, τρέω tremo, trepido φρίσσω horreo ῤιγέω rigesco, exhorreo θορύβομαι turbor, commoveor. որ եւ ՍԱՌՍՌԱՄ, ՍԱՌՍՌԵՄ. Սարսուռ կրել. դողալ ի ցրտոյ սառնամանեաց կամ ի տենդէ, եւ յերկիւղէ. դոփալ. զնդալ. սարսիլ բոլորովին. սարսափիլ. սըրսռալ, դողալ դողդղալ, խիստ մրսիլ եւ վախնալ.
Սարսռացեալք դողային վասն ցրտութեան ձմերայնոյ. (՟Ա. Եզր. ՟Թ. 6։)
Յորժամ լինի ձմեռն, ո՞չ սարսռոյք։ Ո՛չ սարսռիմք, եւ ոչ տապանամք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Եթիթացեալք բրդգզեալք դողտն սարսռան (կամ սարսռին). (Կանոն.։)
Նոքա սարսռայցեն խարազն եւ պատառատուն գրգլեօքն։ Սարսռուլ կարկաջել կրկտել եւ ցրտալ. (Ածաբ. աղք.։ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Խռովի եւ սարսռայ։ Զարհուրիս եւ սարսռիս։ Սարսռալով (կամ սարսռելով) իմն, երկչոտութեամբն ընդոստուցեալ։ Ո՞չ երկիցէս յօրինակէն (անկելոցն յանապատի)։ Ո՞չ սարսռեսցի ի շատակերութենէ որովայնդ քո. (Ոսկ. գղ. եւ յհ. ՟Բ. 42։ Պիտ.։ Բրս. պհ. ՟Ա։)
Զոգիսդ անտես առնես, եւ վասն օդոյ ոտից այդչափ սարսռես եւ դողաս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
cf. Սգազգեստ.
ՍԳԱԶԳԱԾ ՍԳԱԶԳԵԱՑ. πενθηρής lugubris. Զգացեալ սգով. զգեցեալ զսուգ. սգապատ. տխրական.
Զայն ամենայն տխուր տրտմութիւնս՝ որ մուծեալ ունէին զերեսս երկրի սգազգածն կերպարանօք, լուսաւորեաց եւ զուարթացոյց. (Վեցօր. ՟Է. որ ի Ճ. ՟Գ.) գրի մթազգած. այլ ի յն. կայ՝ մթազգած եւ սգազգեաց։
cf. Պատառաբոյծ.
παράσιτος parasitus. Որ բուծանի յօտարին սեղանոյ. պատառաբոյծ. պորտաբոյծ.
Սեղանաբոյծքն յառատութեան վայելեն, եւ ես փշրանաց ոչ լինեմ արժանի. (Ոսկ. ղկ.։)
cf. Սեղանակապուտ.
ἰερόσυλος sacrilegus. Գող՝ որ զերծու կողոպտէ զսուրբ սեղան. սեղանակապուտ. տաճարակողոպուտ. ռմկ. սրբապիղծ.
Զնոյն ինքն զսեղանապիղծ զտաճարակապուտ զգանձի տամբն արկանէին փախստեայ. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 42։)
Եւ դատ զսեղանազերծիցն եւ զտաճարակապտիցն տայ. (Երզն. մտթ.։)
banker, changer;
տալ or արկանել զարծաթ ի —ս, to place money in a bank at interest, to put out money to interest.
որ եւ յն. բառիւ Տրապիզիտ ասի. τραπεζίτης mensarius, nummularius. Հատավաճառ. լոմայափոխ, որոյ առաջի կայ սեղան կամ տախտակ դրամոց.
Պարտ էր քեզ արկանել զարծաթդ իմ ի սեղանաւորս։ Ընդէ՞ր ոչ ետուր զարծաթ իմ ի սեղանաւորս. (Մտթ. ՟Ի՟Ե. 27։ եւ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 23.) (ուր ըստ յն. ասի ի սեղան)։
Որ զհաւատացեալ (ինքեան) արծաթ բանին ի քէն՝ արկ ի սեղանաւորս յոգիս որդւոց մարդկան. (Շար.։)
Իբրեւ անհմուտ սեղանաւորք՝ պատուեն զխոտան դահեկանն, եւ խոտեն զլաւն. (Գէ. ես.։)
genital;
prolific;
generic, sexual;
genitive;
— or —ք, the sex, the genitals;
ի բաց հատանել զ—ս, to castrate, to geld.
Եւ երեւեալ որդի նախնոյն հօր սերական, արդարութեամբ անմեղ մեռաւ՝ նըմին նըման։ Անխտաբար է ծնունդն, եւ ոչ նախ հայ, եւ ապա որդի, որպէս հոսանուտ եւ սերական բնութեանս է օրէն. (Շ. ոտ. բարձր. եւ Շ. թղթ.։)
Ցանկացան փոփոխման ի կանայս, եւ զսերականս եւս ի բաց հատին։ Որպէս որք խզենն (այսինքն ներքինացուցանեն)՝ բառնալով զսերականն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Վրդն. ել.։)
cf. Սրակոտոր առնեմ.
որ եւ ՍՈՒՐԱԿՈԽ. Ուր իցէ անխնայ կոտորած սրոյ. թուր կոխելով.
Ոչ հարկանիլ ընդ միմեանս սրակոխ կոտորածիւ։ Զայլ բնակիչս ամրոցին սրակոխ արարեալ սպանցեն. (Յհ. կթ.։)
cf. Ստոյիկեան.
Ստոյիկեան փիլիսոփայք.
Ստոյիկեանք կոչին սրահականք. զի ստոյին սրահ լսի. (Ոսկիփոր.։)
purgative;
— առնուլ, to take a purgative, to purge;
— տալ, to purge.
Որ հիւանդն է, ո՛չ է հեշտետւ կա՛մ հատանել կամ խարել, կամ սրբադեղ առնուլ՝ փոքր ինչ թախծանօք բուժել ի բազում մաղասոյն։ Սրբադեղ յիսուսի է, որ ածէ ի վերայ քո զրկումն, եւ բժշկէ զքեզ յագահութենէ. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Սրբամատոյց.
Նուիրեալ սրբութեան կամ սրբութեամբ. սրբամատոյց. նուիրական, սրբազան, եւ սրբազնակատար.
Աթոռակալութեանց նախագահից սրբանուէր տեսողութեանց։ Եթէ ախտս ինչ սրբանուէրս կաթուածոց աչաց սովիմբ բերիցի։ Զսրբանուէր այս օծելութիւն ի ճակատ դիմացս արեամբ քո գրեմք. (Նար. ՟Գ. ՟Ղ՟Գ։)
running or flowing violently, impetuous, rapid;
— գետ, rapid river;
—իւք գալ, to hasten, to run with the utmost haste.
Զգալիս հուր վերաբերձ, սրընթաց, գեր ի վերոյ։ Ոչ սրընթաց ձիովք շահատակել։ Ի սրընթաց արշաւանաց. (Դիոն. երկն.։ Շ. ընդհանր.։ Երզն. աղ.։)
Եղեն սրընթացք իբրեւ զեղջերուս ի քարոզութիւն աւետարանին. (Գէ. ես.։)
Եւ է ասել զնա նման ընձու՝ սրընթաց եւ արագահաս. (Պտմ. վր.։)
(Սատանայ) անմարմին բնութիւն, եւ սրընթաց, եւ թափանցիկ յամենայնի։ Ոտքն (ի հրեշտակս նշանակէ) զշարժութիւնն սրընթաց։ Միտս ունիցի սրընթացս եւ իմաստունս. (Խոսր.։ Շ. հրեշտ.։ Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Համանայ մեծութիւնն՝ տե՛ս ո՛րպէս դարձաւ սրընթաց թեւով ի տուն թագաւորին, առ որ անհաւատն գտաւ. (Լմբ. առակ.։)
sharpness, acuteness, keenness, point;
subtilty;
rapidity, velocity, speed, celerity;
— մտաց, acumen;
— ձայնի, shrillness.
ὁξύτης, ὁξεία, τὸ ὁξύ, ἁκμή acumen եւ acor եւ velocitas. Սո՛ւր գոլն՝ ըստ ամենայն առման. որպէս ռմկ. սրութիւն, սրընթացութիւն. կտրուկ ըլլալը, բարակութիւն, բարկութիւն.
Զանօսրութիւնն կողմանց, եւ զանկեանցն սրութիւնն. (Պղատ. տիմ.։)
Թեւաւորութիւնն (հրեշտակաց) ցուցանէ զվերամբարձականն սրութիւն։ Զտապարսն՝ զընտրողականացն զօրութեանց զսրութիւն։ Հողմունս զնոսա անուանելն՝ զսրութիւն նոցա ցուցանէ։ Զարծուին՝ զարագաթռչութիւնն, եւ առ զօրացուցիչսն կերակուրս սրութիւնն. (Դիոն.։)
Այծեամն անըմբռնելի է ի հաղբից սրութեամբ տեսանելեացն. (Բրս. հայեաց.։)
Սրութիւն տերեւոյ (արմաւենւոյն)։ Ճիրանացն սրութիւն։ Սրութիւն հողոյ կամ հրոյ։ Որպէս սրութիւնն առ բթութիւնն։ Քաղցրութիւն, սրութիւն, կծուութիւն. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
Ոչ անախորժ սրութեամբ ընդ ունկն մտեալ։ Իբր զմտաց անփակ սրութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. առաք.։)
to relieve, to allay, to ease, to soothe, to assuage, to console, to comfort, to soften, to appease;
to rejoice, to divert, to recreate;
— զվիշտս, to calm, to assuage, to charm away, to beguile one's sorrow or grief.
παραμυθέω, παραψύχω, ἁγαπάω, ἁνακτάομαι consolor, mitigo, diligo, refrigero, recreo եւ այլն. Մխիթարել. արգահատել. դիւրել. բուժել. մեղմել զցաւս, փարատել. զովացուցանել.
Սփոփեաց զսիրտս նոցա. (Ծն. ՟Ծ. 21։)
Սփոփեա՛ ի տխրութեանցս. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Մեղմով սփոփէ զնոսա։ Զնախանձսն սփոփէր։ Աղբիւրս այս զվշտացեալս սփոփէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28. 30. 45։)
to run swiftly, impetuously;
to leap, to bound, to spring or dart forward, to clear at a single bound;
to overstep, to surpass, to transgress, to trespass;
— սրտի, to flutter, to throb, to palpitate;
— զոմամբ, to revolt against;
to despise;
ի բաց —, to pass away, to fly away;
յօրէնսն —, to inveigh against the law;
վազեալ անցանել, to overpass, to cross, to leap over, to outleap;
յազատութեանն փառս, to lift up the horns against, to rebel, to rise in rebellion;
to get proud, to become presumptuous.
ἄλλομαι, ἑξάλλομαι, ἑφάλλομαι , πηδάω, ἁναπηδάω, καταπηδάω salio, exulto, exilio, insilio, desilio, subsilio. Վազս առնուլ. ոստնուլ. խաղալ. արշաւել. յարձակիլ. ի վերայ դիմել. ցաթկել, վրայ քալել, ցաթկըտել.
Վազեսցեն առաւել քան զինծս երիվարք նոցա։ Վազեսցէ կաղն իբրեւ զեղջերու։ Ի վեր վազեաց, եւ սկսաւ գնալ։ Վազեաց ձուկն մի ի գետոյ անտի։ Փութացաւ եւ վազեաց յիշոյն. (Ամբ. ՟Ա. 8։ Ես. ՟Լ՟Ե. 6։ Գծ. ՟Գ. 8։ Տոբ. ՟Զ. 2։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 23։)
Բնութեանն ամենայն համբակաց ջերմագոյն գոլով՝ բարբառի միշտ, եւ վազէ անկարգաբար. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Ղա՛զարէ ե՛կ արտաքս. եւ ոգին ի վեր վազեաց յանդնդոց, եւ ել։ Վազեա՛ ի խորոյս ի բարձրն, ընտրեա՛ զերկնաւորն։ Կայթեն եւ վազեն։ Կայթիւք վազելով։ Յայլմէ առ այլ վազեալ անցանես տարապարտ մտածութիւնս։ Մի՛ ի վերայ վազեսցեն պարզաբար ասացելոցս՝ բանորսակացն դրժութիւնքն. (Ճ. ՟Գ. Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Ժ.։ Ագաթ.։ Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ո՛չ ծառայ գոլով՝ յազատութեան վազեաց փառս։ Յօրէնսն վազէ (իբրու վրայ քալել). եւ չէ զօրինացն ամբաստան, այլ զհրէիցն. (Կիւրղ. հանգ.։ Ոսկ. հռ.։)
ՎԱԶԵԼ. ὐπερπηδάω transilio ἁποπηδάω desilio, resilio. Անցանել զանցանել. արտաքս բերել. եւ Ապստամբել. զանց առնել.
Զսահմանօքն ի բաց վազիցէ։ Զանյուսութեան խաւարաւ ի բաց վազէր։ Վազեաց զեփրատաւ։ Վազեաց անց զամենայն չարեօք. (Դիոն. եկեղ.։ Սարկ. աղ.։ Խոր. ՟Գ. 40։ Վեցօր. ՟Ե։)
Ըստ սահման կշռութեան կամաց քոց արտաքս վազեցի։ Խոստովան լեր զոտիցդ հետոց իբրեւ զպատուիրանաւն աստուծոյ վազողաց. (Նար. ՟Ի. ՟Խ՟Զ։)
ՎԱԶԵԼ ՍՐՏԻ. πάλλομαι, σπαίρω palpito. Թնդալ. տրոփել. դռըփ դռըփ նետել.
Եթէ ջե՞րմ է լանջքն կամ հով, եթէ սիրտն վազէ՞. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Վատթար.
Վատթար ինչ. յետնեալ.
tomorrow, next day, the following day;
—, ի —, ի — անդր, the morrow, the day after, on the morrow, tomorrow;
ի — անդր յետ մահու նորա, the day after his death;
վասն երկիւղի վաղուեանն, for fear of the future;
զկնի վաղուին, after tomorrow;
ի միւս —ն, ի միւսում —, the day after tomorrow;
վաղուենէ ի — առնել, to put off from day to day.
αὕριον, ἑπαύριον, ὅρθρος mane, cras, crastinus, dies. Օրն լուսանալի զկնի այսր աւուր. վաղորդայն. յաջորդ առաւօտ. այգն կամ լուսանալն նորա. վաղուան՝ եգուց օրը, առտուն. եարըն սապահ, եարընքի կիւն.
Մի՛ այսուհետեւ հոգայցէք վասն վաղուի. զի վաղիւն վասն իւր հոգասցի։ Մի՛ պարծիր առ վաղիւն, զի ոչ գիտես զի՛նչ ծնանիցի քեզ վաղիւն։ Ի վաղուէ շաբաթուն մինչեւ ցվաղիւն յետին եօթներորդին թուիցէք։ Անվրէպ զվաղուի օրն (կամ զվաղիւ օրն) պատրաստեսջի՛ր ի նմին գազանութեան զփիղսն. եւ այլն։
Ասէ (բանսարկուն), զայսօրն ինձ (տու՛ր), եւ զվաղիւն աստուծոյ. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ի միւսում վաղիւ պարտեալ եղեն իսրայէլցիք առաջի քանանացւոցն. (Շ. բարձր.։)
Ի վաղիւն ի ներքս մտեալ, եւ ի միւս վաղիւն հաղորդեսցի. (Կանոն.։)
Վաղիւ եղիցին։ Վաղիւն յայսմ ժամու։ Առ ե՛րբ արարից. եւ նա ասէ. առ վաղիւ։ Տօն տեառն առ վաղիւ։ Եւ եղեւ ի վաղիւն երթայր ի քաղաք մի։ Եւ եղեւ ի վաղիւն։ Եւ եղեւ ի վաղիւ անդր։ Երեւեսցի արդարութիւն իմ ի վաղիւ անդր (կամ ի վաղիւ օր)։ Կանխեալ ի վաղիւ անդր. եւ այլն։
ՎԱՂԻՒՆ. որպէս Ի վաղորդայն. ընդ առաւոտն.
ancient, old;
ի — or ի հետէ, anciently, formerly, long since;
ի — ժամանակաց, of yore, time out of mind, from time immemorial.
παλαιός antiquus, vetustus τὸ πάλαι jam olim facta. Վաղեմի. կանուխ. հին. վաղուցու, շատոնցւան. էսկի, ախէր.
Վաղնջուց զպէտս եւ զխնդիրն իրացն. (Փոտ. առ զքր. կթ.։ Նար. ՟Ի՟Է։ Փարպ.։)
Այժմ զտեսակսն եւս ստեղծանէ. զի վաղնջուցն կազմեալ սեռք էին. (Փիլ. այլաբ.։)
Զրուցաւ վաղնջուց, եւ պառաւեալ առասպելեօք։ Ոչ ըստ վաղնջուց ազգականութեան, այլ ըստ արդեանս։ Զվաղնջուց գտեալ (կամ գրեալ) շարագիրս տառից. (Խոր. ՟Բ. 23։ ՟Գ. 48. 53։)
Ի վաղընջուց նախահարցն։ Զվաղնջուցն յիշեցե՛ք զդորա աղունս։ Ի վաղնջուցն ուսեալ կրթութենէ. (Պիտ.։)
ՎԱՂՆՋՈՒՑ. Ի ՎԱՂՆՋՈՒՑ. Ի ՎԱՂՆՋՈՒՑ ՀԵՏԷ. մ. πάλαι antiquitus, ab antiquo, olim, jamdudum, jam inde. Վաղ ի վաղուց. ի բազում ժամանակաց հետէ. անդստին ի նախնեաց. վաղուց, հնուց, շատոնց. չօգտան.
Զայր մի՝ որ վաղնջուց իսկ մեռեալ է. (Երզն. մտթ.։)
Ի վաղնջուց մինչեւ ցքեզ։ Ի վաղնջուց իսկ էին կուրացեալք, կամ ցանկացեալ։ Ի վաղնջուց մինչեւ ցայժմ։ Ի վաղնջուցն որսացեալ։ Ի վաղնջուց յղացեալ, կամ տեսեալ հոգւովն. (Խոր. ՟Գ. 19։ Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։ Պիտ.։ Մագ. ՟Ա։ Շ. բարձր.։)
Ի վաղնջուց հետէ մնան կասկածելով։ Դաւիթ ի վաղնջուց հետէ տայր ձայն. (Մագ. ՟Ա։ Շ. բարձր.։)
diligence, care, study, work;
զուր —, labour lost, labour in vain;
— դնել, տանել, յանձին ունել cf. Ջանամ.
(լծ. հյ. գուն. եւ լտ. գօնա՛դուս ). κόπος, μόχθος, κάματος labor, fatigatio κακοπάθεια vexatio, molestia σπουδή studium πεῖρα experimentum, conatus եւ այլն. Ճիգն. փոյթ ոգւով չափ, եւ Աշխատութիւն. երկ.
Այս ջան է առ առաջի իմ, մինչեւ մտից ի սրբութիւն աստուծոյ։ Ամենայն բան ջանիւ։ Վասն բազմացն հաճութեան ջան յանձն առաք։ Եւ անդ լինէր ոչ սակաւ ջան եւ վտանգ խռովութեան քաղաքին։ Յիշէր եղբարք, զվաստակն մեր եւ զջան.եւ այլն։
Աշխատութիւն միայն եւ ջան շահիս անտի։ Զի՞նչ ջան է ասել զմեղսն, եւ առնուլ զթողութիւն։ Դադարեսցուք յանօգուտ ջանիցն. (Վեցօր. ՟Ա։ Ոսկ. ապաշխ. ՟Բ։ Ածաբ. ժղ.։)
Մի առանց ջանի (կամ ջանից) կայցեն։ Ի հրէիցն ջանէ եղեւ մահ նորա ... Բազում ջանիւք օգնէին նմա. (Իգն.։ Բրս. մկրտ.։)
Լինի երբեմն՝ որ առանց ջանի իւովի կարես արտասուել. (Անան. զղջ.։)
Մշակել ի ջանս բարեպաշտութեան։ Առ այս՝ ջան ի մտի կայցէ վերակացուին։ Որ ինչ իմաստութեան ջանք, փոյթ յանձին կալան։ Ոչինչ մնայ յիմ (կամ յիմմէ) ջանից՝ պատմել քեզ զամենայն. (Յճխ. ՟Ղ. ՟Ի՟Գ։ Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 3։)
Ջանոյ, ջանու, ջանիւ. ջանով ։ (Պիտ.)
Ոչինչ օգտի ոք յայլոց ջանուց։ Ի վաստակոց եւ ի ջանուց (տպ. ի ջանից)։ Ի մեր ջանուց հարստացաք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։ Վրք. հց. ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։)
ՋԱՆ ԴՆԵԼ. ՋԱՆ ՏԱՆԵԼ. ՋԱՆ ՅԱՆՁԻՆ ՈՒՆԵԼ. Ջանալ. գուն գործել. փոյթ տանել.
Ջան առաջին դնել, եւ ելս նեղութեան հնարել։ Յոքունց նախ քան զհոմերոս ջան եդեալ բազում աշխատութեամբ զուղղախոսութիւն սերմանել. (Յհ. կթ.։ Մագ. քեր.։)
Բազում փութով ջա՛նս դիր, եւ ստացի՛ր զշնորհս զղջման. (Անան. զղջ.։)
Ջան տարեալ ուղղել զնա։ Ասացելոցն յայնցանէ ջան տանել, եւ յինքենէ յաւելուլ։ Եթէ ոք ջան տարցի, գտցէ զսա ուղղապէս տրամախոհութեամբ. (Մագ. քեր.։)
Ջան յանձին տարեալ. (Արծր. ՟Ա. 8։)
Եւ մեր զայս ջան յանձին կալեալ՝ անկեալ ի վաճառականութիւն բանից։ Արդ ջան յանձին կտլեալ մտանել ի պատմագիր բանիցս խորութիւն. (Ագաթ.։)
to get warm, to warm oneself, to be warmed;
to burn, to grow warm, hot, angry or excited, to chafe;
— յարեւու, to bask in the sun;
ջեռեալ նստել ի վերայ ձուոց, to sit on eggs, to sit brooding, to hatch;
իբրեւ արեւն ջեռնոյր, when the sun spread his beneficent heat.
Ջեռնոյր առ լուսովն։ Քանզի ցուրտ էր, եւ ջեռնուին։ ծածկէին զնա հանդերձիւք, եւ ոչ ջեռնոյր։ Ննջեսցէ ընդ նմա, եւ ջեռոցի տէր մեր արքայ։ Ի կտրոց խաչանց իմոց ջեռան թիկունք նոցա։ Վաշ ինձ, զի ջեռայ, եւ տեսի զկրակ։ Ի դոյղն ճառագայթից արեգականն ջեռեալ հելէր։ Ջեռաւ մարմին մանկանն։ Ջեռաւ սիրտ իմ ի փորի իմում.եւ այլն։
Ջեռուցանելն ցրտացուցանելոյն ներհական է, եւ ջեռնուլն՝ ցրտանալոյն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Կամ πυρόομαι ignesco. (որպէս ռմկ. կըրակ կտրել ). Եռալ ջերմութեամբ. վառիլ. տապիլ.
Ջեռաւ բորբոքեցաւ ի սրտմութիւն բարկութեան իւրոյ։ Լաւ է ամուսնանալ քան զջեռնուլ. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 38։ ՟Ա. Կոր. ՟Է. 9։)
Ջանամ զղջանալ, ջեռանիմ (կամ ջերանիմ) դարձեալ, ջեռնում հրով մեղաց։ Ջեռնուին եւ նոքա անծախական հրովն։ Ջեռան բորբոքեցան մեծաւ ցանկութեամբ տեսանել զհաստիչն ամենեցուն. (Ժմ.։ Եղիշ. ՟Ա. ՟Բ։ Իգն.։)
Մայրն ջեռեալ նստցի ի վերայ ձագոցն կամ ձուոց . (Օրին. ՟Ի՟Բ. 6։) յն. մի բայ, տածել կամ թխել ջերմութեամբ։
to warm oneself, to get warm;
to catch a fever, to fall sick;
to burn, to be excited, inflamed, infuriate;
— յախտս, to plunge into vice;
առ պատկերս կռոց —, to give oneself up to idolatry.
πυρέττομαι, καύχομαι febre ardeo, uror συντήκομαι liquesco, consumor νοσέω aegroto եւ այլն. Ջերիլ. ջեռնուլ՝ որպէս տապիլ, տոչորիլ, ախտաւորաբար յարիլ, զակատիլ. ախտանալ. կրել զջերմն մահաբեր ախտի, եւ մոլիլ ախտիւք կրից. խիստ տաքնալ, հիւանդանալ, մարազլը ըլլալ մարմնով կամ հոգւով.
Անականէր ի մահիճս իւր, եւ զախտ մահու ջերանէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 6։)
Բժիշկքն զջերանեալն կանգնեսցեն։ Ի բազում խորհրդոց միտքն ջերանին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Զվաղենտիանոսեաց ցաւս ջերանիցի. (Ոսկ. ես.։)
Զանգիւտ կորուստն ջերանիս անյուսալի քան զառաջինն. (Սանահն.։)
Զմահու ցաւ ջերանի։ Հիւանդացեալ՝ զքուն մահու ջերանի. (Լաստ. ՟Դ. ՟Թ։)
Զծօվակոքն եւեթ զբօսնուին, եւ ի մաքսաւորութեան ջերանէին։ Ընդ է՞ր թողեալ զպահսն՝ եւ առ սեղանս ջերանիցին. (Ոսկ. մտթ.։)
Ջերանէին յայնպիսի ախտս (արծաթ սիրութեան)։ Ջերանէր սրտմութեամբ. (Վրք. ոսկ.։)
Առ պատկերսն ջերանէին մարդիկ (կռապաշտութեամբ). (Սեբեր. ՟Ը։)
Առ սեղանովն ջերանիցին (որկրամոլութեամբ). (Երզն. մտթ.։)
Ըստ հրամանի ջերանելոյ ոստիկանին (այսինքն վառելոյ ի ցասումն). (Յհ. կթ.։)
burning, ardent;
— առնել, to burn, cf. Կիզում, cf. Տոչորեմ.
Մտանեն օդքն ահարովնեանքն (հրայինք) յանդունդս, եւ առնեն ջերմակիծ զաղբերս. (Պիտառ.։)
ՋԵՐՄԱԿԻԾ ԱՌՆԵԼ. Կիզուլ, տոչորել.
fever;
heat;
— եթող զիս եւ կալաւ զնա, the fever left me & has seized him;
կերստին կալաւ զիս —, my fever has returned.
ՋԵՐՄՆ. գրի եւ իբր ռմկ. ՋԵՐՄ, ի, աւ, πυρετός febris. Տենդ, հիւանդութիւն տապիչ յետ ցրըութեան. ... Տե՛ս (Օրին. ՟Ի՟Ը. 22։ Մտթ. ՟Ը. 15։ ՂԿ. ՟Դ. 38. 39։ Յհ. ՟Դ. 32։ ԳԾ. ՟Ի՟Ը. 8։)
Բորբոքիմք եւ վատթարագոյնք լինիմք քան ջերմակալսն ... իբր գիրս Մխիթարոյ բժշկի ազգս ազգս ջերմանաց. որպէս եւ ռմկ. հայի ի տենդ եւ յամենայն խօթութիւնս տապացուցիչս.
Օգտելով եւ վնասելով՝ ամարանի ջերմամբ, եւ ցրտութեամբ ձմերանոյ։ Ցրտով եւ ջերմաւ զտունկս եւ զբոյսս ապականէ. (Յճխ. ՟Դ. եւ ՟Է։)
heat, warmth;
caloric;
fever, fever-heat;
calefaction, warming;
temperature;
թագուն՝ ճառագայթեալ՝ տեսակարար —, latent, radiant, specific heat;
— առաձգութեան կամ գոլորշացման, steam-generating heat;
— սփռեալ or ցրեալ, diffused heat;
— կեդրոնական, central heat.
θέρμη, θερμότης caliditas, calor, aestus. Ջերմ գոլն. որակ ջեռուցիչ. զօրութիւն ջերմին. Ջեր. տապ. տաքութիւն.
Առանց խառնուածոյ ջերմութեան արեգական։ Գտանի ջերմութիւնն յոլովագոյնս ի քարինս եւ յերկաթս, եւ սակաւագոյն յոդ եւ ի ջուր. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Բ։)
Տրամադրութիւնք ասին, հիկէն՝ ջերմութիւն եւ ցրտութիւն։ Քաղցրութիւնն կիրս իմն ըստ ճաշակեալելեաց առնէ, եւ ջերմութիւն ըստ շոշափելեաց. (Արիստ. որակ.։)
ՋԵՐՄՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ջերմն. տենդ. πυρετός , febris.
Ի հրոյ գերազանցութենէ մանաւանդ հիւանդացեալ մարմինն՝ շարունակ տապք եւ ջերութիւնք գործեն. (Պղատ. տիմ.։)
abstersion, cleaning;
effacing, erasure;
abolition, abrogation, cassation;
suppression;
extinction, extirpation, extermination;
— դտշանց, cancelling, annulling of contracts.
(Նոյ) ոչ եղեւ հանգիստ, այլ ջնջումն որ ինչ միանգամ ի վերայ երկրի. (Խոր. ՟Ա. 3։)
of water, aqueous, waterish;
— ուռոյց, hydrosarca;
— փոշատնկութիւն, hydrocele.
Լցեալ ջրով. յորդաջուր. ջրայեղց. ոռոգեալ. տամկացեալ. ջրոտ.
Եղիցես որպէս զպարտէզ ջրալից. յն. արբուցեալ. (Ես. ՟Ծ՟Ը. 11։)
Ջրալից էր երկիր իբրեւ զյատակ տան. (Վրդն. սղ.։)
to dream, to have a dream or vision;
to rave, to be light-headed;
— յարթմնի, to dream wide awake;
երազովք —, to dream dreams;
— ստէպ, to have many unquiet dreams;
երազ յերազեցաւ ինձ, I have dreamed.
եւ հ. ՅԵՐԱԶԱՆԱՄ ՅԵՐԱԶԻՄ. որ եւ ԵՐԱԶԱՆԱՄ, ԵՐԱԶԻՄ. ἑνυπνιάζομαι somnio. Երազ կամ յերազի տեսանել, եւ երեւիլ.
supported by, propped against;
confided in or relied on;
կալ — առ դրանն, to stop at the door;
ընդ միմեանս հարեալ — գթովն խանդազատանաց, united by the bonds of mutual affection.
Յեցեալ. կից յարեալ. եւ Ապաւինեալ. ապաստան եղեալ. սերտ կապեալ. կռթընած.
Ընդ միմեանս հարեալ յեց յեց անբաւ գթովն խանդաղատանաց. (Փիլ. լին. ՟Դ. 52։)
Մատնեաց զարքունի տունն, որ յինքն յեց էր. (Բուզ. ՟Գ. 6։)
oh !
— մարգարէ, oh prophet!
— տառապեալ, ah wretch!
Յէ՜ տառապեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
memory;
cf. Յիշումն;
սուր յիշողութիւն, a good or happy memory;
տկար յիշողութիւն, unhappy memory.
μνήμη mentio, memoria, recordatio, commemoratio. Յիշօղն գոլ. յիշելն. յիշելութիւն. յիշումն. յիշատակ. եւ Յիշեցուցանելն. անմասը.
Երից արժանի առնէ՝ յորոց բաղկացաւ յաջողակ բնութիւնն, քաջունակութեան, տեւողութեան. (յիշողութեան. Փիլ. այլաբ.։)
Համբակ ոմն ի յիշողութիւն սրագոյն, եւ դիւրին առ ուսմունս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Գրեցան յիւրեանց յիշողութեանցն վերակացուաց (որ ի վերայ յիշատակաց)։ Ոմն զբարի յիշողութիւնն առնելով, եւ այլ ոմն զվրէժխնդրութեանցն. (Խոր. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 7։)
Զայս միշտ արարէ՛ք մահուն իմոյ ի միտս ձեր վերստին առաջի՛ հօր։ Զի թէ նա յիշողութիւն ունէր, զնոսա նախ յիշէր. (Լմբ. պտրգ.։)
conception, pregnancy, the being with young;
breeding;
տօն Յղութեան, Feast of the Conception;
անարատ —, Immaculate Conception.
σύλληψις, κύησις conceptio, conceptus, praegnatio. Յղանալն. յղի գոլն, եւ յղացեալ լինելն. տե՛ս եւ ՅՂԱՑՈՒԹԻՒՆ, ՅՂԱՑՈՒՄՆ. ծոցւորութիւն.
Լինէր ինձ մայրն իմ գերեզման, եւ արգանդ յղութեան յաւիտենից։ Յերկանց եւ յղութեանց։ Ետ նմա Տէր յղութիւն, եւ ծնաւ որդի. (Երեմ. ՟Ի. 17։ Ովս. ՟Թ. 13։ Հռութ. ՟Դ. 13։)
Ոչ ի մեռեալ մարմնոյ առ ի յղութիւն զօրութիւն հատանի, այլ ի շնչաւորէ եւ ի կենդանւոյ. (Նիւս. կազմ.։)
fecund, fertile, fruitful;
հայր — ազգատոհմի, father of a numerous family;
— աւագ արամբք, fruitful in great men.
Զորդի իւր զշարայ զյոլովածին եւ զշատակեր առաքէ ի դաշտ մի. (Խոր. ՟Ա. 11։)
exhorted, encouraged;
prompt, ardent, diligent, eager, desirous;
copious, abundant;
andante;
exhortation;
— սրտիւ, կամաւորութեամբ, heartily, willingly, gladly;
— փութով, diligently, eagerly, promptly, readily;
— լինել, to exhort, to incite, to induce;
— երգել, to sing andante;
առ ի — վաստակոց, to inspire with the taste for labour, to incite to work.
Եթէ զձեզ յորդոր եւ յօժար (կամ յորդոր յօժարութեամբ) տեսանիցեմք դարձեալ առ աստուածութիւն անդր. (Ագաթ.։)
Պիտոյ է յորդորս եւ արթունս եւ զուարթունս լինել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
σπουδαῖος, σπουδάζων studiosus, pronus εὕθυμος promptus. Յորդ եւ առատ սրտիւ եռացեալ. յորդեռանդն. կարի յօժար. յօժարամիտ. փոյթ. փափաքօղ. մտադիւր. կամակար. ինքնակամ. դիւրին. դիւրապատրաստ.
Յիշեսցուք զառատ սէրն Քրիստոսի, եւ յորդոր լիցուք (այսինքն փո՛յթք) յապաշխարութիւն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Յորդոր կամաւորութեամբ։ Յորդոր սրտիւ։ Ճանաչելով ի նոյն խորհուրդ չարութեան յորդոր եւ զկամս Միհրներսեհի. (Փարպ.։)
Հոգիս յորդոր է. իսկ մարմինս տկար. (Բրս. արբեց.։)
Ազգասէրք, այլեւ յորդորք ամենեւին ի քաղաքաց խնամակալութիւն։ Փափագելի ցանկութեամբ յորդորս առ ինքեանս գործեսցեն զմարդիկ։ Յորդորք ի հանդիսի պատուիրանապահութեանն լինել. (Պիտ.։)
Յորդոր եւ խնդալից սրտիւ. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Յորդոր քաջասրտութեամբ ի պատերազմին տեղւոջն կային. (Պտմ. աղեքս.։)
ՅՈՐԴՈՐ. որպէս Յորդ. առատ.
Մայրն Մարիամ հառաչմամբ յորդոր, կայր գրկապատեալ ոտիցն ահաւոր։ Ցնծայր յորդոր գետն Յորդանան. (Գանձ.։)
Գետ յորդոր հրոյ ելանէր. (Ոսկիփոր.։)
Յերկիւղ կամի ածել, եւ յորդոր ի հաւատս. (Բրսղ. մրկ.։)
Յորդոր (կամ Յաւուր) տօնիս ձեր յիշատակ. (Շար.։)
abundance, affluence, superabundance, exuberance;
outflow, overflowing, discharge, torrent, inundation;
յորդութիւն արեան, rivers of blood;
յորդութիւնք պատուհասից, plagues upon plagues;
յորդութեամբ, in torrents, abundantly, copiously.
δαψίλεια abundantia ῤεῦμα fluxus, eluvies ἕκχυσις redundatio ἅφεσις dimissio եւ այլն. Առատութիւն. առատանալն. յորդումն.
Աղբերք մշտաբուղխք ի նմին յորդութեան կան։ Յորդութիւն բղխմանցն. (Եզնիկ.։)
Յագեցան յորդութենէ անտի արեանն. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 12։)
Սիրոյն նուազի յորդութիւն։ Բարեբախտութեանն զեղանի յորդութիւն. (Պիտ.։)
Աւազանին նորածին որդւոց՝ անհատ յորդութիւն. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Յիշմամբ հրոյն զյորդութիւն շնորհացն ցուցանէ. (Շ. մտթ.։)
Երանելիս կոչէ, զի սաստիկ յորդութեամբ զէջս հոգւոյն նոցա պարգեւեաց. (Ներս. մոկ.։)
search, research, perquisition;
trouble, agitation;
incitement, instigation;
turbulence, confusion, tumult;
— խորհրդոց, anguish, anxiety, affliction, pain;
— կրից, hastiness, outburst;
— սրտի, emotion, transport.
Խնդրէին զնա յուզմամբ, եւ ոչ գտանէին։ Գիտաց զյուզումն Աբերկիոսի. (Տէր Իսրայէլ. մարտ. ՟Ժ՟Դ.։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Բ.։)
Սրտնութիւն է յուզումն ի վերայ մեղուցելոյն, եւ կամ որ թուի թէ մեղանչել կամիցի (մեզ). (Եւագր. ՟Դ։)
in Greek;
Greek;
ուսանել, գիտել, խօսել —, to learn or study, to know, to speak Greek.
Եւ էր գրեալ եբրայեցերէն, դաղմատերէն եւ յունարէն։ Յունարէն գիտե՞ս. (Յհ. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի։ Գծ. ՟Ի՟Ա. 36։)
Յունարէն եւ դաղմատերէն եւ եբրայեցերէն գրով. (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 38։)
Ըստ յունարէն թուոյ. (Եփր. համաբ.։)
to hope, to expect;
to trust, to confide;
to promise or flatter oneself;
— ի տէր, առ աստուած, to trust in God.
ἑλπίζω, ἑπελπίζω , προσδέχομαι spero, expecto πείθομαι, ἑπιπείθομαι confido. Յոյս ունել՝ կամ դնել. յուսով սպասել՝ մնալ. ակն ունել. եւ Ապաւինիլ. ապաստան լինել. հաւատալ. վստահիլ.
Յուսացաւ կոչել զանուն Տեառն Աստուծոյ։ Յուսա՛, կամ յուսացարո՛ւք ի Տէր. առ Աստուած։ Յողորմութիւնս կամ յիրաւունս քո յուսացայ։ Աչք ամենեցուն ի քեզ յուսան։ Յուսացաւ յԱստուած։ Ո՞ւր են աստուածք նոցա, յորս յուսացեալ էին ի նոսա։ Յուսացեալ էին ի դարանամուտսն։ Յուսացաւ սա ի բազում մեծութիւն իւր։ Յուսացելոց յինչս։ Եթէ յականս պատուականս յուսացայ։ Զսպառազինութիւնն նորա հանէ, յոր յուսացեալ էր։ Յո՛ր կողմն եւ յուսացեալ իցէ. եւ այլն։
Ետես նա զերկիրն յուսացեալ բերդիւք. (Եփր. ծն.։)
Հյց. խնդ. իբր Ակնունել. սպասել տեսանել կամ առնուլ.
Կամ Ապաստան առնել. ապսպարել. յանձնել. վստահանալ զիմն ումեք.
Զպատերազմին խումբ գրգռեցի, զդիմադրութիւն դիմեցմանն բանիդ Աստուծոյ յուսացայ. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
tie, bond, union, knot;
articulated, composed of articulations;
— մտերմութեան, ընկերութեան, bonds of friendship, ties of society.
Խաղաղարարք եղեն տիեզերաց, յօդակապք ի քաղանէ բաժանելոցն։ Մարդն է յօդակապ իմանալւոյ եւ զգալի աշխարհացս բնակչացս. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ կարէին ոտքն յօդակապք հանդուրժել ժոյժ առնել բազմակոյտ յաղթանդամ մարմնոցն թանձրութեան. (Վեցօր. ՟Թ։)
Խոստովանութիւն յօդակապս բարառնութեան. (Նար. խչ.։)
eyebrow;
lofty countenance, stately look, superciliousness, haughtiness;
— սեաւ, կամարաձեւ, թաւ, անօսր, նրբին, ի վայր անկեալ, ամբարհաւաճ, սպառնալից, dark, finely arched, bushy, thin, small, hanging, haughty, threatening eyebrow;
ամբառնալ զ—ս, զ—ս վեր ի վայր տանել, to raise the brows through superciliousness, to put on an arch look, to look arch;
վանել զ—ն, to put off pomp or pride;
պռստել, ի վեր պրկել զ—ս, to frown, to knit the brow, to look sour or angry;
զ—սն հանել, to paint the eyebrows;
—օք ակնարկել, to wink, to wink at.
ՅՕՆ մանաւանդ՝ՅՕՆՔ. գրի եւ ՅՈՒՆ, ՅՈՒՆՔ. (ռմկ. ընքուի, ընքուըներ. ὁφρύς supercilium. Կրկին կարգ կիսակամար մազից ի վերայ դարեւանդաց աչաց՝ ի գահաւանդս ճակատուն. նմանութեամբ՝ Բարձրայօնութիւն.
Գերծցէ զամենայն զմազ իւր, եւ զգլուխս եւ զմօրուս, եւ զյօնս։ Յօնօք (կամ յօնիւք) ակնարկէին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 9։ Ես. ՟Գ. 16։)
Վիզ բարձր, եւ ստէպ ստէպ շարժումն յօնաց։ Ի տէրունեան օրինաց ի դպրոց երթալ՝ ի վայր արկցէ զյօնսն, ուսանելով զվնասս հպարտութեան. (Փիլ.։)
Ամբառնան զյօնն յանմտութենէն ... յօնաւ։ Վանեա՛ ինձ զճեմարանին զյօնն. (Ածաբ.։)
Ամբարձեալ յօնօք զքեզ խրատեն. (Եփր. աւետար.։)
Ոչ ակն առնես վասն թագաւորական յօնիցն. (Երզն. մտթ.։)
Յունից (կամ յօնից) դարեւանդաց։ Յունիցն նրբենից ի մի կից կամար։ Մեծութեան յունիցն, եւ շարժութեան հերացն։ Յունքն եւ բիբքն թիւրեալ յարտասուացն. (Խոր. ՟Բ. 39։ Նար. տաղ.։ Նոննոս.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
to fashion, to adapt, to fit to, to adjust;
to arrange, to dispose, to organize;
to get ready, to prepare, to provide with, to furnish, to order;
to form, to trim, to adorn, to embellish;
to compose, to write;
to make, to construct, to build;
— պարս, to dance;
— երգս, նուագս, to sing, to modulate, to tune;
թատրոնական քերթուածս —, to write a dramatic composition.
ἀρμόζω, εὑαρμόζω concinno κατεργάζω conficio, elaboro κατορθόω erigo, dirigo ἑπιτίθημι, συντίθημι appono, compono οἱκονομέω dispenso διαγράφω describo διατάσσω, κατατάσσω dispono, ordino եւ այլն. Օրինօք՝ ըստ օրինի՝ բարւոք օրինակաւ կազմել, առնել. յարդարել. յերիւրել. յարմարել. յօդել. կարգաւորել. ուղղել. տնօրինել. կարգել. յարադրել. յեղանակել. շարագրել. շարադրել. օրինած կերպով շինել, շտկել, շտկտել, բանիլ.
Յօրինել նուագս, պարս. (Պտրգ.։ Պիտ.։)
Յօրինել զարտախուրակ. զգլուխ զարդու իւրով. զհացն ի վերայ սեղանոյ. խորտիկս. զպէտս. զբան ի դատաստանի։ Ի բարութեան արդարոց յօրինի քաղաք։ Յօրինեցաւ գործն ի տանն Տեառն. եւ այլն։
Յօրինէին քեզ տաղաւար. (Շար.։)
Զկեանս մեր բարեօք յօրինել։ Խրատս յօրինէ։ Համբերութեամբ զբանն յարժանիս յօրինեմ։ Որ ինչ կամքն Աստուծոյ են, առ ի փառս եւ ի պիտանացու յօրինի. (Իսիւք.։)
Այսոքիկ դիւրաւ յօրինէին՝ փոքր ինչ բանի յաւելուածով։ Զմի եւ զնոյն օդ ի միում ժամու՝ եգիպտացւոցն խաւար, եւ իսրայէլացւոցն լոյս յօրինեաց. (Շ. թղթ.։)
Զոր ոչ յօրինէ խրատ, բազում անգամ յօրինեն ողբք. (Գէ. ես.։)
Բե՛ր այսուհետեւ զօրինակդ յօրինեսցուք առ նախատիպդ. (Ագաթ.։)
"cf. Յառաջագահ;
— արքեպիսկոպոս, primate;
— նստել, բազմել, լինել, to preside, to be the president, to hold the first place;
—ք, cf. Նախաթոռք."
πρόεδρος praeses, praesul, antistes. եւ բայիւ. προεδρεύω, προκαθίζομαι praesideo, praesum. Որ ունի զառաջին գահ, զաթոռ, զիշխանութիւն, զպատիւ. գահերէց. եւ Նախապատիւ. նախագահական. մեծագահ. գլխաւոր. արքայանիստ.
Ոչ գիտէր, թէ ո՛վ իցէ յայնժամ եկեղեցւոյն հռոմայ նախագահ. (Ճ. ՟Գ.։)
Մին իշխէ, եւ նախագահ նստի. եւ մինն ածեալ լինի (այսինքն առաջնորդի) եւ ուղղի. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Աթոռակալութեանց նախագահից՝ սրբանուէր տեսողութեանց. (Նար. ՟Գ։)
Ի դատաստանի՝ նախագահիցն ո՛չ երդմամբ ասել ինչ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Նախագահս (գահուն) ի տէրունեան իսկ է բարգաւաճեալ մատենից. (Պիտ.։)
Նախագահք լիցին ի կերակուրս։ Նախագահ լինիցի ի խաւարին։ Կամին ի չարիսն նախագահ լինել. պիտի՝ գահակից լինել, իբր կցորդիլ. յն. բռօսէտրէւօ. զոր ընթեռնոյր թարգմանն՝ բռօէտրէւօ.
Պատրաստեալ նոցա զնախագահ աթոռսն. (Տաղ.։)
Զինքնասիրութիւնսն, զնախագահիցն տենչութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)