to revive hope;
to comfort, to encourage.
Յուսադրէ զժողովուրդն, թէ մի՛ վհատիք աղաչել զԱստուած։ Յուսադրէ ողորմութեամբն։ Յայնժամ արքայն քաջալերեալ զամենեսեան, եւ յուսադրեալ. (Խոսր.։ Գէ. ես.։ Վահր. ոտ.։)
clear, clean, pure, limpid;
pure, sincere, candid;
manifest, evident, distinct;
clearly, cleanly, purely;
distinctly, evidently, manifestly.
Յորժամ յստակ իցէ երկինք յամպոյ։ Յորժամ յստակ եւ խաղաղ իցէ օդն։ Ամենայն երկնայինք մաքուրք են եւ յստակք յաղտից։ Սա օրինակ է յստակ աղօթից. (Վեցօր. ՟Զ։ Շիր.։ Շ. բարձր.։ Վանակ. հց.։)
to join, to unite, to tie, to bind, to annex;
to articulate, to pronounce, to utter;
to feign, to contrive, to invent;
to compose, to form.
Ոչ լուաք ինչ ի ձէնջ յայնժամ. արդ իմն յօդէք, արդ իմն կցկցէք, յորժամ իրքս եկին հասին ի վերայ. (Ոսկ. ես.) (թ. ույտուրմագ, եափամագ, տիւզմէք, էքլէմէք. որպէս ՟Ա. եւ ՟Բ. նշ)։
spontaneous, willing.
Է՛ որ բնական, եւ է՛ որ յօժարական։ Յօժարական կենդանութիւն է, յորժամ յոռեգոյնն յաղթէ լաւագունին. իսկ յօժարական մահն է ըստ առաքինութեան կենցաղավարութիւն. (Սահմ. ՟Ը։)
cf. Յօժարիմ.
Իբրեւ ի ժամանակի ամարանոյ ի տապոյ տօթոյ աշխատեալ ոք յօժարանայ անկանել ի մէջ հով ջրոյ։ Սիրեալ յօժարանայ։ Յօժարացաւ տեսանել։ Յօժարացելոցն ի դմա. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
to fatten, to grow fat;
to stuff on gorge oneself;
to live in effeminacy, idleness or debauchery, to wallow in voluptuousness, to pamper oneself;
to become haughty, to enact the stately personage, to play the swell;
— սիգաքայլ, to stalk, to walk proudly, to look big;
— ի խաղս, ի զբօսանս, to pass the whole day in pleasure or amusement.
Եթէ ոք վասն բաթրոնի պայծառանալ համարիցի, եւ ոչ վասն զի մարդն է՝ յօրանալ։ Կարի իմն յօրացեալ էին (իբրու յարեալ էին պարծանօք) մարդիկն յայնժամ ի Յովհաննէս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ ՟Բ. 12։)
to fashion, to adapt, to fit to, to adjust;
to arrange, to dispose, to organize;
to get ready, to prepare, to provide with, to furnish, to order;
to form, to trim, to adorn, to embellish;
to compose, to write;
to make, to construct, to build;
— պարս, to dance;
— երգս, նուագս, to sing, to modulate, to tune;
թատրոնական քերթուածս —, to write a dramatic composition.
Այսոքիկ դիւրաւ յօրինէին՝ փոքր ինչ բանի յաւելուածով։ Զմի եւ զնոյն օդ ի միում ժամու՝ եգիպտացւոցն խաւար, եւ իսրայէլացւոցն լոյս յօրինեաց. (Շ. թղթ.։)
the twenty second letter of the alphabet, and the seventeenth of the consonants;
four hundred, four hundredth.
Զոր ոչն գիտես. մինչ ոչն մեղանչէին. որպէս բարւոքն վկայեաց. այս ինքն զայն՝ զոր ոչ. մինչ նոքա ոչ. որպէս երբեմն, յայնժամ կամ նա վկայեաց։ Ուր յերրորդ դէմս բայից դիտեա՛ քաջ, զի մի՛ լիցի շփոթել զյանգս եզական բայից յօդիւ, էն, ին, ընդ յոգնականս անյօդս՝ են, ին. զոր օրինակ.
first;
firstly, in the first place, at first;
— քան, before, ere;
— քան զամենայն, first of all.
πρῶτως, -ον, πρότερον primum, prius, ante, anteruius. Յառաջն. յառաջ ժամանակաւ. կանխաւ. եւ Զառաջինն. յառաջոյ. յառաջագոյն ըստ ժամանակի՝ ըստ տեղւոյ՝ ըստ կարգի. (որ յածանցս լինի Նահ. արմատն է արքի, յարգի. առաջ. առաջին. յորմէ յն. էն արխի՛, ի սկիզբն. եւ էնարխօս, նախկին). առաջ, առաջուց, առջեւէն .... նախ եւ առաջ, մէյ մը որ.
Նախ ժամանակական է ձայն. (Բրս. իսկզբանէ.։)
Նախն ժամանակի. այսինքն որ է յառաջ քան զժամանակս եւ զյաւիտեանս. (ՃՃ.։)
"cf. Յառաջագահ;
— արքեպիսկոպոս, primate;
— նստել, բազմել, լինել, to preside, to be the president, to hold the first place;
—ք, cf. Նախաթոռք."
Ոչ գիտէր, թէ ո՛վ իցէ յայնժամ եկեղեցւոյն հռոմայ նախագահ. (Ճ. ՟Գ.։)
to preside over.
Ներտաղական ասի, յորժամ շեշտն նախագահէ զնուազն քան զերեկն. քանզի արեկ է շինօղ քան զշինուածն. (Երզն. քեր.։)
presidency;
precedency, primacy, primateship.
Վերաժամանեալ յաստիճան ի բարձր, եւ ի ծայրագոյն նախագահութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Վերաժամանեալ յաստիճան ի բարձր, եւ ի ծայրագոյն նախագահութիւն. (Փոտ. առ զքր. կթ.։)
cf. Կանխագիտութիւն.
Կայր եռոտանին հաստեալ. որ նշանակէ, թէ ապողոն զերից ժամանակաց ունի զնախագիտութիւն, զանցեալն, զներկայս, եւ զապառնին. (Նոննոս.։)
chief, principal.
Ղեւի նախագլուխ էր հրէիցն ի ժամանակին յայնմիկ. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Նախագոյակ.
Ինքն բարեգործօղն՝ ի բարւոջն ըստ գերազանցութեան նախագոյ։ Ամենայն յաւիտենի եւ ժամանակի, եւ ամենայն զիա՛րդ եւ իցէ էի՝ նախագոյ սկիզբն եւ պատճառ։ Եւ պարզաբար՝ որ ինչ զիա՛րդ եւ իցէ է՛՝ ի նախագոյէն եւ՛ է, եւ՛ հնարաւորի, եւ՛ ապրի. (Դիոն. ածայ.։)
pre-existent;
— էն, the First Being.
Որով բոլորք՝ վախճանեալք եւ կենդանիք գտցեն զփրկութեան հանգամանս, եւ աշխարհ ի նախագոյակն ժամանեսցէ հաճութեան. (Պիտ.։)
first acting or operating;
made before.
Յայնժամ զարհուրեալ դողան առաջի բեմին զնախագործսն հրապարակեալ. (Գանձ.։)
set over, put above, promoted, preferred, superior;
— առնել, համարել, to prefer.
Սկիզբն ամսոց, որ է արեգ, ամիս նախադաս, եւ ժամանակ գարնանային. (Եղիշ. մատն.։)
founder or institutor;
preposition.
Տէր յոհան մանդակունի. սա նախադիր գտաւ հայաստանեայցս ժամակարգութեանց (զկնի վարդապետաց իւրոց). (Յհ. կթ.։)
Նախադիր (կամ նախադրութիւն) ասի այնր աղագաւ, զի նախ եդեալ լինի քան զանուն եւ զբայ։ Նախադիր կարէ լինել, եւ ստորադիր, յորժամ ասիցես. սակս քո, եւ քո սակս։ Նախադիրս (բաղադրական մասնիկն կամ նախդիրն) առ ի զարդ գեղեցկութեան յօրինեալ յարուեստախօսից. (Երզն. քեր.)
Providence;
foresight, prevision, care.
Յոյժ բազոմւ պարտ է միշտ առնուլ նախախնամութիւն, յորժամ հանդերձեալ իցես զայր ոմն պարսաւել կամ գովել. (Պղատ. մինովս.։)
created, born or produced first;
bearing young for the first time;
first-born;
նախածինք, cf. Նախնիք.
Յորժամ իսկ օտարացան՝ բնակելով առ ձեզ նախածինքն մեր. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
prejudiced.
Հայր ասի, նախակարծ եւ յառաջ իմա՛ քան զամենայն արարեալս, այլ եւ ոչ որդի կրտսեր է ժամանակաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
great-grandfather.
colon, the great gut;
rectum.
Կոչեցեալն ի բժշկաց նախաղի՝ ուղղակի նոյն ժամայն անկանէր ընդ տեղի նստոյն. (Սոկր.։)
foretaste.
Կասկածանօք ահի յերկարեալ զպահանջումն վարկին, լաւ համարելով թողուլ ի յուսոյն նախաճաշակ բարիս՝ քան թէ ունայն ձեռօք ցուցանիլ ի ժամու հատուցման. (Վրդն. քրզ.։)
taster, assayer.
Ոչ վայրապար նախաճաշիկս զհոտոտիչսն ասացին ել ոմանք, եւ բժիշկք՝ այնոցիկ, որ ի վտանգս ցաւոց մատնեալ են, յորժամ ոչ կարասցեն կերակուր տալ, հոտս մատուցանեն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 147։)
cf. Նախայաւիտենական.
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
Դու նախայաւիտենական. համանգամայն եւ առժամեան. դու երկնային, եւ երկրաւոր. (Ոսկ. նոր կիր.։)
existing before all ages, eternal, self-existent, increate;
— որդի, the Son of God before all eternity.
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
Դու նախայաւիտենական. համանգամայն եւ առժամեան. դու երկնային, եւ երկրաւոր. (Ոսկ. նոր կիր.։)
zealous, full of zeal, desirous, ardent, fervent;
emulous;
zealot, emulator, rival, competitor;
envious, jealous;
— լինել, to be zealous;
to bear envy, to be envious of;
to vie with.
Նախանձաւոր օրինացն են։ Նախանձաւոր գործոց բարութեան։ Նախանձաւո՛րք լերուք շնորհացն, որ լաւն են։ Նախանձաւո՛ր լերուք հոգեւորացն։ Զի նոցա նախանձաւորք լինիցիք. (բայց լաւ է նախանձաւոր լինել ի բարիս յամենայն ժամ. եւ այլն։)
predicted, announced beforehand.
Որպէս եւ ի ժամանակական կանոնի նախապատում հանդիսին մերոյ ճառեցաք. (Շիր. զատիկ.։)
to predestine.
Պատկանաւոր ժամանակ առ մարդեղութիւն տեառն նախասահմանեալ եւ նախակարգեալ ի հիմնաւորութենէ աշխարհի. (Բրս. ծն.։)
cf. Նախասացիկ.
Եկեալ ի վախճան ժամանակի բացակատարեաց տէրն զնախասաց բարբառն աստուածազգեստից։ Եկեալ կատարեաց զնախասաց բարբառ մարգարէիցն. (Զքր. կթ.։)
predicted, foretold.
Եկեալ ի վախճան ժամանակի բացակատարեաց տէրն զնախասաց բարբառն աստուածազգեստից։ Եկեալ կատարեաց զնախասաց բարբառ մարգարէիցն. (Զքր. կթ.։)
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
Յամենայն ժամանակի նախատ լիցի։ Ամօթ կրէ, եւ նախատ լիցի։ Զի մի՛ նախատ լինիցիս. (Առակ. ՟Ժ՟Ը. 1։ ՟Ժ՟Թ. 26։ ՟Ի՟Ե. 10։)
priority.
Եգիպտացւոց յառաջին ժամանակսն քան զջրհեղեղն պարծել վասն նախաւորութեան։ Զեգիպտացւոց նախաւորութենէն եւ զժամանակագրութենէն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
pre-existence.
Գարնանային զուգաւորութեան ժամանակն քան զայլսն նախեղութեամբն երիցագոյն է. (Պիտ.։ (Ըստ յն. ոճոյ է եւ Նախածնութիւն)։)
to prelude;
to make a preamble.
Յաղագս կենդանի ծնողաց եւ վախճանելոց յայնժամ բաւականապէս իսկ նախերգեցաք. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
cf. Նախընթացիկ.
Յորժամ զառնէս համբաւոյ հրոսակք նախընթացից ազդեցին մեզ. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
Ժբ ամիսք լուսնի՝ ժբ աւուրս պակաս են քան զժբ ամիսս արեգականն, որ ունին 365 օր, եւ ժամս 3. վասն որոյ միաւորելով չորից երրորդացն ի չորրորդում ամին՝ օր մի կատարի, որ կոչի նահանջ. եւ լինի յայնմ ամի 366. (Դամասկ.։)
Զի՞նչ է նահանջ. զերիս ժամսն՝ որ ի դ ամի՝ օր կատարի, որիշ կարգեցին, եւ կոչեցին նահանջ. որ է որոշումն ժամանակաց. (Տօմար.։)
Առնեն զագոնն (ոլոմպիադաց) ի հինգերորդ ամին, յորժամ դ լնու, եւ ե սկսանի. եւ այս է նահանջն, որով տոմարական արուեստն յառաջանայ ի ժողովումն. (Վանակ. տարեմտ.։)
Ոլիմպիադն, եւ նահանջն մի է. (զի յոլոմպիադէ յոլոմպիադ անցանէր ժամանակ դ ամաց, եւ ժե աւուրց). (Անան. չափ եւ կշռ.։)
Յերրորդ ժամուն ստեղծաւ Ադամ. որպէս յայտ առնէ եւ նհանջիդ (կամ նահանջիդ) երեք ժամն յաւելիսն յաւելագրեալ. (Խոսր.։)
to cause to fight, *to set by the ears;
to inflict martyrdom.
Յորժամ հանդերձեալ էր զԴաւիթ նահատակել ի պատերազմի, եւ յայնպիսի մեծասքանչ նշան յաղթութեան նովաւ կանգնել. (Ոսկ. ես.։)
cf. Նարկայ.
Իսկ որ ասին նարկա, զհոմանուն ախտն յորժամ կազմեսցէ այնոցիկ՝ որ ի նա հպին ձկունքն, դիւրաւ զնոսա կարթաբար որսայ. (Փիլ. լիւս.։)
inauguration, dedication, consecration;
feast, festival, rejoicing;
cf. Խթումն;
առնել զ—իս շինուածոյ, to inaugurate a building;
—իս առնել սեղանոյն, to dedicate or consecrate an altar.
Կատարեցաւ տաճարն, եւ արարին նաւակատիս տանն տեառն մեծաւ ուրախութեամբ։ Ի նաւակատիս տանն տեառն։ Եղեն յայնժամ նաւակատիքն յերուսաղէմ։ Ի նաւակատիս սեղանոյն։ Այս է օրէն նաւակատեաց սեղանոյն՝ յաւուրն, յորում օծ զնա։ Շինեալ իցէ տուն նորաշէն, եւ ոչ արարեալ իցէ նմա նաւակատիս։ Գալ ի նաւակատիս պատկերին, զոր կանգնեաց արքայն նաբուքոդոնոսոր։ Երթիցուք ի գաղգաղա, եւ արասցուք նաւակատիս թագաւորութեան.եւ այլն։
port, haven, harbour, sea-port;
the port of salvation;
cf. Նաւակայք;
ընդարձակ, անքոյթ, գեղեցիկ —, a spacious, safe, fine harbour or port;
— գետոյ, wharf, quay;
հրամանատար — գստից, harbour-master;
դիւրամերձենալի —, port accessible at any time of the tide;
դժուարամուտ —, harbour with a bar;
մտանել, հասանել, իջանել ի —, to harbour;
(նաւ) to sail into or enter harbour;
(շոգենաւ) to steam into harbour;
հասանել ողջամբ ի —, to get safe into port;
to arrive safe;
նաւաբեկ լինել ի —գստեան, to be wrecked in port.
to command, to steer or guide a vessel;
to pilot.
Աստուած զամենայն եւ ավ հանդիպումն եւ ժամանակ զմարդկայինս զամենայն նաւապետին. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
cf. Նաւապետեմ.
Աստուծով բախտ եւ ժամանակ զմարդիկ նաւավարեն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Նաւուղղակ.
Առանց առաջնորդի եւ նաւուղղի։ Յիշեսցու՛ք յանքոյթ ժամու զալեկոծութիւն, եւ ի մրրիկս զնաւուղիղն. (Առ որս. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։)
helmsman, steersman;
pilot.
Եւ նաւուղղակին զնաւ ծովու՛ ընծայեցուցանելով՝ ի բաղձալին ժամանէ երկիր. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
a farthing, two mites, fourth part of a penny.
Եթէ տացես նաքարակիտ մի ի ժամու, ընկալցին ի քէն ուրախութեամբ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to cause to transgress or to sin, to induce to crime.
Ոչ յանցուցանէ զնոսա այս երկիւղ (մահու), յորժամ ոչ կան մնան ի նմին. (Եփր. համաբ.։)
sure, safe, secure, out of danger, assured;
security, safety;
place of safety, shelter;
—ս լինել, to be in security, safe, sheltered;
— or —ս առնել, to assure, to secure.
Խաղաղ եւ յապահով ժամանակ իցէ, եւ ոչ գուցէ երկիւղ իբրեւ զառաջինն. (Գէ. ես.։)