shamefully, ignominiously, disgracefully, infamously.
Զմեղս քո մի՛ փութասցիս ծածկել բանիւք, այլ խայտառակաբար յանդիմանութեամբ բժշկել. (Ոսկիփոր.։)
cf. Խայտառակեմ.
Մերկացեալ խայտառակեցոյց զխորհուրդս փարիսեցւոյն. (Եփր. համաբ.։)
fruit, production;
offering, oblation.
պտարագ եւ խայրիք։ Զնախնիս, եւ զխայրիս. (Նիւս. երգ.։ Եպիփ. սղ.։)
to disorder, to disturb, to confuse, to confound, to disconcert, to put out of countenance;
to spoil, to mar, to break, to destroy;
to corrupt, to ruin;
— զառողջութիւն, to ruin the health.
διαστρέφω perverto διαλύω dissolvo ἁναστατόω seditione conturbo σκύλλω vexo. Եղծանել, աւերել. քակել. ապականել. խեղաթիւրել. շփոթել. խառնակել. խռովել. աղաւաղել. վեր ի վայր առնել. խանկրել, աւրել, տակնուվրայ ընել.
cf. Խանգար.
ἁνατροπή perturbatio. որ եւ ԽԱՆԳԱՐ. Խանգարելն, իլն. Շփոթութիւն. խառնակութիւն.
Խանգարումն ինչ է անշփոթ զարդուցն. (Դիոն. երկն.։)
Ժամանակ խանգարման երեւեցուցանէ զճշմարտապէս արիսն. (Ոսկիփոր.։)
desire, inclination, wish;
fury, transport;
poetic fire, genius, enthusiasm;
tenderness, affection, love;
— առնել, to despise, to reproach, to contemn.
(լծ. խանձումն). Եռանդն. վառումն. իղձ. մանաւանդ Կղկաթումն եւ անձուկ սրտի ի գթոյ եւ ի սիրոյ, եւ բորբոք նախանձայուզութեան կամ փութոյ, քինու, եւ այլոց կրից.
Եթէ զիս թափուր ի հոգւոյն մնացեալս խանդից. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Խանդաղակաթ սիրով եմ ես. որպէս թէ խանդ՝ որ է նախանձ սիրոյ փեսային, կաթեաց յիս. (Վրդն. երգ.։)
tender, compassionate, full of tenderness, affectionate, loving, warmly attached, dotingly fond;
affecting, moving, touching, piteous;
tenderly, affectionately, lovingly;
— սիրել, to love dearly, to be passionately fond of;
— սէր, tender love, fondness.
Ջերմեռանդն փափագմամբ խանդակաթ եմ ի սէր նորա. (Խոսր.։)
Գոչէ առ նա խանձակաթ սիրով։ Խանդակաթ սիրովն փղձկի յարտասուս։ Խանդակաթ ոգւով գոհութիւն ի բարձրունս առաքեմ. (Խոր. հռիփս.։ Լմբ. սղ.) եւ վերափոխ։ Տո՛ւր ինձ սիրոյդ աստուածային՝ լինել խնդրող խանդակաթին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Խանդակաթ.
Բաղձայր խանդաղակաթ սիրով ի նորայն միանալ լոյս. (Խոր. հռիփս.։)
Զպատիւս եւեթ ի մարդկանէ խնդրեմք, եւ զփառօքն եւեթ խանդաղակաթխորովիմք. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ։)
tender, fond, loving, affectionate;
moving, melting, affecting, pathetic.
եւ ոչ որպէս պոռնիկն խանդաղատագին ողբաս. (Եփր. խոստ.։)
cf. Խանդաղատագին.
Խանդաղատական արտասուք. (Խոր. հռիփս.։)
tenderness, affection, emotion, compassion, pity;
ի խանդաղատանս ածել, to move, to affect;
to touch;
խանդաղատանօք, tenderly, affectionately.
Աճեցուցեալ զտարփանս նոցա խանդաղատանօխ. (Լմբ. պտրգ.։)
to melt to tenderness, to be moved with compassion, to have pity;
to entreat, to beseech, to supplicate, to implore;
խանդաղատէր սիրտ նորա, he was deeply moved;
խանդաղատեցաւ զնովաւ, he took compassion on him;
— ընդ, to be moved to pity by.
Խանդաղատեցաւ զնովաւ դուստրն փարաւոնի։ Յողորմ գութ խանդաղատեալ հարք եւ մարք. (Ել. ՟Բ. 6։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 27։)
cf. Խանդաղատանք.
Ամենայնիւ հնարին զխանդաղատութիւն մանկանն. (Եփր. զղջ.։) (Իսկ (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.) տպ. զհաշտութիւն)։
to envy, to be envious of, to grow or to be jealous of, to look at with a jealous eye.
Խանդալով ընդ առողջութիւնս։ Խանդացեալ ընդ նոսա, կամ ընդ իրս։ Խանդայ ընդ փրկութիւն ժողովրդեանս տեառն. (Պիտ. ։ Յհ. կթ.։ Լմբ. ատ.։) (Իսկ Կոչ. ՟Ժ՟Բ. գրի վրիպակաւ՝ խանդացեալ, ուր յն. է խնդացեալ։ Որպէս եւ Ածազգ. ՟Է. գրի խանդայցէք, փոխանակ գրելոյ գնդայցէք, որպէս դնի ի Ճ. ՟Գ.։)
fringe, trimming.
Ի ծայրն ծոպացն լիցի խանթուռս եւ փունջս մետաքսեայս. (Մաշտ. ջահկ.։)
bait, lure, decoy;
allurement, charm, attraction;
match;
percussion-cap;
burn, burning, scorching;
odour of burning or scorching, *burnt smell;
—իւ որսալ, to bait, to allure, to decoy, to entice;
— արկանել, to kindle, to light;
to stir up, to poke a fire;
— փառաց, շահու the attraction of glory;
the allurement of gain.
cf. Խանծ.
to burn, to scorch, to singe.
իբր. ձ. φλογίζω, συμφλογίζω inflammo Չարաչար խանձել, կիզուլ, տոչորել. փաղաղել. բոցակիզել. խանձողել, իլ. խանծել, էրել մրկել, իլ.
Ի փայլատականց կայծականցմեռանին անասունք եւ մարդիկ, եւ ոչ խանձատին. (Լմբ. իմ.։)
to roast, to broil, to toast, to scorch, to singe, to burn;
to set fire to, to kindle;
— զպատերազմ, to inflame to war, to kindle the flames of war;
— զհուր ապստամբութեան, to stir up the fire of rebellion.
Սոխի սխտորի ծայրքն խանձես, որչափ պահես չիկանանչանայ. (Վստկ.։)
to allure, to entice;
to familiarize, to attach, to attract, to draw with.
προσκολλάω agglutino. Տալ խանձիլ եւ մոլեգնաբար իմն մածանիլ. որպէս սոսնձով մատուցանել. կարել. կցել. ձգել, յանկուցանել. փակցընել, կպցընել.
to roast, to broil, to scorch, to burn, to glow;
to be fired with, to bend one's wbole soul to, to become attached to, to apply one's self to, to get accustomed or inured to, to give one's self up to;
to be eager, to long, to hurn with envy or desire, to be enamoured of, to be smitten with, to burn with love, to be mad with love for;
— յանառակութիւնս, to be sunk in dissoluteness
cf. ԽԱՆՁԵՄ։ ԽԱՆՁԻՄ 2 (եցայ.) ձ. ԽԱՆՁԻՄ προσκολλάομαι adhaereo. գրի եւ ԽԱՆԾԻԼ. Առ բորբոքման ախտի՝ ստէպ եւ անսանձ բերիլ ի նոյն. յտրիլ. անկղիտանալ. մածանիլ. սովորիլ ի չար անդր. ունականալ ի վնասակարս. յորմէ եւ Գիշախանձ, Մարդախանձ, եւ այլն. գէշ սովորութիւն ընիլ, փակչիլ.
brand, fire-brand;
live-coal;
lava.
δαλός titio, torris. Փայտ խանձեալ կամ կիսայրեաց, որ ծխի. Խանծած փատ.
Իբրեւ ըզխանձող զերծեալ ի հրոյ։ Մի զարհուրեսցի անձն քո յերկուց փայտից խանձողաց ծխելոց. (Ամովս. ՟Դ. 11։ զաք. ՟Գ. 2։ ՟Ժ՟Բ. 4։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 9։ Ես. ՟Է. 4։)
shopkeeper, retailer, tradesman.
Իսկ խանութպանն զարհուրեալ գնաց անկաւ յոտս քահանային. (Ոսկիփոր.։)
to be puffed up, proud, swollen with pride.
οἱδάω, οἱδάνομαι tumeo, urgesco. Այտնուլ, ուռնուլ. փքանալ.
roaring, bellow-ing;
hraying;
grunting.
Լսել զխանչիւրն ցռուց. (Եփր. դտ.։)
ԽԱՆՉՈՒՄՆ. ὅγκημα, ὅγκος, οἵδημα tumor, inflatio, moles, fastus. Խանչանալն կամ խանչացումն. այսինքն փքումն. փքացումն. այտումն. ուռոյց. տարածումն. կուտոց. մեծութիւն. ծանրութիւն.
տարած եւ սփիռ խանչումն լուսոյ. (Փիլ. ի ՟գ. մանկ.։) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։)
cf. Խանչիւն;
inflation, distension;
swelling, puffing up, pride;
inclination, propensity.
Լսել զխանչիւրն ցռուց. (Եփր. դտ.։)
ԽԱՆՉՈՒՄՆ 2 Խանչանալն կամ խանչացումն. այսինքն փքումն. փքացումն. այտումն. ուռոյց. տարածումն. կուտոց. մեծութիւն. ծանրութիւն.
տարած եւ սփիռ խանչումն լուսոյ. (Փիլ. ի գ. մանկ.։) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։) ԽԱՆՉՈՒՄՆ (լծ. խանձումն.) Բորբոք հրոյ. եւ ախտի, բարկութեան եւ այլն. καῦσις ustio, crematio, ardor φλεγμόνη inflammatio.
cf. Խանդանք.
cf. Խանդանք.
flock of sheep, sheep.
Յղփանային ոսկւով, այլեւ խաշամբք անգամ. (Պիտ.։)
sheperd
Հովիւս եւ խաշնաբոյծս, որոց ոչինչ փոյթ է զուսմանց. (Սարկ. մարդեղ.։)
cf. Խաշնաբոյծ.
Հովիւս եւ խաշնաբոյծս, որոց ոչինչ փոյթ է զուսմանց. (Սարկ. մարդեղ.։)
rhubarb.
Ըստ ոմանց նոյն ընդ Զրեւանդ. զերավենտ. որ եւ ՍԱՂԱՆԳ. ազգ ցմախի՝ դեղ օգտակար տղայաբերաց։ Այլգուցէ լաւ եւս է իմանալ Ռեւանդ, ռէվէնտ. այն է Գաբ՝ զոր կախեն ի փողս խաշանց. եւ այն լինի դեղ մաքրողական։
broth;
decoction.
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)
cf. Խաշոյ.
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)
cross;
crucifix;
cross, sorrows, tribulation;
սուրբ —, the Cross, the Holy Rood;
ի — հանել, կախել զ—է, to crucify;
ի — ելանել, to be crucified;
— առնել, հանել, to make the sign of the cross, to cross one's self.
σταυρός crux. (յորմէ այլազգ. հաչ, խաճ. որպէս թէ խէչ, նեցուկ բարձօղ. որպէս եւ յն. ստաւռօ՛ս, է կանգնեալ փայտ կամ ցից) ... Փայտ պատուհասի՝ եռաթեւ կամ քառաթեւ, ուղղորդ կամ խոտորնական. զզորօրինակ T. +. X. ուր բեւեռէին կամ կախէին զմահապարտս. եւ զայսպիսի նահատական մահ կրեաց վսն մեր անպարտական գառն աստուծոյ. եւ յայնմ հետէ խաչն եղեւ հարծանք քրիստոնէից։ Եւ լայնաբար Խաչ անուանին ամենայն վիշտք եւ չարչարանք՝ մանաւանդյանձն եռեալք ի սէր փրկչին.
Հա՛ն զդա ի խաչ։ Ի խաչ հան զդա։ Եւ հանին զնա ի խաչ։ Ի խաչ ելանել քրիստոսի։ Պարծիլ ի խաչն։ Առցէ զխաչ իւր, եւ եկեսցէ զկնի իմ, եւ այլն։ Ընդ փայտ խաչին բեւեռեցին զմատունսն որ գրեաց ի տախտակին։ Սուրբ խաչ օգնական հաւատացելոց. (եւ այլն. Շար.։)
Ցուպք՝ ի ձեռին, խաչք իւրեանց ի վերայ ուսոց իւրեանց. (Եփր. ել.։)
Փոխանակ կաթին եւ մեղու տղայոց՝ բեւեռք եւ խաչ կատարելոց. (Եփր. համաբ.։)
ԽԱՉ. Սուրբ նշան կամ օրինակխաչափայտին քրիստոսի կազմեալ յորմէ՛ եւ է նիւթոյ.
Խաչ ի յերեսն հանել. (Ոսկիփոր.։)
Իսկ (Եփր. ՟բ. կոր.)
bearing the cross, enduring patiently, patient.
ԽԱՉԱԶԳԵԱՑ որ եւ ԽԱՉԱԶԳԵՍՏ։ Որ զգեցեալ է զիւրեւ, կամ կրէ յանձն իւր զխաչն քրիստոսի. խաչաբարձ. խաչակիր. յանձն առօղ զխաչ եւ զչարչարանս. եւ Որ ինչ հայի առ հետեւօղս քրիստոսի խաչիւ. Օրիորդք խաչազգեացք։ Խաչազգեաց լուսով պսակեալ։ Խաչազգեաց մշտաւառ լուսովն ելին զհետ նորա. (Խոր. հռիփս.։)
crucial, that appertains to the cross.
Զտեառն զխաչական զփրկութեանն զպատարագն. (Բուզ. 3։)
Տեառնագրութեան խաչական փայտի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Զխաչական վկայն քրիստոսի յիւրաքանչիւր հանգիստս փոխեցին. (Ագաթ.։)
companion in crucifixion;
crucified together;
— լինել, cf. Խաչակցիմ.
Խաչակից լինել կուսածին արարչին. (Խոր. հռիփս.։ եւ Շար.։)
to be a companion in crucifixion, to be crucified with another.
Եւ խաչակցեալ նմին՝ փոխանակին յանմահկեանս. (Շ. բարձր.։)
the being crucified with another;
participation in the passion of our Lord.
Այս եւ մահն աշխարհի, սոյն եւ խաակցութիւն քրիստոսի։ Խաչակցութեամբն խափանելվ զմարմին մեղաց. (Լմբ. սղ.։)
crucifixion.
Ի վախճան կատարածի աւուրցն խաչահանութեան նորա։ Ոմն զխաչահանութիւն նորա եցոյց ի վերայ նորա. (Եփր. համաբ.։)
cruciform, crossed;
cross-wise;
— դնել, to place across.
Ամենայն խաչաձեւ փայտի երկու կողմամբք պարտ է (կամ պարտի) լինել. (Կիւրղ. յես.։)
cross-like.
Ապրեցուցեր խաչանման փայտիւն. (Ագաթ.։)
Խաչանման ձեւս երեւէր։ Խաչանման մեռոնաւն։ Զերկիրս խաչա նման արար, որպէս են քառադէմ. եւ զմարդն խաչանման արար. կորիւն։ (Շ. բարձր.։ Ոսկիփոր.։)
Խազեն (այսինքն գծեն) ի գագաթն խաչանման սրովն փոքր ինչ. (Մաշտ. ջահկ.։)
crucified, tortured on the cross.
Շաբաթն հանգիստ ի խաչաչարչար մահուանէն իջեալ ի գերեզման՝ հանգեաւ յաւուր շաբաթու. (Տօնակ.։ Ոսկիփոր.։)
worshipper of christ crucified, christian.
Պաշտօնեայ սրբոյ խաչին եւ խաչելեալ փրկչին. քրիստոնեայ.
Կամին զօրէնս խաչապաշտացն՝ խափանել։ Ամենայն ազգք խաչապաշտից. (Ուռհ.։)
in form of a cross, crosswise;
— դնել առ իրեարս զձեռս, to cross the arms.
Զհաց պատարագին եփեսցեն, խաչապէս դրոշմամբ (կամ դրոմաւ). (Կանոն.։)
Շրջեցաւ ի մէջ մարմնոց (կամ մարմնոյ) խաչապէս, զի ոք լկտութեամբ մի՛ գնասցէ նովաւ. (Եփր. համաբ. յորմէ եւ Տօնակ.։)
discovery of the Holy Cross.
Յափշտակեալ հոգւով յերուսաղէմ՝ չոգաւ ի խաչգիւտն. (Վրք. հց. ձ։)
crucifixion;
crucifix Cross.
Նախ քան զխաչելութիւն իւր զբազումս յափշտակեաց. (Եզնիկ.։ եւս եւ Նար. խչ.։ Շար.։ Ի գիրս խոսր. եւ այլն։)
Զի եթէ չարչարեցիմք ընդ նմա խաչելութեամբ մարմնոց մերոց, ընդ նմին եւ փառաւորիցիմք. (Եփր. հռ.։)
Ապաշխարհութիւն մեղաւորաց՝ խաչելութիւն է նոցա, որ բեւեռէ զանդամս նոցա, զի ցանկութեամբք մի՛ գնասցեն. (Եփր. համաբ.։)
to crucify, to fix on the cross.
σταυρόω crucifigo. Ի Խաչ հանել, կամ բեւեռել ի խաչփայտ։ կր. ի խաչ ելանել. Տե՛ս (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 33։ Գծ. ՟Բ. 36։ ՟Դ. 10։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 4։ եւ կր. Մտթ. ՟Ի՟Է. 23. 26։ Յհ. ՟Ժ՟Թ. 20. 41։ Յայտ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Ընդ քրիստոսի խաչեցան։ Խաչեայ աշխարհի։ Ընդ խաչեալն խաչեցայք. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ Լմբ. համբ.։)
Զխաչողսն ճեպէր ի տէրունական մահն. (Խոր. հռիփս.։)
rope, cord, string;
iron collar.
Արկանելխառան ի պարանոց նորա, եւ ածել ունել զնա առ դուրս սենեկին. (Ագաթ.) (յն. թարգ. քսի՛լօն. այսինքն փաձտ, որպէս անուր)։