substitute;
lieutenant;
vicar;
successor;
exchange, barter, compensation;
—աւ, by turns, alternatively, reciprocally, mutually;
— արքայի, vice-roy;
— բդեշխի, vice-consul;
proconsul;
— հանդերձից, change of clothes, changes of raiment;
արարի — քո զեգիպտոս, have given Egypt as your ransom.
Ապա թէ փոխանակելով փոխանակեսցէ զայլ անասուն ընդ անասնոյ, եղիցի եւ այն փոխանակն սուրբ։ Եւ նա, եւ փոխանակն իւր եղիցին սուրբ։ Արարի փոխանակ քո զեգիպտոս եւ զեթէովպիա, եւ զսուհէն քեզ փոխանակեցի։ Զջուր մեր դնոյ արբաք, եւ փայտն մեր առանց փոխանակի եկն ի վերայ։ Առ ոտն կոխէիք զարդարն՝ առնելով փոխանակս։ Առի զեղբարս ձեր, փոխանակս տուեալ տեառն։ Նախատեցին փոխանակ (այսինքն զփոխանակն, կամ զերեւեցուցիչն ) օծելոյ քոյ, եւ այլն։ Հաւատարիմ բարեկամի ոչ գոյ փոխանակ։ (Սիր.՟Ղ. 15։)
to transmit, to hand down;
to be converted, turned, changed or transformed;
cf. Փոխանագիր.
Յաղագս էի.. . փոխանցելի է մեզ այժմյարդարեւ գոյ՛ն արդարեւ էին Աստուածաբանականն գոյանունութիւն։ Փոխանցելի է մեզ այժմ իմիջին զարդ երկնայնոցն իմացութեանց. (Դիոն. ածայ. եւ Դիոն. երկն.։)
commerce.
Փոխադարձ վաճառք. տուրեւառ. սակարկութիւն. առուտուր.
cf. Տառադարձութիւն.
successive.
μεταδοτικός communicativus. Փոխադարձական. որ ինչ հայի ի տուրեւառ իմն.
to restitute, to requite, to recompense;
cf. Փոխադրեմ.
μεταδίδωμι, ἁνταποδίδωμι communico, reddo, rependo, retribuo. որ եւ ՓՈԽՈՏՈՒԵՄ. Փոխանակ տալ. փոխարինել. փոխադարձել. փոխանակել. հատուցանել. տալ. (գոր եւ Փոխադրել )
Մեսրոբայ փոխատրելով զհայերէն աթութայսն ըստ անսայթաքութեան սիղոբայից հելլենացւոց. (Խոր. ՟Գ. 33.) այսինքն վերածելով ի նոյն կարգ այբուբեանական՝ ըստ անվրէպ համեմատութեամբ տառադարձութեամբ. կամ բացատրելով զայբուբենս մեր նորագիւտս՝ հնչմամբ վանկից նաեւ տառիւք յունաց։
restitution, restoration, retribution, recompense;
change, mutation;
lending.
μετάδοσις communicatio ἁντίδοσις, ἁντπόδοσις retributio, commutatio եւ այլն. Փոխատրելն, իլն. փոխարէն տուրք. հատուցումն. վարձատրութիւն. փոխադարձութիւն.
Կամ որպէս Համեմատութիւն եւ ներքին կապակցութիւն, բաղկացութիւն. եւ Տուրեւառ բնութեանց միացելոց ի Քրիստոսի. ուստի եւ փոխադարձ ստորոգումն կամ հաղորդութիւն յատկութեանց.
to convert, to change, to turn, to transform.
μεταβάλλω muto, transmuto, inverto. Փոխել եւ արկանել յայլ վիճակ. յայլ ինչ փոխել. յեղափոխել. յեղուլ. փոխաբերել. փոխել, դարձնել.
to change, to convert, to transform, to modify;
to remove, to displace, to transfer, to transport;
to succeed;
to translate;
— զհրամանս or զիրաւունս տեառն, to transgress God's commandments;
— զհանդերձս, to change one's clothes;
— զշապիկ, to shift one's shirt or shift;
— զբնակութիւն, to shift one's quarters, to remove;
— զկարծիս, to alter or change one's mind;
— զպատիժ (ամոքել), to commute a punishment;
— զաչս յերկինս, to raise the eyes to heaven;
— ի հայ լեզու, to translate into Armenian;
cf. Լեզու.
ἁλλάσσω, -ττω, ἁλλοιόω muto μεταβάλλω transmuto, permuto եւ այլն. Այլապես ըստ այլեւայլհանգամանաց. յեղաշրջել. դարձուցանել. փոփոխել. փոխարկել. փոխել, փոխփրտել, դարձնել.
Յայլ կերպարանս փոխել։ Ոչ յիւրմէ բնութենէն փոխէր։ Որպէս թէ արդարոցն մեռելոց ոգիք յայլ ի սուրբ մարմինս փոխիցին, եւ մեղաւորացն ոգիք յաղտեղի մարմինս փոխիցին. (Եզնիկ.։)
trumpet sounding.
Յորժամ դադարէ փողահարն, ոչ մնայ, այլ կորնչի փողահարութիւնն. (Դամասկ.։)
to trumpet, to announce with the trumpet, to sound the horn, to intimate or warn by sound of a trumpet;
to cause to march on to the sound of the trumpet;
cf. Հորդան տամ.
Ի ձայն քաղցրիկ փողէր կանանցն յարեաւ խաչեալն տէր Յիսուս։ Փողէր խնկաբերիցն ասելով, ձեզ աւետիք, Քրիստոս յարեաւ։ Փողելով փողէր սրովբէն, էմմանուէլ ծնեալ՝ մարդարէանայր. (Շ. տաղ.։)
Յորժամ արածին ոչխարքն, մի դադարեսցէ հովիւ փողել բանիւք. (Կլիմաք.։)
care, solicitude, study, attention, entreaty;
diligence, promptitude, activity, celerity, hast, hurry;
active, diligent, careful, prompt, vigilant, assiduous;
— պնդութեան, eagerness, assiduity, interest, care;
—, ընդ —, — ընդ —, — —, — ի փութոյ, diligently, soon, promptly, hastily;
փութոյ պնդութեամբ, eagerly, carefully, earnestly, ardently, passionately;
— առնել, ունել, դնել, — ի մէջ առնուլ, — յանձին ունել, to be or zealous about, to apply oneself with diligence to, to take to heart, to be warm about, to endeavour or strive to;
— տանել, to take care of, to care, to solicit, to watch;
— ի մէջ առեալ, seriously, earnestly;
մեզ չէ —, that is no matter to us, what is that to us ?
;
չէ —, չէ ինչ —, no matter, never mind, it is nothing;
ոչ զի զաղքատաց ինչ — էր նմա, not that he cared for the poor;
— մեծ էր նորա այսմ, he took great care of that;
ոչ — ինչ առնեմ, I don't c are, it is no matter to me;
ամենայն — նոցա, all their care, effort or thought;
զի՞ — է, what does that matter ? what does it signify ? what of that ?
զի՞ — է քեզ, what is that to you ? what does it matter to you ?
զի՞ — է ինձ, what does it concern me ? what does it matter to me ? nonsense !
— ինչ չառնէր, he did not take it into account, he took no heed of it;
չէ — ինձ, it is no matter to me, it is all the same to me, I don't care about it, I am indifferent about it;
չառնեն ինչ — զիմեքէ, they care for nothing;
վաղ ընդ փոյթ, cf. Վաղ.
Փոյթ ինքեան ի վերայ փութոյ եդեալ։ Աշխատիցիս ի փոյթս որդւոց։ Դադարեսցուք ի նանիր փութոյս յայսմանէ. (Ոսկ. ՟Բ. 14. 15. 39։)
Աւելի զարդարուեւենէ փոյթ արասցիք, եւս առաւել զողորմութենէ. (Բուզ. ՟Ե. 44։)
Փոյթ ընդ փոյթ ձեռնամուխ եղեն աւերել։ Զի մի փոյթ ընդ փոյթ ի նմանէ ի բաց դարձցուք։ Փոյթ ընդ փոյթ զգացումն եղեւ դրանն արքունի։ Փոյթ ընդ փոյթ ածել զառաջեաւ. (Արծր. ՟Բ. 1։ Խոսր.։ Ուռպ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Ի կատար ընթացից օրինացն՝ եկն եհաս փոյթ ընդ փոյթ արեգակն արդարութեան. (Անան. ի յհ. մկ.։)
dust;
— or — հրացան, gun-powder, powder;
— կաղնւոյ, tan, oak-bark;
— շաքարի, powder-sugar;
— իւղեփեցաց, sweet-powder;
— հերաց, hair-powder;
տուփ փոշւոյ հերաց, powder-box;
ամպ փոշւոյ, a cloud or whirlwind of dust;
դնել ինչ ի —, ի — դարձուցանել, to powder, to grind to dust, to reduce to powder, to pulverize;
լնուլ փոշւով, to cover or sprinkle with dust;
ի — դառնալ, to be reduced to powder, to be pulverized;
to crumble into dust, to moulder away;
— յարուցանել, to raise a dust;
ընդ — թաւալիլ, to roll in the dust;
թօթափել զ—, to dust, to beat the dust out of, to shake off the dust, to free from dust;
— դէզադէզ ամբառնայր յամպս հասանէր, a thick cloud of dust rose up to the skies;
— ամպաձեւ մրրկեալ դիզացեալ ծածկէ զերկին, a cloud of dust arose and obscured the heavens;
cf. Մանրամաղ;
cf. Վառօդ;
cf. Ջաղացք.
cf. Ի փոշի դարձուցանեմ.
cf. Փուրսիշ.
Որպես Փուրսիչ. Քննութիւն ատենական. փորձ հանդիսական. եւ որպէս Չքմեղութիւն, արդարացուցումն. նպաստ.
reduced to dust;
digested.
Եւծիծառանց ձագք զփոշկացեալ կերակուրն՝ յետս դարձեալ՝ ի բաց ընկենուն. (Փիլ. լիւս.։)
tried, tempted.
Յորժամ փորձանաւորն զաղօթս արդարոյ եւ զխրատ օգնական առնուցու, յոյժ զօրանայ։ նա՝ որ տեսանէ զնոսա անիրաւեալ, նիւթէ այսու փորձանաւորացն փառս. (Լմբ. ժղ.։)
to be tried, tempted;
to try, to endeavour, to seek;
to be purified, refined.
Փորձի զժողովուրդն հանել Աստուածայ ընդ առաջ։ Փորձեցիր ամբողջ պահել զամենայն ինչ։ Փորձեցայց դարձեալ ըստ իւրաքանչիւր ազգացն յարմարել ըստ իւրաքանչւոր ազգացն յարմարել զտեսլական օրէնս. (Փիլ.։)
to speak too fast, and too indistinctly.
Անհնար է անդադար սաղմոսել կամ կարդալ, կամ փութաբանել ի բանս Աստուածայ. (Բրս. հց.։ Եւ արդ մի, ասէ, փութաբաներ. Լմբ. ժղ.։)
cf. Փութապէս.
Փութանակի չուէր խաղայր։ Փութանակի դարձեալ գայր. (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Բ. 41։)
backgammon, tricktrack.
Մարգարէ զարդարի՞, մարգարէ տապալի եւ յոգի (վէգ) խաղա՞յ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 18։)
large box or trunk;
Noah's ark;
coffin, bier;
tomb, sarcophagus, sepulchre, urn.
Նոր նոյեան տապանն է քոյդ դադար. (Շ. տաղ.։)
chest, box, coffer, small trunk;
poor's box;
tabernacle;
cf. Ուխտ;
— պրտուեայ, ark of bulrushes.
Նմանութեամբ՝ Մարմինս մեր (որպէս ընդարձակ ունի Փիլոն).
horse-cloth, housing.
Տապճակք ծիրանիք զարդարելով զձիսն որպէս փեսայս. (Բրս. սղ.։)
written;
copyist.
Որոց կեանց վարուք զարդարեալ նկարագիծ է տառատիպ օրինացն աստուծոյ. (Յիշատ. փիլ.։)
by tens.
Արդ այսպիսի տասնեան ամբարձեալ՝ դարձեալ ի նոյն դառնայ թիւ, Մագ. (՟Ձ՟Գ։)
moved, agitated;
unlike, different.
Զելեւէջս տարաբեր անդադար սահանացն. (Ագաթ.։)
to be borne about, to be shaken, agitated;
to differ, to be unlike.
Տարաբերեալ միաձունք վանաց ի վանս։ Անժուժկալ կրօնաւոր խռիւ եւ անապատի, որ ի հողմոց անդադար տարաբերի։ Իբրեւ զխռիւ ինչ ի հողմոյ տարաբերեալք դանդաչեն. (Նեղոս.։ Կիր. ՟ը. խհ.։ Յհ. կթ.։)
to proscribe, to banish, to exile, to drive away, to remove, to exclude.
Հերքեալ տարագրեալ խտրոցաւ մեծաւ։ Ոչ ընդ մահապարտացն տարագրեցեր։ Տարագրեալդ յարդարութեանց։ Տարագրի տագնապն։ Յանդրէն դարձ տարագրելոյ տոհմին յուդայի. (Նար.։)
far, far off, far distant, remote;
— գնալ, դէմ եդեալ — գնալ, to go afar, abroad, to be estranged, to leave one's native land, to go from home.
Մի՛ դարձեալ անդրէն միւսանգամ ի նոյն ամբարշտութիւն դէմ եդեալ տարադէմ գնասցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
clever manufacturer, master.
Կտաւագործքն բարեկամանք, որ եւ գործեն զբեհեզն ... ճարտարքն ... եւ ամենայն տարազագորք նոցա. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 10. այլք իմանան շահարար, եւ կէսք՝ կազմօղ զդարօղի. զի եբր. է որպէս կամ (ցքի)։)
ductile, extensive, extensible, dilatable, expansible;
— հեղուկ, elastic fluid.
Իսկ Մխ. ապար. վարէ որպէս ընդարձակագոյն եւ ընդհանրագոյն եզր փաղստորոգական.
cf. Տարածեմ.
ՏԱՐԱԾԱՆԵՄ ՏԱՐԱԾԵՄ. διαπετάννυμι, διαπετάζω , ἑκπετάζω expando ἑκτείνω, ἑπιτείνω, προτείνω extendo, intendo, protendo δρωννύω sterno ἁνοίγω aperio եւ այլն. Ի տար կամ տարեալ՝ ածել. Ընդարծձակել. բանալ. սփռել. ծաւալել. լայնել՝ երկայնել. պարզել. ձգել. ձկտել. տարածել. փռել. երկնցընել.
cf. Տարածումն.
Տարածք. ընդարձակութիւն. եւ Պարզութիւն՝ որով հոգեղէնք դիւրաւ գտանին ի հեռաւոր տեղիս.
extent, dimension, latitude;
dilatation, extension, expansion, diffusion;
propagation, spread, reach, sphere.
Ունելով զարածումն իւր ի դաշտս ընդարձակս։ Հիւղէի ընդ օդս սփռեալ փոշիաձեւ տարածմամբ։ Ձեռացն տարածումն։ Տարածմամբ ձեռաց. (Խոր.։ Անան.։ Խոսր.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
doubt, uncertainty, wavering, vacillation, irresolution, hesitation, embarrassment;
tribulation, anguish, anxiety;
doubtful, uncertain;
ի —կուսի կացուցանել, ի — արկանել, to cause to doubt, to call into question;
կալ ի —կուսի, to doubt, to be in doubt, to waver;
— ի —ս կցել, to multiply doubts, questions;
չիք ինչ —, there is no doubt;
undoubtedly.
Եւ յայսմ դարձեալ այլ տարակոյսք կան։ Զի մի՛ տարակոյսս ի տարակոյսս կցեալ ցնորեցուցանիցեմք ինչ զձեզ։ Արդարեւ իսկ չարիքն որ լինին՝ ի տարակուսի կացուցանեն զբազումս։ Սակս իրակթերտութեան տարակուսիցս։ Առաքեալ լուծանէ զտարակոյսս։ Լո՛յծ մեզ զայս տարակոյս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ 6։ Եզնիկ.։ ՃՃ.։ Խոսր.։ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Տարակոյս;
ընդ —կուսանօք անկանել, to be called in question;
ընդ — կուսանօք արկանել, to call into question.
Ի խռովութիւն եւ ի տարակուսանս դարձուցանէ։ Արհաւիրք տարակուսանաց։ Ի տարակուսանաց ցաւոցն, կամ աղետիցն։ Ի տառապանս եւ ի տարակուսանս։ Որ ապաւէնդ ես վշտացելոց, եւ ակնածու՝ որոց իլ տարակուսանս։ Տրտմեալք տարակուսանօք՝ ողբային զամլութիւն բնութեան։ Իսկ հոգալն աստուծոյ՝ տարակուսանք ի՞նչ են, եւ կամ աշխատութիւն։ Ողորմելի եւ տարակուսանքն (չքաւորութեան). (Յճխ.։ Մանդ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ Սարկ. աղ.։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ.։ Ածաբ. աղք.։)
to doubt, to have doubts, to question, to hesitate, to be irresolute, embarrassed, to demur;
— ի դիւէ, to become furious, to rage like a madman.
Տայ եւ նշան, զի մի՛ տարակուսեալ հեղգասցին։ Արդարն ոչ տարակուսէր ընդ այն, թէ ոչ լցաւ խոստումն աստուծոյ. (Իգն.։)
unadapted, unfit, useless, unsuitable.
Անպատկան. տթարադէպ. ըստ յն. տարաձիգ. παράτονος . վասն որոյ եւ ի հյ. լինի իմանալ, ա՛նդր քան զպատկանդարան, կամ քան զչափ աղեղնաւորութեան.
to difference, to diversify, to distinguish, to vary, to change;
cf. Տարբերիմ.
Շրջօղ միայնակեաց՝ խռիւ անապատի. սակաւ ինչ զտեղի ունի, եւ դարձեալ տարբերի։ Միշտ ի յուզմանիէ մեղացն ալեաց տարբերիմք։ Սահեալք նշդեհութեամբ, եւ ի մէջ այլալեզու ազանց տարբերեալք. (Նեղոս.։ Լմբ. պտրգ. Շ. ընդհանր.։)
difference;
dissimilitude, diversity, variety, distinction, disparity;
shade;
agitation, inconstancy, wavering;
course;
վերելական —, ascensional difference.
Յաղագս մեծագունի եւ փոքու զանազանիցիմք (ըստ կարծեաց), առ ի չափելն հասանելով՝ վաղվաղակի դադարեսցուք ի տարբերութենէն. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
talent (money).
Զարդարեալ ոսկի պսակաւ եւ ծիրանեաւ՝ առնելով տարթորական, որ է քանքար մի. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Տարորոշ.
Զբանականին քաջակազմութեան օրէնս տարորիշ յարդարէ (յանբանից). (Լծ. ածաբ.։)
agitated, tossed about, driven here and there;
carrying or bringing merchandise;
agitation;
— բանից, messenger.
Զելեւէջս տարուբեր (կամ տարաբեր) անդադար սահանացն։ Ի տարուբեր երթեւեկութեանց նոցա կոհակաց ի կոհակս. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
unsteady, irresolute, perplexed, wavering, indeterminate, uncertain, cowardly, slothful, sluggish, idle;
— տագնապի տարակուսանաց, painful thoughts, mental anguish.
(լծ. լտ. դարտում ). νωθρός tardus, -a, -um, segnis, lentus, hebes. Յամրաշարժ. դանդաղ. պղերդ. յոյլ՝ մարմնով կամ մտօք. ծանտր շարժօղ, ծոյլ.
Tartarus, hell;
մշտագիշեր —, the gloomy Tartarus.
որ եւ յն. դա՛ռդառօս. τάρταρος, -ρα tartarus, -ra, -rorum. Իբր տեղի սարսելոյ եւ սարսռելոյ։ Դժոխք՝ ըստ որում վեհ սառնամանեաց. անդունդք իբր ծովու. խորք. լուալիք աշխարհի. սանդարամետք. խաւար արտաքին.
Բանտ անուանէ զտեղի ինչ անդնդային եւ սանդարամետական՝ զհներքին տարտարոսն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
ardently longing for, sighing after, very desirous.
Յօրինուածով յարդարել ... տարփատենչ տեսողացն. (Ասող. ՟Գ. 47։)
Տգեղծ (կամ անվայելուչ) է արդարոյ անկանել առաջի ամպարշտի. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 26։)
ignorant;
unlearned, untaught, illiterate;
idiotic, silly, simple.
Բայց դու իսրայէլ մի՛ տգէտ լինիր։ Տգէտ են աստուծոյ արդարութեանն։ Ոչ կամիմ, եթէ տգէտք իցէք ե՛ղբարք.եւ այլն։
Տգէտ են նոքա յարդարութենէ անտի աստուծոյ. (Եփր. հռ.։)
the Saviour's brother (St. James Ap.).
Աստուածեղբայր. եղբայր տեառն. մականուն յակոբայ արդարոյ, որ էր որդի կղէովպայ եղբօր յովսեփայ աստուածահհայր կոչեցելոյ.