orphanhood, orphanage.
Թեթեւացոյց վերակացութեամբ իւրով զորբութեանցն ծանրութիւն. (Ոսկ. մտթ.։)
as, like, how.
Աստուած գոլ խոստովանեցաւ հոգւոց, որգունակ եւ մարմնոց. (Կիւրղ. ղկ.։)
little child, boy or girl;
— իմ, son, my son, my boy.
Հա՛յր, եւ նա ասէ, զի՞ է որդեակ։ Աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ՝ ո՛րդեակ։ Որդեակք իմ, փոքր ինչ ժամանակ ընդ ձեզ եմ։ Գտի յորդեկացդ քոց, որ գնան ճշմարտութեամբ։ Չէի արդեօք արժանի համբուրել զորդեակս իմ։ Որդեա՛կ իմ աբեսողոմ, աբեսողոմ որդեա՛կ իմ։ Եզն եւ արջ ի միասին ճարակեսցին, եւ որդեակք նոցա խառն շրջեսցին, եւ այլն։
eating or devouring its offspring.
τεκνοφάγος liberorum devorator. (մակդիր կռոնոսի) Կերօղ զորդիս իւր, իրօք կամ նմանութեամբ.
fond of one's son, loving one's children.
φιλότεκνος, φιλόπαις filiorum amator, -trix. Սիրօղ որդւոց. զաւակասէր. գորովագութ առ որդիս իւր.
carefully training one's children.
Որ բարւոք եւ օրինօք սնուցանէ զորդիս իւր.
killing one's own child, child-murdering;
infanticide.
τεκνοφόνος, παιδοκτόνος filii sui interfector. Սպանօղ որդւոյ իւրոյ.
Ոյք զդիսն իւրեանց տեսանէին՝ ի մարդասպանս եւ յորդեսպանս պատուեալս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
to become the son of;
to be adopted by.
Մեռեալ կոստայ՝ փոխանորդ նմա առաքէ դիոկղետիանոս զնորին որդի, եւ զիւր որդիացեալն կոստանդիանոս։ Բազում փառօք մեծարեաց զորդիացեալն (կամ զորդի որդիացելոյ) իւր. (Խոր. ՟Բ. 80։ Վրք. սեղբ.։)
hating one's progeny.
μισότεκνος qui liberos odit, filiis suis infestus. Ատեցօղ զորդի իւր.
to adopt;
to affiliate.
Որպէս որդի իւր կացուցանել. որդեգրել.
Որ որդիացուցեալ էր իւր փեսայութեամբ զթագաւորն աշոտ. (Յհ. կթ.։)
sonship, filiation.
Յորդիութենէն հայրութիւն իմանի, եւ անդրէն դարձեալ ի հայրութենէ որդիութիւնն։ Ամենայն հայրութիւն եւ որդւութիւն։ Զի որոշեսցէ ի մէջ որդիութեանն եւ ծառայութեանն։ Ի կոյսն միայն յարելով զորդւութեանն անուն. (Կիւրղ. գանձ.։ Դիոն. ածայ.։ Նանայ.։ Կիւրղ. ղկ.։)
generating or producing worms;
— առաջնորդ, Queen-bee.
Զօրէն մեղուաց ի մեղուանոցացն արտաքս դիմեալ՝ առաջնորդութեամբ իւրեանց որդնածին առաջնորդին. (Արծր. ՟Դ. 11։)
distinct, separate;
different, other;
separately, apart;
— —, separately;
distinctly.
Ոչ է իմ ա՛յլ կամք որիշ քան զհօրն։ Որիշ անուանս իւրաքանչիւր ոք առնոյր։ Խառն են, եւ որիշ են։ Կենդանեացն դէմքն որիշք էին, եւ թեւքն ընդ միմեանս խառնեալք։ Անձնաւորութեամբ միայն որիշք, իսկ բնութեամբ միացեալք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38. եւ 18։ Ճ. ՟Գ.։ Լծ. եւագր.։ Նանայ.։)
Նիւթքս որիշ որիշ են, եւ հակառակ ընդդէմ միմեանց։ Որիշ որիշ էին տեսանելով ըստ իւրաքանչիւր զինուց. (Եղիշ. ՟Բ. եւ Եղիշ. յես.։)
cf. Ործամ.
Արբեցողն ործկտայ, եւ դարձեալ այլ ըմպէ. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
cf. Ործամ.
Արբեցողն ործկտայ, եւ դարձեալ այլ ըմպէ. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
oesophagus, gullet, throat;
gluttony;
զկնի —ոյ երթալ, to give oneself up to gluttony.
Զորկոր եւ զորովայն իւր. (Վրք. հց. ՟Զ։)
gormandizing, gluttony, greediness, guttling, voracity;
որկորամոլութեամբ, gluttonously, greedily.
Յիւրեանց որկորամոլութիւնն ամենեքումբք վարին. (Ածաբ. ժղ.։)
the gluttonous, gluttons.
Ցուցցեն որկորեանն լուծումն յառաքելոցն յայն կիւրակէսն. (Խոսրովիկ.։)
cf. Որկորամոլութիւն.
Ոչ վասն որկորստութեան։ Որ արածէ զորկորստութիւն, անարգէ զհայր իւր. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 26։ Առակ. ՟Ի՟Ը. 7։)
attention, application, care, heed, heedfulness.
Մտադրութիւն (գրեալն՝ մտադիւրութիւն) օրինաց՝ հաստատութիւն՝ անեղծութեան։ Առեալ դրօշեաց մտադրութեամբ գործոյն իւրոյ. (Իմ. ՟Զ. 19։ ՟Ժ՟Գ. 13։)
Ունկնդի՛ր լերուք մտադրութեամբ (գրեալ՝ մտադիւրութեամբ. (Ոսկ. ի քանան.։)
deceitful, deluding, seducing.
φρεναπάτης impostor, seductor. Խաբօղ զմիտս՝ զայլոցն կամ զիւրն. խաբեբայ. պատիր. եւ Խաբեալ մտօք.
seduction, deceit.
Մտախաբութեամբք ոմանք զինքեանս մոլորեցուցին, զայն վարկանելով բարի՝ յոր ինչ իւրեանց միտքն միտեցին. ընթերցի՛ր ըստ յն. մտաբախութիւն։
cf. Մտախորհ.
ՄՏԱԽՈՀ եւ ՄՏԱԽՈՐՀ. σύννους, στοχαζόμενος cogitabundus, conjectans. Որ խորհի ընդ միտս իւր. խելամուտ. զգաստ. յուզեալ ի միտս. զղջական. եւ Որոճելով. քննելով.
Մտախոհ եղեւ ի սրտի իւրում. (Ծն. ՟Զ. 6։)
Եդին ի սիրտս իւրեանց. այսինքն մտախորհ եղեն, սկսան քննել. (Մեկն. ղկ.։)
Յայսոսիկ մտախորհ եղեալ՝ գրէ հեղինէ առ որդի իւր. (Վրք. սեղբ.։)
to think, to reflect, to meditate, to ponder, to consider, to muse, to weigh.
Իսկ դեւն մտածեաց գործ նման չարութեան իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Զիւր ամօթն ոչ մտածէ. (Կլիմաք.։)
thought, meditation, consideration, reflection, idea, imagination, fancy;
ըստ իմում մտածութեան, as far as I can judge, according to my idea.
Մարդկային մտածութիւն կամ մտածութիւնք։ Ըստ իմում մտածութեան։ Որքան ինչ ի մերս եկն մտածութիւն։ Բազմաժամանակեայ մտածութիւն իւր։ Մեք որպէս անհաս եղեալ մտածութեամբ՝ լռեմք։ Սիրօղք վերնում վիճակին՝ առանց յետնոցն մտածութեան։ Ի մտածութիւն գամք արարչին. (Դիոն.։ Յհ. կթ.։ Փիլ.։ Իգն.։ Փարպ.։ Խոր.։ Նար.։ Սահմ.։)
Մեծ օգուտ է մտածութիւն վասն անցելոցն, զի մի՛ նմանապէս անդրէն կործանեսցուք ի մեղսն։ Պա՛րտ է յոյժ մտածութեամբ փորձել, առ որ իւրաքանչիւր ոք պատշաճ ունի։ Բազում մտածութեամբ ըստ կամաց աստուծոյ առնել պարտ է. (Բրս. հց.։)
considerately.
(Գործնականն եւ տեսականն) առ միմեանս առաջնորդելով մտածօրէն՝ իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ զիւրն կատարէ։ Դիտաւորութեամբ մտածօրէն իմն ըստ տնաշինութեան առակի. (Մագ. քեր.։)
presumptuous;
to one's mind or liking, pleasing.
Որպէս Հաճեալ ընդ միտս իւր, ինքնահաճ.
pleasing, agreeable, to one's liking;
condescending, meek.
Իւրաքանչիւր ամուսին՝ զուգակցացն լինել մտահաճոյ։ Սիրելիք աստուծոյ, եւ մտահաճոյք արանցն։ Եթէ մտահաճոյ ոչ է (զաւակն), եւ ոչ մանկութեան ողորմի (ծնօղն). (Պիտ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է. եւ ՟Գ։)
presumption;
prepossession, prejudice.
Որպէս Ինքնահաճութիւն. հաւանութիւն ընդ կարծիս մտաց իւրոց՝ իւիք պաշարմամբ. յն. նախադատութիւն. πρόκριμα praejudicium.
Ձեւացումն ըստ մտահաճութեան իւրոյ, եւ ոչ ըստ ճշմարտութեան. (Շիր. զատիկ.։)
fickle-minded, changeable.
Հոսանուտ մտօք. դիւրասահ. դիւրափոփոխ կամ դիւրամոռաց.
cf. Մտադիւր.
to enter, to go or come in, to introduce, insinuate or intrude oneself;
to penetrate into, to slip in;
— առ ոք, առաջին ուրուք, to present oneself, to call on, to visit;
— աղօթից առաջի ուրուք, to be heard, hearkened to;
— առ ումեմն, to be a guest, to receive hospitality, to be lodged;
— առ կին, to know a woman;
— ի վերայ օտարի ամուսնոյ, to commit adultery;
— ի or ընդ գիրկս, ընդ աղեղն, to bend a bow;
ի դատաստան, ի դատ —, to sue, to bring an action against, to summon before a magistrate or court of justice;
ընդ դատաւորաւ —, to act the judge;
ընդ երկիր —, to plunge into an abyss, to be engulfed, swallowed up;
ընդ գետին —, to be overwhelmed with shame, to hide one's confusion under the earth;
— ի ծառայութիւն, to enter a person's service, to serve;
— յորդեգրութիւն, to be adopted;
երաշխաւոր —, to guarantee, to become security;
— ի պայքար, to dispute, to contest;
ի փորձ —, to prove, to try, to make an experiment;
— ընդ մերով մարդկութեամբս, to be clothed with our humanity;
ի քուն —, to be overcome with sleep, to sleep, to lay to sleep;
— արեգական, to go down, to set;
ընդ քիրտն —, to sweat, to work hard, to give oneself much trouble;
— ի նաւ, to embark, to go on board a vessel;
— ընդ անձին, to be at enmity with oneself;
— ընդ լծով or — ընդ ձեռամբ ուրուք, to submit, to become subject to;
— դիւի ի մարդ, to possess;
— ի ճաշ, to sit or be at table.
Եմուտ ադամ առ եւայ կին իւր, եւ յղացաւ առ նա։ Մո՛ւտ առ աղջիկդ իմ, զի արարից ինձ որդի ի դմանէ։ Մտանէին արդիքն աստուծոյ (սեթեանք) առ դստերսն մարդկան (կայինեանս). եւ ծնան իւրեանց որդիս. նոքա էին սկայքն, եւ այլն։
understanding, intelligence.
Սոկրատէս իւրով քաջուշեղագոյն մտառութեամբ եւ անձանձրոյթ երկասիրելովն արդարեւ գերազանցեալ զամենեքումբք. (Պիտ.։)
sharp, perspicacious, shrewd.
Զկտակն ետ գրել իւր իսկ կորովամիտ եւ մտատես իմաստութեամբն. (Պտմ. աղեքս.։)
intellectual, intellective, spiritual;
intelligent, clever.
Հրեշտակք ազատ թողեալ ի կամս անձանց իւրեանց, զի մտաւորք են. (Եղիշ. ՟Բ։)
Արար զբանաւորս եւ զանբանաւորս, զմտաւորս եւ զանմտաւորս. բանաւորաց եւ մտաւորաց յիւրաքանչիւր առաքինութեանց կարգեաց ստանալ զբարութիւն. (Եզնիկ.։)
Անասունք՝ մտաւոր շունչ ոչ ունին. (Կիւրղ. ծն.։)
faithfully, sincerely, candidly;
intimately, cordially, confidently, familiarly.
γνήσιως genuine, sincere, legitime. Իբրեւ մտերիմ. մտերմութեամբ. հաւատարմութեամբ. հարազատաբար. անկեղծութեամբ. սիրով. սերտիւ. մտադիւր. եւ Մտերմական. սրտանց.
intimacy, cordiality, confidence, familiarity, strict, close or fraternal friendship;
faithfulness, sincerity;
մտերմութեամբ, cf. Մտերմաբար.
Զհանդէս մտերմութեան իւրեանց ցուցանել առ ամենեցուն տէրն. (Յճխ. ՟Զ։)
whip;
spur;
stimulus;
— չուանեայ, whip-cord;
— հեծելոց, riding-whip;
հարուածք —աց, lash, cut, stroke of a whip;
cf. Կուշտ.
Տանջեցին զնա յառաջագոյն մտրակօք, եւ յետ այսորիկ թքանէին ընդ երեսս նորա։ Ետ զթիկունս իւր ի հարուածս մտրակացն պիղատոսի. (Իսիւք.։ Լծ. կոչ.։)
written with ink.
Գրելով իւրով արեամբն մեզ կատկ, ո՛չ մրագիր՝ որպէս ուխտն կտակի հրէիցն։ Քան զմրագիր ինչ փութով ջնջեցաւ. (Տօնակ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Եմոյծ զմեզ ի կենաց գիրն՝ ո՛չ մրագրով, այլ հեղմամբ արեանն իւրոյ ի խաչին. (Ոսկիփոր.։)
fruit-bearing, fructiferous;
loaded with fruits;
— ծառ, fruit-tree.
Դրախտ նռնենեաց՝ հանդերձ պտղովք մրգաբերաց։ Մանրագորք ետուն զհոտ իւրեանց, եւ առ դուրս մեր ամենայն մրգաբերք. (Երգ. ՟Դ. 13։ ՟Է. 13։)
to smut, to blacken;
to asperse, to defame, to slander;
— զարտեւանունս, to paint one's eyelids.
Որոց զերեսս իւրեանց մրով մրեալ լինէին. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 11։)
to murmur, to mutter, to mumble, to speak through the teeth;
to sing low, to hum, to murmur gently;
to grumble, to whine, to moan.
Մրմնջեսցեն ի միասին, որպէս մրմնջեն ի միտս իւրեանց։ Եւ ոչ այնպէս՝ որպէս ողբան ի մովաբ. մրմնջեսցես, եւ պատկառեսցես։ Մրմնջեսցէ իբրեւ զլալիւնն յազերայ։ Այս ամենայն է՝ զոր մրմնջէին զքէն առակօք. (Ովս. ՟Է. 2։ Ես. ՟Ժ՟Զ. 7։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 32։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 44։)
Զայս եւ յարտաքնոցն ոմն յերգ արկեալ մրմնջէ զիւր ոսոխ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Մրջիւն.
Ե՛րթ առ մրջիւնն ո՛վ վատ։ Մրջիւն՝ որոյ ոչ գոյ զօրութիւն, եւ պատրաստէ ամարայնոյ զկերակուր իւր. (Առակ. ՟Զ. 6։ լ. 25։)
ant, emmet, pismire.
Ե՛րթ առ մրջիւնն ո՛վ վատ։ Մրջիւն՝ որոյ ոչ գոյ զօրութիւն, եւ պատրաստէ ամարայնոյ զկերակուր իւր. (Առակ. ՟Զ. 6։ լ. 25։)
agaric.
Ա՛ռ չար հոտ (կամ ձարխոտ), եղին եղջիւրն, եւ րտիտակի տակն, եւ այծու կճղակն. եթէ ծխէ ոք, փախչին ի նմանէ օձերն, ամենայն ժժմանք։ Ա՛ռ աֆիոն, եւ մրտիտակ, եւ աղա՛ մանր. (Վստկ. ՟Ճ՟Ժ՟Գ։)
to be tempest-tost or tempest-tossed, to be driven, or whirled about, to be very agitated, rough;
մրրկէր ծուշ ընդ երկիր, curling clouds of smoke ascended to the skies.
Մրրկեցաւ ծովն ալեօք իւրովք. (Ոսկ. գծ.։)
Մրցականք եւ ընթացականք ասին՝ վասն զօրութիւն ունելոյ առնել ինչ դիւրեաւ։ Մրցական մակացութիւն ասի, եւ մարտական. (Արիստ. որակ.։)
cf. Մարտակից.
Ի կրկի՛ն միտս բերի ասելն Յիւր ուղղութեանն փոյթ զհպարտութիւնն ունիցի մրցակից. (Կլիմաք.։)
cf. Մարզեմ.
Տե՛ս, թէ ո՛րպէս անդէն ի ներքս ի հանդէսն ի վկայութիւնս մրցէ զանձն իւր. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Մրցումն.
Յորժամ ճշդիւ մրցութիւնք լինիցին (բանից), դիւրաւ զյայտնութիւն ճառիցն յանդիման կացուցանեն. (Եզնիկ.։)