cf. Մշտաբուղխ.
Յականակիտ եւ յարաբուղխ աղբերաց (ըմպել). (Սանահն.։)
to insolate, to expose to the sun or to the open air;
to hang.
Յարագիլ ասէ զպատարագելոյն նոցա խորհուրդ, եւ կամ զփոյթ (զարագելն) նոցա նահատակութեանն. (Լծ. ածաբ.։)
to be near or present, to assist.
Վասն յար գոլոյն ողջախոհացուցիչն բանի։ Հանապազորդ ամենայն ուրեք յա՛ր էր (Սառա ընդ Աբրահամու)։ Յա՛ր ելում ժամանակիս (այսինքն ի ներկայիս). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
always present;
inherent, innate, inborn.
Որպէս ամենայնին եւ միշտ յարագոյ է յատուկն, այսպէս եւ անանջատական պատահումն։ Յատուկն՝ միայնում տեսակի յարագո՛յ է, որպէս ծիծաղականն մարդում. (Պորփ.։)
presence.
Հզօրացեալն ի վերայ մարդկային բնութեանս մահ՝ յարագոյութեամբ Աստուածութեանն աներեւութացաւ. (Բրս. ծն.։)
to appose, to set, to subjoin, to add, to append, to affix.
զմահն եւ զապականութիւն ի մերումս յարադրեաց բնութեան. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ever merry, cheerful, joyous.
Յարազուարթ պաշտօնքս անդադար, եւ մշտամատոյց աղօթիցս սահման. (Ոսկիփոր.։)
ever-pleasing;
always green.
Լոյս զուարթ կոչէ, որ զանմահութիւնն յայտ առնէ, եւ զմշտնջենաւորութիւն, եւ զյարազուարճ լինելն. (Խոսր.։)
always licking;
vampire, blood sucker.
Յիրողութեանցն ոմանք անգոյնք են, որպէս եղջերուաքաղն եւ արալեզն (կամ յարալէզն), եւ որչափ ինչ մերս վերաստեղծէ մտածութիւնս. (Սահմ. ՟Ա։)
ever-living, imperishable, everlasting, permanent, perpetual;
continually, always, incessantly;
constantly, eternally;
epact;
preter-imperfect;
celestial hemisphere.
Ոմանք յարակայ մոլին, զոր լուսնահարն կոչեն. (Կանոն.։)
very erudite, learned.
Զպտուղ չար՝ մահ, յարակիր անօրէնութեամբ կրեն. (Պիտառ.։)
diatonic;
— ձայնարան, — gamut.
Զեռահիւսակ երեքսրբեանըն յարաձայն՝ երգաբանեն Տեառն որ ի խաչս ի մի բերան. (Շ. ոտ. բարձր.։)
to continue, to prolong, to cause to last.
Ե՛ւս յարաձգելով զտարակուսանսդ. (Սահմ. ՟Ա։)
prolonged, continual;
preter-imperfect.
Զմեծն եւ զյարաձիգն առ փրկութիւն պատուիրանս լքանել։ Յարաձիգ աղօթիւք, եւ անմեղկելի պահօքն։ Առ ի յաղօթս յարաձիգս։ Նշանակ յարաձիգ խաղաղութեան. (Բրս. հց.։ Ճ. ՟Ա.։ Վանակ. յոբ.։)
always oscillating or shaking;
troubled or agitated continually.
Սահեալ ի վերայ յարաճօճ անդնդապտոյտ ալեացն. (Ագաթ.։)
quite the same.
Զայսոսիկ եւ զսոցուն յարանմանսն օրէնսդրեալ յաղագս քահանայիցն. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
denomination;
affinity or resemblance of words, paronomasia.
Սահման յարանունութեան է, որ հաղորդութիւն տայ անուան եւ իրի՝ վասն փոխաձեւութեան յանդակի փաղառութեան. (Սանահն.։)
cf. Յարառոցեմ.
Իսկ այլքն ի բառից փոխանակ բաղկացուցչաց զանազանութեանց յարառոցեալք գոն. (Սահմ. ՟Գ։)
(Տարբերութիւնք հասարակք եւ յատուկք) յենթադրութեան յարառոցին. իսկ յատկեղքն ի սահմանս. (Անյաղթ պորփ.։)
to assume together;
to employ, to make use of continually.
Իսկ այլքն ի բառից փոխանակ բաղկացուցչաց զանազանութեանց յարառոցեալք գոն. (Սահմ. ՟Գ։)
(Տարբերութիւնք հասարակք եւ յատուկք) յենթադրութեան յարառոցին. իսկ յատկեղքն ի սահմանս. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Յարատեւակ.
Անամոք բնութիւն ոչ ստորակայի յայսոսիկ կրթութիւնս յարատեւական հաւանել։ Յարատեւական արտահանութեամբ մշտաշարժ ի գերակատարսն. (Մագ. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
persevering, steadfast, permanent, everlasting;
eternal, perpetual, endless.
Անամոք բնութիւն ոչ ստորակայի յայսոսիկ կրթութիւնս յարատեւական հաւանել։ Յարատեւական արտահանութեամբ մշտաշարժ ի գերակատարսն. (Մագ. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
perseverance, assiduity;
perpetuity, endless continuity, everlastingness.
Արեգակն եւ լուսին ի սահմանեալ ժամանակս ընթացից՝ ըստ հրամանի արարչին, որ է սիւն եւ նեցուկ յարատեւութեան. (Վանակ. յոբ.։)
Իսկ (Ոսկիփոր. սահմ. իմաստ.։)
example, model;
idea, design;
prototype;
paradigm.
Յորժամ հաւասարաւն զհաւասարն ցուցանեմք, յայնժամ յարացոյց կոչի։ Վասն զի դժուարիմանալիք են ասացեալքն, յարացուցիւ հաստատեսցուք զնոյնս. (Անյաղթ պորփ.։ եւ Սահմ. ՟Ա։)
Յաղագս յարացուցից։ Յարացոյց ասեմք գոլ, զոր աստուածաբանութիւնն (Սուրբ Գիրն) նախասահմանութիւնս կոչէ, եւ աստուածային եւ բարի կամս՝ էիցս որոշողականս եւ արարողականս. (Դիոն. ածայ.։)
cf. Յարափոփոխ.
Կիսապար դիմեալ ընդ հարաւ յարափոխ յեղեղուկ սահման. (Շիր.։)
instant, continually changing.
Կիսապար դիմեալ ընդ հարաւ յարափոխ յեղեղուկ սահման. (Շիր.։)
price, value;
valuation, estimation;
esteem, consideration, high value or opinion, credit, merit, repute, reputation, fame;
importance, weight;
— դրամոյ, standard, quality.
Եւ կահին երեք սկեղք էին. խոփոյ եւ կացնոյ եւ մանգաղի յարգ հանգոյն նմին. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 21։)
Ի յարգ, եւ ի յանսահման վարուց. իմա՛ ածակ. ի յարգի եւ յարտուղի վարուց։
respect, veneration, deference, reverence, consideration, esteem, regard;
honour;
compliments.
Ընդ երջանիկ պոռնկացն ի քէն ընկալելոցն յաւէտահրաշ յարգանօք։ Չունիմ զանձն իմ քեզ ընծայել յարգանօք բանից իբրեւ զնոսա։ Բանականութեանն յարգանօք կրկին ճոխացար. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Ծ՟Թ. եւ ՟Խ՟Զ։)
to respect, to pay respect to, to honour, to render honour, to revere, to think very highly of, to value highly;
to esteem, to value, to prize, to make much of, to account, to consider;
to exercise, to employ, to make use of, to turn to account;
— զհանճար, զտաղանդ, to employ or exercise one's talents.
Ինքն ոչինչ յարգէ զանձն։ Քան զամենեսեան յարգէր (զհարիւրապետին հաւատս)։ Պօղոս զբամբասեալսն յարգէ։ Մեք անձամբ զանձինս մի՛ յարգիցեմք. եւ եթէ այլք եւս կամիցին յարգել, մի՛ առնուցումք յանձն։ Որք պահօք զանձինս յարգել ջանայցեն. (Ոսկ. մտթ. ստէպ։)
Ի վաճառ վերնային շահու օգտութեան բանիւդ որ ի քէն՝ յարգեալ ճոխանամք. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
respectable, honourable, estimable, dear, precious, commendable;
good;
reverend;
— դահեկան, current money;
օր —գոյ, feast-day.
to fit up, to arrange, to adjust, to put in order;
to fine, to refine;
to form, to fashion, to dispose;
to adorn, to embellish;
to ameliorate, to improve, to better the condition;
to make, to do;
to tune, to put in tune, to accord;
— զսեղան, զճաշ, to get ready, to prepare, to get dinner ready;
— զանկողին, to make the bed;
— զսենեակ, to do the room;
— զեղնգունս, to pare one's nails;
— զճրագ, to snuf the candle;
— զհերս, to adjust, dress or deck one's hair;
— զելս իրացն, to organize, to regulate, to put in order;
ճակատ առ ճակատ —եալ, drawn out in battle-array;
սեղան կազմ եւ —եալ, table ready covered, a well spread table.
(Պահքն) հրեշտակ ի մարդոյ յարդարէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
cf. Յարդար.
Յարդարուն հմտութեամբքն յառաջեալ (ի քերթուածս)։ Զի յարդարուն զչար կամացն առաջարկութիւն դիւրաւ կարասցէ կատարել։ Յարդարուն եւ ամենահաճելի կատարելութիւն բարւոյ։ Յարդարուն կազմուածով. (Պիտ.։)
ԱՆհատ պարտի պահել զյարդարուն զդպրոցսն ի վանս. (Կանոն.։)
galaxy, milky way.
ՅԱՐԴԳՈՂ կամ ՅԱՐԴԱԳՈՂ. որ եւ ԾԻՐ կամ ՀԵՏՔ ՅԱՐԴԳՈՂԻ. ըստ յն. եւ լտ. Կաթնածիր կամ Ծիր կաթին. γαλαξίας κύκλος lacteus circulus, galaxia, via lactea. իտ. via lattea. Սպիտակափառ մասն երկնից ի պարզ գիշերի՝ ի հարաւոյ ընդ հիւսիս շեղակի. այն է հոծութիւն խիտ առ խիտ մանունց կամ բարձր աստեղաց. զորմէ առասպելեն քերթողք, թէ ի գողանալ Վահագնի կամ Հերակլեայ զյարդ՝ անկեալ իցեն զճանապարհայն մղեղք յարդի. ուստի կոչի եւ Կառք մսրի, կամ Մսուր. սաման օղրըսի, (այսինքն յարդի գող) քեահքեավան, քէհքեշան, (այսինքն յարդ քարշօղ)։
Յաղագս կաթին ծրոյ. ոմանք յառաջնոցն հայոց ասացին, թէ ի խիստ ձմերան Վահագն նախնի հայոց գողացաւ զյարդ Բարշամայ ասորեստանեայց նախնոյ. զոր եւ մեք սովորեցաք բնախօսութեամբ՝ յարդգողի հետ անուանել. (Շիր.։)
to become straw.
Որ ոք կամի լինել ցորենահատ, ընծայեսցէ զինքն Աստուծոյ, եւ կեցցէ. եւ որ ոք յետս ընկրկեալ յարդեսցի, այրեսցի, եւ մի՛ շիջցի. (Փարպ.։)
cf. Յարեցուցանեմ.
Որ յարեն տուն ի տուն։ Յարեցի զձեզ առ իս։ Յարեսջի՛ք ի ձեզ զամենայն օրինակիրս օրինաց։ Զկնի Տեառն Աստուծոյ ձերոյ երթիջիք, եւ ի նա յարեսջիք։ Ի գէտս մի՛ յարիցիք։ Յիւրաքանչիւր ժառանգութիւն յարեսցին։ Սահմանք Մանասէի յասեր յարեսցին (կամ յա՛ր իցեն)։ Աղէ դուք եկա՛յք յարեցարո՛ւք ամենեքեան։ Յարեա՛ց յաղջկունս իմ. եւ յարեցաւ հռութ յաղջըկունսն Բոոսայ քաղել հասկ։ Յարեա՛ց ի կառսդ։ Բորոտութիւնն Նեեմանայ յարեսցի ի քեզ։ Ի միմեանս ոչ յարիցին (կամ ո՛չ յարիցեն), զոր օրինակ ոչ խառնի երկաթ ընդ խեցի. եւ այլն։
cf. Յարիմ.
Ոչ միայն մահադեղն, այլեւ որ յարենայ ի մահադեղն, եւ նա սպանանէ. (Ի գիրս առաքին.։)
running or flowing always.
Մշտախաղաց. մշտահոս.
Բղխմունք հանապազահոսք, մշտակայլակք, եւ յարընթացք (կամ յարակայընթացք). (Նար. առաք.։)
roof;
ceiling;
story;
roof-tree, roof, home, house;
shelter, refuge, cover;
— բնակութեան, abode, dwelling;
ընդ —աւ, under shelter, under cover, in security, secure or sheltered from;
— ի վիմի, tomb, sepulchre;
բառնալ զ—ն, to unroof.
Յարկք (յն. սրահք), հրապարակք, սենեակք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Յարկեմ.
Ի սրահիցն հայէի գեղեցկութիւն, որ շուրջ զնովաւ յարկեալք ամենապայծառն վայելչութեամբք. (Պիտ.։)
to assail, to affront, to attack, to storm the breach;
to dash, rush or fall upon, to pounce upon with violence, to dart or fall on;
— ի ներքս, to enter violently, forcibly, impetuously;
արտաքս —, to make a sortie;
— ի դարանացն, to leap from one's hiding-place;
cf. Զհետ;
— յոք, to attack one;
to affront, to provoke;
յիրեարս —, to attack each other, to fall upon one another.
Յարձակեցան դարանամուտքն։ Յարձակեցար դիմել ի վերայ աւարիդ։ Կորիւն առիւծու. եւ յարձակեսցի ի Բասանայ։ Յարձակեցաւ ի վերայ գնդին, յաջ եւ յահեակ կոտորեաց։ Յարձակեցան ի ներքս ի քաղաքն։ Ամենայն հեթանոսաց յարձակելոց ի վերայ Երուսաղէմի. եւ այլն։
assault, attack;
aggression, invasion;
առնուլ —կմամբ, to storm, to carry by storm;
յինքն ընդունել զ— ուրուք, to sustain an assault, to resist an attack.
Ցուցանէ թէ ո՛րչափ շահք էին նմա ի յարձակմանէ պատերազմողին. (Իսիւք.։)
Իսկ ես աշդահակ խտրոց ընդ մէջ անկեալ, եւ յիս զայնպիսի եղեալ յարձակումն ընկալայ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
befitting, suitable, fit, proper, congruous, decorous;
commodious, easy;
competent, sufficient;
capable, clever, apt, fit, qualified;
cf. Յարմարապէս.
ՅԱՐՄԱՐ. մ. իբր Յարմարապէս. ի դէպ. ի ճահ.
Յարմար պատահեաց եւ այս համբաւ՝ այսոցիկ բանիցս. (Իգն.։)
to write correctly or elegantly.
συγγράφω conscribo. Ճահողակի գրել. շարագրել. յօրինել.
suitably, well, fitly, properly, decently.
Եկեղեցի տայ կեանս, եւ մահու իշխէ, ըստ օրինակի ադամեան պտղոյն յարմարապէս ճաշակելի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
cf. Յարմարումն.
Ձայնին իսկ սրագունին եւ ծանրագունին համանգամայն խառնել՝ յարմարութիւն առասասցի անուն։ Օցտիցեն քերթողքն զյարմարութիւն իսկ եւ զձեւս՝ առանց դաշանց սոսկ բանս առ չափս դնելով։ Զերգ եւ զյարմարութիւն առանց բանից՝ սոսկ փանդեռնահարութեամբ եւ փողհարութեամբ վարելով. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Յարմարութիւն քնարի։ Յարմարումն քնարի. (Առ որս. ՟Է։ Սահմ. ՟Գ։)
cf. Յարմարումն.
Ձայնին իսկ սրագունին եւ ծանրագունին համանգամայն խառնել՝ յարմարութիւն առասասցի անուն։ Օցտիցեն քերթողքն զյարմարութիւն իսկ եւ զձեւս՝ առանց դաշանց սոսկ բանս առ չափս դնելով։ Զերգ եւ զյարմարութիւն առանց բանից՝ սոսկ փանդեռնահարութեամբ եւ փողհարութեամբ վարելով. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Յարմարութիւն քնարի։ Յարմարումն քնարի. (Առ որս. ՟Է։ Սահմ. ՟Գ։)
fitness, suitableness, adaptability, conformity, analogy, congruity, concordance;
proportion, symmetry;
attitude, adaptation, application;
aptitude, disposition, capacity, ability, sufficiency;
accord, harmony, concord.
Ձայնին իսկ սրագունին եւ ծանրագունին համանգամայն խառնել՝ յարմարութիւն առասասցի անուն։ Օցտիցեն քերթողքն զյարմարութիւն իսկ եւ զձեւս՝ առանց դաշանց սոսկ բանս առ չափս դնելով։ Զերգ եւ զյարմարութիւն առանց բանից՝ սոսկ փանդեռնահարութեամբ եւ փողհարութեամբ վարելով. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Յարմարութիւն քնարի։ Յարմարումն քնարի. (Առ որս. ՟Է։ Սահմ. ՟Գ։)
sharing or participating in the resurrection.
Մահակից եւ յարութենակից։
to last, to endure, to be prolonged or protracted.
Նախասահմանեալ նովաւ ամենայն, նախագիտապէս զլինելոցն՝ նախ քան զյաւագն գալ. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Յանդուգն.
Յանդուգն. յահուր.
cf. Յանդգնութիւն.
Քաջք քաջաց պատահեալք՝ անմեղադրելի կան մնան զյաւակնութեամբքն. (Արծր. ՟Ա. 7։)