axle, axis, pivot.
Կառավարելով զժամանակս, անցուցանել զկենցաղոյս սեռն առեզաւ սովորականաւ, եւ անուաւ անցուցելով. (Պիսիդ.։)
clean, pure, clear, limpid;
sincere, true, simple.
Կառավարելով զժամանակս, անցուցանել զկենցաղոյս սեռն առեզաւ սովորականաւ, եւ անուաւ անցուցելով. (Պիսիդ.։)
born today.
Այսօրածին. եկեալ ի ծնունդ ժամանակեայ.
sowing.
ակօս պատառելով ի ժամանակի սերմանահանութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to thicken, to enlarge;
to augment, to increase;
to magnify.
Սովոր են գիրք ստուարացունել զիրս (սպառնալեաց). եւ յորժամ խնդութեան իրք իցեն, դարձեալ զայն ստուարացուցանէ. (Կիւրղ. թագ.։)
to certify, to verify, to assure, to affirm, to aver, to prove;
to examine thoroughly, to inform oneself of the truth of, to enquire, to ascertain;
to trace etymologies.
Ստուգեցին ի միտս իւրեանց։ Ստուգեաց ի նոցանէ զժամանակ աստեղն երեւելոյ։ Զանձնէ ստուգեցից.եւ այլն։
cf. Ստուգապէս.
Որպէս թէ ստուգիւ ինչ հասու ժամանակացն կարիցէ ոք լինել։ Չունին ստուգիւ զհամար զհնոցն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to be or become a slave, a servant.
Մարդ ստրկանայ, յորժամ օտարանայ յիւրմէ տեղւոյ. (Առակ. ՟Ի՟Է. 8։)
pestilence, plague, epidemy, contagion, mortality.
որ ասի եւ ՍՈՒՐ. λοιμός pestilentia, pestis. Ածումն կամ հարուած սրոյ մահաբեր հրեշտակի՝ որպէս առ դաւթիւ. այն է ժանտախտ. մահատրաժամ, մահ բազմութեան ի տապագին եւ ի փոխադրական ախտէ հանդերձ ուռուցիւք.
piercing sight;
perspicuity, clear-sightedness.
Սրակնութիւն խորհրդոյ եւ մտաց։ Այծեամն նշանակէ զսրակնութիւնն։ (Մարգարէք) հոգւոյն սրբոյ սրակնութեամբ զբազմաժամանակեայ եւ զհանդերձեալ դիտաւորեցին խորհուրդ. (Փիլ. տեսական.։ Նիւս. երգ.։ Սհկ. կթ. արմաւ.։)
small hall;
small curtain, hanging, tapestry, arras;
— հարսանց, curtained bed.
Ընդ սրահակօք նստիցին յորժամ դատիցին. նոյնպէս եւ դու փոխանակ սրահակաց զժամանակն խնդրեա՛ եւ զպարապութիւն եւ զտեղի։ Զմարմինդ իբրու զտուն բազում սրահակօք զարդարես, եւ ոգւոյդ կարկատուն կապերտօք տաս ի ներքս նստել խայտառակ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։ ՟Գ. 16. եւ այլն։)
calm and gentle, clear and sweet.
Երկիր յորժամ տղմուտ լինի, ոչ կարէ բղխել ջուր յստակ եւ սրբահամ. (Անան. զղջ.։)
f. holy;
saint;
Holy Virgin.
Իբրեւ լուաւ զայն սրբուհի կինն, տրտմեցաւ յոյժ։ Յորժամ լուաւ զայս սրբուհին այն, զարհուրեցաւ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Սրտաբեկ առնեմ.
Յոյժ սրտաբեկեալ խոցիմ, յորժամ տեսանեմ զազգս մեր՝ անփոյթ արարեալ զիմաստասիրական ուսմանց. (Երզն. քեր.։)
Յորժամ յիշեմ զահաւոր զբեմբն դատաստանին, սրտաբեկեալ լինիմ յերկեղէն։ Սրտաբեկեալ չարն անդնդային՝ ընդ յայտնութիւն կենարար խաչին. (Գանձ.։)
Մայրն՝ որ յայնժամ սրտակոտոր էր խոցելոց։ Ւիւծեալ միջաբեկ եւ սրտակոտոր՝ մայրն մարիամ հառաչմամբ յորդոր։ Սրտակոտոր լինէր տրտմութեամբ. (Լմբ. վերափոխ.։ Տաղ.։ Գանձ.։)
relieving, cheering up, consolatory, comfortable.
Իսկ լուսաւորըն փոքր իշխան գիշերական՝ խաւարին ժամուն ի լոյս մեզ սփոփական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
to do wonderful things, to work miracles;
to do miraculously or wonderfully well.
Յաղագս ո՞յր իրիք այսոքիկ սքանչելագործեալք լինէին։ Տեսաք տէր զբազում նշանս եւ զարուեստս աստուածապէս ի քեզ (այսինքն քեւ կամ ի քէն) հրաշագործեալ։ Հաստատեալք ի նշանացն գնացին, որ առժամայն սքանչելագործեցան. (Փիլ. իմաստն.։ Մագ. ՟Ե։ Երզն. մտթ.։)
cf. Սքանչելի.
Սկիզբըն գործոյ սքանչելական՝ առ ի տեառնէ եղեալ յայնժամ. այսինքն սքանչելագործութեան. (Շ. խոստ.։)
astonishing, surprising;
of an admirable form or aspect.
Եւ միւս ոմն ե՛ւս սքանչելակերպ՝ թէ տեսի զտէր ի վերայ աթոռոյ։ Եզեկիէլ յորժամ սքանչելակերպ զյարութիւնագործ տեսիլն պատմէ. (Ագաթ.։)
the thirtieth letter of the alphabet, and the twenty fourth of the consonants;
three thousand, three thousandth.
Վ. Դնի ի մեզ ստէպ ի սկզբնատառս բառից. իսկ ի վերջկոյս գտանի երբեմն որպէս յուղղականն ծով, սով եւ այլն. եւ երբեմն ի հոլովականն, որպէս գործով, սիրով. քով. քոյով. այլ ի մէջ բառից դուն ուրեք, զի յայնժամ գրի ւ, բաղաձայն կամ ձայնաւոր։
cf. Վատթար.
Յորժամ լաւն քաջութեամբ ընդ վաթարիկն ի հակառակս ելեալ իջանիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
steep place, precipice;
— ի —է, steep, cragged;
ի —ից արկանել, ընկենուլ, մղել or հոսել, to precipitate, to throw headlong down;
անկանիլ or մղիլ ի —ից, to be cast down a precipice.
Թուի թէ ի վախից մղնցէ։ Երիվար ճնշեալ սանձիւք ձեռին վարժողին ոչ ի վախից վերամղեսցէ զնստեալն։ Մի՛ մղիլ ի վախից (կամ ի վազից) յառժամանակեայ մահուանէս։ Ի վախից ընդ գեհենս վտարեալ անկանիմք. (Աստուածաբան յայտն։ Նեղոս.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
cf. Երկիւղ.
Թուի թէ ի վախից մղնցէ։ Երիվար ճնշեալ սանձիւք ձեռին վարժողին ոչ ի վախից վերամղեսցէ զնստեալն։ Մի՛ մղիլ ի վախից (կամ ի վազից) յառժամանակեայ մահուանէս։ Ի վախից ընդ գեհենս վտարեալ անկանիմք. (Աստուածաբան յայտն։ Նեղոս.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
end, term;
end, scope, object;
issue, event, end, result;
accomplishment, finishing, conclusion, close;
end, extremity;
end, demise, decease, death, exit;
ցմեծ —, long time, a long while;
—, ի —ի, in fine, finally, at last, at length, after all, in the last place;
ց-, to the end;
ի — ամին, at the year's end;
ի —ի աւուրց, in the future;
ի — աւուրցս այսոցիկ, in these latter times;
— բանիս, in a word;
the pith of my argument;
— եհաս նմա, he died;
ընկալաւ զարժանահասն —, he died as he merited;
ի — կենաց իւրոց, in his last days, towards the close of his life;
մերձ ի — լինել, to be at one's final agony;
— առնուլ, to draw to a close or end, to cease, to end, to expire;
— առնել, to make an end of, to put an end or term to, to come to a conclusion, to decide, to end;
առնել զոք ի —, to send to perdition, to put to death;
— դնել, to bring to a close, to conclude, to terminate, to finish, to end.
Մինչեւ ցվախճան մեծ՝ ասէ, փոխանակ ասելոյ՝ թէ հարուստ ժամս. (Կիւրղ. թագ.։)
to finish, to put an end to, to terminate, to end, to conclude, to accomplish, to achieve, to consummate;
to execute, to kill;
— զաւուրսն, զկեանս, —նեալ զաւուրս իւր մեռանել, to end one's days, one's life, to make one's exit, to depart this life, to die.
Զի՞նչ շահ յայնմ (լայն) ճանապարհէ իցէ. յորժամ ի նեղութիւն վախճանիցէ. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)
battle array.
Ո՛վ սուրբ դաս, ո՛վ վահանակցութիւն անքակ։ Ի պատերազմունս ճակատուն՝ որ յառաջին վահանակցութեան անկեալ լինի, նոյնժամայն լնուն զդասն, որպէս զի մի վահանակցութիւն նոցա կարեալ եղիցի պակասելովն. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
sooner;
prior, before;
քան զբանն — եղեւ գործն, no sooner said than done.
Վասն զժամանակն աւելի գոլ՝ երիցագոյն եւ հնագոյն եւ վաղագոյն ասի. (Արիստ. նախկին.։)
plu-perfect tense.
ՎԱՂԱԿԱՏԱՐ ՎԱՂԱԿԱՏԱՐԱԿԱՆ. Գերակատար՝ ժամանակ բայի յարմարեալ յանդէպս իբր ըստ յն.
cf. Յանկարծ.
Վաղակարծ հասեալ ժամանէ նոցա չքաւորութիւն. (Զքր. կթ.։)
arriving early, quick, prompt;
early, precocious, premature, untimely.
Որ վաղ հասանէ. արագահաս. կանխաժաման. որ եւ ՎԱՂԱՀԱՍԻԿ.
cf. Վաղամեռուկ.
Տարաժամ սգով թախծեալ հայր՝ վաղամեռիկ լինելոյ որդւոյ իւրոյ արար պատկեր. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 15. յն. արագ ի բաց բարձելոյ։)
cf. Վաղամեռուկ.
Տարաժամ սգով թախծեալ հայր՝ վաղամեռիկ լինելոյ որդւոյ իւրոյ արար պատկեր. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 15. յն. արագ ի բաց բարձելոյ։)
tomorrow, next day, the following day;
—, ի —, ի — անդր, the morrow, the day after, on the morrow, tomorrow;
ի — անդր յետ մահու նորա, the day after his death;
վասն երկիւղի վաղուեանն, for fear of the future;
զկնի վաղուին, after tomorrow;
ի միւս —ն, ի միւսում —, the day after tomorrow;
վաղուենէ ի — առնել, to put off from day to day.
Վաղիւ եղիցին։ Վաղիւն յայսմ ժամու։ Առ ե՛րբ արարից. եւ նա ասէ. առ վաղիւ։ Տօն տեառն առ վաղիւ։ Եւ եղեւ ի վաղիւն երթայր ի քաղաք մի։ Եւ եղեւ ի վաղիւն։ Եւ եղեւ ի վաղիւ անդր։ Երեւեսցի արդարութիւն իմ ի վաղիւ անդր (կամ ի վաղիւ օր)։ Կանխեալ ի վաղիւ անդր. եւ այլն։
Զկնի մեր էր վաղիւն, եւ զօրն եամենայն։ Վաղիւն զկնի ձեր եկեալ ժամանեաց. (Ոսկիփոր.։)
morning;
—, ի —, in the morning, early.
Ի վաղորդայնէ տուընջեանն առ մուտս արեւուն։ Խաւարն ինձ ճառագայթ, եւ գիշերն՝ վաղորդայն։ Ի սկիզբն վաղորդայնի մշտատիւըն ժամու. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Կ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
pot, earthen or metal pot, broth-pot;
cf. Պուտ.
Ու՞ր պուտանց մխիթարութիւն, ու՞ր կոկորդաց քաղցրութիւն։ Երիս ժամս ի պոյտն եփել զայն (որ եւ զկնի կաթսայ կոչի). (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ի։)
navel, umbilicus;
belly;
middle, centre;
— երկրի, mount, mountain;
— կամարաց, key-stone of an arch;
— ի վեր, —յորսայս, supinely, with one's face upward;
—ոյ ծառայ, slave to one's belly, gourmand, *greedy-gut.
Բեկաւ խորտակեցաւ փշրեցաւ թշնամին (բանսարկու), յորժամ ետես զանօթն իւր, զի ի պորտ եւ յորովայն իւր սողէր. (Եփր. ծն.։)
poetry, poesy;
poem.
Զյօժարամտութիւն քո ի բանաստեղծական մեր պուետիկոսութիւն ... տարազել ոչ է ժամանակ. (Մագ. ՟Թ։)
pot, small pot, saucepan.
Ես եմ եպիսկոպոս խոհակերոցին՝ պուտկանց եւ սափորոց. յորժամ մեղանչեն ինձ՝ կապեմ զնոսա. զպուտկունսն աղիւ եւ համեմով, զսափորսն գինւով եւ ջրով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to give oneself affected ways, to simper, to be dainty, to mince, to be disdainful, overnice, to play the prude;
to adonize, to be studiously elegant, to be dandy or foppish;
to be well dressed, very spruce.
Զի՞նչ իցէ խայտալն (կանանց). յորժամ հպտիցին, յորժամ պչրիցին, զաչսն զվայրօքն յածիցեն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ծ՟Է։)
crown, diadem;
crown, prize, premium, reward;
circle, coping, top, crowning, brim, frame, edge, cornice, parapet, battlement;
coronation, achievement, accomplishment;
nuptials, espousals, marriage, nuptial blessing;
— դպրաց, tonsure, shaven crown;
— ծաղկեայ, wreath, garland, chaplet;
— ի փշոյ, crown of thorns;
սրբոց, halo, gory, nimbus;
— կուսին, chaplet, beads, string of beads;
— արեգական, halo around the sun;
— տարւոյ, the course of the year;
— պարծանաց, փառաց, crown of honour, of glory;
հիւսել —, to weave a garland or chaplet;
— դնել ումեք, to marry.
Պսակ իմանամք տիրապէս՝ որ եդեալ լինի ի գլուխ թագաւորաց՝ յորժամ օծանին. (Խոսր.։)
coronation;
crowning.
Հապա առաքինիք, եհաս ժամ պսակման մերոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Պտկիմ.
Թէպէտ եւ ոստովք առ ժամանակ մի պտկեսցէ. (Իմ. ՟Դ. 4։)
Զի նիսան էր, յորժամ ծառք պտկեն եւ ծաղկեն. (Բրսղ. մրկ.։)
bearing or producing fruit, fructiferous;
productive, fruitful, fructuous, fertile;
offering;
— ծառ, fruit-tree.
Ծառ կամ փայտ պտղաբեր։ Որթ պտղաբեր։ Երկիր պտղաբեր։ Ծառք պտղաբերք։ Զամենայն ծառս պտղաբերս։ Զփայտ՝ զոր դիտիցես, թէ չիցէ պտղաբեր, զայն հատցես։ Տալ յերկնից ձեզ անձրեւս, եւ ժամանակս պտղաբերս.եւ այլն։
cf. Պտղաբերիմ.
նոքա ոչ պտղաբերեցին յայնժամ յասացելոցն։ Բիւրս ի ձեռն գոհութեանն այնորիկ պտղաբերեցեր վարձ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45 եւ 26։)
loss of fruits.
Բազում եւս ցասմունք, ի հիւթոցս, եւ պտղակորուսութիւնք, եւ մահք տարաժամք. (Մանդ. ՟Ի՟Բ։)
ripeness, maturity.
Յատոքութիւնս եւ ի պտղահասութիւնս (շարժել զբոյսս)։ Որ եւ զպտղահասութեանն յամարութիւն ... ապաժամ հասուցանէ. (Պիտ.։)
cf. Պտղալից.
Տունկ կենադանի, եւ ոչ ի ժամու իւրում պտղաւոր։ Բազմաժառանգ որդւովք պտղաւոր. (Նար. ՟Թ։ եւ Նար. մծբ.։)
to gather, to amass fruits.
Յորժամ ախորժիցէ, պտղաքաղեսցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
cf. Պտուտիմ.
Առժամայն ի պտուտելն սպիտակափառ երեւակայեալ (ալիք ծովու)՝ ի քթթելն ական ոչ ժամանէ. (Մագ. խ.։)
to bind, to strain, to tighten, to tie tight, to pinion;
to stretch, to lengthen out;
cf. Յօն.
Ի լերինն՝ յորժամ մատեաւ կռուել ընդ նմա, եհար զգետնի, եւ պրկեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
Յորժամ զոք ամբարտաւանեալ տեսանիցես, զվիզն բարձրացուցանելով, եւ զյօնսն ի վեր պրկելով. (Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)