corruption;
destruction, ruin;
contamination, infection;
depravity, perversion, degeneration;
putrefaction, rottenness, sourness, staleness, rancidity;
— կուսի, defloration, debauchment;
տեղի՝ դուբ ապականութեան, sepulchre, tomb;
— բարուց, corruption, depravation of morals or manners;
յ— դնել՝ դարձուցանել, կարգել, հասուցանել, cf. Ապականեմ;
յ— դառնալ, լինել, անցեալ գնալ, cf. Ապականիմ;
ձմեռն ապականութեան, the winter destroyer or spoiler.
Իբր անախտակիր ապականութեանց՝ որ ի մեզ շարժմանց։
ἁφανισμός. abolitio, interitus, excidium եւ φθορά, διαφθορά, corruptio, decorruptio. Ի բաց բարձումն յաչաց. կորուստ. սատակումն. մահ. եղծումն. խանգարումն. կորսըւիլը, աներեւոյթ ըլլալը.
Եղիցի իսրայէլ յապականութիւն։ Ի սատակումն եւ յապականութիւն յերեսաց երկրին։ Զքաղաքս յուդայ եդից յապականութիւն առ ի չգոյէ բնակչաց։ Կարգել յապականութիւն եւ ի դադարս ջայլամանց։ Շինել սեղան տեառն, զի դադարեսցէ ապականութիւն ի ժողովրդենէն։ Ապականեցաւ ապականութեամբ ամենայն երկիր։ Եդից զնոսա յապականութիւն յաւիտենական. եւ այլն։
Որ հնանայն եւ ծերանայ, մերձ է յապականութիւն. եւ այլն։
φθορά, corruptio. Եղծումն. խանգարումն. աւրածութիւն.
Գողութիւն, նենգութիւն, ապականութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 25։)
Փախուցեալք ի ցանկութեանց աշխարհիս, եւ յապականութեանց. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 4։)
Սերմանի ա պականութեամբ, եւ յառնէ առանց ապականութեան. (՟Ա. Կոր. ՟Ծ՟Ե. 41։)
Մանաւանդ՝ διαφθορά. decorruptio, corruptela. Ի սպառ կամ չարաչար եղծումն, փտութիւն, վթարումն, վատթարումն.
Որ մոլորեցուցանէ, ինքն անկցի յապականութիւն։ Ոչ տացես սրբոյ քում տեսանել զապականութիւն։ Թէ իջանեմ ես յապականութիւն։ Իջուսցես զնոսա ի գուբ ապականութեան։ Ոչ սպանցէ զքեզ յապականութիւն։ Ըմբռնեցին զնա, կամ պատեցին զնա թակարդօք յապականութիւն։ Գնան ի մէջ հրոյն, եւ ապականութիւն ինչ ոչ գոյ ի նոսա։ Հանաւ դանիէլ ի գբոյ անտի, եւ ամենեւին ապականութիւն ոչ գտաւ ի նմա։ Փառք իմ յապականութիւն դարձան. եւ այլն։
Կիրս ապականութեան՝ առանց ապականութեան կրեաց քրիստոս. (Լծ. կոչ.) իմա՛, կրեաց անանգոսնելի կիրս կամաւորս, որ ըստ յն. φθορά, այսինքն են քաղց եւ ծարաւ, չարչարանց եւ մահ. եւ ո՛չ զանգոսնելի կիրս. որ ըստ յն. διαφθορά, զոր օրինակ փտութիւն ի գերեզմանի, եւ ախտ մեղանչական, եւ այլն։
μολυσμός. inquinatio, contaminatio. Պղծութիւն մարմնոյ, կամ հոգւոյ. խոտորումն մտաց. գարշութիւն մեղաց, եւ այլն.
Բղխումն գիջութեան, որ ապականութիւն է յանդամսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի գիտութիւն ապականութեանն մատանի առ նմա թողեալ։ Եւ հօրն զգացեալ զապականութիւնն՝ բարկանայր յոյժ. (Պիտ.։)
Զապականութիւն մեղացս մերժեալ. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Հ՟Ը։)
Արդարեւ ապականութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ եւ մտաց, եւ մանաւանդ որ արտաքոյ բնութեանս զցանկութիւնն կատարեն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
Գուշակէ զապականութիւն մտաց նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
φθορά. corruptio. ըստ փիլիսոփայից՝ Անցումն ի գոլոյ յոչ գոլ գոյացական, հակակայ ծննդեան կամ լինելութեան.
Շարժութեան (կամ փոփոխութեան) տեսակք են վեց. լինելութիւն, ապականութիւն, եւ այլն. (Արիստ. շարժ.։)
Զի լինելութիւնն իցէ սկիզբն ապականութեան, եւ ապականութիւն դարձեալ անդրէն սկիզբն իցէ լինելութեան. (Շիր.։)
Արդ է ապականութիւն՝ բոլոր իրի քակտութեան պատճառ՝ այլայլութեամբ ի վերայ հասեալ։ Ապականութիւնն՝ ներլինելութեանն ներհականայ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ՅԱՊԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԴԱՐՁՈՒՑԱՆԵԼ կամ ՀԱՍՈՒՑԱՆԵԼ. Ապականել. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 14։ Յհ. կթ.։) Իսկ ՅԱՊԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԴԱՌՆԱԼ՝ է Ապականիլ։ (Դան. ՟Ժ. 8։) (Պիտ.։)
glass;
drinking-glass;
bottle;
— պատուհանաց, window-glass.
• (-ւոյ, եաց) «ապակի, շուշա» Յոբ. իը. 17. Յայտ. իա. 18. Պղատ. տիմ. Յհ. կթ. «շիշ, սրուակ» Եզն. «գինու բաժակ» Վրք. հց. ա. 580. նոյն բառն է նաև ապիկի «ապակի, շուշա կամ ուլունք» Խոսր. պտրգ. Վստկ. 92. 116. Եփր. արմաւ. 56. «արիւն առնելու սրուակ» Մխ. բժշ. 29. «օնարակ» Բժշ. Վստկ. ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով. I. ապակա-, ինչ. ապակագործ Վրք. հց. ապակագործութիւն Ագաթ. Սահմ. ապա-կատարազ Մագ. 2. ապակե-, ինչ. ապակե-ղէն Ոսկ. ա. տիմ. Ագաթ. Յալտ. ռ. 6 ա-պակեակ Վրք. հց. բ. 66. 3. ապակէ-, ինչ. ապակէգործ Յայսմ. ապակէգործութիւն Սահմ., Իսկ ապիկի ձևից ունինք ապիկած «ջնարակած» Վստկ. ապիկէգործութիւն Մխ. բժշ. ապիկեղէն Յայսմ. սեպ. 20. նաև ապի-կոյ փրփուր, ապիկու խոտ բոյսերը. Բժշ. Նոր գրականում ընդունուած է միայն ապա-կի «շուշա» (բարդութեան մէջ ապակե-) և ապիկի «ջնարակ»։ Նոր բառեր են ապակեայ, ապակեփեղկ, ապակեդուռ, ապակեխոտ, կրկնապակի, ճենապակի ևն։
• -Իռանեան փոխառութիւն է. հմմտ. առս. [arabic word] ābgīna «ապակի, շիշ», նոր պհլ. ay-ginak «սնդիկ կամ հայելի», āwginakino «բիւրեղեայ». իրանեաններից փոխառութիւն են նաև չերքէզ. abkos «սրուակ, բաժակ», Apku «սրուակ», կաբ. abgi «շիշ»։ Այս բո-լորը ծագում են զնդ. āp-, հպրս. api-, պրս. [arabic word] ab «ջուր» բառից, ինչպէս որ ունինք ա-րաբ. [arabic word] māvlyya «հայելի»՝ ծագած [arabic word] má «ջուր» բառից։-Հիւբշ. 1Ս3։
• Առաջին անգամ ուղիո մեկնեց ԳԴ. Նոյնը յետոյ ՆՀԲ։ Lagarde, Urgesch. 28 սկիհ բառի հետ։ Patrubány SA 1, 222 համեմատում է հունգ. üveg «բաժակ, գաւաթ», օսս. aWg։
• ԳՒՌ.-Վն. ապակէն «ապակեայ», Ջղ. ա-պիկ «ջնարակ, յախճապակեայ աղիւս», ա-պիկել, ապրկել «ջնարակել»։
պ. ապկիւն, ապկիւնէ, ապկինէ, այսինքն ջրագոյն. ὐάλος. vitrum. Նիւթ թափանցիկ եւ փայլուն՝ դիւրաբեկ եւ հալելի. եւ ամենայն անօթ կամ հայելի կազմեալ ի նիւթոյ անտի. որոյ ազնիւն է սառնատեսակ. ապիկի.
Ոչ զուգեսցի ընդ նմա ոսկի եւ ապակի։ Նման սուրբ եւ սպիտակ ապակւոյ։ Որպէս զապակի պայծառ. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 17։ Յայտ. ՟Ի՟Ա. 18. 21։)
Ապակոյն է սեռն ամենայն, եւ որչափ ի քարանցն հալական տեսակք կոչին. (Պղատ. տիմ.։)
Որպէս Շիշ. շուշայ. շիշէ. եւ Բաժակ. գաւաթ. գատէհ.
Թէ յապակի սպիտակ ջուր արկեալ յարեւու ունիցիս, լուսաւորութեան արեւուն մտեալ ընդ սպիտակութիւն ապակւոյն՝ հուր ծնուցանէ. (Եզնիկ.։)
Առեալ մի ի ծերոցն զբաժակն, եւ ապակի ի ձեռին, եւ արկեալ գինի, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Փոխանակ ընդ միոյ ապակոյ (գինւոյ)՝ զօր մի ջուր ոչ ըմպէր. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Ապահար.
Եթէ յապահարիտն մերձեցեալ իցէ. (Մաշտ.։)
exemption, freedom from taxes, franchise, immunity.
cf. Ապահովանամ.
surety, security.
repentance, penitence;
mortification.
μετάνοια. poenitentia. Զղջումն ի մեղաց. ցաւ. ապաշաւ. դարձ. եւ յանձնառութիւն կամաւոր ճգանց. փէշինամլըգ, թէօվպէ.
Անտես առնես զմեղս մարդկան ապաշխարութեամբ։ Առ սակաւ սակաւ դատելովն՝ տայիր տեղի ապաշխարութեան։ Զի տաս ի վերայ մեղաց ապաշխարութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
Արարէ՛ք այսուհետեւ պտուղ արժանի ապաշխարութեան։ Ես մկրտեմ ձեզ ջրով յապաշխարութիւն։ Քարոզէր մկրտութիւն ապաշխարութեան ի թողութիւն մեղաց։ Ապաշխարութիւն եւ թողութիւն մեղաց. եւ այլն։
Ապաշխարութիւն անիրաւութեանց գովելի է. (Փիլ. քհ. ՟Է։)
Ապաշխարութիւն է ըստգտանելն զանձն, եւ հրաժարել ի վնասակարացն. եւ այլն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ապաշխարութիւն՝ ապաշաւելն միայն է զանցեալ գործս վատթարութեանն. պտուղ ապաշխարութեան անկեղծ բարեգործութիւնն է. Շ. մտթ.։
Բանիւք յապաշխարութիւն դառնայր. (Բուզ. ՟Դ. 54։)
Ըստ մեծի վնասուցն՝ եւ մեծ ջանք եւ ապաշխարութիւնք պիտոյանան. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Արկանեն միւսանգամ ընդ ապաշխարութեամբ. (Եզնիկ.։)
Դի՛ք փոքր ինչ ապաշխարութիւն (խոստովանելոյ). (Շ. թղթ.։)
Որ ոչ անկան յապաշխարութիւն. այսինքն չառին յանձն ապաշխարութիւն, կամ ոչ ապաշխարեցին. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ապաշխարութեան արտասուս աւազան լինի։ Տո՛ւր ինձ արտասուս ապաշխարութեան. եւ այլն. (Ժմ.։) (Շար.։)
ingratitude.
Բազում բարերարութիւնս գտեալ, եւ ի ձեռն բազմացն ցուցեալ զապաշնորհութիւն. (Փիլ. ել.։)
Քանի՛ անմտութեան է այս գործ, քանի՛ ապաշնորհութեան. (Շ. յկ. ՟Ի՟Գ։)
on credit;
— գնել վաճառել, to buy or sell on credit.
futurity;
future;
— ժամանակ բայից, future tense.
μέλλων, -ον. futurus, -um, ἕπειτα, posterum. Որ ինչ ապա առնի, կամ առնելի է. որ յետոյ ունի լինել. լինելոց. գալոց. հանդերձեալն. ըլլալու, ըլլալիք, մեկալ.
Յանցեալ ժամանակի, կամ յապառնոջն։ Վասն ապառնոյ (կամ ապառնւոյ) ժամանակին։ Ապառնւովն (կամ ապառնովն)։ Յամենայն ժամ, յանցեալն, ի ներկայս, եւ յապառնիսն. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։ Պիտ.։ Շ. բարձր.։)
Օրէնք բարօք (այսինքն բարւոք) եդեալ իցեն. եւ կամ առ ապառնի ժամանակն լինելոց իցեն։ Այսպէս եղեւ առ այնոսիկ՝ որք յայնժամ էին, եւ յայնժամ (կամ այժմ) թերեւս լինի, եւ ի յապառնի ժամանակն ոչ այլաբար պատահիցի. (Պղատ. օրին. ՟Բ. ՟Գ։)
Յայսմ յաւիտենիս, եւ յապառնիդ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ապառնին կարծողական։ Ընտրութիւն ապառնի։ Անցից ապառնեաց։ Փառացն ապառնեաց. (Նար.։)
Զապառնեացն եւ զհանդերձելոցն օրհնութեանցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զչեղեալսն եւ զապառնիս մարգարէանայր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
Ստանան անձանց զարդիս եւ զապառնին. (Յճխ. ՟Ը։)
Ոչ միայն ի ներկայումս, այլ եւ յապառնիսն։ Յապառնիսն՝ յաշխարհի թողուլ յիշատակ։ Զապառնեացն օգուտս ցուցանէ. (Պիտ.։)
Մինն աստեացս, եւ միւսն ապառնեացն։ Պտմել յապառնիսն։ Աստ եւ ի հանդերձեալն ապառնի. եւ այլն. (նար։)
Ըստ քերականաց՝ մի յերից բաժանմանց ժամանակի բային.
Ամանակք երեք. ներկայ, անցեալ, ապառնի. (Թր. քեր.։)
Ապառնի զառաջիկայն ասէ, որ յուսով զգործս ըղձիցն ունի յինքն. (Երզն. քեր.։)
cf. Ապաստան լինել.
καταφεύγω. confugio եւ այլն. Ապաստան լինել. ապաւինիլ. ամրանալ. վստահիլ.
Ի վերին փախուցեալ ապաստանի յօգնականութիւնն աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
Ի բազմութիւն զօրաց իւրոց ապաստանեալ. (Յհ. կթ.։)
Ոչ ունիմ ուրեք ապաստանել յանապատիս. (Պիտ.։)
Ի կարողին ձեռն ապաստանեալ։ Յապասէնն ապաստանեցայց. (Նար. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի՟Դ։)
Տեսակ լրութեան մեծ լուսաւորացդ տարերականաց ի քոյդ ապաստանեալ տիրական ծագումն՝ միանան. (Նար. խչ.) իմա՛ համարձակեալ յանդիման երեւիլ։
refuge, trust, confidence.
καταφυγή. perfugium. Ապաստանիլն. ապաւինութիւն.
Պտուղ գտեալ վասն յաստուած ապաստանութեան զի նմանէն օգնականութիւն. (Փիլ. բագն.։)
Սակս արքային (այսինքն յարքայն) ապաստանութեան. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
cf. Ապատոհմ.
Յապատոհմիկ իսկ կնոջէ. (Պիտ.։)
cf. Ապահար.
Եօթնօրեայ բղխումն ապարահիտ կանանց. (Գէ. ես.։)
insolence, effrontery, impudence, licentiousness.
ἁφηνιασμός, τὸ ἑξήνιον, αὑθάδεια , ἁπόνοια. frenorum excussio, pervicacia, arrogantia. որ եւ ԱՊԵՐԱՍԱՆՈՒԹԻՒՆ. Անսանձութիւն. ըմբոստութիւն. յանդգնութիւն. անսաստութիւն. ստամբակութիւն. ամբարտաւանութիւն. ինքնագլխութիւն, հպարտութիւն.
Զամենայն դժնդակ ապարասանութիւնս զբարուց շարժմանց սանձել խաղաղարար ազատութեամբն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Զբազմութիւնն՝ ապարասանութեան լծթնկէց լինելոյ (յն. մի բառ՝) թաթկոյթ արարեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ո՛վ մտածութիւն պատրանաց եւ հայհոյութիւնք՝ ըստ հրէականին ապարասանութեան։ Զհրէիցն ապարասանութիւն յանդիմանէ։ Վիշապին պատրանօք յապարասանութիւն դարձաւ. (Պրպմ.։)
Զհպարտութիւն ամբարտաւանութեանն քակէ, եւ զապարասանութիւնսն կորզէ։ Փառքն այն ոչ յապարասանութիւն վերացուցանէ. (Ոսկ. յհ.։)
Զի մի՛ գերազանցութիւն պատուոյն բարձրացուսցէ զմարդն յապարասանութիւն. (Պրպմ. ձ։)
Կարի յոյժ եւ իմ դժուարեալ ընդ դժնեայ ապարասանութիւնն գողիաթու. (Պիտ.։)
Զապարասանութիւնն իբր զթոռն իմն անգթութեանն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
to confide, to attract.
ԱՊԱՒԻՆԵՄ ԱՊԱՒԻՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Տալ ապաւինիլ. յանկուցանել.
Նախ պատուէ նա (նեռն) զաստուած, զի յինքն ապաւինեսցէ (այսինքն ապաւինեցուսցէ) զխաչահաւանսն. (Եփր. ՟բ. թես.։)
cf. Ապաւինեմ.
ԱՊԱՒԻՆԵՄ ԱՊԱՒԻՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Տալ ապաւինիլ. յանկուցանել.
Նախ պատուէ նա (նեռն) զաստուած, զի յինքն ապաւինեսցէ (այսինքն ապաւինեցուսցէ) զխաչահաւանսն. (Եփր. ՟բ. թես.։)
to trust, to confide, to rely;
to take refuge, to take shelter.
καταφεύγω. onfugio. Ապաստան լինել. ամրանալ.
Ի քաղաքն ապաստանի, յոր ապաւինեալն էր. (Թուոց. ՟Լ՟Ե. 25։)
Ապաւինեցայց յաստուած իմ բարձրեալ. (Միք. ՟Զ. 6։)
Որպէս արժան է ապաւինել առ ապաւինելին. (ՃՃ.։)
Այցելուն ապաւինողաց. (Նար. մծբ.։)
Առ քեզ ապաւինեցայ։ Ապաւինեցաք, կամ Ապաւինելոցս ի խաչ քո. եւ այլն. (Շար.։)
Յո՛ր եւ կամիս ի նաւահանգիստդ ապաւինեցի՛ր. (ՃՃ.։)
refuge, resource;
confidence, security.
Բառ անստոյգ՝ կարծեցեալ իբր արմատ բառիս ԱՊԱՒԱՌ. որպէս Աւելորդ հիւթ հոսեալ. բիժ. աղտ.
Մեռաւ գորգի վրաց արքայ, եւ աչաց եւ երակաց ապաւ ածէր որդին դաւթի իշխանին. (Պտմ. հյ. առ լեհ.։)
φυγαδεῖον, φυγαευτήριον. confugium, perfugium. Ապաւինելն. եւ Տեղի ապաւինի փախչողին. ապաւէն. ապաստան. պատսպարան. պաշտպանութիւն. օգնականութիւն.
Որդւոցն ահարոնի ետուն զքաղաքս ապաւինութեանցն։ Եղիցի այն՝ ապաւինութիւն որդւոցն իսրայէլի. (՟Ա. Մնաց. ՟Զ. 57։ Թուոց. ՟Լ՟Ե. 15։)
Յոյս կամ աջ ապաւինութեան։ Յապաւինութիւն պահեստի թիկանց։ Ապաւինութիւն խարսխին լուծաւ. եւ այլն. (Նար.։)
Յաղագս զքեզ պատրաստելոյ մեզ յապաւինութիւն. (Խոր. ՟Գ. 57։)
to cure, to restore to health;
to take away, to cause to cease.
ԱՊԱՔ ՑԱՊԱՔԷՆ Անստոյգ վերծանութեամբ՝ ըստ Հին բռ. մեկնի, Միանգամայն այսպէ։ Իսկ ԱՊԱՔԷՆ ՑԱՊԱՔ, մեկնի անդ, Թէ՛ այսպէս՝ թէ՛ այնպէս.
Զի ապաքինացուսցէ զբնութիւնն ի ցաւոց. (Սեբեր. ՟Գ։)
cf. Ապաքինացուցանեմ.
ԱՊԱՔԻՆԵՄ որ եւ ԱՒԱՔԵԼ. (լծ. յն. աքէ՛օմէ) ἁκέομαι. sano. Բուժել. բժշկել. փարատել զցաւս, եւ ի ցաւոց. առողջացուցանել. ողջացուցանել. ըռնտցընել. սազալթմագ.
Ապաքինէ զախտին եռացումն. (Լմբ. սղ.։)
Ապաքինեսցես ի բացուստ. (Շ. թղթ.։)
Ապաքինեա՛ ի լալոյս։ Ապաքինեսցի ամօթն. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ղ՟Ե։)
Հարիւրապետին ծառայ ապաքինեցաւ յայնպիսի չարաչար հիւանդութենէ. (Ոսկ. ես.։)
Կամ պարզապէս Փարատել, ցրել. որպէս ի բաց հաւաքել.
Ապաքինեալ ընդ նմին զխաւար մեղաց. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Բժշկիլ. առողջանալ. ըստ յն. լաւ ունել կամ լինել. աղէկնալ. էյի օլմագ.
Հարցանէր ցնոսա վասն ժամուն, յորում ապաքինեաց. (Յհ. ՟Դ. 52։)
Յետ եօթներորդ ժամու աւուրն ապաքինէր յախտէն. այսինքն առողջանայր. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Աննիազ.
• (գրուած նաև ապէնիաց) «անկարօտ, մարդու կարօտութիւն չունեցող» Ոսկ. յհ. ա. 9. Ագաթ. Ճառընտ. Նար. 148. «անսպառ, անվերջանալի» Նար. առաք. 434. Երզն. քեր.։
• = Պհլ. apênlyāz «անկարօտ», պազենդ. awenуaz, պրս. [arabic word] bē-niyaz «աննիազ, անկարօտ», bē-nlyāzi«անկարօտութիւն». բո-լորն էլ կազմուած են niyaz «պակասութիւն, պակաս, կարօտ» բառից'apē, awē, bē=ապե-բացասականով, որի հայերէն ձևից կազ-մուած է մեր մէջ հոմանիշ աննիազ բառը։-Հիւբշ. 105։
• ՋԲ ոչ նուազեալ։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որից Lagarde, Arm. St. § 162։
Մասնիկ բաղադրիչ, եւ նախդիր բացառականի՝ ըստ հյ. ἁπό, ἁπ’. ab, a. պրս. պի հյ. Ան. ի բաց. բաց. տար. ի. յ.
Բացայութիւն՝ բացերեւութիւն ուրումն ապ ումեքէ։ Ապ ըստ բոլորեցուն իմեքէ. այսինքն յումեքէ, յիմէքէ. (Անյաղթ պերիարմ.։)
ԱՊԵՆԻԱԶ կամ ԱՊԷՆԻԱԶ ἁνεκδεής. non indigus, nullo indigens. Աննիազ. անկարօտ.
Ինքեանք կարօտ են. իսկ աստուած լի՝ առատ, եւ ապենիազ, եւ առանց կարօտութեան։ Ոչ վասն պիտոյից իւրոց, զի անանքատ՝ անկարօտ եւ ապենիազ է աստուածութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Ապէնիազն (կամ ապենիազն) աստուած. (Ագաթ.։ ՃՃ.։)
Սուրբքն վարուք ապէնիազ են ողորմութեան. (Նար. ՟Ծ՟Թ։)
Կամ Աննուազ. անպակասելի.
Ապէնիազ պարգեւօք. (Նար. առաք.։)
Ապենիազ լիութիւն. (Երզն. քեր.։)
to be ungrateful.
ingratitude.
ἁχαριστία ingratitudo Անճանաչողութիւն երախտեաց. ապաշնորհութիւն.
Յիշելովն զարարչին երախտիս, եւ զմեր ապերախտութիւնն. (Խոսր.։)
Զապերախտութիւն մեղուցեալ անձինս՝ առ քումդ երախտիս. (Նար. ՟Ե։)
Յիշել զքո երախտիսդ, եւ զիւր առ ի նոյնն ապերախտութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ապարասանութիւն.
Ի հրէիցն ապերասանութեանն. (ՃՃ.։)
Զըմպահկող ապերասանութիւն նուաճեալ. (Պիտ.։)
Խոտորեալ յապերասանութիւն. (Ոսկ. ես.։)
brooch.
• «կրծքի վրայ կախելու իշխանա-կան զարդ» (նկարագրութիւնը տե՛ս Հացու-նի, Պատմ. տարազին, էջ 100) Բուզ. ե. 38. սոանից դուրս ուրիշ տեղ չէ գործածուած։
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 58 պրս. [arabic word] ā. ëza կամ [arabic word] avēža «գինդ, օղ» (որ սակայն չի յարմարիլ մեր բառի հետ՝ ❇ ձայնի պատճառաւ)։
Եւ լանջաց պատիւ ապիզակ. (Բուզ. ՟Ե. 38։)
varnished.
Ապիկեաւ օծեալ. (Վստկ. ՟Ճ՟Ղ՟Ե. ՟Ճ՟Ղ՟Զ. ՟Մ՟Ղ՟Ե։)
impotent, weak, feeble.
Վասն առողջութեան զապիկարն կարդայ։ Վիրաւոր եւ ապիկար փախստեայք ապրեցան. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 18։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 12։)
Զհզօրին ձեռն՝ իբր ապիկար։ Իբր զապիկար հաշմեալ հերքեցայ։ Ոչ ի պատկեր ընտանի զապիկարս երբէք յարգեցից։ Դու իսկութեամբ բարի գովելի, եւ ես համայնիւն չար ապիկար. (Նար.։)
Ապիկար ձեռն. (Լմբ. սղ.։)
Իբրեւ ի նաւի գոլով՝ յապիկար եւ յանզօր մարմին. (Տօնակ.։)
impotence, feebleness.
Տկարութիւն. անկարութիւն. կարեվէր խոց կամ վէրք.
Անդ էառ վէրս մահ՝ ի մեռեալ մարմնոյն (քրիստոսի) զազդոյ զապիկարութիւն. (Ոսկս. կողոս։)
varnish;
cf. Ապակի.
• տե՛ս Ապակի։
Նոյն ընդ Ապակի. շիշ. ուլունք.
Պղինձ, կապար, ապիկի, եւ սոցին նման. (Խոսր. պտրգ.։)
Ապիկի, կամ շուշայ՝ որ բեկի. (Վստկ. ՟Ճ՟Ի՟Ե։)
Զմարգարիտս, զապիկիս. (Եփր. գալստ.։)
Սրուակ հանելոյ զարիւն. շիշէ.
Երակ առնու, կամ ապիկիս արկանէ։ Ապիկի՛ս առ ի թիկնամէջքն ի վերի դեհն, եւ հա՛ն արիւն ըստ ուժոյն, եթէ՛ երակ առնուս, եւ եթէ՛ ապիկիք. (Մխ. բժիշկ. ստէպ։)
Ապականման նիւթ արծնելոյ զխեցեղէնս. (Բժշկարան.։ Վստկ.։)
ԱՊԻԿՈՅ ՓՐՓՈՒՐ. Խոտ փայլուն եւ մածուցիկ, որ կռուի յորմս եւ ի տունկս. ազգ բաղեղան.
cf. Անզգամ;
յապիմակս, cf. Անզգամաբար.
• . մէկ անգամ գործածուած է Եզնիկի մէջ. «Ջորդիս կամ զծառայս յապի-մակս և ստահակս յօժարեցուցանիցէ հանեւ» (էշ 269)։ ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են բառս «ան-վերակացու, անգլուխ, ինքնագլուխ, անըզ-գամ, խեռ», ԱԲ «անխելք, անզգամ». Վար-դանեան ՀԱ 1913, 560=Բառաքնն. դիտ. Բ. 20 ուղղում է ապիկամ. «անկամ, ծոյլ, թոյլ», որով բառս կդառնայ
• =փոխառեալ պհլ. apē-kām, պրս. [arabic word] bēkām «անկամ» ձևից (կազմուած kām «եամք» բառից՝ apē=bē բացասականով)։-Ոջ
• ՆՀԲ «ի ձայնէս մակ, այսինքն ի վերայ, կամ որպէս անիմայ»։ Հիւնք. ապ բա-ցասականով իմանալ բայից. (այս մեկ-նութիւնը սխալ է, որովհետև իմանալ բայը ածանցների վերջում դառնում է եմայ, իմաց, իմաստ, բայց ո՛չ բնաւ իմակ)։
(ի ձայնէ մակ, այսինքն ի վերայ. կամ որպէս Անիմայ) Անվերակացու. անգլուխ. ինքնագլուխ. անզգամ.
Զորդիս կամ զծառայս յապիմակս եւ ստահակս յօժարեցուցանիցէ հանել. (Եզնիկ.։)
wicked, iniquitous, rascally, roguish, flagitious.
• (սեռ. ի. ըստ ՆՀԲ ի կամ ի-ա հլ.) «անօրէն, անարդար, անիրաւ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9 և յհ. ա. 37, 44. Եզն. «դուրժ վռնտուած» Ոսկ. յհ. ա. 6 (մէկ անգամ). ո-րից ապիրատութիւն ՍԳր. Կոչ. ապիրատիլ, ապիրատել, ապիրատանալ. ապիրատաբար Պղատ. տիմ. և օրին.։
• = Պհլ. apēdāt «անիրաւ, անարդար»> պրս. [arabic word] bē̄dād նոյն նշ., որից պհլ. apādātih, պազենդ. awēdādī, պրս. [arabic word] bēdādi «անարդարութիւն». հայերէնը ծա-գում է պհլ. *apēδāt ձևից, որ ցոյց է տալիս արդէն նորագիւտ սոզդ. apδāte «անարդա-րապէս»։ Բոլորն էլ ծագում են dāt, dād «դատ, արդարութիւն» բառից, apē>awē> Եê. =ապ-բացասականով-Հիւբշ. 105։
• ՆՀԲ «հայ. իր, իրաւունք և լծ. ընդ այլ և այլ ձայնս այլոց ազգաց»։ Հիւնք. յն. Ἀπεὶρατος «անփորձ»։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 58 պհլ. avirād և պրս bi-rād «անազնիւ» բառից։
(ի ձայնիցս՝ հյ. իր, իրաւունք, եւ լծ. ընդ այլ եւ այլ ձայնս այլոց ազգաց). ἅτοπος, ἁδικῶν. absurdus, injustus, iniquus. Անտեղի. անպատեհ. անվայել. անզգամ. անիրաւ. չար. քէօթիւ, զալիմ. ինսաֆսըզ.
Սա ապիրատ ինչ ոչ գործեաց. (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 41։)
Իսկ ապիրատն ընկալցի ըստ իւրում ապիրատութեանն։ Որք են ապիրատ եւ խորամանկք. (Կող. ՟Գ. 25։ Եսթ. ՟Գ. 8։)
Օրինաւորքն արդար, եւ անօրէնքն՝ ապիրատք. (Պղատ. մինովս.։)
Ապիրատ հայհոյութիւն, կամ խորհուրդք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37. 44։)
Ի ձեռս ապիրատ արանց անկանիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Դարձուցանել զապիրատս յիրաւունս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Որ ոչ բարւոյ գործ է, այլ ապիրատի. (Եզնիկ.։)
Զոմանս ապիրատս զուգակցեալ զրաբան չարիմացութեանն. (Յհ. կթ.։)
Որ ապիրատս խօսին առ ի կորուստ բազմաց. (Յճխ. ՟Ի։)
Ապիրատ մոլութիւն, կամ պատասխանի, կամ գործք, բամբասանք, խորհուրդ, բան, ահ. եւ այլն. (Պիտ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Յհ. կթ. ստէպ։)
ԱՊԻՐԱՏ ԼԻՆԵԼ. իբր Անտեղի կամ տարագիր լինել. վտարիլ. արտաքսիլ. յն. ի բաց լինել ի սինակովկայէ. ἁποσυνάγωγος. ejectus a synagoga.
Վասն իշխանացն ոչ խոստովանէին, զի մի՛ ապիրատք եղիցին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
slanderous.
Որ ապիրատս խօսի. չարալեզու.
Կատարիչք անօրէնութեան, ապիրատախօսք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
wickedness, iniquity, malice, flagitiousness, villainy.
τὸ ἅτοπον, πονηρόν, ἁδικία, ἁγνωμοσύνη. absurditas, malitia, injustitia, improbitas. Գործ անտեղի եւ անարժան. անիրաւութիւն. չարութիւն. անզգամութիւն. անտեղութիւն.
Վկայել զմարդոյ ըստ ամենայն ապիրատութեան. (Օր. ՟Ժ՟Թ. 15։ Տե՛ս եւ Յուդթ. ՟Ը. 9։ Սղ. ՟Հ՟Բ. 8։ Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 9։ Կող. ՟Գ. 25։)
Ոչ գանողացն ապիրատութեան՝ սպառնացար։ Զապիրատութիւնսն, զինքնասիրութիւնսն. (Նար. ՟Լ՟Զ. ՟Խ՟Ե։)
Զայս ամենայն առակել ի մարդ՝ ապիրատութիւն մի մեծ է. (Կոչ. ՟Է։)
Զի՞նչ լինիցի քան զայս առաւել ապիրատութիւն։ Բազում եկեսցէ զհետ ապիրատութիւն (այսինքն անտեղութիւն). (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Գարշելի իսկ ապիրատութիւնն եւ անիրաւութիւնն. (Պղատ. մինովս.։)
tale, story, trifle, bawble.
Մեկնիչ քաջ չեղէ, գէթ բանիկ ասէի. (Երզն. քեր.։)
λογίδιον oratiuncula, fabella Բան դուզնաքեայ եւ չնչին, անպիտան, եւ մտացածին. cf. ԲԱՆԿՆ.
(Հերեսիովտք) բանկունս իմն շարադրեալ՝ ասել յանդգնեցան զայս ինչ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
intelligent, reasonable.
Իբր Բանիմաց. իմացօղ կամ իմացուցիչ բանից.
Բանիմաստ խօսարանք. (Ագաթ.։)
cf. Բանիմաստ.
tale, slander, false accusation, calumny;
contrariety, opposition;
witchcraft.
διαλβολή calumnia, obtrectatio Քսութիւն. չարախօսութիւն. հակառակութիւն, մանաւանդ՝ սատանայի.
Եւ ահա ելի ես ի բանսարկութիւն քեզ (այսինքն ի հակառակիլ). (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 32։)
Բազում են բանսարկութիւնք, եւ դու ամենայն բանից մի՛ հաւատար. (Սիր. ՟Ժ՟Թ. 15։)
Սատանայի պատիւն բանսարկութիւն. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Ի չարին բանսարկութենէ. (Արշ.։)
Բանսարկութեամբ զնախարարսն էարկ ընդ միմեանս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Առնէին բանսարկութիւն առ Շապուհ (զԽոսրովայ)։ Եւ նորա զգացեալ զբանսարկութիւնն իշխանացն հայոց։ Բանսարկութեամբ ետուն մերժել զնա. (Փարպ.։)
Պարսեսցին պատրողին բանսարկութիւնք. (Նար. ՟Զ։)
Ծանիցուք զթշնամւոյն զբանսարկութիւն ի մէջ եղբարցս արկեալ. (Լմբ. ատ.։)
imprisonment, detention.
Արգելումն ի բանտի.
Բանտարգելութեամբ զնոցայն ոք տանջեալ գտցէ անձինս. (Պիտ.։)
Ո՛չ քարկոծանք, ո՛չ բանդարգելութիւնք. (Սարկ. քհ.։)
Կամ զբանտարգելութիւնն բազմօրեայ ի խոր վիրապին. (Գր. տղ. թղթ.։)
gratuity, drink-money.
• «պարգև, նուէր, ընծայ». մէկ անգամ միայն գործածուած է Բուզ. ե. 2 «Եւ ամենայն զօրացն տային բաշխիշ ի մեծամեծ աւարացն ածելոց»։ (Նորայր, Կորիւն վրդ. էջ 184 այս բառը կարդում է բաշխել, որով բաշ-խիշ ձևը գոյութիւնից զրկւում է)։
• = Պհլ. baxšišn ձևից, որ գաղափարա-գրերով է գրված և այն է՝ hekunišn (տե՛ս Nyberg, Hilfsb. 1, 28 և 2, 30). սրա ներ-կայացուցիչներն են պազենդ. baxšešn «նուէր, պարգև», պրս. [arabic word] baxšis «պարգև». սրանից փոխառեալ է նաև ժողովրդ. թրք. bakšis, որի միջոցով լազ. baxciši և մինչև իսկ ֆրանս. bakchich՝ տաճկական բախշիշի իմաստով։ Բառիս ար-մատն է բաշխ. բայց -իշ մասնիկը լինելով զուտ պարսկական վերջաւորութիւն, բառը ամբողջապէս փոխառեալ է իրանեանից։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ համեմատե-լով պրս. պէխշիշ ձևի հետ. որից էլ Lag. Arm. Stud, § 358։ Ունի նաև Horn § 186։ Զարմանալի է, որ Հիւբշ. 113 բաշխ արմատի տակ է յիշում և առան-ձին փոխառութիւն չի համարում։
• = Պէտք է ուղղել բալկուլ, իբր «բալ կուլ տուող», ինչպէս ունինք ձկնկուլ և ճանճակուլ թռչունները։ Բալկուլ ձևը կենդանի է Լոռիի գաւառականում (Ազգ. հանդ. ժ. 190). ըստ Ռուբէն Քալանթարեանի (անձնական) դա մի փոքրիկ թռչուն է, որ լինում է միշտ անտա-ռում՝ բալենի կոչուած վայրի ծառի վրայ։ Սխալը յառաջացել է լ և շ տառերի նմանու-թիւնից։-Աճ.
Որպէս ռմկ. պաշխիշ. պ. պէխշիշ. այսինքն Պարգեւ, կամ մասն եւ բաժին ի բարեաց. Եւ ամենայն զօրացն տային բաշխիշ ի մեծամեծ աւարացն ածելոց. (Բուզ. ՟Է. 2։)
distribution, apportionment, division.
Հուր յամենայն տարր արարածոց հաւասարապէս ունի զուգութիւն ըստ էականին կշի՛ռ բաշխութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
cf. Բառաչ.
cf. Բառգիրք.
Ի բառագրացն ըռըստակիսի. (Երզն. քեր.։)
renowned, famous, excellent;
rich.
(իբր բառից արժանի. լծ. եւ փարթամ. որպէս եւ յն. է՛ւբօրօս) Մեծանուն, եւ մեծատուն. ճոխ. մեծափառ. անուանի. հռչակաւոր. հոյակապ. պանծալի.
Ցոյցք հացտուացն բառացի մեծութեա. յն. մի բառ εὑπορία opulentia։ Փիլ. (տեսական.։)
Առաւելապէս իմն կամեցեալ երեւեցուցանել բառացիս առ բնաւ ազգօք։ Արտաքին վայելիւք երջանիկ բառիցս. (Պիտ.։)
Եթէ ոչ բարձրասցիս ըստ մարմնոյ բառացի գոլ. (Մագ. լ։)
Եւ այրն էր բառացի յոյժ ամենայն պաճարանօք. (Ճ. ՟Բ.։ Զ։)
Բառացի բարբառութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
renown, glory, excellence, beauty.
Բառացի գոլն. ճոխ եւ պանծալի վիճակ. շքեղութիւն. ճոխութիւն.
Զզանազան խիտ ծառոցն ունելով բառացութիւն. Աւա՛ղ անցելոյ երջանկաւէտ բառացութեանն. (Պիտ.։)
dictionary, vocabulary, lexicon, glossary.
ԲԱՌԳԻՐՔ որ եւ ասի ԲԱՌԳԻՐ, ԲԱՌԻ ԳԻՐՔ. λεξικόν lexicon, vocabularium, dictionarium Նոյն է եւ ԲԱՌԱԳԻՐՔ, կամ ԲԱՌԱՐԱՆ. Գիրք հաւաքման եւ մեկնութեան բառից՝ յայլեւայլ լեզուս ըստ ազգի. որ երբեմն էր գործ թեթեւ յամենայն ազինս, եւ դարուց ի դարս ճոխացաւ.
Յըռստակիսի բառգրոցն քաղեալ. (Երզն. քեր.։)
Ի բառգիրն տե՛ս։ Ի բառի գիրք տե՛ս. (Ոսկիփոր.։)
lever;
porringer;
handle.
ἁναφορεύς vectis Լծակք, ձողք՝ որովք բառնան զիրս ծանունս.
Առին զտապանակն բառնալեօքն ի վերայ ուսոց իւրեանց։ Զտապանակն, եւ զբառնալիս նորա։ Շուրջ ունէին բառնալիքն, եւ հայէին գլուխք բառնալեացն. (եւ այլն. ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ե. 8.9։)
Լամբք լծակացն, որ է բառնալիք. (Վրդն. ել.։)
Եւ զկասկարայս, եւ զբառնալիս, եւ զսանսն. իմա՛ ընդունարան՝ որ տանի ինչ յինքեան, որպէս սկաւառակ, եւ այլն։ (՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 16.)
cf. Բառնամ.
cf. Արքայիկ՞՞՞օձ.
• «մե տեսակ օձ, որի համար հներն ասում էին թէ մահացու հայեացք ունի» Ոսկ. ես. 153. Եզն. յետնաբար ունինք վասիլիսկոյ (փխ. 'վասի-լիսկոս) Վրք. հց. վասիլիսքոս Հայել. 178.
• = Յն. βασιλίσϰος «նոյն օձն է». ծագում է βασιλεύς «արքայ, թագաւոր» բառից, որի նւազականն է և նշանակում է բուն «արքա-յիկ». սրա համար է, որ նոյն օձր թարգմա-նաբար կոչւում է նաև հյ. արքայիկ օձ։ Հմմտ. նաև պրս. [arabic word] sahmār «արքայ-օձ», որ է «մեծ օձ»։ Յոյն բառի յետին տառադարձու-թիւնն է վասիլիսկոս ձևը։ Յունարէնից փո-խառեալ են նոյնպէս լտ. basiliscus, ֆր. ba-silic, ռուս. ваcилискъ ևն հոմանիշները։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
ԲԱՍԻԼԻՍԿՈՍ ԲԱՍԻՂԻՍԿՈՍ. Բառ յն. βασιλίσκος basiliscus ըստ հյ. Արքայիկ օձ. Քարբ.
Իսկ այլքն բասիղիսկոս ասեն, որ նայելովն միայն սատակէ. (Ոսկ. ես.։)
Որպէս որ բասիլիսկոսն կոչի՝ ազգ ինչ օձից, հայելով միայն սատակէ զմարդ կամ զանասուն. (Եզնիկ.։)
cf. Բասրելի.
• «պարսաւելի, անարգելի» Նար. որից բասրել «պարսաւել, վար զարնել» Եփռ. թգ. էջ 455. Ոսկ. ես. բասրիլ Խոր. բասրելի նառ. բասրանք Սիր. լը. 16. Ոսկ. ա. կոր. բասրական Երզն. մտթ. անբասիր Յհ. կթ. ևն։ր ձայնի տեղափոխութեամբ յառաջացած է բարսել, որ մէկ անգամ գործածել է Ոսկ. ես. յն. βλασφήμω «հայհոյել» բառի դէմ (ըստ ՆՀԲ).-Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. անարգել, որ նոր գաւառականներում գործածւում է «հայհոյել» նշանակութեամբ (տե՛ս արգ բառի տակ)։
• = Ասոր. ❇ bəsīr «անարգ». գալիս է *basir ձևից. արմատը [arabic word] bəsar «արհա-մարհել, մերժել, խոտան համարել», որից նաև [syriac word] bəsārā «ստորութիւն», [syriac word] bəsīrā «ապականեալ, պիղծ» ևն։-Հիւբշ. 301։
• ՆՀԲ լծ. հյ. վսեր։ Ուղիղ մեկնութիւնը աաւաւ նախ Lagarde, ❇rm. Stud. § 360։ Տէրվ. Altarm. 11, Նախալ. 95, Մասիս 1882 մայ" 24 բամ, բաս, բայ ձևերի հետ է կապում։ Հիւնք. պարսաւ և բաս-րել դնում է <յն. περισύρω «քաշքշել»
• ԳՒՌ.-Վն. պսրել, Նբ. պստրել «դատարկ դատարկ խօսիլ, ցնդաբանել, խելքին փչածն ասել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. გასრობა բասրոբա «ծաղ-րել, այպանել». Խոլո իգինի հբասրոբդես մաս «Եւ նոքա ծաղր առնէին զնա» Ղուկ. Ը. 53. გამახრვა գաբասրվա «նախատել, վրան խնդալ», საბახრობელი սաբասրոբելի «բաս-րելի, պարսաւելի, այպանելի»։
Արմատ Բասրելոյ, որպէս Բասրելի. պարսաւելի. (լծ. եւ վսեր).
Որ է հաւաստի կերպարան բասիր անօրէնութեան. (Նար. ՟Ի։)
sun-burnt, parched by excessive heat, or by a burning wind;
— առնել, to burn, to parch;
— լինել, to be burnt, parched.
ἁνεμόφθορος vento correptus. Հարեալ եւ խորհեալ ի խորշակէ. որ եւ ԽՈՐՇԱԿԱՌ.
Եօթն հասկք սինք եւ խորշակահարք. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 6. եւ 27։)
Զկոխեալն ի գազանաց եւ զխորշակահարն. (Վրդն. ծն.։)
Եղեն բնակիչք խորշակահար դաշտաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Այդ երկիրդ խորշակահար է եւ հացապակաս. (Զենոբ.։)
ԽՈՐՇԱԿԱՀԱՐ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Խրշակաւ հարկանել, եւ հարկանել. տոչորել, իլ.
Ամառն խորշակահար առնէ. (Փիլ. լին.։ ՟Գ. 10։ Յճխ. ՟Դ։)
Խորշակահար արար փորձութեամբն զառաջին մարդն. (Նիւս. երգ.։)
Խորշահար եղեւ ցրեանն։ Եւ ոչխորշակահար լիցին յարեւու։ Ապրեցաւ ի խորշակէ որդի իմաստուն, խորշակհար լինի անարանի որդի անօրէն. (Յովէլ. ՟Ա. 1յ։ Ես. ՟Խ՟Թ. 10։ Առակ. ՟Ժ. 5։)
Խորշակահար սերմանեցին։ Խորշակահար ցամաքեսցին. (Ովս. ՟Ը. 7։ Ես. ՟Ժ՟Թ. 7։)
sun-burnt;
— լինել, to be burnt.
Առեալ ի խորշակէ, կամ առնօղ զխորշակ. խորշակահար.
Ցօղահար եւ ցրտաբեկ եւ խորշակառ լինիցին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 8։)
roasting;
ի —վս արկանել, to roast, to fry.
Մեծամեծացն ճաշք եւ ընթրիքն դժուարաւ յօրինին, եփոցք եւ խորովոյք, եւ ծախք ի վաճառաց. (Մանդ. դ։ Իսկ Խոսրովու, իբր ռմկ. Մխ. ապար.։)
ԽՈՐՈՎՈՒՄՆ ԽՈՐՈՎՔ. ὅπτησις, ὅπτημα assatio, assatura. Խորովելն, խորովիլն (ըստ ամենայն առման).
Ահեղ հուրն, եւ ահագին խորովումն. (Եփր. խոստ.։)
Արկին ի խորովս (ձկունս), բազմեցան եւ մատեան յուտել. (Բուզ. ՟Դ. 6։)
to bruise, to crack, to break, to crush, to dash to pieces;
— զթշնամին, to crush, to bear down, to defeat, to rout, to put the enemy to flight;
— զգունդս, to disband the troops;
— զդուռն, to force open the door;
— զգլուխ, to break the head;
— զմարմինն, զանձն, to mortify one's flesh, to do penance.
պ. քիւրտքերտէն (ի խիւրտ, մանր) συντρίβω, διατρίβω, συγκλάω, συνθλάω, θλάω, θράνω, κατάγω եւ այլն. contero, confringo եւ այլն. Մանրել. փշրել. Ջարդել. բեկանել. կոտորել. մանտրել, կոտրտել.
Խորտակել զտախտակսքարեղէնս. զնիգս երկաթիս. զորթն. զդուռն. զուռն. զլերինս. զզէնս. զժանիս. զուլն. զեղջիւր, զզօրութիւն. զբարձս. եւ այլն։
Իբրեւ զբեկումն խեցեղէն անօթոյ բրտի մանր խորտակելոյ. (Ես. ՟Լ. 14։)
Խորտակել զթշնամիս. զհպարտութիւն. Զհաստատութիւն հացի։ Կամ Խորտակեցաւ գունդն նիկանովրայ։ Ի վերայ բեկման դստեր ժողովրդեա իմոյ խորտակեցայ. եւ այլն։
Մինչեւ զնախատիսն ի քէն ի բաց խորտակէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
Զի՞նչ վատթարագոյն քան զմաքսաւոր. Այլ զի խորտկեաց զիւր անձն, գերազանցեաց քան զփարիսեցին։ Խորտակեսցու՛ք սուգ առցուք ի վերայ մեղացն մրոց. (Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։)
Դադարեցէք լալովդ խորտակել զիմ սիրտ. (Բրս. գորդ.։)
searching, scrutinizing;
— լինել, to search, to examine, to explore, to rummage.
περιεργάζων explorans Խուզօղ. հետազօտիչ. պրպտօղ.
Խուզանք եւ հետաքրքիրք պատճառաց եւ իրաց. (Սարկ. քհ.։)
Խուզակ լինել, եւ փորձին կալ մնալ հրամայէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
curious, inquisitive;
examiner, searcher, observer, busy inquirer, pryer, scrutator;
— լինել, to make researches, to seek for, to hunt after.
ԽՈՒԶԱՐԿ եւ ԽՈՒԶԱՐԿՈՒ. ἑξερεύνων . որ ի խոյզ արկանէ. խուզօղ. քննիչ.
Եթէ քննիչ ոք ինչ եւ խուզարկ լեալ էրամենեցունց. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։)
Յինէն ի մաքիրայ իջին խուզարկուք. (Դտ. ՟Ե. 14։)
cf. Խուզողութիւն.
Քննութիւն խուզմամբ կորուսեալ իրի կամեսցի առնել, առ որում իցէ, մերկ եւ կամ ի ձորձոյ ինչ զգենլով առանց գոտւոյ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ այլ եւս պիտեցելոյ մեծի խուզման։ Զտենչումն քո խնդրոյս խուզման. պորփ։ (Մագ. ՟Ե։)
Զիա՛րդ առնէ հաստատութիւն խուզմանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
Ոչ առանց հարցի խուզման զբանն ընկալցուք (յն անխուզաբար). (Նիւս. կազմ.։)
Առ խուզմունս իմաստիցն խորս. (Նանայ յռջբ։)
ԽՈՒԶՈՒՄՆ ՀԵՐԱՑ. κουρά tonsura. Կտրումն, հատումն հերանց ի կրօնաւորիլն, կամ ի կղերիկոսն լինել։ (Մաշտ.։)
crowd, concourse, multitude, throng of people;
affluence, great quantity;
noise, tumult, confusion;
thick, close, dense, crowded;
many, numerous;
in crowds, in throngs;
— առ —, — ի —, in a huddle, pell-mell, disorderly, hurriedly;
ի խռան, among the crowd;
ի խռան մարտին, in the thickest of the fight;
— բազմութիւն, a numerous crowd, a throng;
— բազմութեամբ մտանել, ելանել, to crowd in;
to crowd out;
— բազմութիւն ժողովրդեան, immense concourse of people;
— հասանեն աստ օտարականք, strangers flock here.
τύρβη, ὅχλος turba. Արմատ Խռնելոյ. Խառնուրդ բազմութեան. ամբոխ խիտ առ խիտ. խուժան. շփոթ. աղմուկ.
Ի մէջ անցեալ արունահեղ խռանն՝ այնչափ բանիւ համարձակի. (Ոսկ. գծ.։)
Կոխեաց զնա՝ի խռանն ժողովուրդն առ դրանն. (՟Դ. Թագ. ՟Է. 17.) յն. համակոխեաց συμπάτεω , conculco.
Անցեալ կայ ի մէջ խռան քաջացն բէլ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Զաջոյ ձեռամբ խռան մեծ խմբին. (Ասող. ՟Գ. 41։)
Անկեալ մեռանէր ի խռանն։ Սպանաւ ի խռան անդ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Արծր. ՟Բ. 5.) (ուր գրի, ի հռան։)
Յայսպիսում խռան (մարտի) յափշտակեաց տիտանն զմասն ինչ. (Խոր. ՟Ա. 6։)
Եւ Յաճախութիւն, յոլովութիւն. ըստ յն. զեղումն. χύμα effusio, confusio.
Հայեցաք մեք ի խուռն մեծաթիւ համարոյ բանիցդ. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 25։)
ԽՈՒՌՆ. ա. գրի եւ ՀՈՒՌՆ. (ունի Ոսկեհուռն՝ իբր խուռն ոսկւով) Խառնեալ. խռկեալ. խիտ. հոծ. բազում. յաճախ. յոքնաթիւ.
Ի տեսիլ գեղոյ նորա զեղեալ խուռն կաճառացն՝ կուտակէր. (Ագաթ.։)
Ի սաստիկ բախմանէ խուռն նիզակաց. (Արծր. ՟Գ. 4։)
Որպէս գազան յորջ իւր մտեալ, եւ ի խուռն մայրիս. (Լմբ. սղ.։)
ԽՈՒՌՆ. մ. Խռնեալ գոլով. ամբոխիւ. համագունդ. միանգամայն, կամ ի միասին. սիւրիւ սիւրիւ, հուռ հուռ.
Հետի յամենայն քաղաքաց խուռն ընթանային անդր. յն. զուգընթանային. συντρέχω concurro.
Խուռն ի վերայ դիմեալ ի մեծ հրապարակին։ Ահեղ թնդիւք եւ բախմունք խուռն յարձակելոյ. (Արծր. ՟Գ. 4. 15։)
Ի ԽՈՒՌՆ Ի ԽՈՒՌՆ. մ. Խառն եւ անորոշ բանիւ. ընդհանրապէս. յն. պարզապէս. ἀπλῶς.
Մարկոս ասէ, թէ երիս աշակերտս. Իսկ սա, թէ զաշակերտսն՝ ի խուռն ի խուռն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 6։)
ԱՌ ԽՈՒՌՆ. մ. Շփոթ օրինակաւ.
Առ խուռն պեղելով՝ այսր եւ անդր կացուցեալ լինէր հողակոյտ բլուրս. (Պիտ.։)
ad. very numerous, multitudinous, in a crowd;
conjointly, together;
— բազմութիւն, concourse, crowd.
Խուռն ընթացիւք.
Համագունդ խուռնընթաց առհասարակ ամենեքեան ի վերայ դիմեն. յն. լոկ՝ զուգընթանան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
to trouble, to put into disorder, to agitate;
to perplex, to disconcert, to disquiet, to disturb;
to upset, to unsettle, to distract;
to alarm, to rouse;
to stir up, to excite to insurrection;
— զմիտս, to dispirit, to unhinge;
— զսիրտ, to dishearten, to unnerve.
ԽՌՈՎԵՄ ταράσσω, -ττω, συνταράσσω, ἑκταράσσω , θορυβέω turbo, conturbo, exturbo, perturbo συγκινέω commoveo ἁναστατόω seditionem, tumultum excito. որ եւ ԽՌՈՎԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Աղմկել. ամբոխել. վրդովել. ալէկոծել. յուզել. Վեր ի վայր առնել. պղտորել. գրգռել. տակնուվրայ ընել, պղտորել.
Խռովեաց տէր զբանակն եգիպտացւոց։ Վասն օրինացն իսկ իւրեանց՝ յորում խռովեցաք զնոսա, բարկացան նոքա ի մեջ։ Որ յանդուգն է շրթմամբ, խռովէ զանձն։ Ամբոխ արարեալ խռովեցին զքաղաքն։ Խռովեցին զժողովուրդն եւ զերիցունսն եւ դպիրսն. եւ այլն։ Զսիրտ սառեալ (կամ գրգռեալ) մի խռովեր. (Սիր. ՟Դ. 3։)
Ի հաշտեցուցանելն՝ վերստին խռովեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Խռովեմ զծով, եւ գոչեցուցանեմ զալիս նորա. (Ես. ՟Ծ՟Ա. 15։)
Հողմ սաստիկ յարուցանեալ՝ խռովէր զծովն. (Ճ. ՟Ա.։)
Կր. կամ ձ. Կր. կամ ձ. θροέω, θορυβέω, ταράσσομαι, σαλεύομαι, συγχύομαι, συγχύνομαι turbor, tumultuor, commoveor, confundor. Վրդովիլ. այլայլիլ. շարժիլ սրտի. ալեկոծիլ. շփոթիլ.
Խռովեցաւ յովսէփ, եւ գալարէին աղիք նորա։ Խռովեցաւ արքայ, եւ ելաց. Խռովեցաւ յոգի իւր իբրեւ զայրացեալ։ Խռովեալ էր բանակն։ Յերկիւղէ նոցա մի՛ երկնչիցիք, եւ մի՛ խռովեսջիք։ Ծովն առաւել եւս խռովեալ էր։ Զի էր ճողովն նոցա խռովեալ։ Խռովեալ է ամենայն երուսաղէմ։ Մի վաղվաղակի խռովել ձեզ ի մտաց. եւ այլն։
Առ խռովեցելոյս իմ հանդարտութիւն։ Անդորրիչ խռովեցելոյս իմ հանդարտութիւն։ Անդորրիչ խռովեցելոյս. (Նար. լ. ՟Լ՟Բ։)
to harden, to become hard;
to be obstinate, to persist;
to be severe, rigorous, austere;
— ումեք, to treat mercilessly;
— որովայնի, to constipate, to close the bowels.
Եւ խստութեամբ վարիլ. խստութիւն ցուցանել. չներել.
σκληρύνομαι duresco, induror. Խիստ լինել. որպէս կարծրանալ. պնդանալ. կոշտանալ. պնդանալ, ամըրնալ, կոշտ ըլլալ.
Ի ջրոց՝ որ պաղեալ խստանան. (Շիր.։)
Ջուր է, եւ ապա խստացաւ։ Խստանալ իբրեւ զքար. (Վեցօր. ՟Գ. ՟Զ։)
Է՛ որ ի ստամոքսէ խանգարելոյ, եւ է՝ որ յորովայնէ խստանալոյ. Եզնիկ.։ Խստանան թանձրանան ստամոքք ի բազում կերակրոց։ Եթէ ոչ կազմես զպատրոյգն, խստացեալ՝ անճառագայթ լինի. (Եփր. ծն. եւ Եփր. աւետար.։)
ծունկք իւր խստացան իբրեւ զուղտու։ Ծունկքն խստացեալ էին ի ստէպ ծնրադրութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Ա. ՟Ժ՟Ա։)
ԽՍՏԱՆԱԼ. նմանութեամբ՝ Յամառիլ. պնդիլ ի կամս իւր. սիրտը քար դառնալ.
Խստաւ սիրտն փարաւոնի. (Ել. ՟Է. 22։ ՟Ը. 19։ ՟Թ. 35։)
Խստացեալ մտօք. (Ես. ՟Ի՟Է. 8։ Եթէ ուրուք խստացեալ քարացեալ եւ սալացեալ սիրտ իցէ. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Անհանճարն եւ ի վտանգն գալով խստանայ սրտիւ. (Լմբ. առակ.։)
Կամ Անսաստ լինել. խստամբակութեամբ կամ դժկամակութեամբ վարիլ.
Ընդ որ խստացեալ աբգարու՝ խորհի ապստամբութիւն. (Խոր. ՟Բ. 27։)
Ում կամի՝ ողորմի, եւ ում կամի՝ խստանայ. (Հռ. ՟Թ. 18։)
Խստացար ընդ իս ... եւ այս լի երեսուն ամ է՝ զի պատերազմեցար. (Բուզ. ՟Դ. 54։)
Խստացան չարիքն ի վերայ նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 30։)
to harden, to make hard;
to render obstinate;
— զսիրտ, to render obdurate or callous, to harden the heart;
— զորովայն, to constipate.
σκληρόω induro. Կարծրացուցանել, պնդացուցանել. կամ ծանրացուցանել զսիրտ յամառութեամբ. եւ թոյլ տալ՝ զի խստասցի.
Զպարանոցս ձեր մի՛ եւս խստացուցանէք. Խստացոյց տէր զսիրտն փարաւոնի. (Օր. ՟Ժ. 16։ Ել. ՟Թ. 12. եւ այլն։)
Խստացոյցն՝ երկայնամիտ եղեւ է։ Խստացուցանէր այնուիկ. զի ներկէր խստացելոյն. (Կիւրղ. ել.։)
ոչ նուազ քան զփարաւոն ստեղծուած սրտիս իմ խստացուցի. (Նար. ՟Զ։)
Զանազան հնարիւք խստացուցանէր զմարտն. (Ուռպ.։)
hard mouthed, intractable, untamable, ungovernable;
inflexible, obstinate, pertinacious, impetuous, headlong, fiery, rebellious;
— երիվար, fiery, spirited, high-mettled steed, courser or charger.
ὐβριστής, ἁγέρωχος petulans, indomitus, ferox, insolens, durus. ոյր երախն այսինքն բերանն է խիստ. անսանձ. աննուաճելի. դժոխերասան. մակդիր խեռ ձիոյ.
Իբրեւ խստերախ ձի։ Իբրեւ զձի խստերախ։ Որպէս զերիվարս ոմանս խստերախս. (Ածաբ. ի կիպր.։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։ Լմբ. պտրգ.։ Պրպմ. ՟Լ։)
նմանութեամբ ասի զանհնազանդից, եւ զսանձարձակ կրից, եւ այլն.
Խստերախ ժողովուրդ. (Ագաթ.։ Յիսուս որդի.։)
Զերիտասարդ սկսանի խրատել՝ զհասակն ստամբակ եւ խստերախ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
Ես աստուած ապա խստերախ մարմնասիրութեանս զկակուղ եւ զհեշտ սանձս. (Լմբ. սղ.։)
Սանձեա՛ եւ կարկեա՛ տէր զխստերախ միտս իմ ի զբաղմանց յունայնութեանց կենցաղոյս. (Եփր. աղ.։)
to distinguish, to discern, to make a difference;
to observe rigorously or scrupulously;
— զբարեկամն ի մարդելուզէ, to distinguish a friend from a fawner.
διακρίνω dijudico, discerno παρατηρέω observo. Խտիր դնելով որոշել, զանազանել. ճշդիւ կշռադատել. խղճել. քննել. ընտրել. զգուշանալ. պահել. Պահպանել.
Որ խտրէ զհողմս, ոչ սերմանէ։ Զաւուրս խարէք եւ զամիսս եւ զժամանակս. (Ժղ. ՟Ժ՟Ա. 4։ Գաղ. ՟Դ. 10։)
Ամենայն ինչ՝ որ ի սպանդանոցի վաճառի, կերայք, եւ մի՛ խտրէք վասն խղճի մտաց։ Որ ուտէ եւ ըմպէ անարժանութեամբ, դատաստանս անձին իւրում ուտէ եւ ըմպէ, զի ոչ խտրէ զմարմինն տեառն. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 25։ ՟Ժ՟Ա. 29։)
Ոչ խտրէ զմարմինն տեառն, այս է՝ ոչ հարցափորձէ եւ իմանայ զմեծութեանն պարգեւս. (Տօնակ.։)
Զորս ըստ պատկերի աստուծոյ եղեն, կանոնաւ խտրէ։ Ոչ խտրեցի զմանունս փոքունցն յանցանաց՝ իբր անվնասակարք վարկանելով. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Թ։)
Եթէ զանօրէնութիւնս խտրիցես, ո՞ կարէ ժուժկալ լինել առաջի քո. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ոչ զեթովպացին խտրէ։ Խտրել զմեղս։ Յաճախել ի չար գործս առանց խտրելոյ։ Խարելի գործ (այսինքն զգուշալի). (Լմբ. ստիպ.։)
Եւ առ պարսիկսն խտրելի է (եփել զգառն ի կաթն մօր իւրոյ). (Կիւրղ. ել.։)
Մեծապէս խտրեաց ընդ միտս իւր. իբր խտրանս կամ չար գուշակութիւն համարեցաւ։
interval, space;
division, separation;
distinction, difference;
— ընդ մէջ անկանիլ, to interpose;
to interfere, to intermeddle.
διαστολή discretio διαφορά differentia. Խտիր. խտրութիւն. որոշումն. զանազանութիւն. տարբերութիւն.
Տաց խտրոց ի մէջ ժողովրդեան քոյ. (Ել. ՟Ը. 23։)
Անլուայ ձեռօք ուտել ոչինչ ունի խտրոց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
Ի միջոյ բարձեալ զխտրոցն, զի մի՛ լիցի խտիր ո՛չ հրէի եւ ոչ հեթանոսի. (Ագաթ.։)
Ոչ ասաց բացաձայնութեամբ, թէ երանի՛ է (ամենայն) աղքատաց, այլ զխտրոցն ի միջի արկ, թէ հոգւով. (Լմբ. սղ.։)
ԽՏՐՈՑ. μέσον medium διάστημα intervallum. Անջրպետ. Ընդ մէջ անկեալ ինչ՝ որոշիչ, զատուցիչ. միջոց, եւ հեռաւորութիւն միջոցաւ. խափան, արգել.
Ցուցանէ զինքն զուգեալ ընդ ծնողին, եւ ոչ իսկ բնաւ լինել խտրոց ի միջի։ Պատկեր եւ փառք աստուծոյ ասի որդի եւ մեք, այլ բազում է խտրոց միջին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29.) (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ։)
Հերքեալ տարագրեալ խտրոցաւ մեծաւ։ Ի յերկուցն միջի բաժանեալ խտրոց։ Առ խտրոց փոքր միջոցին։ Եթէ զբաժանմանն իմ խտրոց քակտեսցես։ Յայտ արարեալ խտրոցաւ սահմանի. (Նար.։)
Զեւն խտրոց հարցն, որ ի մէջ մեր եւ քաղկեդոնականացն. Մաշտոց վարդապետ առ (Յհ. կթ.։)
Զեւն անկեան որմոցն միութեան՝ բաժանման խտրոց արկին ի մէջ մեր։ Մինչ չեւ եմք ձգեալ. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
rejoicing, cheerfulness, merriment;
banquet, feast;
joyful, gay, merry, cheerful;
— առնել, to make merry, to rejoice;
— լինել, to rejoice, to be delighted.
Խրախունք. խրախութիւն, խրախճանք. (պ. խուրրէմի)
Ուրախ մեծ ուրախութեան առնէին յաւուր յայնմիկ. (Փարպ.։)
Շինեաց տունս խրախից, կամ վայելչական տեղի խրախից։ Ուրախ արար թագաւորն զնախարարսն հայոց ի տաճարի խրախից. (Արծր. ՟Դ. 11. եւ ՟Գ. 13։) cf. ՈՒԱԽՈՒԹԻՒՆ, (կոչնոց)։
Ո՛չ յիշեցի զանզրաւն խրախ նախախնամութեան ահաւորիդ ի վերայ չարագործիս (իբրեւ ի դարձ անառակին). (Բենիկ.։)
ԽՐԱԽ. ա. Ուրախ յոյժ. (պ. խուրրէմ) Ուստի Խրախ լինել, կամ առնել է Ուրախանալ, եւ ուրախացուցանել. (լծ. եւ յն. խէ՛րօ, որ է ուրախ լինել, խնդալ).
Դու՛ք խրախ լիջիք։ Խրախ լինել ի հաւատս. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 1։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 9։ Փիլիպ. ՟Ա. 25։)
Ընդ որ յաւետ խրախ լեալ սրբոյն գրիգորի. (Յհ. կթ.։)
Զի խրախ արասցէ զմիտս նոցա. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
cf. Խրախճանութիւն.
Զխրախճանս հացի օրհնեսցեն շրթունք. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 25։)
Ի խրախճանս հրճուանաց հարսնարանին. (Սկեւռ. աղ.։)
Ի խրախճանս կենդանախումբ բերկրեցելոցն պարուց։ Պարեն ի խրախճանս անկէան երանութեան. (Նար. ՟Ձ՟Ա. ՟Ձ՟Բ.) (զորս մարթ է առնուլ եւ իբրեւ խրախճանարան)։
Զսառային այնուհետեւ կրեսցէ զխրախճանս բերկրանաց. փախուցեալ զաղախինն տեսանելով. իբր զուարճութիւն սրտի. (Անան. եկեղ։)
Մերթ իբր թանձրացեալ. այս ինքն Ուրախացեալք՝ ըստ յն. εὑφραινόμενοι laetantes.
Յոգւոց հանցեն ամենայն խրախճանք յանձինս իւրեանց։ Բարձից զձայն խրախճանաց, եւ զձայն ցնծացելոց. (Ես. ՟Ի՟Դ. 7։ Երեմ. ՟Է. 34։)
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
νουθετέω admoneo παιδεύω, κατηχέω instruo, erudio μαστιγόω castigo, flagello եւ այլն. Տալ զխրատ՝ ըստ ամենայն առման. որպէսՅորդորել, զգուշացուցանել. ազդել. յիշեցուցանել. Զգաստացուցանել. Կր. զգաստանալ, ուղղել. ուղղիլ.
Խրատեցեր դու զբազումս։ Ապա թէ ոչ խրատեսցիս, լու՛ր զայս։ Հայհոյէին զաստուած որդիք նորա, եւ նա ոչ խրատէր զնոսա։ Զսոսա իբրեւ հայր խրատեալ փորձեցեր։ Որովք մեղանչենն՝ յուշ արարեալ խրատես։ Խողովք սաստիցն ոչ խրատեցան։ Այսուհետեւ խրատեցարուք բանիւք իմովք, եւ օգտեցարուք։ Խրատեցէ՛ք զստահակս.եւ այլն։
Խրատէ զմեզ յուղղութիւն։ Զանձնիշխանութիւն նորա ի լաւն խրատէ դարձուցանել. (Յճխ. ՟Ը։ Եզնիկ.։)
Մա՛րք խրատեցէք զդստերս՝ զցածութիւն եւ զգաստութիւն սիրել. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։)
Ի մեղանչել խրատեցին զիս. (Լմբ. սղ.։)
Այր ոք որ խրատէ զորդի իւր այնպէս տէր աստուած քո խրատեսցէ զքեզ. (Օր. ՟Ը. 5։)
Խրատեալ ես յօրինացն. (Հռ. ՟Բ. 18։)
Կամիմ բանս հինգ մտօք խօսել, զի եւ զայլս խրատիցեմ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 19։)
Խրատել ի հրահանգս աստուածպաշտութեան. (Մաշտ.։)
Զամենեսեան խրատել աստուածային գիտութեամբ. (Յհ. կթ.։)
ԽՐԱՏԵԼ. Պատուհասել սաստիւ եւ գանիւ եւ պատժովք.
Խրատեցից գաւազանաւ արանց։ Յաւելից խրատել ի վերայ մեղացն ձերոց։ Խրատելով խրատեաց զիս տէր, եւ ի մահ ոչ մատնեաց։ Խրատեցից զդա, եւ արձակեցից.եւ այլն։
Խրատեցեր, եւ ողորմեցար ինձ։ Խրատեսցէ նա զորդիս ժողովրդեան քոյ, եւ դարձցի ե ողորմեսցի որդոցն արդարոց. (Տոբ. ՟Ժ՟Ա. 17։ ՟Ժ՟Գ. 11։)
Եւ ոչ զանդամս մարմնոյս գտնեալ խրատեցի։ Ցաւովք եւ տանջանօքն երուսաղէմի խրատեցեալ։ Միշտ խրատեալ (այսինքն հարուածեալ) ընդ երուսաղէմի, եւ ոչինչ խրատեցեալ (այսինքն զգաստացեալ). (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա. ՟Կ՟Է։)
darkening, offusca-tion;
tenebrse;
eclipse;
— արեգական՝ լուսնի, solar, lunar -;
— բոլորական, մասնական, մանեկաձեւ, total, partial, annular -.
σκότωσις obscuratio ἕκλειψις eclypsis. Խաւարիլն. պակասումն լուսոյ կամ ի լուսոյ. նսեմութիւն. մթութիւն.
Լուսին է պայծառ խաւարման արեգական. (Շիր.։)
Արգելեալ զլոյսն՝ խաւարումն գործէր երիս ժամուն. (Շ. բարձր.։)
Խաւարումն աչաց, խլութիւն ականջաց։ Փորեցին զաչս հասանայ ... թափել զհասան ի պատուհանից խաւարմանն. (Արծր. ՟Ե. 2։)
Որ ինչ ի միտսն խռովութիւնք, եւ յաղօթիցն լուսոյ խաւարումն. (Խոսր.։)
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
ἑγκοπή impedimentum ἑμπόδιον obex. Արգել. խոչընդակն. խոչընդոտն. խոչ եւ խութ. որպէսխափանիչ, կամ խափանարար. ընդհատիչ. եւ Խափանումն. ընդհատումն. անգործութիւն.
Դժնդակ ժողովուրդ ոմն խափան օրինաց. յն. դիմակաց. (Եւս. ՟Ժ՟Գ. 4։)
Զի մի՛ խափան ինչ լինիցիմք աւետարանին. յն. ընդ հատումն, կամ արգել ՟Ա. (Կոր. ՟Թ. 12։)
Զի մի՛ խափան լնիցին աղօթիցն ձերոց. յն. ընդհատել. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 7։)
Եղեն յորոգայթ մեծ, եւ ի խափան (յն. դարան) սրբութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 38։)
իքխափան (յն. վերջոտնիլ) վախճանի մարդոյ. (Իմ. ՟Բ. 5։)
Խափան առնելողջակիզացն պատարագած. յն. արգելուլ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 47։)
Խափան առնել. յն. խոչնդոտն լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Լինին խափան դիցն պաշտաման։ Խափան առնել յազատութիւն վերին. (Ագաթ.։)
Ամենայն բարեաց խափան է տրտմութիւնն։ Որպէս զգալի աչաց խաւար է խափան՝ ներգործել, նոյնպէս եւ անգիտութիւն՝ մտաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Տօնակ.։)
Ոչ եթէ խափան ինչ ոչ կամիմ զիրաց արքունի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Խափան՝ մարմնոյս գործոյ տիրէ, եւ ոչ անմարմնոյն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Զխափան գիշերոյն մտաւ ածեալ՝ աղօթէ եկեղեցի. (Յհ. իմ. կարգ.։)
Մեր փրկութեան ոչ կարաց ի խափան լինել. (Ոսկիփոր.։)
ԽԱՓԱՆ. ἁργία otium, desidia. Անգործութիւն. դատարկութիւն.
Ի խափանի, եւ իւրոց շարժութեանցն հանդարտութիւն բերելով տկարագոյն լինել հարկ է. (Պղատ. տիմ.։)
ԽԱՓԱՆ. ἁργός, ἁεργός otiosus. Խափանեալ ի գործոյ. անգործ. դատարկ. ավարա, պօշ.
Մի՛ ոք ի ձէնջ խափան կայցէ. զի խափանումն մայր է կարօտութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Դատարկ եւ խափան կալ։ Անաշխատ եւ խափան կալն ուսուցանէ զամենայն չարիս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
Ոչ եղեւնա խափան՝ գալանգէն ի նոյն քահանայապետութիւն. (Կոչ. ՟Բ։)
Զհաւորսութիւն առ խափան լերինս (կամ լերունս) ոչ ոք արգելուցու. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
to hinder, to stop, to impede, to obstruct, to embarrass, to cross, to delay, to interrupt;
to intercept;
to interdict, to prohibit;
to abolish, to abrogate, to annul, to revoke;
to take away;
to sippress;
— զճանապարհն, զանցս ուրուք, to stop the way or passage, to stop up, to obstruct, to encumber;
— զերկիր, to encumber the earth.
καταργέω, ἁργέω, εἵργω, ἑμποδίζω arceo, impedio, prohibeo. Խափան առնել. խափան լինել. արգելուլ. խոչընդոտն լինել. Չթողուլ. կասեցուցանել. անգործ առնել. դադարեցուցանել. կր. դադարիլ. եբր. պաթէլ, թ.
Խափանելզգործս, զերկիր. կամ զմարդիկ ի գործոյ, զհրէայսն ի շինելոյ. կամ զհաւատս. Զօրէնս, զաւետիս, զամենայն իշխանութիւնս. զայն՝ որ զիշխանութիւն մահուն ունէր։ Խափանեսցի մարմին մեղաց, կամ մարգարէութիւն, գիտութիւն, մահ։ Քրիստոսիւ խափանելոց է։ Որ խափանելոցն էր։ Ի վախճան խափանելոցն։ Խափանեալ էք ի քրիստոսէ։ Զիշխանաց աշխարհիս այսորիկզխափանելեացս։ Յորժամ եղէ այր, զտղայութեանն ի բաց խափանեցի։ Խափանեցաւ շինուած տաճարին։ Մի՛ խափանեցէք զիս, զի տէր յաջողեաց զճանապարհս իմ։ Ընդէ՞ր խափանէք զժողովուրդն ի գործոյ իւեանց։ Խափանեցան գործք նորա։ Խափանեսցուք զգործս նոցա։ Խափանեցից ի տերւոջէդ յայդմանէ զձայն զնծութեան։ Ոչ խափանեսցինգնացք քո։ Խափանեցին զօրէնս քո. եւ այլն։
Մի՛ լռեսցուք ի խնդրելն, թէպէտեւ յոլովիւք խափանողօք արգելեալ լիցուք. (Խոսր. պտրգ.։)
զամենայն հոգս իւրեանց ծախել ի խափանելի երկրաւորս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Անարգ համարիմ եւ առ ոչինչ զպարգեւսն բազումս, վասն խափանելոց են ամենեքեան. (Եղիշ. ՟Ե։)
ԽԱՓԱՆԵԼ. συγκλείω concludo ὐποσκελίζω supplanto եւ այլն. որպէս թէ Խափուցանել ի հաղբս. (թ. գափաթմագ ) կամԽաբանօք կարթել. խոչընդոտն եւ խափան լինել.
Ժամանեա՛ նոցա, եւ խափանեա՛ զնոսա։ Խափանեցան եւ անկան։ Խորհեցան խափանել զգնացս իմ։ Ի գնացս իսկ իւր խափանեսցի այր։ Ես խափանեցի զեփրեմ։ Խափանեսցենզնա հայր եւ մայր նորա.եւ այլն։
hinderance, impediment, obstruction, obstacle;
difficulty;
interdiction, prohibition;
diversion;
interception;
abolition, abrogation;
suppression;
cessation;
ի խափանումն գալ՝ անկանել, to cease, to fall in desuetude, to be no longer in force.
Լինի խափանուած աթոռոյն ամս բազումս. (Ուռպել.։)
Զնշանս եւ զզօրութիւնսն զանց առնես որպէս զչարին խափանուածովք ձեր. (Վրք. սեղբ.։)
squinting;
short-sighted;
dim-eyed or blear-eyed;
խեթի հայել, to look askance at, to look surlily, to scowl upon, to look at with aversion or dislike.
ԽԵԴ ԽԵԹ. φολκός strabo. իտ. guercio. Թիւր ակամբ. շիլ. եւ Ցաւոտ աչօք.
Թերսիդէս՝ կաղ, եւ խեդ աչօք. (Նոննոս.։)
Որքան խեդ աչք զմի տեսանեն. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Արեգակն լուսաւորէ զառողջ աչս, եւ կուրացուցանէ զխեթ աչս. (Վանակ. յոբ.) Ա՛յլ է եւ խեթի, զոր տեսցես. բայց երբեմն գրի ԽԷԹ՝ որպէս խեթ.
Գիտա՛, զի ակն խէթ՝ ուղիղ նայել ոչ կարէ. (Ոսկիփոր.։)
Շլացուցանէ զմիտս ... որպէս զխէթ աչօք պշուցեալ՝ առաւել վաասի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Ի գիրս խոսր.։)
Ունի ի մօտոյ կորուսանել յանդունդս դժոխոց զխեթն զայն, առ որ յուսացեալ գնայք։ Ամենայն իրօք ջանայ պիղծն եւ գարշելի խեթն կեղծաւորիլ. (Պիտառ.։)
cf. Խելագարութիւն.
Խելագարիլն. Ցնդումն խելաց.
Աղմկեալ ի ցնորից իմն խելագարանաց. (Խոր. ՟Բ. 58։)
intelligent, well-informed, skilful, learned;
— առնել՝ կացուցանել, to initiate, to instruct, to inform;
— լինել, to be well-informed, to have profound knowledge, to be well versed in, to understand thoroughly, to know perfectly;
— լինել ապագայից, to penetrate the future;
— լինել ի մէջ բարւոյ եւ չարի, to distinguish, to know good from evil;
— լինել յամենայն ճանապարհս իւր, to be have prudently or wisely;
— լինել ի սրտի իւրում, to revolve, to turn over in one's mind, to reflect, to consider, to mediate, to ruminate, to ponder;
— լինել ոգւոյ նորա, to seize the meaning, to enter into the spirit of;
— ամենայն իմաստութեան, learned in all knowledge.
Եւ իբր Խելամտական, հասուն.
Զիջանէր խելամուտ խորհրդիւ։ Խելամուտ հմտութեամբ յարդարել. (Պիտ.։)
συνετός intelligens ἕμπειρος expertus եւ այլն. Խելօք մտեալ ի խորս բանին. հմուտ. ներհուն. իրագէտ. հասու. տեղեկ. փորձ. Հանճարեղ. իմաստուն
Խելամուտ էի դաւիթ քան զամենայն ծառայսն սաւուղայ։ Էր դաւիթ խելամուտ յամենայն ճանապարհս իւր։ Մանկունս խելամուտս ամենայն իմաստութեան։ Եւ դու տեղեակ խելամուտ տաղեացն։ Խելամուտ առնեմ զքեզ ուղիղ շաւղաց.եւ այլն։
Փորձք խելամուտք հնարաւոր իմաստիւք. (Պիտ.։)
Եւ ոչ խելամուտ քան զհոգին. (Գէ. ես.։)
ծանօթ իրօքն խելամուտ առնէ. (Իգն.։)
Իրացն եղելոց խելամուտ լինէին. (Ագաթ.։)
Բարերարութեանն նորա խելամուտ լինել. (Եզնիկ.։)
"cf. Խելամուտ լինիմ."
ԽԵԼԱՄՏԵՄ որ եւ ԽԵԼԱՄՈՒՏ ԼԻՆԵԼ. Մտախոհ լինել, ի միտ առնուլ. Իմանալ. քաջածանօթ կամ հասու լինել. տեղեկանալ. փորձ եւ կիրթ գտանիլ. աղէկ հասկընալ, սորվիլ.
Առնել զամենայն գործ իմաստութան, եւ խելամտել։ Խոր են դժողք, եւ դու զի՞ խելամտեսցես։ Իսկ ամբարիշտն գիտութեան ոչ խելամտէ. (Ել. ՟Լ՟Ե. 33։ Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 8։ Առակ. ՟Ի՟Թ. 7։)
Ոչ իմանայ, եւ ոչ խելամտէ բանին՝զոր ասաց առաքալ. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Յամենայնի, կամ սուղ ինչ խելամտեալ. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։ Շիր. վասն կենաց իւրոց.։)
brains;
mind, sense, wit, understanding, intelligence, wisdom;
խելօք, skilfully, ingeniously, cleverly, dexterously;
bench for rowers;
— կամրջաց, bridge-head;
— գետոց, source of ariver;
—լս ունել, to be wise, judicious, prudent;
ի խելաց ելանել, to lose one's reason, to become mad;
գնալ խելօք, յայլ խելս շրջել, յայլոյ խելս լինել, to be out of one's mind, to turn mad;
ցնորիլ ի խելաց, to faint, to swoon;
ի խելս գալ, to come to one's self, to recover one's self;
to amend;
խելս խառնել, to tax one's ingenuity, to contrive, to set one's wits to work, to try, to attempt;
to dupe, to outwit, to use artifice, craft, guile;
ի խերս կերպարանեալս, feignedly, with simulation, in appearance;
astutely, cunningly;
բանք բազում — սակաւ, much tongue and little judgment;
ի խելաց եւ ի մտաց թափեալ, hair-brained, cracked, foolish, insane, mad;
գինին կալաւ զխելս նորա, he became intoxicated, tipsy.
— նաւի, poop, stern of a ship;
ի խելս նաւին, on the poop.
ἑγκέφαλος cerebrum. (լծ. թ. իլիք. եւ հյ. Խլինք, եւ գլուխ) Ուղեղ գլխոյ. ըղեղ.
Խելացն լուսերակքն։ Զոր նչ բան ունի խելքն առ երակն։ Երկուս միայն գործուածս խելացն զառաջեցաւ արար։ Զառաջով կուսէ փորուածս խելացն. (Նիւս. բն.։)
Լսելոյ զօրութիւն ի խելսն եւ յականջսնդնէր խլին. (Սարկ. հանգ.։)
ԽԵԼՔ. Միտք (որպէս տիրապէս բնակեալ ի խելս, այսինքն յուղեղն). բանականութիւն. արուեստ, ւ խորագիտութիւն կամ խորամանկութիւն. Խելք.
Իմաստք խելացն, որ բնակեալ է յուղեղն՝ որ ի գլուխն։ Մոլորութիւն ի խելս մտացն անկանի, եւ ցնորեցուցանէ. (Յճխ. ՟Ի. եւ ՟Դ։)
Թմրեալ խելօք։ Ի խելաց եւ ի մտաց թափեալ։ Ըզգաստութիւն խելաց. (Եղիշ. թաղմ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Մծբ. ՟Թ։)
Ուղեղն վարդապետէ անձինն եւ խելացն զգործս ե զբանս զառաքնութիւնս. (Նար. երգ.)
Ի խրախութեան անդ գինոյն՝ եւ ի խելաց ելանէր. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 18։)
Սկսանիջի՛րպարսաւել զմեծութիւն հնարիւք ինչ խելօք. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։)
Զխնդրեալսն յաստուծոյ խելս բարիս, եւ զինքեանս անխրատս գոլ, անիմայ ասեմ։ Ճանապարհորդք ի տունս եւ ի հայրենիս փութան, իսկ իմաստունք ի խելս եւ իմաստութիւն։ Պիտէր ինձ կաթ մի բախտի, եւ ոչ խելք կարասով. (Ոսկիփոր.։)
Խելք բնաւ ոչ ունիս դու։ Ագռաւն խելօքն գնաց (ռմկ. խելքը թռուց ), եւ հպարտացաւ ի սուտ գովութենէն. (Վրդն. առակ.։)
ԽԵԼՍ ԽԱՌՆԵԼ. μεθοδεύω, μηχάνομαι architector, machinor. Ճարտարել. հնարիլ. Մեքենայել. Խելք բանեցնել՝ կամ վարպետութիւն ընել.
Իբրեւ զայն ինչ խելս մանքենայից խառնել. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 15։)
Այլ իմն խելս խառնէբանին։ Յօգուտ համարէր խելս խառնել բանին։ Տե՛ս որպիսի խելս խառնէ առ ի զխրատ ընդունելոյ. (Ոսկ. գաղ. եւ Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Իսկ դու այլ առաւել խելս քան զքրիստոսին ի քեզ խառնես. (Լմբ. ատեն.։)
Խելս խառնել առակս ի մեզ կազմի. (Մխ. առակ.։)
ԽԵԼՕՔ. մ. δόλῳ dolo διὰ μεθόδων arte. Ճարտարութեամբ. Հնարիւք. վարպետութենով.
Քանզի խորագէտ էի, խելօք կալայ զձեզ. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 18։)
Ոչ եթէ զի մեռցի յովսէփ ի ներքս ի գուբն, կամէր (ռուբէն), այլ զի խելօք թափիցէ ի նոցանէն. (Եփր. ծն.։)
ԽԵԼՔ ԿԱՄՐՋԱՑ կամ ԳԵՏՈՑ. Գլուխ, սկիզբն, մուտ.
Հասանել յառաջ ի խելս գետոյն։ Ուրանօր ցուցանի խելս գետոյս. (Ճ. ՟Բ.։)
ԽԵԼՔ ՆԱՒԻՆ. πρύμνη puppis. Գլուխ նաւու՝ ըստ որում սկիզբն նորա, ուր է ղեկն. (ուր յայլ լեզուս Գլուխ նաւու կոչի առաջակողմն, որ յառաջ երթայ։)
Ննջէր ի խելս նաւին ի վերայ բարձի. (Մրկ. ՟Դ. 38։)
Եւ ζυγόν transtrum, -ra. Նստարանք՝ որ ի նաւս կամ ի նաւակս. որ ըստ յն. Լուծ ասի. պանքա, մանղա.
Ընդ խելս նաւացն զպարանոցն կապէին. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 8։)
Մանուկ մի ննջէր ի յեզրն ի խելս տանն. (Ոսկիփոր.) (նոր ձ. յեզեր տանն։)
cf. Խեղութիւն.
Խեղութիւն, եւ կրելն զխեղութիւն.
մեք ոչ միայն խեղանաց եւեթ պատրաստ եմք վասն անուանն քրիստոսի, այլ եւ քերանաց եւ մահու. (Փարպ.։)
strangled, suffocated;
— առնել, to strangle, to suffocate;
— լինել, to be strangled, suffocated.
Խեղդիւ մահացեալ. խեղդեալ. եւ Հեղձամահ.
Ինքն ի խնդիր լինէր խեղդամահ ժանտին։ (Յհ. կթ.։)
Երթեալ ինքնաձեռն խեղդամահ սատակէր։ Խեղդամահ սատակէր ի բռնութիւն այսոյն. (Պիտ.։ Ասող. ՟Բ. 4։)
Կապեցին վէմ մի մեծ ի պարանոցս նոցա, եւ արկին ի ծով. եւ այնպէս խեղդամահ կատարեցին ի քրիստոս. (Հ. կիլիկ.։)
ԽԵՂԴԱՄԱՀ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Խեղդել, իլ. խըխտիլ, խխտըւիլ.
Յիւրոց ծառայից խեղդամահ լինի. (Ասող. ՟Գ. 12։)
Զերկոցունց նոցա սատակումն միով օրինակաւ նիւթեաց խեղդամահ լինելովն. (Լմբ. սղ.։)
Վկայ քեզակիտոփէլ եւ յուդա, որ ի տրտմութենէ խեղդամահ եղեն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
cf. Խեղկատակութիւն.
ԽԵՂԿԱՏԱԿՔ ԽԵՂԿԱՏԱԿԱՆՔ. Խեղ կատակ կամ կատականք. խեղկատակութիւն.
Խեղկատակօք զհոգիս լըցի, որ չվայելէ քրիստոնէի. (Ոսկիփոր.։)
Ի ծիծաղելոյ եւ իխեղկատականաց. (Յճխ. ՟Թ։)
froward, wilful, stubborn, perverse, rebellious, refractory;
currish, surly, bitter;
rancour, hatred, spite, envy;
— հայել, to look surlily;
—իւ լինել, to be enraged or furious with.
(Արմատ ձայնիցս Խըռով, Խռովութիւն. լծ. եւ գրգիռ, հեռ. ռմկ. խըռխըռ) ἁπειθών inobediens διάστροφος perversus. անսաստ. հեստ. Ըմբոստ. անսանձ. ստահակ. անհնազանդ. խեղաթիւր.
Եթէ իցէ ուրուք որդի խեռ եւ անզգամ։ Որդիս մեր այս խեռ է եւ դժուարերասանն (զձի)։ Ամեհի՝ խեռ եւ խիստ երիվարացն. (Նիւս. կուս.։ Վրք. ոսկ.։)
Խեռ. ոպէս ռմկ. խօռ, խոլոռ. թ. հօռ. այսինքն Խոժոռ, թիւր, խեթ.
Խե՛ռ աչօք (նոր ձ. խե՛թ աչօք) եւ նախանձաբեկ կամօք հային (ի խե՛թ աչօք). (Լմբ. առակ.։)
ԽԵՌ գ. որպէս Հեռ. (յն. է՛ռիս) cf. ԽԷԹ.
Մի՛ աչառանօք, եւ կամ խեռիւ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Մի ինչ առնէր հակառակութեամբ, խեռիւ, եւ ամբարտաւանութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Այլ թէ եւ մարտիրոսեսցէ, եւ ի սիրտն խեռ եւ նախանձ ունիցի, ի հուր այրիսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Ամենայն ինչ ձեր սիրով լինիցի. որպէս թէ խռովեալ էին. նաեւ առ այնոսիկ որք խեռիւ էին. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
to be disobedient, insubordinate, to rebel, to revolt, to be disheartened;
— ի սանձուց, not to obey the bridle;
— զայրագին ի վերայ միմեանց, to be furiously maddened one against, the other.
στασιάζω seditionem excito, dissideo ἁντιλέγω contradico φιλονεικέω rixor, contendo. Խեռ լինել. խեռութիւն ցուցանել. ստահակիլ. ստամբակիլ. ըմբոստանալ. անսաստել. դիմախօսել. հակառկիլ. եւ Գրգռիլ յապստամբութիւն. խռովութիւն յուզել.
Որ սակաւ մի խեռեալ ընդդեմ դառնայցեն. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 14։)
Խեռեցին աթենացիքն, ըմբոստացան ընդ եղեալ իրսն. (Պտմ. աղեքս.։)
Զիմի՛ խեռիցէ առ ինքն մարդն ըստ ժամանակին զանազանութեամբ բաժանեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Ի հակառակ մտեալ ինչ խեռիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Խեռելն նոցա բազում անգամ, եւ արտաքոյ օրինացն գործել։ Տանջէին զնոսա իբրեւ զտղայս խեղեալս յուսմանէ։ Ոչ խեղէ, եւ ոչ ստահակէ։ Ստահակ եւ խեղօղ է ազգ ծառայից. (Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ ՟Ը։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
Ապա եթէ այնմ խեռիցէ, եղիցիքեզ իբրեւ զհեթանոս. (Երզն. մտթ.։)
to cut, to cut off, to break off, to tear off or away;
to burst open;
— զհերս, to tear out the hair;
— ներքինիս, to castrate.
σχίζω scindo, seco διασπάω, διαρρήγω distraho, discerpo, dirumpo եւ այլն. Ուժգին ձգմամբ բաժանել. քարշելով հատանել. Փեռեկել. խորտակել. մասն մասն առնե. փրթուցանել. հերձուլ. Ճեղքել. պատառել. փրցնել. կտրել, պատռել. (լծ. եւ հյ. քեցել. կորզել. հատանել. եւ յն. սխիցօ՛. ար. թ. խէղ, խէղէլ, խէր, քէսմէք)
Խզեցուք զկապանս նոցա։ Խզեաց զկապանս նոցա։ Խղեցեր դու զկապանս նոցա։ Խզեցին զսամետէս. (եւ այլն. Սղ. ՟Բ. 3։ ՟ճղ. 14։ Երեմ. ՟Բ. 20։ ՟Ե. 5։ Լ. 8։ Նաւ. ՟Ա. 13։ Ղկ. ՟Ը. 29։)
Խզեաց զջիլսն, զորօրինակ խզիցի քուղ ի թօթափելոյ յորժամ ի հուր հոտոտիցի։ Առասան երեքկուղի ոչ վաղվաղակի խզեցի։ Մի՛ խզեսցին ապաւանդակք նորա։ Խզելոյ ի նմանէ զշղթայսն. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 9. 12։ Ժղ. ՟Դ. 12։ Ես. ՟Լ՟Գ. 20։ Մրկ. ՟Ե. 4։)
Խզեսցէ զշղթայս անօրինութեան. (Ագաթ.։)
Ծանրութիւն պտղոց խզէ զոստս. (Վրք. հց. ՟Ժ. ձ։) (տպ. բեկանէ։)
Զնորոյն կտրեաց զառհաւատչեայ, եւ զիմն առանց խզելոյ յարակայեաց. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Պատրաստեցէք վէմ մի ըստ կամաց իմոց, եւ խզեցէք յերկուս. (ՃՃ.։)
Որք զծիրանիս թագաւորական աղտեղացուցանեն, այնպէս տանջին՝ որպէս զխզօղսն. այսինքն զպատառօղսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
ԽԶԵԼ. κόπτω caedo, succido, amputo. Ի բաց հատանել որ եւ է օրինակաւ.
Անգիտութեամբ զբերրիսն խզելով ուռ։ Տունկ ի տնկագողծողէն իւրմէ խզեալ։ Խզեցաւ ամենայն սնոտի յոյս իւր. (Պիտ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Փարպ.։)
Խզիցելոյ ի նոսաշնչականին. (Բրս. արբեց.։)
Զկրօնից ուղղութիւն ի բաց խզեալ. (Յհ. կթ.։)
Խզել զչար։ Ի բաց խզել զսէր։ Տանջանօք խզեալ բառնալ ի կանդանութենէ. (Պիտ.։)
Խզեաց իբրեւ զայգի զխորանս նորա. (Ողբ. ՟Բ. 6. որպէս թէ խլել եւ ի բաց ձգել։)
Ի մէջ վաճառելոյ եւ գնելոյ խզեսցին մեղք. յն. փշրեսցին. (Սիր. ՟Ի՟Է. 2։)
Խզել ապստամբել յիւրոցն. (Կանոն.։)
Մի՛ ցտեսցին, եւ մի՛ քզեսցին։ Ի վերայ արանց խզելոց փետելոց։ Ի վերայ արանց առ որմովքն խզելոց. (Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 6։ ՟Խ՟Ը. 31. 36. 37։)
Փետեմ ըզվարսս իմ ցանկալի, խըզեմ ըզհերս անխնայելի. (Շ. եդես.։)
Որ զհերսն խզիցէ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Մերկանդամք խզին եւ մոլին կոծելով. (Մանդ. ՟Է։)
Զանձինս ցտէին, զհերս խզէին. (Երզն. մտթ.։)
ՆԵՐՔԻՆԻՍ ԽԶԵԼ. այսինքն Ներքինացուցանել. ἑκτέμνω castro. ... (Խոր. ՟բ. 7։ Յհ. կթ.։)
knock, blow;
obstacle, hinderance, impediment;
fraud, cheat;
hate, ill will, aversion;
jealousy;
remorse, scruple;
pain, affliction, grief;
doubt, distrust, apprehension;
gripes, colic;
— եւ խութ ընդ ոտն անկանել, to trip up, to oppose, to obstruct, to embarrass;
խեթիւ հայել՝ տեսանել, to look daggers, to look grim, to scowl;
խեթիւ հայել արեգական, to sunburn, to tan, to freckle, to brown.
Զգուշութիւն՝ վասն խիթի խղճի նոցա, զի երկիցեն յաստուծոյ. (Եփր. ղեւտ.։)
ԽԷԹ κόλυμα impedimentum σκάνδαλον offendiculum. գրի եւ ԽԵԹ. Խոչ եւ խութ. խոչընդոտն. որ նչ խթի յոտս ի գնացս, կամ տայ գայթել. արգել. որոգայթ. առիթ գլորման կամ գայթագղութեան. վտանգ. կասկածանք.
Բազում խէթք եւ խութք են ճանապարհին։ Յառաջ զխեթն ՛ն բաց խլել. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. բ. կոր.։)
Բառնալ զգայթագղութիւն ի միջոյ, մի՛ ումեք խէթ եւ խութ այնուհետեւ ընդ ոտս անկանել. (Ագաթ.։)
Զխէթս ի բաց ընկենլի մի՛ նիւթ դժնդակ խորամանկութեան բանսարկուին. (Նար. ԿՂ. ՀԳ. ՂԲ։)
Դաւաճանեալ զնա ի սպանումն, զի էր նմա խէթ կամաց իւրոց. այսինքն արել. (Խոր. Ա. 23։)
Ընդէ՞ր արար ընդ մեզ յաշխարհի զգազանս վնասակարս, եւ կացոյց ի խեթի զկեանս մեր. այսինքն ի վտանգի, կամ ի կակածանս. (Վեցօր.։)
ԽԷԹ. Թիւր նայեցուած խեթ եւ խոժոռ աչօք. քէն, ատելութիւն. գժտութիւն. խոլոր նայուածք.
Եթէ եղբայր քո ունիցի ինչ խէթ զքէն. յն. ինչ. խեթ զնմանէ ի սրտի քում. (Վրք. հց. Ժ։)
Յորժամ խէթ ատելութեան լցի ի մէջ ծառայից եւ տեառնն, ոչ վաղվաղակի ժպրհին ընդ նա խօսակցիլ. (Լմբ. պտրգ.։)
Այլ թոյլ ետուր վասն խեթի մատնել ի՛ ձեռս անօրինի. (Շ. եդես.։)
Եթէ վասն աստուծոյ հալածիս, մի՛ խէթ (կամ խեթ) պահեր։ Որ Խեթիւ ննջէ, բարկացուցանէ զաստուած. (Նեղոս.։)
Ընդ որում խեթիւ հայէր արշակ հանապազ. (Խոր. Գ. 43։)
Մի՛ հայիք յիս, զի ես եմ սեւացեալ. վասն զի խեթիւ հայեցաւ յիս արեգակն. Յն. օտարաբար կամ թիւր հայել. (Երգ. Ա. 5։)
Ի սեւաթոյր տխրութենէ գործոց մերոց խեթիւ հայեցաւ ի մեզ արեգակն ճշմարիտ. (Յհ. կթ.։)
Խեթիւ. (ռմկ.) խոլոր. (Լծ. նար.։)
Ի մէջ խիթի ահիւեւ երկիւղիւ կայր. գուցէ՝ ասէ, ածից ես ի վերայ իմ զանէծս, եւ ոչ հեշտալի լինէր նմա քունն. (Խոր. Բ. 35.) (՛ այլ ձ. խէթ սրտիւ. իբր կասկածոտ։
ԽԷԹ, խիթի. Խայթ խղճի. Խիղճ մտաց.
Չիք նոցա խիղճ կամ խէթ յետ մկրտութեանն յօրինաց անտի։ Նա արդարացուցանէ զիս ի մէջ խղճի եւ խեթի. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ա. կոր.։)
Զամենայն խիղճ եւ զխէթ յիւրաքանչիւրմտաց ի բաց մերժեալ իցէ. (Ոսկ. յհ. Ա։)
Խէթք մտաց Խէթք մտաց։ Խէթ մտացս։ Զգայութիւն սրտին իմաստալից՝ խէթիւ խոցոտեալ։ Խէթս, տխրութիւնս. (Նար. կ.։ Նար. ԽԷ. ԻԳ. ԻԴ։)
Հոլանեալ գործէին զմեղս համարձակութեամբ առանց խիթի յամենայն չարիս դարձեալք. (Բուզ. Դ. 17։)
Աղարտէ զառաքեալս ամենայն, եւ ասէ, թէ չիք խէթ եւ խիղճ ուրանալ զքրիստոս. յն. անխտիր է. (Եւս. պտմ. Ղ. 37։)
ԽԷԹ. Խիթք որովայնի, կամ ցաւ ինչ խայթիչ եւ տանջիչ. որպէս մարմաջ, կամ կրծումն, եւ այլն. զի պէսպէս մեկնի ասելն
Հայցէ զքեզ տէր ջերմամբ եւ սարսռով, եւ խեթիւք. (Օր. ԻԸ. 22.) յն. ἑρεθισμός irritatio, rosio. ԽԷԹ 2 ա. cf. ԽԵԹ, կամ ԽԵԴ։
spur, goad;
spur, incentive;
butting;
— իշոյ, ass-goad;
ընդդէմ —ի աքացել, to kick against the pricks.
κέντρον stimulus. Սրածայր գործի խթելոյ, կամ ընխոթելոյ՝ խոթմթելոյ. գաւազան յորոյ ի ծայրն կայ խայթոց իբր հերիւն. cf. ԽԱՅԹ.
Մտրակ ձիոյ, եւ խթան իշոյ։ Բանք իմաստնոց իբրեւ զխթան եզան։ Պարծեսցի ի ցուպխթանի։ Խիստ է քեզ ընդդէմ խթանի աքացել. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 3։ ԺՂ. ՟Ժ՟Բ. 11։ ՟Լ՟Ը. 26։ Գծ. ՟Թ. 5։)
Զիա՞րդ քան զխթան սրագոյն ունի զխայթոցս կարճի. (Կոչ. ՟Թ։)
Նմանութեամբ ասի.
Խթան ընդոստուցիչ ամենայն հեղգացելոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Իբր խթանաւիմն ընդոստուցեալ բանիւ. (Յհ. կթ.։)
Ընդոստանիցէ զոդի քան զեզն խթանտուեալս ի ժողովրդէն. (Նախ. ժող.։)
Փոքր խթանաւ փորձութեան զսակաւութիւն պարտուցն աստէն վճարես։ Երկուցերփոքր աձս խթանաւ (ժամհարի) զապարասանին զվիթխարութիւն. (Նար. ՟Հ՟Զ. ՟Ղ՟Բ։)
ԽԹԱՆ. ա. Խթօղ. խեթիչ.
Ջորի աքացօղ, խթան արջառ, զուարակ հարկանօղ. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
cf. Խթնիմ.
ԽԹԻԼ 2 կամ ԽԹՆԻԼ կամ ԽԹՆՈՒԼ Ի ԿԵՐԱԿՈՒՐՍ. Մխիլ կմ ձեռն մխել եւ ճաշակել.
(Վանականք թանահատի) ոչ առին յանձն ի կիրակէրքն (անգամ) ի թան կամ ի պանիր կամ յիւղ խթիւլ, այլ բանջարովք եւ հնդով շատանային. Վասն որոյ թանահատքկոչեցան. (Ուռպ.։)
Ոչ ընդարձակեցուցեալ եւ խթնեալ նաւակատեօք։ Զամենայն տէրունական տօնից վիճիլսն թխնուլ յերեկոյն. (Մխ. ապար.։)
to deafen;
— զլսելիս, to stun.
Ճայթմունք լարից աղեղանցն զլսելիս ամենեցուն առ հասարակ խլացուցանէին. (Եղիշ. ՟Զ։)
Զլսելիս խլացուցանելով, խոնարհութեամբ սրտի. (Արշ.։)
Զլսելիս նոցա խլացուցանէր. (Մեսր. երէց.։)
cf. Խլրտիմ.
ԽԼՐՏԱՄ ԽԼՐՏԱՆԱՄ. σαλεύομαι moveor, labefio. որ եւ ԽԼՐՏԻԼ. Շարժիլ մեղմոդ որպէս խլրտեալ. շարժլիլ. խաղալ. տատանիլ. դրդուիլ. ընդոստնուլ. (յն. սալէ՛ւօմէ).
Անդամք նորա մածեալք. եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտասցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)
Խլրտայ ի շարժի. (Բրսղ. մրկ.։)
Ո՞վ է որ ճանաչէ զմիտս, եթէ ոչ բանն որ ելանէ ի նմանէ՝ նա է որ ի վերոյ է քան զմիտս. եւ ամենայն խորհուրդք խլրտան ի նմանէ. (Եփր. համաբ.։)
Կապեցաւ անհաւատութիւնն, եւ այլ կարէ խլրտալ։ Է՞ր վասն անկեալ ես ի մէջ փչոց ախտիցդ առանց խլրտալոյ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Յաճման հասակին ախտ չարութեաննգործոց ցանկութեամբն հանդերձ երեւի խլրտալով ի մարմինն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Խլրտիմ.
ԽԼՐՏԱՄ ԽԼՐՏԱՆԱՄ. σαλεύομαι moveor, labefio. որ եւ ԽԼՐՏԻԼ. Շարժիլ մեղմոդ որպէս խլրտեալ. շարժլիլ. խաղալ. տատանիլ. դրդուիլ. ընդոստնուլ. (յն. սալէ՛ւօմէ).
Անդամք նորա մածեալք. եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտասցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)
Խլրտայ ի շարժի. (Բրսղ. մրկ.։)
Ո՞վ է որ ճանաչէ զմիտս, եթէ ոչ բանն որ ելանէ ի նմանէ՝ նա է որ ի վերոյ է քան զմիտս. եւ ամենայն խորհուրդք խլրտան ի նմանէ. (Եփր. համաբ.։)
Կապեցաւ անհաւատութիւնն, եւ այլ կարէ խլրտալ։ Է՞ր վասն անկեալ ես ի մէջ փչոց ախտիցդ առանց խլրտալոյ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Յաճման հասակին ախտ չարութեաննգործոց ցանկութեամբն հանդերձ երեւի խլրտալով ի մարմինն. (Երզն. մտթ.։)
to make case of conscience of, to scruple, to doubt;
ոչ ինչ խղճեմ, my conscience does not blame me;
երթ առանց իրիք —ոյ, go without scruple or hesitation.
διακρίνω dijudico, discerno στέλλομαι, συστέλλομαι devito, costernor. Խղճիւ տագնապիլ. խղճի մտօք վարանիլ. խարել. անձամբ զանձն դատել. ծփիլ ի խորհուրդս. երկբայիլ. խիթալ. խորշիլ, վհատիլ. լքանիլ. խիղճ ընել, քաշուիլ.
Ամենայն ժողովուրդն խղճեր. եւ ասէին, արքայ դաւիթ փրկեաց զմեզ, եւ արդ փախստական է յերկրես։ Ո՞չ խղճիցեք յանձինս, եւ լինիցիք դատաւորք չարեացն խորհրդոց։ Որ խղճեն, թէպէտ եւ ուտիցէ՝ դատապարտեալ է։ Ե՛րթ ընդ նոսա առանց իրիք խղճելոյ։ Խղճէին ի նմանէ որ ի թլպատութենէ անտիհաւաստացեալքն. եւ այլն։
Եւ զի՞ խնդրէին զնա (զյիսուս). զի խղճէին՝ թէ գուցէ սպանին զնա. (Եփր. համաբ.։)
Իբրեւ զայս արար, խղճեցին միտք իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Ապա եթէ տկարացեալ եսհաւատովք. եւ խղճես. (Եզնիկ.։)
Խղճէին, թէ գուցէ լինիցի եւ նոցա եւս՝ որպէս նոցայն. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 8. յորմէ եւ Յհ. կթ.։)
Միտքն պտրոսի խղճէին։ Խորշէին նոցա տալ մկրտութիւն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Բայց զայս խղճեաք. կամ վարնէաք, թէ գուցէ արատ ոք ինչ դնիցէ. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 20։)
Մի՛ ինչ վասն ազգին խղճիցէք. իմա՛ ոչ որպէս պարզապէս խղճալ, ցաւիլ, այլ որպէս վարանիլ, լքանիլ սրտցաւութեամբ։
matrimonial mediator, go between, match-maker;
— լինել, to arrange a wedding between.
Որ խօսի զխնամութիւն ընդ այլում. կամեցօղ խնամութիւն առնել.
Ակքան խնամեխօս եղեւ նա փայտի. (Արշ։)
Այր մի մեծատուն գնաց խնամեխօս որդւոյ իւրում։ Խնամէխօս երթալ. (Ոսկիփոր։)
to spare, to be sparing of;
to pardon, to respect, to exempt, to privilege;
to save, to spare, to husband, to be thrifty, to administer or manage well, to be sparing of expence, to economize;
— ի կերակրոյն, to stint one's self;
— ի ժամանակն, to economize time;
— ի շրթունս, to bridle one's tongue;
— ի բարկութիւն, to abstain from wrath.
(որպէս թէ խուն այսինքն նուազ առնել) φείδομαι parco, ignosco. Խնայ առնել. անխայել. զնդալ. Ճշդել. Խնամով զգուշանալ. գթալ, ներել. կասիլ. պահել. չթողուլ.
Խնայեցի ես ի քեզ։ Մի՛ խնայեսցէ ակն քո ի նա։ Խնայեսջի՛ք ի պատանեակն իմ աբեսողոմ։ Որ յիւր որդին ոչխնայեաց։ Ես ո՞չ խնայեցից ի նինուէ քաղաք մեծ։ Ոչ եւս խնայեցից ի վերայ բնակչաց երկրիդ։ Պէ խնայես ի շրթունս, իմստուն լինիս։ Որ խնայէ բան խիստ հանել, իմաստուն է։ Որ խնայէ ի գաւազան, ատեայ զորդի իւր։ Որ խնայէ ի տուրս, եւ այլն։ Խնայելն (յինչս՝) կորուսանել է, եւ չխնայելն՝շահել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Ո՛վ մոլեգնութեան, ընչից խնայել, եւ հարազատաց ոչ խնայել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
Խնայել յոգիս, կամ յանձինս, յազգայինս, ի ստացուածս, ի բարկութիւն. (Եղիշ.։ մանդ։ Խոր.։ Սկեւռ. աղ.։ ստուածաբ. Ժղ.։)
Խնայեցու՛ք եւ զընդասցուք ի հոգիս մեր. (Սեբեր. ՟Դ։)
Խնայեաց զանձն նորա ի մահուանէ։ Զշարժել շրթանց իմոց ո խնայեցից. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 18. եւ ՟Ժ՟Զ. 6։)
Զի խնայեսցէ զմեզ ի կարծեաց բազմաստուածոցն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Խոկմամբ մահու խնայէ զինքն ի բարկութենէ. (Նախ. ժող.։)
Ոչ խնայել զանձն, եւ ոչ զանգիտել ի մահուանէ. (Խոսր.։)
Խնայէ զանձն իւր ի մեղանչել. (Կոչ. ՟Բ։)
Զսնուցանել զաւակսն ոչ խնայէին. (Լմբ. իմ.։)
Եւ զմայր ոչ խնայեաց ի նմանէ, այլ արար զնա մահակից. (Վրդն. յանթառամն.։)
Նաւ՝ որ խնայի ի խռովութենէ, հանդարտութեամբ գնայ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
Որչափ յաճախեսցուք ունել զձեզ առ մեզ խնայեալ լինիք ի չարեաց. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Խնայութիւն.
ԽՆԱՅՈՒԹԻՒՆ ԽՆԱՅՈՒՄՆ. φειδώ parsimonia, venia. Խնայելն. Խնայ. մարդասիրութիւն. Գութ. ներողութիւն.
Առնէ ի վերայ նոցա աստուած խնայութիւն արարչին ամենեցուն՝ պահել զարարածս անվնաս յիւրաքանչիւր բնութեանն. (Եղիշ. խաչել.։)
Արգելուին զհարկաւոր պէտս ճաշակացն, եւ այսպէս ոչ գոյր նմա ի նոցանէ եւ ոչ սակաւ ինչ մասն խնայողութեան. (Յհ. կթ.։)
Խնայողութեամբ խնամոց ազգին. (Փիլ. լին. ՟Բ. 34։)
Աւագաց եւ մեծատանց քաղցրութիւն, եւ խնայութիւն առ աղքատս. (Վրդն. յանթառամն.։)
Ոչ գոյր սակաւ մի խնայումն նոցա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 10։)
Արանցն եղիցի խնայումն. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
Նախ առ հոգիսն հայցելով խնայումն, եւապա մարմնոցն. (Վրդն. թուոց.։)
Յողորմութենէ քրիստոսի խնայումն մարմնաւոր կենաց լնիցի. (Կանոն.։)
Զմայրն ի սէր եւ ի գութ փոր (այսինքն աղիք) իւր շարժէ, եւ աստուած առ ի մեր խնայումն՝ ախտակցութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
Մոլախինդ.
cf. Իբրեւ թմբիր ինչ առեալ, կամ կոնիոն, որ է խնդակոթ. (Ոսկ. ես.։)
mad with joy, too merry;
cf. Մոլախինդ.
Իսկ եթէ խնդամոլ արկիցէ (յիւղ), լինի խնդամոլ իւղ. (Եփր. աւետար.։)
cf. Խնդութիւն.
cf. Խնդութիւն.
Եւս առաւել մարտի յաղթութիւն հոգեւորացն է խնդումն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Յայս բան զարթուցեալ ի քնայ՝ խնդմամբ լի եղեւ. (Վրք. սեղբ.։)
Ի գինարբուս եւ ի խնդման աւուրս. (Ճ. ՟Ա.։)
Բայց այս խնդման բան աւետեաց, ոչ միայն իմս է խորանաց։ Սուրբ տըղնյին ոչ լալոյ ձայն, այլ երգ խնդման՝ վայելչական. (Շ. եդես. եւ Շ. առ մխ. բծ.։)
Ծնունդ քո աստուածածին կոյս՝ խնդումն գոշակեաց ամենայն տիեզերաց. (Ժմ. յն.։)
seeker-after, inquirer;
guardian, trustee;
emissary;
—ս արձակել զկնի ուրուք, to run after, to hunt for or seek after some one.
καταδίωκων, ὐπασπιστής insequutor, satelles. որոնիչ. հետամուտ. պաշտոնեայ ելեալ ի խնդիր գտանելոյ զոք. եւ Պատուիրակ. նուիրակ.
Ելին խնդրակքն զհետ նոցա։ Յուզեցին խնդրակքն զամենայն ճանապարհն, եւ ոչ գտին. (Յես. ՟Բ. 7. 22։)
Որ արքային խնդրակքն էին, գտանէին զփախստեայսն. (Կոչ. ՟Զ։)
Շուն սպիտակ ընդ խնդրակսն լեալ՝ պատահեաց մանկանն եւ դայեկին. (Խոր. ՟Բ. 33։)
Ըստ հապճեպ տալոյ խնդրակացն ի կոստանդինուպօլսէ՝ գնաց կայսր փութանակի. (Յհ. կթ.։)
Եւ σκεπαστής protector. Խնամակալու. յանձանձիչ.
Տկարաց ես ընդունելութիւն, կարոտելոց խնդրակ. (Յուդթ. ՟Թ. 16։)
to search for, to ask, to solicit, to implore;
to demand, to claim, to require, to run after, to pursue;
to ransack, to rummage;
— զանձն ուրուք, to seek one's life;
զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից, I will require his blood at your hands;
զքէնս վրիժուց —, to revenge oneself, to be avenged;
— զերեսս Աստուծոյ, to seek God's face;
զշահս անձին եւեթ —, to have no other aim but self-interest.
ζητέω quaero. Ի խնդիր ելանել. որոնել. կամիլ գտանել. յուզել, խուզարկել. ջանալ ի ձեռս բերել. հմուտ լինել. փնտռել, ուզել գտանել.
Զի՞նչ խնդրես ... զեղբարսն իմ խնդրեմ։ Մեռն ամենայն արք՝ որ խնդրէին զանձն քո։ Ցուցից քեզ զայրն զոր դու խնդրես։ կորեան էշք, երթայք խնդրեցէ՛ք զէշն։ Լքան խնդրել զդուստրսն։ Խնդրէր զնա, եւ ոչ գտանէր։ Խնդրեցի զնա, եւ ոչ գտի։ Խնդրիցէք զիս, եւ ոչ գտանիցէք։ Խնդրեա՛ զխաղաղութիւն, եւ ե՛րթ զհետ նորա։ Խնդրեսցեն զանուն քո տէր։ Որ հալածէքդ զիրաւունս, եւ խնդրէք զտէր։ Սնոտիս խնդրեսջիք. Խնդրիցէ մարգարիտս գեղեցիկս։ Խնդրիցէ զմոլորեալն։ Խնդրէին սուտ վկայութիւն զյիսուսէ, եւ ո գտանէին։ Խնդրէր պարապ։ Գամ խնդրել պտուղ ի թզենւոջդ, եւ ոչ գտանեմ։ Զի՞ խնդրէք զկենդանին ընդ մեռեալս։ Խնդրեսցես յապարանս յուդայ սօղոս անուն զտարսոնացի։ Պնդագոյնս խնդրեաց զիս, եւ եգիտ։ Խնդրեսցեն մարդիկ զմահ, եւ մի՛ գտցեն. եւ այլն։
ԽՆԴՐԵԼ. αἱτέω peto. Կամիլ. իղձ լինել, հնարիլ. ուզել.
Խնդրէր լալ։ Խնդրէր սպանանել զնա։ Խնդրես կոտորել զքնղնքս իսրայէլի։ Խնդրեաց սատանայ խարբալել զձեզ։ Նշան խնդրէ։ Զոր խնդրէրն իսրայէլ, այնմ ոչ եհաս։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրսն, այլ խնդրեմ զպտուղն՝ որ յաճախէ ի բան ձեր։ Խնդրել մերձենալ, կամ տեսանել, կամ մտանել։ Քանզի եւ հայր այնպիսի երկրպագուս իւր խադրէ.եւ այլն։
ԽՆԴՐԵԼ. ἑπιζητέω inquiro, perquiro. Հարցանել. հարձուփորձ անել. քննել. զննել. կամիլ զտեղեկութիւն.
Ո՞չ գոյ աստ եւ այլ եւս մարգարէ տեառն, եւ խնդրեսցուք ի նմանէ։ Է միւս եւս այր առ ի խնդրել զտէր նովաւ։ Ժողովք դպրաց՝ որ խնդրէին զիրաւունս։ Գայ ժողովուրդդ առ իս՝ խնդրել իրաւունս իմ, եւ զմեղս իմ քննեցեր.եւ այլն։
Եւ զձեր արիւն շնչոյ խնդրեցից. ի ձեռաց ամենայն գզանաց խնդրեցից զնա։ Ահա արիւն նորա խնդրի։ Զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից։ Խնդրասցի ամենայն արիւն անպարտ։ Որում շատ տուաւ, շատ խնդրեսցի ի նմանէ. եւ այլն։
ԽՆՐԵԼ. δέομαι, εὕχομαι oro, precor αἱτέω peto, quaeso. Հայցել. Ժտել. աղաչել. աղերսել ուխտիւք չափ խնդրել, աղօթել. աղաչելով ուզել.
Լացին, եւ խնդրեցին զիս։ Խնդրեսցես ի տեառնէ աստուծոյ քումմէ վասն մնացելոցս այսոցիկ։ Խնդրեցին յերեսաց տեառն։ Ես խնդրեցից ի տեառնէ։ Խնդրել զերեսս աստուծոյ ամենակալի։ Խնդրեցեր յինէն զբանդ զայդ, եւ ոչ խնդրեցեր քեզ աւուրս բազումս։ Խնդրեցէ՛ք նախ զարքայութիւնն աստուծոյ։ Ամենայն որ խնդրէ առնու։ Խնդրէի յաստուծոյ՝ լինել այսպիսի, որպէս եւ եսս եմ։ Խնդրեմք յաստուծոյ, զի մի ինչ արասցէ ձեզ չար. եւ այլն.
Եւ Կամիլ առնուլ զպէտս. թախանձել՝ կամ առաջարկել զի տացի.
Խնդրեսցէ կին ի դրացւոյ եւ յերգակցէ իւրմէ անօթս ոսկւոյ եւ անօթս արծաթոյ։ Խնդրեցինյեգիպտացւոցն անօթս, եւ հանդերձս։ Զի՞նչ խնդրէ ի քէն տէր աստուած քո, այլ երկնչել, եւ սիրել։ Ըստ ամենայնի՝ զոր խնդրեցեր ի տեառնէ աստուծոյ քումմէ։ Խնդրեա յինէն, եւ տաց քեզ։ Որում խնդրէ ի քան, տու՛ր։ Մարդ, ցոր խնդրիցէ որդի իւր հաց։ Ոչ գիտէք զինչ խնդրէք։ Խնդրեսցեն զբարաբբայն, եւ զյիսուս կորուսցեն։ Մատուցեալ առ պիղատոս՝ խնդրեաց զմարմինն յիսուսի։ Զի՞արդ յինէն ըմպել խնդրես ի կնոջէ սամարացւոյ։ Դու արդեօք խնդրէիր ի նմանէ, եւ տայրքեզ ջուր կենդանի։ Խնդրեաց լոյս, եւ դիմաց ի ներքս։ Խնդրեսցէ հաւատովք եւ այլն։
to murmur, to purl, to babble, to gurgle;
ի վեր —, to vomit.
Հոսիլ ուղխից ջուրց շռնչմամբ ձայնից.
Յինքն ունելով զգնացս գետոց՝ խոխոջելով խոռոչացեալ. (Յհ. կթ.։)
ԽՈՂԽՈՋԵՄ կամ ԽՈԽՈՋԵԼ, եցի ն. Հոսել ուղխօրէն. զեղուլ. յորդել. իսկ ի վեր ԽՈՂԽՈՋԵԼ՝ է Զգայռել եւ փսխել.
Զոր ի վեր խողխոջեն շուայտեցեալքն եւ պաշտոտեալքն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 25։)