cold;
cold, senseless, silly, stupid, insipid;
vain, frivolous, trifling;
cold, chill;
— մարդ, cold, frigid, unconcerned, indifferent person;
— ցաւ, piercing cold;
— պատճառք, poverty of argument;
— մահահամբոյր, chill of death;
— սաստիկ, a violent or biting cold;
սոսկալի, խիստ, անտանելի, թափանցող —, horrible, bitter, insupportable, piercing cold;
— է, it is cold;
սարսռացեալ դողալ ի ցրտոյ, to tremble all over with cold, to be benumbed with cold;
պատսպարիլ ի ցրտոյ, to provide against the cold;
վարժիլ ցրտոյ, to be inured to cold;
— առնուլ, to take cold, to catch cold;
դի — յերկիր ընկենուլ, to kill on the spot, to strike, a cold corpse, to the ground;
cf. Ընդարմանամ.
Ի մէջ վտանգի նեղութեան ցրտի կայցէ. (Մծբ. ՟Դ։)
to shew, to indicate, to designate, to point out;
to cause to be seen or known, to expose, to declare, to represent;
to demonstrate, to proof;
— զանձն թէ աստուած, to pretend to be a god.
Առաջին զվկայիցն ցուցանէ բանս, եւ ապա զամենայն բարեպաշտաց։ Չէ բաւական ասէ փախչելն միայն ի չարեաց, այլեւ գործս բարեաց ցուցանել։ Ցուցէ՛ք ոչ լոկ ապաշխարութիւն, այլեւ պտղովն հանդերձ. (Շ. մտթ.։ Իսկ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7. ցուցանելի ասի իբր ցունցանօղ։)
to jut out, to project, to protrude;
to spout or rush out.
Իբրեւ զցռուկ երկայնիլ. ի դուրս բերիլ. ճապաղիլ. ցնդիլ. դէպ ի դուրս երկննալ, ցնցռկիլ, ցրցնքիլ.
snout, muzzle;
rostrum, cut-water, prow;
կապել զ— եղին, to muzzle the ox;
— հարկանել ի ջուրսն, to plunge the nose & mouth under water
ῤίν (որ եւ ՌԸՆԳՈՒՆՔ) nasus, nares. եւ կապել զցռուկ. φιμόω capistro, os obturo. Քիթ մեծ. երկայնեալ ունչք. քթառաջք. որպիսի են ցռուց եւ այլոց անբանից. քիթ. քինթ, դունչ, պռկունք.
freezing, icy, glacial, frigid.
rent, torn, tattered, in rags.
Ունէր ցրցուն լիբիտոն, եւ կուրծք նորա ի բաց կային. (Վրք. հց. ձ։)
to refresh.
Զկայծակունս փորձութեան աղօթիւք ցօղագնեսցուք (ա՛յլ ձ. ցաւագնեսցուք. ա՛յլ ձ. շիջուսցուք) (Վրք. հց. ՟Բ։)
to dew;
to bedew, to sprinkle or cover with dew, to besprinkle, to wet, to water;
— անձրեւ, to rain;
— արտօսր, to shed tears, to weep;
— բերանով, to sprinkle with the mouth;
ցօղէ, the dew falls;
ամպք զօղեցին ջուր, the clouds melted in rain.
Ցօղեն զարտօսրաթոր վտակս։ Ցօղէր արտօսր ցաւագին՝ մայր տեառն որ կայր մերձ առ խաչին։ Ցօղեսցին մեր արտասուք ընդ ցօղ արեան նահատակացն. (Անան. եկեղ.։ Շար.։)
the thirty fourth letter of the alphabet and the seventh of the vowels;
seven thousand;
seven thousandth;
It is used both as a vowel & as a consonant. As a vowel for example in the words իւրաքանչիւր, ուխտ, etc., and as a consonant in the words հաւատ, սեաւ, հիւանդ, etc.;
It is only used as a medial final letter, sometimes serves for the consonant վ, for instance : օթեւան — օթեվան, երիւար — երիվար, վաւաշ — վավաշ, etc, or for the diphthong u, as, հւսւտ instead of հիւսիւս;
There is no proper word beginning with this letter, but on account of its affinity with the letter հ, it is sometimes substituted for it;
Joined with ի (իւ), it is generally pronounced like the French u as : դիւր, հիւր, դիւթ, & preceding the ո (ու) is pronounced like the English ou. Preceded also by ա (աւ), was anciently pronounced o as : աւրհնեմ — օրհնեմ, աւր — օր;
It is sometimes used instead of the suffixes ի & յ as : ւայդմանէ — յայդմանէ, ւիւրաքանչիւր — յիւրաքանչիւր;
In poetry, it is sometimes used instead of the conjunction եւ or ու.
Շունքըն զին պատեալ կային, անել ւանմուտղիս առնէին։ Արդ զի դու յիս՝ ոչ խնայեցեր, ւողորմութեամբ ոչ ներեցեր. (Շ. եդես.։)
avoidable;
fleeting, transitory.
Կամ ըստ յն. ոճոյ. φεύγων, φευκτικός, δραπέτης fugiens, fugax, fugitivus. Փախստական ինչ. դիւրանցուկ. անցաւոր. անկայուն.
Մի՛ զփախչելին ժողովեսցուք, եւ մի՛ զայն՝ որ հոսի անցանէ։ Ընդ փախչելիսն իբրեւ ընդ կայունս յարմարին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։ Ածաբ. կարկտ.։)
fugitive, deserter, runaway;
fugitive, fleeing;
fleeting, transient;
— ծառայ, runaway slave;
— առնել, արկանել, հանել, վարել, տալ, to put to flight;
— լինել, գնալ, երթալ, դառնալ, անկանել, դիմել, to take to flight, to turn tail, to run away.
Իբր ի կայունս եդեալք ի փախստականսն։ Ի փառս՝ որ փախստական է, եւ ոչ կայ ի հաստատութեանն. (Ածաբ. ի կիպր.։ Իգն.։)
flight, escape.
turnkey, doorkeeper;
key-board, keys;
cf. Փակաղակ.
Մինչեւ եկեալ էր քահանայն փակակալն։ Կոմիտաս՝ փակակալ սրբոյն Հռիփսիմեայ վկայարանին։ Եւ էր լեալ սորա փակակալ սուրբ կաթողիկէին ի Վաղարշապատ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Յհ. կթ.։ Ուռպ.։)
cf. Փանդուրակ.
Թողեալ զՅիսուս Քրիստոս զփրկական անունն՝ փակդուակայ որդի անուանես. (Եղիշ. ՟Բ։)
Թողեալ զՅիսուս Քրիստոս զփրկական անունն՝ փակդուրակայ որդի անուանես. (Եղիշ. ՟Բ։)
to shut, to close;
to shut up, to enclose, to fence in, to bar;
to shut, to lock;
ի ներքս —, to shut up, to beset, to hem round, to encircle, to surround, to encompass;
— բանտի, to imprison, to put in jail;
— զբան, to conclude, to close, to end;
— ինչ յումեքէ, to prohibit, to forbid;
— զարգանդ (կնոջ), to procure sterility;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to deliver up, to betray;
ի ներքս փակեալ, herein enclosed;
փակեալ էին ընդ իշխանութեամբ մահու, they were subject to death;
փառքն աստուծոյ զքեւ փակեսցին, may divine glory encompass you !
cf. Դուռն, cf. Յոյս.
Ընդ որով փակեալ կային ժամանակք թագաւորաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to devour, to consume;
to burn.
Որ զհայրենիսն փաղաղեաց, եւ եղջերն ցանկայր. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
syllable.
Միաւորեցուցիչ.. . բառից ի փաղառութիւնս, եւ փաղառութեանց ի բառս, եւ ի բառից բազմաց ի շարադրութիւնս եւ երկայն ասացուածս. (Փիլ. ել. ՟Բ. 111։)
to caress, to fondle, to coax, to wheedle, to cajole, to flatter, to fawn, to adulate.
Ո՛չ ըստ մարդկային երախտեաց եւ բարուց փաղաքշիմ նմա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Փաղաքշէր զՊօղոսիւ։ Մերձակայիցն փաղաքշողաց անսալով. (ՃՃ.։)
Phallus;
penis.
Բառ յն. ֆա՛լլօս. φάλλος penis. Պոչ. երկայն անդամ.
to shine, to glitter, to gleam.
Յանմատոյց գեղեցկութենէն պաճոյճ փաղփաղեալ։ Եւ փաղփաղէր մարմինն (համազասպուհեայ վկայուհւոյն) ի բարձութենէն, զո՛ր օրինակ ձիւն սպիտակութեամբ. (Նար. կուս.։ Բուզ. ՟Դ. 59։)
Mercury.
Փայլածուն մի ամ կայ ի կենդանակերպս. (Մխ. այրիվ.։) (Ա՛յլ է եւ Փայլածո՛ւն. ա։)
lightning, flash of lightning;
սրավար, արագաթռիչ, իբրեւ զ—, quick, swift as lightning.
Իբր փայլուն ակն, կամ փայլեալ յաչս. որ եւ ՓԱՅԼԱՏԱԿՆ. որոյ յոքնականն լինի՝ փայլատակունք. (տե՛ս զկնի) ἁστραπή fulgur, fulgor. Շողիւն եւ նշոյլ լուսոյ կամ հրոյ որպէս կայծ եւ բոց անցաւոր. որպէս ստէպ լինի յամպս առանց որոտման, եւ որոտմամբ հանդերձ. տե՛ս եւ ԿԱՅԾԱԿՆ. կածկլտուք, փայլակ.
striking like a thunderbolt;
— առնել, to fulminate, to lighten.
Որ հարկանէ որպէս փայլակն կամ կայծակն. իսկ ՓԱՅԼԱԿՆԱՀԱՐ ԱՌՆԵԼ՝ է Շանթահարել.
to lighten;
to throw out sparks, to scintillate, to sparkle, to gleam, to shine;
to cause to flash or sparkle;
— զփայլատակունս, to make the lightning flash;
բոց աստուածային յաչաց նորա —կէր, divine fire flashed from his eyes;
—կէ, it lightens.
Փայլատակեցոյց զփայլատակունս։ Սաստիկ կայծակունս յաչաց փայլատակեցուցանիցեն. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 15։ Իմ. ՟Ժ՟Ա. 19։)
lightning, flash;
spark;
brightness, brilliancy;
thunderbolt.
Նոյն ընդ Փայլակն, իբրու սաստկականն նորա, կամ որպէս հատումն եւ արձակումն փայլման յերկնից. փայլակ .... եւս եւ Կայծակն. որպէս կայծ, եւ շանթ.
Հրոյ ցոլմունք՝ կայծակնաթափ փայլատական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Ի սակաւ մի ի փայլատականէ՝ որ անկաւ ի տանն, յորում բնակեալ էր նա, ի գիշերի վառեցաւ հուրն ընդ ամենայն տունն. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 9.) իմա՛ կայծակն՝ որպէս կայծ. σπινθήρ scintilla. (որ է լծ. ըստ շանթ)։
lightning, flashing;
coruscation, scintillation, fulguration;
sparkling;
thunderbolt;
—կմամբ սատակել, to thunderstrike;
—կունս տեղալ, to rain lightnings and thunderbolts.
Փայլատակումն ահեղ ծագեց ի բանտի անդ։ Ի սակաւ փայլատակմանէ կայծականց. (Նեղոս.։ ՃՃ.։)
ՓԱՅԼԱՏԱԿՈՒՄՆ. κεραυνός fulmen. Շանթ. կայծակն. կայծակ.
heap or pile of wood;
pyre, funeral pile.
Կուտեալ կային առ ցամաքաւն իբրեւ զփայտակոյտս անտառաց. (Վրդն. պտմ.։)
to become wood, to be changed into wood;
to be benumbed, to become stiff.
Աւազակ քն կային փայտացեալք ի դուրս նորա մինչեւ յառաւօտն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Փայտեղէն.
Գեղեցիկ գործ կայր փայտեայ (այսինքն փայտակերտ). (Նչ. եզեկ.։)
weak;
mean, wile, worthless, contemptible, poor, miserable.
Փանաքի այրն։ Ծառայն փանաքի ապտակեաց։ Հարկ արքունի ի յոլովից փանաքեաց եւ փարթամաց ի միոյ մեծութեան պատիւ հաւաքի։ Ի յոմանց ազգաց փանաքին մտախոյզ ախտարակայ խտրադիմայ հմայից. (ՃՃ.։ Սկեւռ. լմբ.։ Նար. մծբ.։)
Փոքր եմք հասակաւ, սակայն բեղմնաւոր. փանաքիք, յոյժ գովելիք։ Թէեւ փանաքի, սակայն բազմաժամանակեայ, եւ այլն. (Մխ. առակ.։)
cf. Փանդիռն.
ՓԱՆԴԻՌ կամ ՓԱՆՏԻՌ, ՓԱՆԴԻՌՆ. κιθάρα cithara ὅργανον organum. (այս բառք են ի թարգմանութիւնս. ) Իբրու Նուագարան բախողական պէսպէս. որպէս երգեհոն, քնար, եւ սանդուռ, թամպուռ. կայ եւ յն. նովին ձայնիւ փանտո՛ւռա. πανδούρα, -ρις pandura. որպէս Քնար երեքաղետն.
pandura, threestringed guitar;
trumpet.
ՓԱՆԴԻՌ կամ ՓԱՆՏԻՌ, ՓԱՆԴԻՌՆ. κιθάρα cithara ὅργανον organum. (այս բառք են ի թարգմանութիւնս. ) Իբրու Նուագարան բախողական պէսպէս. որպէս երգեհոն, քնար, եւ սանդուռ, թամպուռ. կայ եւ յն. նովին ձայնիւ փանտո՛ւռա. πανδούρα, -ρις pandura. որպէս Քնար երեքաղետն.
laud, praise, glory, honour.
Յանճառ փառաբանութեան հրեշտակային օրհներգութեաբք. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
glorious ornament, glory, honour.
Փայլումն փառազարդութեան, միանգամայն եւ երեւումն շնորհացն Աստուծոյ ի վերայ մանկանն Գագկայ. (Արծր. ՟Ե. 2։)
cf. Փասիան.
ՓԱՍԵԱՆ ՓԱՍԻԱՆ. յն. ֆասիանօ՛ս. φασιανός (ἁπὸ Φασίδοσ) phasianus, -na. Հաւ յաճախ գտեալ առ փասիս գետով, պարարտ, փափուկ, պիսակ գունով, եւ երկայն տտամբ.
to dissipate, to disperse, to scatter, to remove, to drive away, to destroy, to take away;
to be dissipated, dispelled, removed, to vanish;
— զհոգս, to charm away, to beguile care.
Սատանայ կրճէ զատամունս, փորոտայ որոտայ (յն. մռնչէ ), հուր եւ կայծակունսշնչէ. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)
cf. Փերեւետեմ.
Տաշի՛ր մանկանն ինչ մանուկն տաղտկայցէ՝ փարաւաթեալ պարաւանդել. այսինքն ի կամիլն պերճանալ՝ նեղիլ իբր կապեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
inn, hostelry;
dwelling, lodging, habitation, convent;
a day's journey;
երանաւէտ — արդարոց, the happy abode of the just;
օթեւանս առնել՝ առնուլ՝ ունել, to lodge in, to dwell in, to reside in, to live in, to inhabit;
ո՞ւր են —ք քո, where do you live ? հեռի երեսուն —օք, thirty days journey distant.
ՕԹԵՎԱՆ ՕԹԵՒԱՆ. κατάλυμα diversorium, hospitium. (ուստի իտ. osteria. գաղղ. hotel). յն. μονή mansio, habitatio σταθμός statio. բայիւ μένω maneo. Վանք օթելոյ, այսինքն տեղի ագանելոյ. օթանոց. իջեւան. իջեվան. պանդոկի. հիւրանոց. եւ Բնակարան, օթարան. կայք. կայան. դադարք. տուն.
marriage-portion, dowry, endowment;
gift, present.
Տրդատ ոչ սակաւ տայր օժիտս մերձակայից իւրոց սպասաւորաց։ Ընծայիւք եւ հաճոյակատար օժիւք. (Կանոն.։)
ophioctene, scolopendra, millepede.
ὁφιοκτένη ophioctene, scolopendrae genus. (իբր օձ սանդրաձեւ) Սողուն զեռուն բազմոտանի. կայ եւ ութոտանի՝ խայթոցաւոր ի ատան. որպէս
swarming or infested with serpents.
Ի բաց կայ օձուտ հեշտ ցանկութիւնն։ Վնասակար իրք է օձուտ հեշտ ցանկութիւնն. (Փիլ. այլաբ.։)
to divide, to disunite, to separate, to detach, to sever, to part, to distract, to divert from;
to dissipate, to disperse, to scatter;
to sow discord or strife;
to tear, to lacerate;
to be divided, dissipated, to dissent.
Եթէ ոչ զեկեղեցի տեսանէաք օցտեալ եւ պառակտեալ յայլոց։ Մի՛ զմեծութիւն (համագոյ երրորդութեան) սնոտի անուամբ օցտեսցուք. վասն զի ոչ ոք է քան զինքն մեծ։ Ո՛վ երրորդութիւն, որ երկայնամիտ ես, որ այսքան ներեցիր զքեզ օցտողաց. (Առ որս. ՟Թ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Ոճիր.
cf. Ոսոխ.
Մատուցեալ կայ օսոխ վասն նոցին. (Եփր. թագ.։)
heterodox, heretical.
Զի թէ օտարափառք ոմանք՝ ըստ կարծեաց իւրեանց անարտումք նման, սակայն մեծ եւ անմխիթարելի պատիժ կայ առաջի նոցա. (Մեկն. ղեւտ.։)
diurnal, ephemeral;
short-lived, temporary.
Սահման ծանուցման յարակային եւ օրաւորին, երկայնոյն եւ անցաւորին. (Նար. մծբ.։)
law-giver, law-maker, legislator;
cf. Օրէնսդրական.
Աթենացւոց օրէնսդիրն սողոն։ Ոմանց օրէնսդրաց հրաման տուեալ է՝ ոչ վկայել զլուր. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Օրէնսդիր.
to establish, to give laws;
to ordain, to decree, to enact, to emanate, to prescribe.
Զարտաքոյ բնութեանսմեզ զիա՞րդ օրինադրէր։ Օրինադրէ ոչ կեալ յայրարատ ի բնակութիւս արքայի։ Զօրինադրեալ ժամս գիշերոյն կարծէին երկայնագոյն քան զայլօրինադրեն։ (Խոր. ՟Բ. 21։ Փարպ.։ Խոսր.։)
legal, legitimate, lawful, permitted, conformable to the law or to custom;
legal, juridical, canonical;
valid, efficacious, in due form;
legist, doctor in law;
— ցուցանել, կացուցանել, to legitimate, to authorize, to sanction.
հաստատեալ կայցէք յառաջնորդութիւնն, ո՛չ յօրինաւոր, այլ ի հոգեղէնն։ ի իէք ոչ երկրաւոր պտղովն, կամ օրինաւոր այլպտղով արդարութեամբ. (Եփր. եփես. եւ Եփր. փիլիպ.։)