maid-servant, female domestic, waiting-maid, or waiting-woman.
prototype, archetype, primitive model, original, idea, pattern;
primitive;
— շինուածոց, sketch, plan, model.
Տեսակք են երկու. նախագաղափար, եւ ածանցական. եւ է նախագաղափարն, որ ըստ առաջին գաղափարին կոչեցաւ. հիբար՝ երկիր. եւ ածանցական, որ յայլմէ զսեռութիւն (այսինքն զծնունդ) ընակալաւ. որպիսի, երկրային։ Նախագաղափար. ո՛րգոն, ոռոգեմ. եւ ածանցական է, ոռոգանեմ. (զի ի յն. չիք անցողական)։ Դէմք նախագաղափարացն, ես, դու, նա. եւ ածանցացն, իմ, քո, նորա (իբր՝ իմային, քոյին, նորայն)։ Սեռք կամ թիւք կամ հոլովք նախագաղափարացն եւ այլն. (Թր. քեր.։)
traced, delineated before;
delineation, sketch, outline, firstdraught, minute;
acrostic.
Թէ այր ոք առնէ իսօն (բառ յն. հաւասար), այսինքն նախագիծ կտակի, եւ ոչ գրի նոյնն հաստատութեամբ, ոչ է ընդունելի կտակն. (Մխ. դտ.։)
more ancient;
cf. Յառաջագոյն.
Ի գիրկսն ընդունի, եւ ոչինչ արանջէ յաղագս նախագունիցն (յանցանաց). (Դիոն. թղթ.։)
preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.
πρόθεσις, προθήκη praepositio, propositum, propositio. Նախադրեալ բան. նախակարգեալ ինչ. առաջադրութիւն. կամք. վճիռ. եւ Սկզբնաւորութիւն. նախադուռն բանից. նախաշաւիղ ասացուած. յառաջաբան.
Յաղագս նախադրութեան։ Նախադրութիւն է բառ նախադրեալ յամենայն մասունս բանի՝ ըստ բարդութեան, եւ ի բաղդասութեան. (Թր. քեր.։) Ուր բարդութեամբ իմանայ զբաղադրական մասնկունս ըստ ինքենա նշանականս. զոր օրինակ՝ ներ, արտ, ապ, բաղ, շար, վեր, ընդ, եւ այլն. իսկ բաղդասութեամբ իմանայ նախ՝ զխնդրառու նախդիրս կամ զբառս ի կարգի շարադրութեան. զոր օրինակ՝ վասն, յաղագս, շուրջ, եւ այլն. եւ երկրորդ զհոլովակերտ նախդիրս, զ, ի, յ, ց, առ, ըն, ն։
precaution.
Անկարելի էր տեսանել՝ այնչափ նախազգուշութեանց ի մէջ եղելոյ։ Գիրս խրատու եւ նախազգուշութեան։ Վստահացեալք յիւրաքանչիւր նախազգուշութիւնսն (կամ նախզգուշութիւնսն)։ Զճանապարհորդութեանն նախազգուշութիւնսն. (Պիտ.։)
antedate.
Ծաղր առնեմ զքո եւ՛ զնախաթիւսդ, եւ՛ զթուակցութիւնս, յորս դու մեծամեծս պանծաս. (Առ որս. ՟Զ։)
cf. Նախագահ;
—թոռք, first seat, highest place.
προκαθηγοῦμενος praesedens, antistes. praesul. Նախագահ. գահերէց. առաջնորդ. գլխաւոր. վերագոյն բարձիւ եւ աւանդութեամբ։
Ի պատիւ նախաթոռացն յաջորդեսցիս։ Ուղղածեցար ի յաջորդումն նախաթոռոցն ազգապատիւք քահանայապետութեամբ. (Պիտ.։ Յիշատ. ոսկ. յհ.։ (որք հային եւ ի ՟ա. նշ)։)
to antedate.
Ոչ նախաթուելովն յերրորդութեան ոք մեծ ինչ քան զմիւսն, եւ կամ զկնի անուանիլն նուաստագոյն առ նման. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
commanded, ordered beforehand.
Յաւէտ օրհնաբանելի ես դու երկրորդաւս. ողորմածութեամբ, քան նախահրաման սաստկութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
presumptuous, arrogant;
—ք, portal.
Որ նախ միջամուխ լինի. յանդուգն. եւ Ձեռներէց լինելով.
the first to attack, skirmisher, sharpshooter;
— լինել, to attack the first, to begin or engage the battle, to open the skirmish.
Որ ինչ լինի առաջին կամ յանդուգն յարձակմամբ.
cf. Նախայաւիտենական.
Դու նախայաւիտենական. համանգամայն եւ առժամեան. դու երկնային, եւ երկրաւոր. (Ոսկ. նոր կիր.։)
existing before all ages, eternal, self-existent, increate;
— որդի, the Son of God before all eternity.
Դու նախայաւիտենական. համանգամայն եւ առժամեան. դու երկնային, եւ երկրաւոր. (Ոսկ. նոր կիր.։)
dying with envy, full of envy, envious, jealous;
— առնել, to move to envy, to provoke to jealousy, cf. Նախանձեցուցանեմ.
to raise, inspire, cause or rouse envy or jealousy;
— միմեանց, to grow mutually jealous;
to emulate one another.
Մի՛ արկաներ դու ինձ նախանձուկս. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 29։)
fore-runner, precursor;
preliminary, introduction.
ՆԱԽԱՇԱՒԻՂ կամ ՆԱԽԱՇԱՒԵՂ. πρόοδος progressus, -ssio προοίμιον prooemium, praeludium. Նախկին շաւիղ. ելք ի ճանապարհ. նախադուռն. սկզբնաւորութիւն իրաց եւ բանից. յառաջաբան.
worthy of the greatest honours, of greater consequence, first in dignity, most esteemed, honoured, preferred;
— լինել ումեք, to be preferred to another, to obtain the preference.
Ընդունելութեան եւ նախապատուի արժանի եղեն. (Փիլ. իմաստն.։)
preeminence, preference, advantage.
Ոմն վէմ կոչի, եւ միւս ոմն սիրի առաւել. եւ համբարեն այլք զնախապատուութիւն։ Պարտ եւ արժան էր՝ ծննդեանն պատիւ ընդունել, եւ կուսութեան՝ նախապատուութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ. եւ Ածաբ. ծն.։)
given or granted beforehand.
Նախապարգիցն փառազարդութեանց դարձեալ հասանել. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
first, fruit, premice.
to predestine.
Թէպէտ նախասահմանեալ էր, այլ դուք սպանէք։ Եցոյց զյառաջ հրաւէր կանխատես օգտակարութիւն, զոր յառաջագոյն գիտէր ասէ, եւ նախասահմանեալ. (Ոսկ. գծ.։)
the first martyr.
Առաջին վկայուհի. որպէս թեկղ յիկոնիոն, եւ սանդուխտ ի հայս.
foreknowledge, prescience.
Նախատեղեակութիւն նոցա, եւ աթոռոյն անշարժութիւն վկայէ աւանդութեանցն ճշմարտութեան. (Լմբ. ատեն.։)
satrapy, proconsulship, lordship, prefecture, mayoralty.
Մարմին մարդկան ոչ մեղաց նման է, եւ ոչ արդարութեան, այլ ներընդունակ յարարչէն հաստատեալ նախարարութեան. (Ժող. շիրակ.։)
exordium, preamble, prologue, prolegomena.
որ եւ ՆԱԽԵՐԳՈՒԹԻՒՆ. Որպէս թէ սկզբնաւորութիւն երգոց եւ նուագածութեանց. ... այլ վարի որպէս Նախադուռն գործոց՝ մանաւանդ բանից. այն է առաջաբան. նախաշաւիղ. προοίμιον prooemium, praefatio, praeludium. առաջաբանութիւն.
Զնախերգանդ ընդունեցաք սքանչելապէս. զբանդ արդ մեզ ըստ կարգի կատարեա՛։ Յառաջագոյնսն էր ամենայն նախերգան օրինացն. զի ի բանի ամենայն եւ որչափ ձայն հաղորդեալ է, նախերգանք իսկ գոն։ Պարտ է ոչ անմասն առնել ի նախերգանէ. (Պղատ. օրին.։)
Նախկինն է նախերգանն, եւ երկրորդ՝ արտադրութիւն իրացն։ Անդուստ իսկ ի նախերգանէն պորփիւրի, որ սկսանի, ելոյր հարկաւորի քրիսաւորիէ։ Ի նախերգանի նորին շարագրութեան. (Անյաղթ ստորոգ. եւ Անյաղթ պորփ.։)
to taste or try beforehand, to savour.
Ո՛վ ընկեր, դու ուժգին ես ի նախըմպելդ եւ ի կոկորդելդ։ Նախըմպելն այսպիսի ինչ է. թագաւորք ընդունէին զգինին ի մատռուակէն, եւ փոքր ինչ արբեալ անտի, ու՛մ եւ կամէին՝ շնորհէին զբաժակն. եւ կոչէր այն՝ նախըմպել. (Նոննոս.։)
received beforehand, forwarded antecedently;
— լինել, to be received first.
cf. Նախածին.
Սրբեա՛ դու ինձ զամենայն անդրանիկս նախծին. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 1։)
cf. Առաջին.
Կրկին պատուհասից պարտապան իցէ միոյ իսկ եւ յաստուածոցն՝ եւ նախկոյ, եւ երկրորդում ի ձեռն օրինաց. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Զնախկի ընտրութիւն հոգեւոր տաճարին։ Ի ձեռն նախկի բանիցն զխնդութիւն նոցա յայտ առնէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ. ՟Ժ։)
primitive, ancient;
primordial, primitive (soil);
— թիւ, primary number.
Նախնական է այն աւանդութիւնն նոցա. (Մխ. երեմ.։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
Ի նախնմէն աւանդութենէ. (Դիոն. եկեղ.։)
Նախնի՛ դասեցի զթշնամեացն իմոց աղերսանս՝ քան զերախտաւորացն բարիս։ Զծնօտն՝ վասն ի սկզբան մասինն գլխոյ, եւ բանի՝ որ ելանէ ի դուրս նախնի՛ս. (Նար. ձգ։ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Զոր եւ աստուածատեսակ նուիրակատարքն մեր ի նախնմէն աւանդութենէ խորհրդազգած եղեալ ուսուցին մեզ. (Դիոն. եկեղ.։)
priority;
antiquity, age.
Զառաջնորդութիւն եւ զնախնութիւն մարդկային իրաց զնմանէն կախեն. (Փիլ. բագն.։)
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
Ժբ ամիսք լուսնի՝ ժբ աւուրս պակաս են քան զժբ ամիսս արեգականն, որ ունին 365 օր, եւ ժամս 3. վասն որոյ միաւորելով չորից երրորդացն ի չորրորդում ամին՝ օր մի կատարի, որ կոչի նահանջ. եւ լինի յայնմ ամի 366. (Դամասկ.։)
recant, to retract, to withdraw, to drive back, to revoke;
to stop, to suspend, to hinder.
Նահանջեն զգնացս յանդունդն չարութենէ իւրեանց. (Շիր.։)
Զբնաւսն նահանջել ի հնազանդութիւն նորին տէրութեան. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
patriarchate;
principality;
family house.
πατριαρχία կամ ըստ սուրբ գրոց ՝ πατριά patriarchatus, principium generis. եւ familia ἠγεμονία principatus, ducatus. Նախապետութիւն ազգի. ցեղապետութիւն. աւագութիւն նախարարութեան. առաջնորդութիւն (զօրու). եւ Հայրապետութիւն.
(Թագաւոր) եթէ դուստր իցէ նորա, նահապետութեան տուն կարգեսցէ. հանդերձ արամբ՝ կէս եղբօր մասն առցէ. (Մխ. դտ.։)
martyr.
Զայսոսիկ ասելով նահատակուհին, լուսաւ հայրն, եւ հնարէր անհանդուրժելի հասուցանել զնահատակուհոյն տանջանս. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Նաչախ.
Պողովատ նաճակովն հականէր զերկաթի դուռն քաղաքին, եւ պատառեալ զերկաթն՝ յայն գեհն անցուցանէր. (Ուռհ. ՟Խ՟Ը. (ուր գրեալ էր՝ նճկռովն. իսկ հա, գրի ճկռովն)։)
letter, writing, missive, despatch, epistle;
ցանկալի, երկայն, սիրալիր —, a pleasant, long or chatty, charming letter;
երկտող —, a few lines, a note;
քառիջեան —, a letter of four pages;
թուղթ —ի, letterpaper;
կշիռ —աց, letter-balance;
տուն —աց, post-office;
— կանխավճար, postpaid;
— գրել, ընդունել, to write, to receive a letter;
տալ զ— to send a letter;
փրկանաւորել զ—, to frank, to prepay, to pay the postage of a letter;
թելադրել, ստորագրել, կնքել զ—, to dictate, to sign or subscribe, to seal a letter.
damp, moist, humid.
Յարեցայց յապաշխարութեան զղջումն հանդերձ իմոյինս համազուգաւ, թորեցից վտակ ի նամէտ (կամ նայամէտ) բնութեան ի մեղսահայեաց վկայարանաց (աչաց)։ Ալէկոծի անհնարին ծփանօք յովկիանեանս նայամէտս (կամ նամէտս) բնութիւն առ ի յընդունումն արդարակ եւ բազմահոս արեանս. (Պիտ.։)
humid;
semi-vowel, liquid letters.
Նաւաստական իրիս արուեստ զնա՛յ տառին (այսինքն զխոնաւ տարերն) ճանապարհորդութիւն քան զյերկիրն գնացս եւ՛ս դիւրագոյնս կազմէ։ Զերկուս անջատեալ ազգ մարդկան՝ միջնակայութեամբ նա՛յ տառիդ ի միաբանութիւն յարմարական սիրոյ ածիցէ. (Պիտ.։)
vain, useless, futile, frivolous;
ի —, in vain, vainly, to no purpose, uselessly;
ի — աշխատ լինել, to labour in vain;
ի մոտօյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.
Պանդուխտ եւ ի սուգ եմք ի նանի՛րս կեանք. (Լմբ. պտրգ.։)
μάταιος, -ια inanis, vacuus, -a ματαιότης vanitas, inanitas. Ունայն իր. ընդունայն. սին. սնոտի. եւ Ունայնութիւն. (լծ. լտ. ինա՛նիս, ինա՛նիդաս, վա՛նուս, վա՛նիդաս. եբր. ավան. թ. ավարա. պօշ. որ եւ ԱՒԻՐ, ԱՌԱՒԻՐ. ՎԱՅՐԱՊԱՐ).
Ի ՆԱՆԻՐ. ա.մ. μάτην, εις μάτην, ματαίως insaniter, vane, in vanum, frustra ἁδίκως injusto. որ եւ ՆԱՆՐԱՊԷՍ. Ի զուր. ընդ վայր. ընդունայն. տարապարտ. վայրապար. յանիրաւի.
vanity, futility, frivolity;
nothingness, inanity;
injustice, iniquity, wrong.
ματαιότης, ματαίον, κενόν, ἅδικον vanitas, inanitas, vanum, injutum Ունայնութիւն. ընդունայնութիւն. իրք նանիրք. սնոտիք. եւ Անիրաւ ինչ. անիրաւութիւն. Տե՛ս (Սղ. ՟Դ. 3։ ՟Լ՟Թ. 6։ ՟Ծ՟Ա. 9։ ճժը. 37։ ճխգ. 8. 11։ եւ Ես. ՟Ի՟Բ. 1։ ՟Լ՟Բ. 6։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 29։ Սղ. ՟Ի՟Գ. 4։ Ովս. ՟Ժ՟Ա. 1։ Երեմ. ՟Ի՟Ը. 15։ ՟Ի՟Թ. 31։)
bier, coffin;
cf. Դագաղ.
Յանդունդն յարձակեալ, ի նաշն մերձեալ. (Գանձ.։)
finest quality of wheat flour.
Ո՞չ դուք իսրայէլացիք մատուցանէիք նաշիխ եւ դինի։ Եւ մելքիսեդեկ նաշիխ եւ գինի մատոյց. (Պիտառ.։)
hare, puss;
Lepus, the hare;
արու —, buck-hare;
մատակ —, doe-hare;
ձագ —ի, levret;
հետք —ի, form, prick;
գետնափոր —, rabbit, cony;
cf. Ճագար;
—ի ականջ, hare's ear;
—ի ոտն, hare-foot, hare-wort.
Ի մարտի երկիւղածութեան ոչ երբեք տարցի նապաստակ զերկրորդութիւն եղջերուի. (Փիլ. լիւս.։)
ship, vessel, boat;
cf. Նաւակ;
cf. Լաստ;
water-vessel, pitcher, urn, jar, earthen-vessel;
— քարեղէն, basin or vase of stone;
cf. Քարենաւ;
— պատերազմիկ, three benched galley, trireme;
— մեծ, line of battle-ship, man of war;
— հրձիգ, fire-ship;
— հինից, privateer, corsair;
— զօրագլխական, admiral's ship, flagship;
— զրահեալ, armoured ship, armour-plated ship;
— վաճառական, merchant-man, merchant-ship, trading-vessel;
— շոգեմուղ, steam-ship, steamer;
— առագաստաւոր, sailing-boat;
— թեւճակաւոր, row-boat;
գումարտակ —ուց, fleet;
վարձ —ու, freight;
վարձել զ—, to freight or charter a vessel;
կպրով օծանել or կպրաձիւթել զ—, to tar, to careen, to caulk a ship;
կպրաձիւթող —ուց, caulker;
մտանել or ելանել, երթալ ի —, to embark, to go on shipboard, to go on board a ship, to take a shipping;
ելանել ի —է, to land, to go a-shore, to disembark;
դնել ի —, to embark, to ship, to export;
հանել ի —է, to disembark, to put a-shore, to unload goods.
ՆԱՒ ՔԱՐԵՂԷՆ. որ եւ ՔԱՐԷՆԱՒ. λιθινή νᾶυς vas cavum et oblongum եւ այլն. Աման ի ձեւ նաւակին կամ կոնքաձեւ, մանաւանդ ընդունարան գինւոյ, եւ քաղցուոյ. որպէս տակառ. թակոյկ. տաշտ. հնձան. (իսկ պրս. նավէ՛, է կոնք. եւ նավիյտէն, փորել զմէջն).
shipwreck, wreck;
stranding.
Փարիսեցին ի նմին ի նաւահանգստին ընդ նաւաբեկութեամբ անկաւ։ Նաւաբեկութիւն ընդունել։ Հաստատեցաւ սիւն խաչին ի նաւ աշխարհիս, եւ աշխարհս առանց նաւաբեկութեան մնաց. (Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. զատիկ.։)
cf. Նաւագնացիկ.
Նաւագնացիկն ճանապարհորդութիւն մեդեայ. (Պիտ.։)
sea-faring, navigating, travelling by sea;
navigator;
voyager;
— լինել, to navigate;
to go by sea, to voyage;
—ք, navigable waters.
Նաւագնացիկն ճանապարհորդութիւն մեդեայ. (Պիտ.։)