to displease, to discontent, to afflict, to chagrin, to pain, to grieve;
to cast a gloom over, to darken.
Մի՛ տրտմեցուցաներ զարարիչս անդարձութեամբդ։ Տրտմեցուցեր զգութս նորա. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ե։ Սարկ. աղ.։)
to be displeased, afflicted, grieved, chagrined, to sorrow, to take to heart, to repine, to fret.
Տրտմեցաւ կային յոյժ։ Մի՛ տրտմիցիս ի սրտի քում զկնի տրոցն քոց նմա։ Տրտմեցաւ յովնան տրտմութիւն մեծ ... թէ արդարեւ յոյժ տրտմեա՞լ իցես ի վերայ դդմենւոյն։ Ակն ունէի, թէ ոք տրտմեսցի ընդ իս (ցաւակցութեամբ)։ Տրտմեցան ի վերայ քո։ Տրտմեսցին վասն քո։ Ուրա՛խ եմ, ո՛չ զի տրտմիցիք, այլ զի յապաշխարութիւն տրտմեցարուք։ Քանզի տրտմեցայք դուք ըստ աստուծոյ։ Տուք արբեցութիւն տրտմեցելոց.եւ այլն։
cf. Տրտունջ.
Դադարեսցէ տրտնջիւն դոցայինէն. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 10։)
cf. Տրտունջ.
Դադարեսցէ տրտնջիւն դոցայինէն. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 10։)
cf. Տրտունջ.
Դադարեսցէ տրտնջիւն դոցայինէն. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 10։)
feast, solemnity, festival, celebration;
— նշանաւոր, հանդիսաւոր or մեծահանդես, extraordinary, solemn feast;
օր —ի, feast-day, holiday;
ամենաժողով —, fair day, market day;
— անուան, saint's day;
— ամենայն սրբոց, All-Saints' day, All Hallows day;
— մարմնոյ եւ արեան տեառն, Corpus Christi day;
— անմեղ մանկանց, Childermas-day;
սրբել, խմբել, կատարել, տօնել զ—, to keep, to observe, to celebrate a feast;
շնորհաւորել ուրուք զ— իւր, to wish a person many happy returns of the day;
cf. Տարեկան.
ἐορτή festum, dies festus, festivitas, solemnitas πανήγυρις panegyris, coetus publicus, publica pompa, laetitia, nundinae . Հանդէս եւ ակումբ ուրախութեան հասարակաց՝ դադարմամբ ի գործոց. եւ օրն սահմանեալ վասն նոցին իրաց. տօն, (լծ. թ. տիւյիւն, տօնանմա) ակում օր, ցնծում. էօրթը (որ է յն. էօրթի ). ... եբր. մօյէդ, խակ. իբր խաղ.
festive, festival;
holy, solemn, public;
— օր, feast-day, holiday;
— գիրք, cf. Տօնացոյց.
Ապա պայծառանայր տօն (ընդ դարձ անառակին), եւ սիրով ընդ միմեանս հայէին եղբարքն, եւ հայրն յաւելոյր զտօնականսն յաղագս որդւոյ առ միմեանս խանդաղատանացն. (Մեկն. ղկ.։)
book or treatise on feast-days.
ՏՕՆԱՊԱՏՃԱՌ կամ ՊԱՏՃԱՌ ՏՕՆԻՑ. cf. ՏՕՆԱՆԱՄԱԿ. Անուն մատենին, ուր լինին ճառք մեկնողականք ի վերայ տօնից եւ պահոց՝ հանդերձ մեկնութեամբք ընթերցուածոց, ի զանազան յարմարեալ յայլ եւ այլ դարս։ (Յիշատ.։)
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
Անցեալ ընդ մէջ նոցա՝ գնաց, ցո՛ր վայր ինքն կամեցաւ։ Ցո՛ր վայր յառաջանան եւ դադարեն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
low, lower;
humble, lowly, modest, moderate, mild, docile, good;
low, vile, abject, ignoble, base, mean, grovelling, worthless;
— հայելով, looking down, modestly.
σώφρων sobrius ταπεινός humilis ἤμερος mansuetus προσηγής placidus πραΰς mitis. Խոնարհ. հանդարտ. հլու եւ հեզ. ընդել. մեղմ բարուք. հմուկ.
to become or grow low, to go down, to subside, to fall, to diminish, to lower, to be humbled;
to calm, to stoop, to be appeased;
to go down, to subside.
Մինչեւ անդադար աղօթիւք ցածցի սիրտ քո. (Վրք. հց. ձ։)
κοπάζω, λήγω cesso, desino ἰλάσκομαι placor συστέλλω coerceo me ipsum ταπεινόομαι, ἑγκλίνομαι humilior, inclinor σωφρονέω, φιλοσοφέω sapio. Ցածանալ, ի վայր կոյս իջանել. թուլանալ. մեղմանալ. դադարել. ցածնալ, ինջնալ.
ՑԱԾՆՈՒԼ. Զիջանիլ. մեղմանալ. հանդարտիլ ի ցասմանէ. յետս կալ ի չարեաց. խոնարհիլ. պարկեշտանալ. իմաստնանալ. սիրտը ինջնալ, կակղնալ.
Ցածիր ի բարկութենէդ։ Պարտեալ եռանդեանն չարութիւնն՝ անդէն եւ անդ դադարեալ ցածնուն։ Չէր պարտ բարկանալ, այլ երկնչել եւ ցածնուլ։ Ի ցասմանէն ցածնուցուն։ Ոչ երբէք ցածնութիւնն ի չարեացն. (Ճ. ՟Ա.։ Փարպ.։ Շ. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։ Սարգ.։)
lowness;
modesty, moderation, sobriety, decency;
humiliation;
humility;
vileness, meanness, baseness;
ցածութեամբ, with a lowly air, meekly, modestly;
meanly, basely.
Հեզութեամբ եւ ցածութեամբ։ Աղբիւր ամենայն չարութեան՝ հպարտութիւն է, նոյնպէս եւ խոնարհութիւն՝ սկիզբն ամենայն ցածութեան։ Ցածութեամբ հանդերձից։ Հանճարով իմաստութեամբ եւ ցածութեամբ։ Ցածութեամբ զարդարեալ էր գծուծ հանդերձիւ. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ.։ Եւս. պտմ. ՟Թ. 8. եւ 11։ Ճ. ՟Ա.։) ցածութիւն. Հանդարտութիւն, լռութիւն.
calm, quiet, tranquillity.
Ցածնուլն. զիջումն. հանդարտութիւն.
Անտի ելանէր նոցա ոդ խաղաղութեան, եւ լինէր նոցա ցածումն եւ դադարումն հանգստեան. (Եփր. օրին.։)
humble, meek, modest, moderate, sober, good;
low, lower;
— վայրք, lowlands;
— խորհուրդ, wise or prudent counsel.
σώφρων moderatus, modestus σιγηρός taciturnus κόσμιος honestus. Ունակ ցածութեան. ցած՝ որպէս պարկեշտ. խոնարհ. զգաստ. զգօն. հանդարտ. հեզ. լուռ.
to lower, to put or bring down, to stoop;
to reduce, to abate, to diminish, to lessen;
to abase, to debase, to disparage, to humiliate;
to soften, to assuage, to calm, to moderate, to appease, to allay, to tranquillize;
ցածոյց Տէր շուրջ զինեւ, the Lord has given me peace on all sides.
Մանաւանդ՝ Զիջուցանել. հանդարտեցուցանել. մեղմել. խաղաղել. դադարեցուցանել ի սաստկութենէ կամ իսպառ. անգործ առնել. եւ Հաշտ առնել. քաւել.
Զհակառակութիւնս ցածուցանէ (այլ. ձ. դադարեցուցանէ) լուռ լուռն։ Ցածոյց զսրտմտութիւն իմ։ Զխռովութիւն ալեաց նորա դու ցածուցանես։ Զձայն ալեաց նորա ցածուցանէ։ Ցածուցանես դու նմա զաւուրս չարութեան։ Ցածոյց տէր Աստուած իմ շուրջ զինեւ։ Ցածուցից զերեսս նորա պատարագօքդ։ Ելից առ Աստուած, զի ցածուցից վասն մեղաց ձերոց։ Սրտմտութիւն թագաւորի՝ հրեշտակ մահու, եւ այր իմաստուն ցածուցանէ զնա։ Հազիւ հազ ցածուցանէին զամբոխն։ Ապա թագաւորն զդառնութիւն գազանութեանն ցածուցանէր։ Կակղացաւ Շմաւոն, եւ ցածոյց զպատերազմն, եւ այլն։
to reduce to want, to impoverish, to make unhappy.
Այր զընկեր կա՛մ դարանեալ սպանանէ, կամ գաղտամեստ ցականեցուցանէ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24.) (ա՛յլ ձ. գաղտապէս յակնեցուցանէ, կամ յանդ կամ յարկանէ ցուցանէ. յն. ցաւագնեցուցանէ, կամ տառապեցուցանէ)
terrestrial, continental;
dry, arid.
Զարդարեսցի սեղան քո չոր եւ ցամաքային իրօք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
travelling by land.
Ծովագնաց ճանապարհորդ զմեղաւորս ասէ, եւ ցամաքընթաց զարդարսն. (Խոսր.։)
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
Կործանեալ՝ յոգւոցն ցամաքիւր։ Ցամաքեցան ի սովոյ անտի, իբրեւ պատկերք մեռեալք։ Ձեռն նորա ցամաքեցաւ։ Զօրութիւն դիւին ցամաքեցաւ ի ձեռն նշանի խաչելոյն։ Ցամաքեալ յարդարութենէ. (Կոչ. ՟Զ։ Եւս. պտմ.։ Ճ. ՟Բ.։ Եղիշ. դտ.։)
until now.
Որոյ եւ պատկերն եւ ցայժմ գրեալ պահի։ Եւ ցայժմ այր ոչ ետես զպատկեր քո։ Եղիա եւ ենովք՝ որ ցայժմ կենդանի են։ Արդ դարձեալ ձեր յիւրաքանչիւր արարս՝ իշխեցէ՛ք, որպէս եւ ցայժմ։ Հեռանալ ի մոլար օրինացն, զոր ցայժմն ունէր. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ճ. ՟Ա.։ Եզնիկ.։ Խոր. ՟Գ. 42։ Փարպ.։ Իսկ՝ Մինչեւ ցայժմ, տե՛ս Ծն. ՟Լ՟Բ. 4։ ՟Խ՟Զ. 34։ Եզեկ. ՟Դ. 14։ Հռ. ՟Ը. 22. եւ այլն։)
cf. Ցայտումն;
—ք տղմոյ, splash of mud.
Մրուր դառնութեան եկեալ հեղաւ յընդարձակ դաշտն բասենոյ եւ կարնոյ. եւ ցայտւոկս հեղեղատին կալաւ զչորս անկիւնս երկրին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
ՑԱՆԿ կամ ՑԱՆԳ διαπαντός, εἱς το διηνεκές semper, per omne tempus, in perpetuum, jugiter, continuo, indesinenter. Մինչ ի սպառ. հանապազ. միշտ. յարաժամ. յամենայն ժամ. անդադար. յաւէժաբար.
desirable, to be wished for, longed for, much sought after, amiable, dear;
— պարզութիւն, amiable simplicity;
— է ինձ, I desire, I wish for, I would that, I dream of nothing but;
Այր ցանկացող իմաստից ես դու, եւ դարձեալ՝ ցանկալի ես աստուածեղէն հոգւոյն. (Վրդն. դան.։)
Այր ցանկալի հոգւոյն Աստուծոյ, եւ դարձնի գերւոյն՝ եւս եւ ուսման ցանկացող. (անդ։)
to desire, to wish, to envy, to covet, to long for;
to desire inordinately, to covet greedily.
Որ ոչ արդարոյ գործ է՝ այլոյ աշխարհի ցանկանալ, այլ անիրաւի. (Եզնիկ.։)
cf. Ցանկամ.
Որ ոչ արդարոյ գործ է՝ այլոյ աշխարհի ցանկանալ, այլ անիրաւի. (Եզնիկ.։)
cf. Մշտաջան.
Մշտաջան. անդուլ. անդադար.
assiduous, continual;
ever, continually.
Փառաւորեալ ցակորդ ի հոգեղէն եւ ի հրեղէն զուարթնոցն։ Ցանկորդ զխայրեացն մատուցանելով ընդարձակուձեռն նուէրս. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
Զատեաց որոշեաց զվաւաշոտ ցանկութիւնն յայլոց ցանկութեանց. որ արդարեւ չարագոյն է քան զամենայն ցանկութիւնս մարմնականս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
anger, indignation, passion, wrath, ire, rage, fury;
ի — ածել, to provoke, to anger, to incense;
գրգռել զ— ուրուք, to rouse or stir up wrath, to put into a passion;
թափել զ— բարկութեան, to vent one's anger or spleen;
մեծապէս ցասմամբ եռալ ախտից, to be aggravated, to become worse;
լինել ցասմամբ ընդ ումեք, to be angry with, to quarrel with a person.
cf. Ցասնում.
until now, still, yet;
— եւս ոչ, not yet.
Եւ ցարդ եւս պատմեցից զարդարութիւնս քո. (Սղ. ՟Հ. 17։)
handkerchief;
towel, napkin, linen;
head-band, hand-cover, veil;
amict.
σουδάριον ի լտ. sudarium. σημικίνθιον ի լտ. semicinctium. κάλυμμα velamen κίδαρις cidaris, pileus regius եւ այլն. վր. վարշամանգի. Թաշկինակ. դաստառակ, սրբիչ. կտաւ արկանելի զգլխով. խոյր. կիդար. ապարօշ. քօղ. եւ այլն.
Վկայեն սուդարունքն եւ վարշամակքն, որք բժշկէին ի նմանութիւն զօրութեան քրիստոսի ի ձեռն պօղոսի. (Կոչ. ՟Ժ։)
hairy, long-haired;
blazing-tailed;
comose, leafy, tufted;
Nazarite;
comet.
Սաղարթիւք ծառոց վարսաւորաց։ Ըստ ծայրից վարսաւոր ոստոց։ Զմերկ ծառս ագուցանէ, զվարսաւոր գագաթունս զարդարէ։ Վարսաւոր գեղեցկութիւն բարունակին. (Խոր. ՟Ա. 15։ Պիտ.։ Ագաթ.։ Ճ. ՟Ա.։)
cf. Վաւաշութիւն.
Որ թողեալն է զհանդերձս իւր՝ զմարմնական ցանկութիւնս, մի՛ դարձցի յետս ի նոյն վավաշոտութիւն. (Մեկն. ղկ.։)
majestic, august, royal.
Նոր եւ չքնաղ, թագաւորաց վեհափառ, որ ոչ ցուցաւ ի դարս. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
elevation, rise, ascension;
presentation, offering, Anaphora;
relation, reference, regard;
eructation, vomiting;
anaphora;
— ունել, to be in correspondence or relation with.
ՎԵՐԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆ. Բարձրութիւն, կամ վերադարձ.
to grow again, to be produced anew.
Աստուստ դարձեալ երկրորդ տարակուսանս վերաբուսանին մեզ. (Անյաղթ պորփ.։)
Վերաբուսան դարձեալ եւ արք հելլենացիք գրօղք պատմութեանց. (Վրք. ոսկ.։)
higher, superior, more elevated;
—, ի —, գոյնս, above;
firstly, before, antecedently.
Զարդարեալ վերագոյն լուսով ի լոյս աստուածութեան. (Ճ. ՟Բ.։)
Զարհուրեցայ յոյժ. ապա դարձեալ ի վերագոյնսն եղեալ ի տեառնէ զօրացայ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
inscription, epigraph.
Զարդարէ զմեհեանն յիւրմէ վերագրութենէ, հօր՝ աստուծոյ ամոնի որդի աղեքսանդրէ. (Պտմ. աղեքս.։)
to return, to go back.
to fly away, to take flight;
— յերկինս, to be borne to heaven.
Յերկինս վերաթեւել։ Վերաթեւեալ ընդ առաջ քրիստոսի։ Վերաթեւել ի տեղի անկելոց հրեշտակաց։ Վերաթեւեալ ելանէ յանմարմնականացն դադարս։ Առ փրկչական մարմինն վերաթեւեալ ամբարձցիս։ Վերաթեւեալ ի վերին աշտարակն սիոն. (Նեղոս.։ եւ Ճ. ՟Գ.։ Շար.։ Զքր. կթ.։ Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։ Յհ. կթ.։)
to regenerate, to endow with new life, to cause to be born again, to revive, to reproduce.
Իշխանակից սուրբ հոգին այսօր վերածնեաց զազգս ամենայն։ Վերածնեաց զազգս ամենայն ի ձեռն զանազան շնորհացն։ Վերածնեսցէ զսա ջրով եւ հոգւով սրբով արդարութեան։ Սրբեցեր զջուրս՝ վերածնեալ զմեզ մկրտութեամբն սրբոյ հոգւոյն. (Շար.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։ Մաշտ.։ Ժմ.։)
superintendent, overseer, intendant, inspector, director;
prefect, governor;
protector, defender, guardian.
Տէր վերակացու իմ, եւ եղջիւր փրկութեան իմոյ։ Վերակացու է ամենայն ապաւինելոց իւրոց։ Վերակացու է նոցա ի ժամանակս նեղութեան։ Ես վերակացու եղէց քեզ։ Վերակացու ճշմարտութեան։ Վերակացու լինի գնացից նոցա։ Վերակացու լիցի (կամ օգնական լինի) արդարոց. եւ այլն։
cf. Վերակնեմ.
Կորացեալքն թիկամբք՝ վերակնեն ի բարձունս։ Ոչ կարացի վերակնել յարեգակն արդարութեան։ Ոչ տայ թոյլ վերակնել ի պատուիրանս աստուծոյ. (Սարկ. աղ.։ Սարգ. յռջբ.։ Խոսր. պտրգ.։)
to look on high, to lift up one's eyes.
Կորացեալքն թիկամբք՝ վերակնեն ի բարձունս։ Ոչ կարացի վերակնել յարեգակն արդարութեան։ Ոչ տայ թոյլ վերակնել ի պատուիրանս աստուծոյ. (Սարկ. աղ.։ Սարգ. յռջբ.։ Խոսր. պտրգ.։)
to invoke, to implore, to call on;
to recall, to call back;
to surname, to call.
Վերակոչէ զնա ի կարգ սարկաւագութեան. դարձեալ վերակոչեն ի քահանայութիւն։ Մի՛ զանկատարս հոգեւոր եւ մարմնաւոր հասակաւ վերակոչեսցէ յաւստիճան եպիսկոպոսութեան. (Վրք. սեղբ.։ Շ. ընդհանր.։)
ՎԵՐԱԿՈՉԵԼ. ἁνακαλέω revoco. Յետս կոչել. դարձուցանել.
Արիոս առաքեաց բարեխօսս, զի դարձեալ վերակոչեսցէ զնա յորոշմանէն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Է.։)
to give a helping hand.
Երկաքանչիւր ոք առ ինքն դարձուցանել վերաձեռնելով. (Բրս. սղ.։)
to repeat, to treat again;
to state above.
Զոր առ ընթեր նմին սարկաւագն վերաճառեաց։ Ընդարձակ եւ յայտնապէս վերաճառեն. (Լմբ. պտրգ.։)
repetition, explanation.
Ի ձեռն յոլովից եւ հաւաստից պատկերաց եւ վերաճառութեանց ընդարձակին։ Սրբագրեցելոցն յիշատակարանաց խորհրդական եւ գերազարդ վերաճառութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)