open-winged.
Հոլանեալ թեւով. այսինքն թեւաբաց. թեւատարած. սաւառնեալ.
Հոլաթեւեան սերովբէն նստելով ի վերայ վիմին. (Շար.) այսպէս ընթեռնումք եւ իմանամք զգրեալն ի ձեռագիր օրինակս Հոյլաթեւեան. որ եթէ ճշդիւ պահեսցի, թերեւս ունէր նշանակել՝ կա՛մ բազմաթեւեան, այսինքն վեղթեւեան. կամ ամփոփեալ թեւովք։ Ստուգէ զբուն մեկնութիւն իրացս եւ յաջորդ բայդ։
to open or extend the wings;
to cover with the wings.
ՀՈԼԱԹԵՒԵԼ. Բանալ եւ տարածել զթեւս. պատել իբր թեւովք. սփռել, սփռիլ.
Արեգակն ի հասարակահոլովն ժամանեալ ժամանակ՝ զմէջս երկնի եւ երկրի հոլաթեւէ. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Սաւառնացեալ սերովբէն հոլաթեւէր ի վիմին. (Շ. տաղ.։)
Որպէս հողմ սաստիկ ի վերուստ հոլաթեւեալ ի վերնատունն կայր սրբոցն։ Եկն ի բարձանց իշխանութեամբ ապենիազն՝ հոլաթեւեալ աղաւնակերպ ի ձայն հնչման. (Տաղ.։)
bat, vampire.
Կարծի որպէս Թեւաւոր մուկն, այն է չղջիկան. սեկեմուկ.
Հոլամուկք, եւ սարիկք, եւ տարմահաւք. ուր ի յն. է լոկ մի բառ, ψήρ . որ է սարեակ. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Հոլովեմ.
Հոլովեցուցանեմ ի ներքոյ ձեր, զոր օրինակ հոլովի սայլ օրանաւ. (Ամովս. ՟Բ. 13։)
Վերամբարձ ունի զմարմնոյ կեանք, եւ միշտ հոլովեցուցանէ. (Շ. յկ. ՟Խ՟Բ։)
Հմտաբար հոլովեցուցանել յետս դարձութեամբ. (Տօմար.։)
Տեսանէ՞ք, ո՛րչափ հոլովեցոյց զբանս ճշմարտութեան. (Ոսկ. յհ. 4։)
Ի հոլովեցուցանելն (զբառ) պարտ է հոլովեցուցանել. դաւիթ, դաւթա՞յ, թէ դաւիթ, դաւթի. (Պիտ.։)
rolling, rotation, whirling;
movement, turn, vicissitude;
declension.
κύλισις volutatio, versatio. Հոլովելն, իլն. թաւալումն. գլորումն. շրջան. ընթացք. յեղյեղումն.
Անդադար հոլովմամբ գլորեալ՝ ոչ ուրեք լինել ոտնկռիւ. (Խոր. ՟Գ. 45։)
Զորոց գիտէր հոլովումն ի վատթար կողմն. (Փարպ.։)
Անիւ կոչէ զժամանակին հոլովումն. (Լմբ. ժղ.։)
Սայլիցն հոլովմամբ։ Ի հոլովմանց խոհարանի իշխանական սրտին. (Արծր. ՟Դ. 11. եւ 2։)
Հոլովման աւուրց։ Ըստ հոլովման ընթացից ամանակաց։ Ի պարս կարգի բանիս հոլովման. (Նար. ՟Կ՟Գ. եւ Նար. յիշ. եւ Նար. խչ.։)
ՀՈԼՈՎՈՒՄՆ. πτῶσις, ἕκκλισις casus, declinatio. Ըստ քերականաց, Պէսպիսութիւն հոլովից. եւ Հոլով. եւ Յարմարութիւն հիւսուածոյ բառի եւ բանի.
Հոլովմանցն անուանց, եւ բայից խոնարհմանց. (Երզն. քեր.։)
Զեւն յաւելումք վասն հոլովման բանին. (Ժող. հռոմկլ.։)
Հոլովումն յօդուածոյ բղխման երգաբանութեանս. (Նար. խչ.։)
density, thickness, denseness.
πυκνότης densitas. Խտութիւն. սերտութիւն. լիութիւն. թանձրութիւն. պնդութիւն.
Ոսկւոյ ոստ վասն հոծութեանն կարծրագոյն ելով՝ սեւացեալ ադամանտ կոչի։ Հոծութեամբ քան զոսկի հոծագոյն գոլով՝ պղինծ եղեւ. (Պղատ. տիմ.։)
Հոծութեան, եւ անգայտութեան. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Յանօսրութենէ, եւ ի հոծութենէ։ Զհոծութիւն եւ զխտութիւն օդոյն։ Հոծութեամբն ըմբռնեալ անխափան. (Փիլ.։)
hank of earth, embankment, mound, dike, dam, mole, break-water;
causeway;
rampart, intrenchment;
—ս կանգնել, to intrench, to fortify with trenches.
χῶμα, πρόσχωμα agger, tumulus. Բլուր հողոյ. հող կուտեալ իբրեւ զբլուր, թումբ. եւ Աւերակ.
Եդիր զքաղաքս ի հողաբլուրս. (Ես. ՟Ի՟Ե. 2։)
Զտաճար պաշտաման նոցա աճիւնացուցեալ՝ հողաբլուր կացոյց. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Դ։)
Եղիցին քաղաքք հողաբլուրք. (Մեսր. երէց.։)
Շինեաց զհողաբլուր բարձրաւանդակն յափն գետոյն. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Հողաբլուր արարեալ ի վերայ սուրբ եկեղեցւոյն. (Ուռպ.։)
Աւերեցին եւ քանդեցին՝ հողաբըլուր թողին ըզնա. (Շ. եդես.։)
husbandry, agriculture, tillage.
γεώργιον, γεωργία agricolatio, agricultura. Արուեստ եւ գործ հողագործաց. երկրագործութիւն. մշակութիւն.
Մրուեցից ի քեզ զհողագործութն, եւ զհողագործութիւն իւր. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 23։)
Զի նորա ո՛չ գոյ հողագործութիւն (կամ երկրագործութիւն). (Առակ. ՟Զ. 7։)
Զհողագործութեանն հարկանել գործ. (Պտմ. աղեքս.։)
Որպէս հողագործութեան՝ սերմն եւ արօրն. (Գէ. ես.։)
Երկաթն ի գործ հողագործութեան պիտանացու է, այլ ի սպանութիւն կարի իսկ անպիտան. (Կիւրղ. ել.։)
Որ զերկիրս փոխանակ հողագործութեան արօրադրէք, եւ սերմանէք զբանն կենաց. (Մեկն. ղկ.։)
terrestrial globe, the globe.
kneaded or formed of earth, earthly, terrestrial.
Ի հողոյ զանգեալ. հողանիւթ. հողեղէն.
Հողազանգուածն բնութեամբ մարտուցեալ։ Հողազանգուածն քանակութեան մսեղէն էութեան. (Նար. ՟Ձ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
Ի հողազանգուած բնութենէս մերմէ. (Տօնակ.։)
rolling on the earth, or in the dust;
mundane, worldly.
Որ ի հող թաւալի. եւ Երկրաքարշ.
Հողաթաւալ հողահեղձոյց սատակումն դիակոյտ բազմութեան. (Յհ. կթ.։)
Հողամաղ (թռչունն է) հողաթաւալք. (Վրդն. ել.։)
Ի հողաթաւալ մեղսաթաթաւ մարդկանէս. (Ագաթ.։)
Հողաթաւալ միտք, կամ հոգի եւ մարմին. (Տօնակ.։ Լծ. կոչ.։)
turf, peat.
cf. Հողաբլուր.
geomancy.
cf. Հողանիւթեայ.
ՀՈՂԱՆԻՒԹ որ եւ ՀՈՂԱՆԻՒԹԵԱՅ. Որոյ նիւթն է հող. հողազանգուած. հողեղէն. մարմնեղէն. երկրաւոր.
Հողանիւթ բնութիւն, կամ մատունք, կերպ, մարմին, բարունակ. (Խոսր.։ Զքր. կթ.։ Նար. ՟Ի. ՟Հ՟Ը։ Ճ. ՟Ը.։ Շար.։)
Սերովբէ հողանիւթ (սուրբ կոյս). (Շ. տաղ.։)
Զի տկարութիւն բնութեանս յայտնին, թէ ոչ օտար՝ հողանիւթին. (Յիսուս որդի.։)
Զոր ոչ բաւեն տանել հրաբուն հրեշտակք, մատունք հողանիւթք շօշափէին. (Մեկն. ղկ.։)
Որ այն հողանիւթ մարմինն (տապանակն) ծածկեցաւ յէէն փառաց. (Տաղ.։)
Ազգի հողանիւթաց (լաւ եւս՝ հողանիւթեայց). (Ոսկիփոր.։)
Զսեռ հողանիւթազեռնոց. լինի ընթեռնուլ, հողանիւթ կամ հողանիւթեայ զեռնոց։
cf. Հողեղէն;
vegetable mould, mould, soil, humus.
Հողանիւթեայ մարդիկ կամ բնութիւն, զանգուած, յարկ, երկիր, տաճար. (Եփր. քարոզ.։ Ի գիրս խոսր.։ Ճ. ՟Ա.։ Ճ. ՟Ե.։ Շար.։ Տաղ.։)
Առ բուն անարգս եւ հողանիւթեայս՝ առ մարդս. (Անյաղթ բարձր.։)
Իշխանութեամբ մերկանալ զհողանիւթեայ զգեստ մարմնոյս. (Վրք. ոսկ.։)
to reduce or change to earth;
քաղաք —ուցեալ, a city built on a hill.
ἁπογαίω in terram verto. Ի հող դարձուցանել.
Զմեզ, զոր յանցանքն հողացուցին, եւ խեցեղէնս արարին. (Նիւս. երգ.։)
Զամենայն քաղաքս հողացուցեալս ի նոցանէ ոչ այրեաց. իմա՛ կառուցեալս իբր հողաբլուր ամուր ի բարձու. κεχωματισμένος in tumulo situs.
weather-wise.
anemography.
storm of wind, squall, tempest;
agitation, trouble.
Հողմակոծիլն. տատանումն. վրդովումն.
Խռովիցի ի տարապարտուց՝ ի խաղաղութենէ ի բաց մեկնեալ, թէպէտեւ հողմակոծութիւն ինչ չգուցէ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
Անձնիշխան միտք յորժամ ոչ ամբոխի ի հողմակոծութենէ լեզուիդ. (Լմբ. պտրգ.։)
windy;
raising or causing wind;
fanner, blower.
Ուր շնչէ հողմ, կամ որ տայ շնչել հողմոյ.
Զաւուրս ցրտաշունչ սառնամանեացն անցուցանէին. (Ագաթ.։)
anemometry.
swelled by the wind.
Ուռուցեալ ի հողմոյ. քամիով լցուած՝ ուռած.
Իբրեւ զառագաստ նաւի հողմուռոյց գոգացեալ (կամ գոգ առեալ). (ՃՃ.։)
windy, gusty;
cold.
Ուր գոյ հողմ անպակաս. զով. ցուրտ. հովոտ, քամիոտ. պաղ
Ի սայլդ կողմն ... առ ի հողմուտ կողմանս. (Փիլ. լին.։)
earthen;
earthly.
Ուր իցէ հող շատ. թանձրահող. հողային.
Պարգեւեցից քեզ ասէ զհողուտ զամենայն էութիւնս։ Ազինք ամենայն հողուտ երկրիս են ի մեզ. (Փիլ. լին.։)
cf. Երկդիմութիւն.
equivocal;
cf. Համանուն;
cf. Երկդիմի.
ὀμώνυμος, -ον ejusdem nominis et aequivocus. Համանուն. նոյնանուն. անուանակից. եւ Երկդիմի. ուր նոյն անուն իցէ այլեւայլ անձանց, կամ իրաց. հոմաձայն, նոյն անունով, թէճնիս, ատը պիր՝ քենտի այրը.
Թագաւորէ վաղարշ ի ՟Լ՟Բ ամի հոմանուանն (կամ համանուանն) իւրոյ վաղաշայ պարսից արքայի. (Խոր. ՟Բ. 65։)
Հոմանունքն երկոքեան (աշոտ, եւ աշոտ). (Յհ. կթ.։)
Որ է յաթոռ սուրբ գրիգորոյ, գոլ հոմանուն համանմանոյ։ Զիւր սիրեցեալ որդիացեալ, եւ զհոմանունըն հաստատեալ. (Շ. խոստ. եւ Շ. վիպ.։)
Ա՛յլ ազգ կայր հոմանուն ամոնացւոցն. (Նչ. եզեկ.։)
Հոմանուանք (կամ հոմանունք) ասին, յորոց անուան միայն հասարակ. իսկ ըստ անուան բան գոյացութեան այլ. ո՛րզան, կենդանի՝ մարդն, եւ գրեալն (այսինքն նկարեալն). (Արիստ. ստորոգ.։)
Էն ի հոմանուանց է. իսկ հոմանունքն ընդ սահմանաւ ոչ ստորանկանին։ Պա՛րտ է ի վերայ հոմանուանցն խնդրել, թէ քանի՛ս ունի նշանակութիւնս հոմանունն. (Սահմ. ՟Ա։)
Ոչ որպէս հոմանուն ձայնն ի զանազան նշանակեցեալսն. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Ոմանք զօրութիւնք հոմանունք (կամ հոմանուանք) են. (Պերիարմ.։)
Երկուց հաւասարութեանց գոլով՝ հոմանունք իսկ են ... Հոմանուամբ երբէք վարիլ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ի հոմանուանցն բարւոք բանիւ դասեսցի։ Սահմանք ոչ ի հոմանուանցն. (Կիւրզ. Գնձ։)
equivocally.
ՀՈՄԱՆՈՒՆԱԲԱՐ ὀμωνύμως aequivoce. որ եւ ՀՈՄԱՆՈՒՆԱԿԻ. Հոմանուն եւ բազմանշան գոլով, այլեւայլ նշանակութեամբ ձայնի, եւ ոչ իրի.
Զամենայնն ոք էակս կոչեսցէ, հոմանունաբար կոչեսցէ, եւ ոչ փաղանունակի. (Պորփ.։)
Հոմանունքն ի ձայնիցն ոչ փաղանունաբար, այլ հոմանունաբար ստորոգին. (Անյաղթ պորփ.։)
Սովոր է գիրք բազում անգամ հոմանունաբար կոչել զաչս եւ զերեսս. իբր զի ընդ յն. է աչք, եւ երեսք. (Լմբ. սղ.։)
Կամ որպէս Փաղանունաբար, այսինքն նովին նշանակութեամբ ըստ անուանն եւ ըստ իրին.
Նմանամասնաբարքն՝ եւ միմեանց հոմանունաբար ասին, եւ բոլորումն. իսկ տեսականն եւ գործնականն թէպէտեւ բոլորումն հոմանունաբար ասին, այլ ո՛չ եւ միմեանց. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
equivocalness, equivocation.
ὀμωνυμία nominis communitas, aequivocatio. Անուանակցութիւն. նոյն անուն կամ ձայն յաննմանից.
Դաւիթ, որ եւ մարգարէ եւ արքայ. սորին հոմանունութեամբ պատուելոյն դաւթի մեծի փիլիսոփայի։ Սխալեալ ոմանք ի հոմանունութիւն անուանն՝ զյուդայն յուդաս յակոբեան կոչեցին. (Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
Հոմանունութիւն մա՛յր է մոլորութեան եւ երկբայութեան։ Լինին խորթք շարագրածութիւնք, եւ վասն հոմանունութեան շարագրածաց, եւ վասն հոմանունութեան շարագրողաց. (Անյաղթ պորփ.։)
Արարչական բնութիւնն, ընդ որում ոչ այլ ոք ի գոյոց լծակցի հոմանունութեամբ. (Խոսրովիկ.։)
Ամենայնքս է՛ անուանին, եւ ոչ ոք կարէ գիտել եւ սահմանել վասն հոմանունութեանն. (Լծ. սահմ.։)
magnificence.
renowned, celebrated.
Քաջանուն. հոյակապ անուամբ. մեծանուն. որպէս ի դիմաց յորդանան գետոյ ասի,
Տի՛ նա եւ հոյանունս էի պարծանօք. (Պիտ.։)
taster, assayer.
trial, tasting.
"degustation;
cf. Ճաշակելիք."
γεῦσις, γεῦμα gustus, esca. Ճաշակելիք, եւ ճաշակ. ճաշակումն.
Հպելութիւն եւ ճաշակաւորութիւն։ Ճաշակաւորութեան համ. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Ունէր եւ զճաշակաւորութիւն. այլ միայն զհարկաւորաց. (Եղիշ. խաչել.։)
Կոչելով ի խարախական ճաշակաւորութիւն։ Դարաստանքն ընձեռէին զպտղոցն քաղցրահամ ճաշակաւորութիւն. (Պիտ.։)
Համոյն ճաշակաւորութեամբ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Մտանեն ընդ բերան համադամ ճաշակաւորութիւնք. (Եփր. թագ.։ եւ Վահր. յար.։)
to cause to taste, to give to eat.
γεύω gustandum do. Տալ ճաշակել. ջամբել. մատռուակել, կերակրել.
Զփիղսն ճաշակեցուցին յարիւն խաղողոյ. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 36։)
act of tasting or eating;
Holy Communion;
consumption.
γεῦσις, γεῦμα gustatio, degustatio. Ճաշակելն, իլն. ճաշակ. եւ Ճաշակելի ինչ.
Լիցի ինձ ճաշակումն անմահ խորհրդոյս ի ժառանգութիւն երկնաւոր որդեգրութեանն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յաղագս ոչ ի դէպ ժամու ճաշակմանն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Իբր ճաշակումն մահու արբի։ Ի ճաշակմանէ մահաբեր պտղոյն. (Նար.։ Շար.։)
Փութան հասանել ի բաղձալին եւ ի յոյժ ախորժելի ճաշակումն, որ կայ մնայ միշտ. (Յճխ. ՟Ժ։)
cf. Ճաշարան.
ՃԱՇԱՏԵՂ ՃԱՇԱՏՈՒՆ ՃԱՇԱՐԱՆ. Տեղի ճաշելոյ. սեղանատուն. սեղան. բազմական.
Ի գալ յեկեղեցին, եւ ի ճաշատուն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
dispersion;
effusion;
distraction;
dissipation.
σκεδασμός dissipatio, dispersio. Ճապաղելն, իլն. ճապաղք. ճապաղիք. ծաւանումն. զեղումն. մանաւանդ՝ ցնդումն. պատաղումն
Արեան ճապաղումն արարին. (Լմբ. իմ.։)
Ճապաղումն եւ բաժանումն միութեան մտաց. (Մաքս. ի դիոն.։)
Փութալ ժողովել զմիտսն ի ճապաղմանէ զգայարանաց։ Զճապաղումն զանազան ընթացից մարդկան ի չար վարս եւ ի բարիս. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
creeping, crawling, cringing;
windig, tortuous, sinuous;
flexible, supple;
ընդ —, hurriedly, hastily, in haste;
ընդ — անցանել, to insinuate, to worm oneself in, to enter cautiously but hastily, to creep or steal in swiftly.
• «ճեպով, շուտ, արագ». մէկ ան-գամ գործածուած է Եղիշ. գ. էջ 57. «Ընդ ճապուկ՝ անդր անցանէ ի վերայ գնդին Պար-սից»։ Նոյնը պիտի լինի նաև Նար. տաղ. էջ 423՝ «Այն ճորտն ճոխ էր և ճապուկ» (իմա «շոյտ, աշխոյժ»)։ Նոր գրականում կայ ճա-պուկ «դիւրաթեք, ճկուն», որի հնագոյն գոր-ծածութիւնն էլ գտնում եմ Յայսմ. օգոստ. 2. «Եւ ի ճօճել ճապուկ նիզակացն»։ Այս նը-շանակութիւնը իբր միջին օղակ՝ վերինի հետ է միացնում նաև ճապուկ «ծռմռկող, գալար-ւող, մանիճ մանիճ եկող» Նար. կթ. էջ 117 (որդերի համար է ասուած. և այսպէ՛ս է մեկնում Լծ. նար.), որից ճապկիլ «ծռուիլ, թեքուիլ» Անան. գիտ. 5 (լուսնի մահիկի հա-մար ասուած), «յօրանջելով երկննալ, ձըգ-ուիլ» ԱԲ. սաստկականը ճապկտիլ «ստէպ յօրանջելով ձգձգուիլ» Վստկ. 212. Ախտարք (բուն նշ. «ծռմռուիլ»), որ և ռմկ. ճպլկտիլ Վրդն. առակ. 78 (Ասի ի բան առակաւոր, Թէ խեցգետինն ի հետ օձին ճպլկտեցաւ Նայ կտրեցաւ. այլ ձ. ձգտեցաւ)։-Բառ. երեմ. էջ 196 ունի ճապուկ և մեկնում է «նազլու կամ մանիչ ճախարակեայ» (անշուշտ մա-նիճը մանիչ կարդալով)։
• = Պհլ. ❇ջ *cāpūk ձևից, որից պրս. [arabic word] čāpuk «արագ, շուտ, փոյթ, թեթև-ոտն»։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև թրք. čabuk (գւռ. čapuk, čapək, ռմկ. չա-պուխ) «արագ, շուտ», [arabic word] čgvīk «ժիր, շոյտ, աշխոյժ», քրդ. čäpek «թեթևաշարժ, դիւրաթեք, ճկուն», վրաց. չաուքի «ժիր, ա-րագ», ჭაბუკი ճաբուկի «երիտասարդ» (բառիս իմաստը որոշ չէ. հասկանում են նաև «loyal serviteur, héros exercé dans les combats». տե՛ս M. Riabinin MSL 10, 18)։ Պհլ. բառը աւանդուած է čapuk ձևով և «կենսունակ, աշխոյժ, ժիր» նշանակու-թյամբ։ Ենթադրում է իրան. *cāpu-ka-՝ կազ-մուած -ka-մասնիկով՝ *čapu-արմատից, որից հյ. ճեպ և հապճեպ (տե՛ս Nyberg, Hilfsb. 1, 60 և 2, 42)։-Հիւբշ. 188։
• ՆՀԲ հանում է ճապատիլ բայից. լծ. հյ. ճապաղ, ճեպ, վրաց. ճապուկի, որ-պէս և թրք. չէվիք «աշխոյժ» և չաբուգ «շուտ»։ ԱԲ ջնջել է ճապուկ «շուտ» բա-ռը և գիտէ միայն ճապուկ «ծռմռկող»։ Müller SWAW 42 (1863), 254 և Հիւբշ. KZ 23, 29 պրս. cābuk ձևից։
• ԳՒՌ.-Ունինք միայն ճապկոտալ Տփ., ճապկտալ Ննխ., ճապկտիլ Ախց., ճապկոտ-վիլ Տփ., ճապտկվիլ Զթ. «յօրանջելով ձրգ-ձըգուիլ». նոյնը Հմշ. ճապղտիլ (Ազգ. հնդ. Զ. 148)։
Որ ճապատի. դիւրաթեք. այլայլակ ի շարժմունս իւր. վր. ճապուկի. (լծ. եւ ճապաղ. եւ ճեպ. որպէս եւ թ. շէվէք. եւ շաբուգ ).
(լծ. եւ ճապաղ. եւ ճեպ) Բոտոտք ճապուկք շարժողականք. (Նար. ՟Կ՟Թ.)
ուր (Լծ.)
Ճապուկք. որ մանիճ մանիճ լինին, կամ երկայն եւ ազգի ազգի։
Այն ճորտն ճոխ էր եւ ճապուկ. (Նար. տաղ.։)
Ընդ ճապուկ՝ անդր անցանէ ի վերայ գնդին պարսից. (Եղիշ. ՟Գ։)
claw, talon;
lobster's or crab's claws.
• «մագիլ, ճիրան» Բռ. ստ. լեհ. որից ճապռաւոր «մագիլներով, ճիրանաւոր» Վրդն. ծն. Յայսմ. մրտ. 22։
• Հիւնք. արաբ. ճէպիյրէ «մեծ առիւծ» բառից։ Պատահական է պրս. [arabic word] čipūr «սլաք գեղարդեան»։ Աւելի նման են հսլ. čipari, չեխ. čpar, սերբ. crpa-rogi «ճանկ, մագիլ», չեխ. čpyrati, če-pyrati, čeperati «ճանկռտել, ճանկռել», որոնց ծագումը անյայտ է՝ ըստ Ber-neker էջ 169։ Պատահական նմանու-թիւն ունին ասուր. supru, supparu, եբր. [hebrew word] sipporen, ասոր. tepra.
• արաբ. [arabic word] zufur, եթովպ. sefèr «ե-ղունգ, մագիլ, ճանկ» (Gesenius1. 693)։
• ԳՒՌ.-Այս արմատից են ճապռել կամ ճեպռել Ղզ. Ղրբ. «ճանկել, ճանկռտել», ճպռել Երև. «պոկել, փրցնել, ճանկելով քա-ղել», Դվ. «ծաղկի թերթերը պոկոտել», ճապռել Ալշ. Բլ. Ղզ. «պոկել, փրցնել, փե-տել», ճպռոտել Շմ. Ղրբ. «ճանկռտել», ճեպռել «թեպրել» Բառ. երեմ. էջ 118 և վեր-ջապէս ճպլել Ղրբ. «պլոկելով հանել, սկրր-դել»։ Այս բայի հին գործածութիւնը ունի Եփր. մտ. Դ. էջ 174 (մի ձեռ. միայն) ճոպ-րել ձևով (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 273)։
• նման են հնչում հսլ. čobru, հ. ռուս. чу6ръ, ռուս. шeбрецъ, սերբ. cubar, չեխ. čubr, cibr, լեհ. czaber, ուկր. šcabryk, čebréc «ծոթրին», որոնք համարւում են փոխառեալ յն. գւռ. *ϑούμβρος ձևից. բայց č ձայ-նը դժուարութիւն է ներկայացնում (Ber-neker 160)։
Ագռաւն ճապռով տանէր զհաց երանելոյն. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
Իսկ ի Բժշկարանի, ճապուռն մեկնի եւ ճաղտէ. քրմանի կամ էրմանի չաման։
lucid, fulgid, luminous.
φεγγώδης, σπινθηροειδής, κερκώδης radii formae եւ այլն. Ունօղ զձեւ կամ զտեսիլ եւ զնմանութիւն ճառագայթից. ճառագայթատեսիլ. լուսատեսակ. եւ Անուաձեւ. ճախարակաձեւ ինչ.
Ճառագայթաձեւ եւ արփիական փայլմամբ։ Արեգակնահրաշ ճառագայթաձեւս։ Լուսաւոր ճառագայթաձեւ վարդապետութեամբ. (Զքր. կթ.։ Արծր. ՟Ե. 6։ Վրք. ոսկ.։)
Պատկեր ինչ ճառագայթաձեւ թուիցին լեալ բանքն. (Նիւս. երգ.։)
Մի՛ պայծառ ակամբք մի՛ ոսկւով եւ քարամբք շուրջ ճառագայթաձեւիւք. (Ածաբ. ծն.։)
Երկին ճառագայթաձեւ է։ Շուրջ զշուշանաւն ճառագայթաձեւ առանցք են. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)
Անթեմս այս բանջար ... շուրջ զիւրեաւ ունի բուսեալ ճառագայթաձեւս զտերեւովն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Կամ մ. Ի ձեւ ճառագայթի. ճառագայթաբար.
Ճառագայթաձեւ փայլել, կամ փայլեցուցանել. (Գր. հր.։ Վրք. ոսկ.։ Ճ։)
cf. Ճառագայթափայլ.
Լուսալիր. աննուաղ լուսով.
Ճառագայթաւէտ նշոյլքնն լուսոյ. (Ճ. ՟Ը.։)
Մշտնջենահոս լուսով անթառամ պսակեալ տօն՝ յաւէտահրաշ եւ ճառագայթաւէտ. (Խոր. վրդվռ.։)
Զլուսասփիւռ ճառագայթաւէտ զհաւատս ծաղկեցուցանէր յեկեղեցւոջ. (Յհ. կթ.։)
Ի դառն ձմերունս ջերմ եւ ճառագայթաւէտ հնչումն. (Երզն. լս.։)
cf. Ճառագայթափայլ.
Ունակ ճառագայթից. լուսափայլ. շողշողուն. բազմանշոյլ. ճաճանչաւոր.
Ունելով յինքեան աստղ ճառագայթաւոր. (Պտմ. աղեքս.։)
Անտառախիտ նիզակօք, ճառագայթաւոր սուսերօք. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Տէգք նիզակի քո ճառագայթաւորք իբրեւ զլարս արծաթոյդ արեգական. (անդ։)
Զարձան (կամ զսիւն) աղօթիցն ճառագայթաւոր գործ. (Եւագր. ՟Ժ։)
irradiation, emission of rays, radiancy, radiance;
radiation.
Որպէս Ծագումն.
Որ զփառացն աստուծոյ անշիջանելի լուսոյ ճառագայթումն յինքն նկարէր. (Յհ. կթ.։)
commencement of a discourse or treatise, chapter.
իբր κεφάλιον capitulum. ... Գլուխ ճառի. սկիզբն բանից.
Յորո՛ւմ ճառագլխի կամիցիս գիտել։ Զո՛ր ճառագլուխ եւ ունիցիս. (Եւս. նախ. աւետ.։)
declamation.
Ասացուած ճառի. ճառ. բան.
Ոչ կարեն կալ ի վերայ իրացն ճառասացութեան. (Սոկր.։)
Դրունք ճառասացութեանց բանին, գետք հոսին, միտք սրանան. (Եօթնագր.։)
chess, game of -;
— խաղալ, to play at chess.
ՃԱՏՐԱԿ ՃԱՏՐԿՈՒՑ. ռմկ. սաթրանջ, սէթրէնճ. Խաղ նարտի պատերազմական ձեւով.
Ո՞ւր ջընարք երգարանին, կամ խաղացողքըն ճատրակին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Ճատրկուց խաղացեա՞լ ես. (ասէ, այո՛. Վրդն. պտմ.։)
pasturing, feeding.
νεμόμενος qui pascitur βόσκημα pecus եւ այլն. Խոտաճարակ. խոտաբուտ. որպէս անասուն արօտական. պաճար, եւ հաւ՝ որ ճարակին ի դաշտս.
Ուր էին հաւք բազումք ճարակաւորք. (Պտմ. աղեքս.։)
Անբաւութիւն ձկանց, եւ զանազան հաւուց ճարակաւորաց։ Իբրեւ զճարակաւորս եւ զանասունս. (Ոսկ. եփես.։)
Նաեւ քան զճարակաւորսն անարգագոյնք են որդիքն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
Ի ճարակաւորացն արտաքսեաց խումբն (զնաբուգոդոնոսոր). (Խոր. հռիփս.։)
to feed, to pasture, to give to eat.
Զառողջ եւ զանվնաս բանիցն ճարակեցուցանել դալարիս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ոչ եւս խոտով ճարակեցուցանէ, որ է անասնացեալ մարդոց կերակուր. (Նար. երգ.։)
pasture, pasturage;
dilatation, extension.
Զսատակիչ սրոյ զճարակումն. (Յհ. կթ.։)
Զի մի՛ ճարակումն բոցոյն (ցանկութեան) եւ զձեզ կերիցէ. (Շ. յուդ. ՟Ժ՟Գ։)
Միայն զխանձողսն տեսանեմք ի ճարակմանէ հրոյն մնացեալ։ Ոչ միայն զարմատն, այլեւ զճարակումն չար ախտիս չար ախտիս տեսեալ. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
spring;
— պարուրաձեւ, spiral -.
to bind, to tie close, to press;
to subdue, to hold, to hinder;
to draw, to draw again.
στέλλω, περιστέλλω, ὐποστέλλω convolvo, contego, conprimo, comparo cadaver, amicio, contraho, substraho Զուսպ կացուցանել. ամփոփել. ժողովել, պարուրել. պատել, պնդել, կծկել. չթողուլ, արգելուլ. ժողվըտել, քաշել, փաթութել, պատնել.
Ըստ իրաւանց նորա (վախճանելոյն՝) զսպեա՛ զմարմին նորա. (Սիր. ՟Լ՟Ը. 16։)
Պնդեցին զմարմինս իւրեանց հանդերձիւ, եւ զսպեցին. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 12։)
Ժողովել եւ զսպել (զմարմինս վկայից). (Ճ. ՟Բ.։)
Ի յայրին ամփոփեալ զսպի. (Պետր. սիւն.։)
Ժողովելով եւ ի վայր զսպելով զարիւնն. (Բրս. արբեց.։)
Գօտեաւ պնդեմք (զմէջս), զսպեալ ունելով զպատմուճան մտացն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Գ։)
Բազպանս զսպեսցէ զձեռսն, եւ պատրաստ սպասաւորութեան արասցէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ածել զողջախոհութեան գօտի, եւ ամփոփել եւ զսպել զմեզ յերկրաւորացս։ Զսպեալդ յամենայն երկրական զբաղմանց. (Տօնակ.։ Ճ. ՟Գ.։)
Հասարակաց զուղեւորութիւնն զսպել. (Բրս. հց. այսինքն արգելուլ։ Տե՛ս եւ Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Զոր օրինակ զարդ ինչ զգայական զսպէ զխորհուրդսն (մարդոյ). (Մաքս. եկեղ.։)
Նախ քան յանչափութիւն զեղանել անիրաւութեանն՝ զսպեաց. (Բրս. չար.։)
Զսպեաց զնոսա երկիւղիւ։ Զի խրատեսցէ զնոսա տանջանօքն զսպիլ յաւելորդացն։ Ի լայն եւ ի հարուստ մեկնութենէ՝ զսպել զերկարութիւն բանիցն համառօտ կարգաւ. (Ոսկ. գծ.։)
Փրկիչն՝ որ կացոյց զխորհուրդ պատարագին, ոչ զսպեաց զկարողութիւնն իւր ի մի նշխար, կամ ի մի քահանայ, եւ կամ ի մի սեղան. (Մխ. ապար.։)
Զսպեալ ամփոփէ զԱստուծոյ պարգեւացն առատութիւնն. (Սարկ. հանգ.։)
to clear, to cleanse, to fine, to refine;
to clarify, to filter, to purify;
to rectify;
to revive.
καθαίρω purifico πυράζω եւ πυρόω եւ πειράζω igne probo, examino, purgo Զուտ կացուցանել. պարզել հրով. մաքրել. յստակել. ջինջ եւ անխառն առնել. խալլ էթմէք (իբր հալելով զատել)
Իբրեւ զարծաթ զտեալ. (Յոբ. ՟Ի՟Բ. 25։)
Սպիտակացան իբրեւ զկաթն, զտեցան իբրեւ զականս շափիղայ. յն. հրաշէկ եղեն. (Ողբ. ՟Դ. 7։)
Իբրեւ զհուր՝ ո՛չ առ ուտել եւ ծախել, այլ առ ի զտել եւ սրբել։ Զտեա՛ զմիտդ, սրբեա՛ զսիրտդ. (Ոսկ. ես.։)
Նովաւ փորձեալ զարդարս՝ զտեսցէ։ Ի փորձութիւնսն նորա իբրեւ ի բովս զտին. Եզնիկ.։
Այրեսցէ զմեղս ձեր, եւ զտեսցէ զանձինս ձեր յուրախութիւն. (Ագաթ.։)
Զտեալ զխորհուրդս մեր՝ տաճարացո՛ եւ այլն. (Պտրգ.։)
Չքնաղ քան զբան, եւ ի մթութենէ երկեւանութեան խաւարի զտեալ։ Նշուլազարդ մաքրութեամբ զտեալ զմռայլս մեղաւորիս. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Խ։)
Զինուոր նախ ուսանի զտել եւ ջինջ ունել զզէն իւր։ Զտիմք իբրեւ զզէն. (Եփր. աւետար.։)
that speaks uselessly or unjustly;
everlasting or great talker, chatterer;
accuser.
Զրախօս. որ խօսի բանս ունայնութեան եւ զրպարտութեան. բամբասասէր.
Վիճակաւորք ... զրաբանք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
to speak uselessly or unjustly, to talk nonsense;
to calumniate.
ματαιόω vanum reddo, vel inaniter loquor, confingo, nugor եւ criminor Զուր բանս բարբառել. մտացածին զրոյցս յօդել. ստել. զրպարտել. բամբասել.
Քաղցուալիցս զնոսա զրաբանէին. (Ոսկ. գծ.։)
Իշխանացն անգամ զհայրապետն, եւ նորա զնոսա զրաբանեալ. այսինքն զրպարտութեամբ բամբասեալ. (Սամ. երէց.։)
Զրաբանէ եւ զբերան ոսկի եւ զբասիլիոս, թէ գրեալ են եւ այլն. (Նչ. խնդ.։)
Յորժամ ի հրէիցն վասն նշան ցուցանելոյ զրաբանեալ լինէր. (Սարկ. հանգ.։)
that judges uselessly;
false, untrue;
falsely, wrongfully.
Ի զուր դատօղ, եւ դատելով. տարապարտ. անհիմն. անպատճառ. անիրաւ. յանիրաւի.
Ո՛չ զրադատ ինչ գօսութիւն ծառոյն հասուցանէր. (Ագաթ.։)
Զրադատ վկայ, կամ տուգանք. (Յհ. կթ.։)
Զրադատ ինչ երեւեսցի յաղթութիւնն. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
that belongs to Zoroaster.
Սեպհական աղանդապետի մոգութեան պարսից, որում անուն էր զրադաշտ կամ զրադեշտ կամ զրադեշ. պ. զերտիւշթ, զէրատիւշթ. յն. լտ. զօրօա՛սդէր.
Ի մի դարձուսցես օրէնս զրադեշական պատուիրանին։ Տեղեակս զրադեշական օրինացն. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
that seeks uselessly;
vain, inquisitive.
ԶՐԱԽՆԴԻՐ ԵՄ, կամ ԼԻՆԻՄ. Տարապարտ ի խնդիր ելանել. զրահետ վարիլ. յն. ματαίομαι ընդունայնանալ.
Զրախնդիր, եւ յանցաւոր եմ յոյժ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 21։)
Ընդէ՞ր այժմ զրախնդիր լինիս հեղուլ զարիւն իմ. (Յհ. կթ.։)
cf. Զրաբան.
Զրախօսք, եւ մտախաբք. (Տիտ. ՟Ա. 11.)
Զրախօսք են, զի ոչ ճշմարտութիւն գոյ ի նոսա, եւ ոչ զօրութիւնս եւ նշանս գործեն։
Զվհուկս եւ զգետնակոչս եւ զրախօսս. (Ես. ՟Ը. 19.)
Զրախօսացն, եւ ընդ վայր խօսողացն, որ յորովայնէն բարբառին. զի զկնի յիշին եւ որովայնակոչք։
Նաեւ զրախօսն առաւել խոտան է արդարադատ աչաց նորա. (Համամ առակ.։)
knight's attendant, esquire
Բարձօղ զզրահս այլոց, կամ յանձն իւր.
Կապարճակիրք, եւ զրահաբարձք. (Պտմ. աղեքս.։)
cuirass-maker.
Զրահագործք ասեն, թէ քանի՛ հազար օղ պիտոյ է ի բովանդակութիւն զրէհի. (Յկ. ղրիմ.։)
armed with a cuirass, cuirassier.
Որ զգեցեալ է զրահս. զրահաւոր.
Իբրեւ զջրոյ գոյն՝ զրահազգեստացն բերէր տեսութիւն. (Խոր. ՟Գ. 37։)
heap, mass, pile.
ԶՐԱՀԱՆՔ ԶՐԱՀԵԱՆՔ. βουνός collis Բլուր, դէզ, կարկառ (իբրու զրահից հանելոց եւ կուտելոց). եբր. ծիֆօրիմ. պ. սիւպրէ.
Դի՛ք զնոսա (զգլուխս՝) երկուս զրահանս արտաքոյ քաղաքիս. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 9։)
Կուտեաց (Սամփսոն ծնոտիւ իշոյ) զմեծակոյտ զրահեանսն յայլազգեաց անտի. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
armed with a cuirass, cuirassier.
ԶՐԱՀԱՊԱՏ ԶՐԱՀԱՎԱՌ. Զրահիւք պատեալ, վառեալ. սպառազէն. յն. զրահաւորեալ. τεθωρακισμένος.
Կողինաւորք եւ զրահապատք շողայցեն. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 16։)
cf. Զրահապատ.
ԶՐԱՀԱՊԱՏ ԶՐԱՀԱՎԱՌ. Զրահիւք պատեալ, վառեալ. սպառազէն. յն. զրահաւորեալ. τεθωρακισμένος.
Կողինաւորք եւ զրահապատք շողայցեն. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 16։)
that flows, inundates uselessly or unjustly.
Զուր հեղեղեալ. իբրեւ ուղխս զայրացեալ. նման հեղեղատի զայրագին, եւ անկայուն յորդելոյ.
Մի՛ շարժեսցէ ուղխացան ջուրցն բազմութիւն մոլորահողմն խաբէութեան՝ զրահեղեղն սաստկութեան՝ զհիմունս եկեղեցւոյ քոյ. (Ագաթ.։)
Նաւարկեալք հմտաբար ընդ զրահեղեղ կռապաշտութիւնս. (Շար.։)
Զրահեղեղ պղտորութիւն. (Յհ. կթ.։)
to cuirass, to arm with a cuirass.
θωρήσσω thorace munio, lorico, armo Զրահիւք ամրացուցանել՝ զայլս կամ զանձինս. վառել. սպառազինել. սրտապնդել. զըրխ հագցընել, հագուիլ.
Ի ձեռն պահոց զրահեսցո՛ւք զբարեպաշտ թագաւորս մեր. (Գեննանդ.։)
Գեդէհոն ետես զհրեշտակն, որ ձեռնադրէր զնա դատաւոր Իսրայէլի, եւ զրահէր պատերազմել ընդ մադիանացիսն. (Դամասկ.։)
Աստուած զրահեալ զօրացոյց զմեզ ընդդէմ ախտիցս։ Եւ զի ելեր պատերազմել ընդ նոսա, արդ եւ նոքա զրահեալ են. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
Բազումք ահաբեկեալ՝ սկսան զրահել (իլ) պնդապէս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եւ խրախուսին յոգի ուրութեամբ՝ զրահեալ պնդապէս՝ սուսերաւ հոգւոյն՝ աստուածարեալ մարտիկք ամենայն. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
cf. Զրահաւորիմ.
cf. Զրահետ՞՞՞վարիմ.
ԶՐԱՀԵՏ ՎԱՐԻԼ, ԲԵՐԻԼ, ԼԻՆԵԼ, եւ այլն. Ի զուր զհետ վարիլ, պնդիլ. եւ զհետ սնոտեաց կամ յընդունայն շաւիղս ընթանալ. ըստ յն. միջամուխ լինել. ἑμβατέω ingredior, ineo
Կրօնիւք հրեշտակաց՝ զոր չիցէ տեսեալ, զրահետ վարել (իլ). (Կող. ՟Բ. 18։)
Վտարել վիրօք զրահետ վարեալ նետիւք. (Մագ. ՟Դ։)
Յաննիւթս (այսինքն անպատճառ) զրահետ բերիլ յայսոսիկ, ո՛չ առ ատելիս, այլ առ սիրելիս երբեմն. (Շ. թղթ.։)
vain, useless, false.
Ոյր հետք եւ ընթացք են ընդունայն. անպիտան. անշահ.
Զբազմաստեղնեան ճիւղսն զրահետականս. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
vainglorious, proud, boastful, braggart.
Սնապարծ, եւ սնափառ. զրափառ.
cf. Զրապանծ.
Այսպիսի ինչ չարիք են կեղծաւորաց, եւ զրապարծաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
vain, labouring in vain, fatiguing uselessly;
— լինել, to labour in vain, to work without result, to make a hole in the water, to make ropes of sand, to miscarry;
— վաստակ, labour lost.
ματαιοπόνος frustra laborans Որ ի զուր ջանայ. եւ որ ինչ ի զուր գործի. սնավաստակ.
Անմտաց եւ իգացեալ ոգւոց են իրքն, յողալեաց եւ զրաջանից։ Վասն օդոյ ոտից յուղանալոյ խօսէի, եւ վասն զրաջան աշխատութեան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Ի զուր զրաջան է։ Զրաջան եւ սնավաստակ. (Եփր. պհ.։)
that labours in vain.
Կառուցեալ զսնոտիաջան եւ զրավաստակն զաշտարակ. (Անան. եկեղ։)
Զրավաստակս եւ անմիտս եցոյց. (Տօնակ.։)
Հարկ լինէր զընթացս զրավաստակ աշխատութեանցն որջ պահել. (Ղեւոնդ.։)
cf. Զրապանծ.
Չա՛ր է արդարեւ զրապարծ (գրեալն՝ զրապարտ) զրափառն բռնութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Յիրաւի կարդացաւ ի հնոց անտի նոցա զրափառք. յն. զրափառութիւն։
injustice;
privation.
Զրկանք. հարստահարութիւն. զուլում. զուլումաթ.
Վասն ուրուք ինչ զրկահարանաց ընդդէմ մատուցեալ. (Պիտ.։)
extortion, exaction, encroachment, injustice, insult, rapine;
breach, diminution, loss, grief, wrong, injury, hardship;
despoiling, privation, degradation, exclusion, dispossession.
ἁδίκημα injuria, laesio Զրկելն, իլն. անիրաւութիւն. վնաս. տոյժ. զուլում.
Զրկեմք վասն տեշտ ցանկութեանն. իսկ զրկանքն ո՛չ առանց յետին խորամանգութեանն լինի. (Փիլ. այլաբ.։)
Ընդ զրկանաց զոք՝ զգլուխն եւ զհինգերորդն եւս հատուսցէ. (Նախ. ղեւտ.։)
Առեալ էին զերկիրն յորդւոցն Սիմայ զրկանօք։ Զի ո՛չ ի զրկանաց ուտեն. (Վրդն. ծն.։)
ԶՐԿԱՆՔ. στέρησις, ἁποστέρησις privatio Զրկումն. զիրկ մնալն. զուրկ մնալը.
Ջերմեռանդ արտասուօք ողբասցեն զզրկանս, զի ի հոգեւոր հարսանեացն արտաքս վարեցան. (Խոսր. պտրգ.։)
Զառն զրկանսն ի սիրելի ամուսնոյն. (Պիտ.։)
Աւա՛ղ զրկանացս. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Տրտմէր ընդ իւրն միայն անտուն ամայութիւն եւ զրկանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եղեւ խռովութիւն վասն զրկանաց ի քաղցրուսոյց վարդապետէն իւրեանց. (Հ. կիլիկ.։)
to deprive, to rob, to despoil, to commit rapine;
to defraud, to frustrate;
to vex;
to strip, to displace, to depose, to leave destitute;
— զանձն, to deprive, to debar one's self from.
Զիրկ, կամ զուրկ թողուլ, զլանալ. կարճել յիրաւանց. անիրաւել. հարստահարել. կր. նաեւ Զիրկ մնալ ի ցանկալեաց, ի սիրելեաց, եւ այլն. յետնիլ. պակասիլ. անմասն լինել.
Զրկել զընկերն, կամ զաղքատս, զոսոխ իւր։ Ոչ մեղար մեզ, եւ ոչ զրկեցեր զմեզ։ Ընկեր՝ չզրկեմ զքեզ, եւ այլն։ Զրկել զանձն ի բարութենէ. (Ժող. ՟Դ. 8. ա՛յլ ձ. զլանալ։)
Որք յաղագս առաջին անգիտութեանն զրկէին զշնորհակալութիւնն. (Փիլ. յովն.։)
Ի բազմութենէ կենաց իւրոց զրկեցաւ. (Առակ. ՟Ե. 23.) ա՛յլ ձ. արտաքս ընկեցաւ։
Զի մի՛ զրկիցիմք ի սատանայէ. այսինքն դաւիցիմք, պատրիցիմք. (՟Բ. Կոր. ՟Բ. 11։)
Կոյր զրկի ի ճառագայթից արեգական, եւ տգիտութիւն զրկէ ի կատարեալ կենացն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Շահէր ի նոցանէ ինն առաքինութիւն, եւ զրկէր զմինն։ Շահէր ութ, եւ զրկէր զերկուս. այսինքն կորուսանէր. ըստ յն. ոճոյ, կասեցուցանէր, յետնէր. (Վրք. հց. ՟Ը։)
that deprives;
oppressive.
Ոչ եւս ապաստան լիցին ի զրկիչսն իւրեանց. (Ես. ՟Ժ. 20։)
Որ զրկի յումեքէ, անմխիթար է. ապա եթէ ինքն զզրկիչն զրկէ կամ հարկանէ, մխիթարեցաւ. (Լմբ. սղ.։)
term, word, discourse, recital, narrative, narration;
talk, conversation, familiar chat;
news, hearsay, rumour;
— առնել, բերել, տալ, to bring, to give news, to announce, to recount, to inform, to relate;
— արկանել, to talk, to converse;
ի — or ի —ս լինել, to become a by word;
ընդ հանճարեղս եղիցի — քո, let thy conversation be with the wise;
ել —, the tale spreads, the report prevails.
διήγημα, λάλημα , λόγος, ῤῆμα historia, narratio, verbum, sermo եւ այլն. Ասացուած ծերոց առաջնոց, կամ հասարակաց. վէպ. պատմութիւն. ճառ. խօսք. առակ. խօսակցութիւն. եւ Համբաւ. լուր.
Եղիցիս յառակ եւ ի ցոյց եւ ի զրոյց. (Օր. ՟Ի՟Ը. 37։)
Եւ տունդ բարձրացեալ՝ ի զրոյցս (եղիցի). (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 8։)
Եւ ել զրոյցս այս ընդ ամենայն հրէաստան վասն նորա. (Ղկ. ՟Է. 17։)
Երթային միամտութեամբ, եւ ոչ գիտէին ամենեւին զզրոյցսն. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե։)
Ջրհեղեղին զրոյցք՝ որ ի նոցանէ յիշին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Այժմ առ մեզ գտանին անբաւ զրուցաց մատեանք։ Զրոյցս անգիրս։ Զմնացեալն ի զրուցացս ուսուցանէ քեզ Ագաթանգեղոս։ Զրուցով խրոխտալոյն Արշակայ. (Խոր.։)
Այնպէ՞ս իցէ, որպէս դու զրոյց տաս. (Ճ. ՟Ա.։)
Զխայտառակսւիսն առնել իմն զրուցի. (Ոսկիփոր.։)
calumnious, unjust;
false;
calumny;
— առնել, cf. Զրպարտեմ.
συκοφάντης delator Զրպարտիչ. որ ի զուր պարտաւորէ զայլս.
Յափշտակօղն եւ շնացօղն եւ զրպարտն։ Նոքա զրպարտք, եւ սուտք, եւ չարախօսք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։ ՟Բ. 9։)
συκοφαντία delatio Զրպարտութիւն.
Սուտ ոք խօսեսցի, եւ զուր ինչ զրպարտ առնիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։)
Զի՞նչ է աղքատութիւն. բարի ատեցեալ, մայր առողջութեան, խափանիչ ամենայն ցանկութեանց, ստացուած որիշ ի զրպարտէ (այսինքն անկողոպտելի). (Պիտառ.։)
calumny, slander.
Զրպարտութիւն, որպէս զրպարտողութիւն.
Գայթակղեցաւ ի վերայ սարկաւագին զրպարտանաց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to calumniate, to be censorious;
to slander.
συκοφαντέω calumnior, sycophantam ago Զուր պարտաւորելով՝ յանիրաւի պարտս պահանջել. հարստահարել. կեղեքել. խուել. զրկել. զլանալ. զզուել. նկուն առնել. լլկել.
Զրպարտել զաղքատն, կամ զտնանկս։ Զրպարտեալք աղաղակեն։ Արտասուք զրպարտելոցն։ Թագաւոր կարօտ մտօք՝ մեծ զրպարտօղ.եւ այլն։
Մի՛ գողանայցէք, եւ մի՛ ստիցէք, եւ մի՛ զրպարտիցէք իւրաքանչիւր զընկեր իւր. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 11։)
Մի՛ զոք խուիցէք, եւ մի՛ զոք զրպարտիցէք. (Ղկ. ՟Գ. 14։)
Տո՛ւր զայդ (ինչս) այնոցիկ՝ որք զրպարտեցանն ի քէն, եւ զմնացեալն տո՛ւր կարօտելոց. (Վրք. ոսկ.։)
Զրպարտէին զԱստուած, այսինքն զնորայն առեալ՝ կռոց մատուցանէին. (Լմբ. ամովս.։)
ԶՐՊԱՐՏԵԼ. Չարախօսել. ընդ վայր հարկանել. աղաւաղել, կամ դրժել, դաւաճանել.
Յայտնապէս զրպարտելով զորդւոյ էութիւնն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մի՛ ինչ զրպարտեսցուք զպատմութիւնս (այսինքն զմեկնութիւնս). (Ոսկ. ես.։)
Զառաքինութեանն մատակարարութիւնն խաբէութիւն եւ պատրանս կոչեն զրպարտողք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 206։)
Պակասեսցին զէնք զրպարտողին. այսինքն բանսարկուին. (Նար. ՟Զ։) ուստի ռմկ. զրպարտել ասի։
calumniator, imposter;
slandering, defaming.
συκοφαντής, -τῶν calumniator, sycophanta որ եւ ԶՐՊԱՐՏ. Որ զրպարտէ. հարստահարօղ. կեղեքիչ. եւ Չարախօս.
Ի ձեռս զրպարտչաց նոցա բռնութիւնք. (Ժող. ՟Դ. 1։)
Դատապարտեսցի այնուհետեւ զրպարտիչն մեր (բանսարկուն). (Լմբ. ատ.։)
to flee hurriedly, to run away.
ԶՓԱԽՉԻՄ կամ ԶՓԱՂՉԻՄ. Իբր Փախչելով փախչել. խուսափել. փախչըտիլ.
Ոչ տայ զանձամբ առածանել եւ զփախչել ուրեք. (Վեցօր. ՟Է։)
withe, band;
tie, bond, link, joint, union.
σύνδεσμος conjunctio, vinculum Յօդ ամուր, որպէս սերտ միաւորութիւն, եւ իր միաւորիչ պնդութեամբ. զուգակապ. շաղկապ. կապ.
Եւ ի վերայ ամենայնի զսէրն, որ է զօդ կատարմանն. (Կող. ՟Գ. 14.) (ուր գրի եւ վրիպակաւ զարդ, փոխանակ գրելոյ զաւդ)։
Գղաւիկոս քիացի, որ զերկաթոյ զօդն իմացաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
tied, joined, annexed, connected;
malicious, cunning, hidden, embroiled.
Մանուածով զօդեալ. կցկցեալ. արուեստակեալ.
Զզօդամանեալ զխարդախութիւնսն ասէ. (Վանակ. յոբ.։)
to tie, to bind, to fasten, to attach;
to salder.
ζευγνύω, ἑπιζεύγνυμι jungo, adjungo συνδέω colligo, (-gas,) connecto Յօդել պնդութեամբ ընդ միմեանս. զուգել. յարել. կցել. շաղկապել. միաւորել ո՛ր եւ է օրինակաւ.
Այսչափ ինչ զօդեսցուք յառաջին անդր. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 33։)
Ոչինչ ի կարգին նշանակեցաք, այլ զօդեմք աւասիկ. (Խոր. ՟Ա. 31։)
Ի մի լուծ կշռոց զօդեցից։ Ի մի կերպարան տեսակի զօդեաց։ Մի զօդեցաւ Քրիստոս յերկուց գոյութեանց։ Արձան անձնական իմաստիւք զօդեալ. (Նար.։)
Զինչ է՝ որ զօդէ մարդ ի սրտէ անտի իւրմէ յետ ընդունելոյ պատուիրանին, այն դառնութիւն է եւ ստութիւն։ Զօդեաց յօդեաց զպատճառ պատանեկին. (Եփր. թագ.։)
immodest, impudent;
filthy, shameful.
cf. ԶՈՇ;
պ. զիշտ;
ուստի յաջորդ ածանցք։
avaricious, sordid, stingy, niggardly, miserly.
αἱσχροκερδής turpilucris, deditus turpi lucro Որ քաղէ ագահութեամբ զյոռի շահս. արծաթասէր լիրբ՝ ցած եւ անարգ. ըստ յն. ամօթաշահ.
Մի՛ զօշաքաղ, այլ հիւրասէր, բարեսէր։ Մի՛ գինեսէրս, մի՛ զօշաքաղս. (Տիտ. ՟Ա. 8։ Տիմ. ՟Գ. 8։)
Զօշաքաղ, փառասէր, կամ անիրաւ կաշառառու։
Իբր Զօշաքաղութեամբ. ամօթալի ագահութեամբ եւ անյագութեամբ.
Անառակ որկրըստութեամբն զօշաքաղ շրջի. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Տէ՛ր յորոց պարգեւես մեզ, տամք ումեք. եւ որք առնուն, զօշաքաղս (կամ զուշաքաղս) առնուն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
to seek unlawful profits, to gain illeeitly, to procure by fraud;
to flatter, to allure.
չ. αἱσχροκερδέω turpiter lucram facio Լիրբ եւ անյագ ցանկութեամբ քաղել զդրամս. որպէս եւ Զօշոտելով կամ լրբութեամբ ջանալ որսալ զմարդիկ.
Մի՛ պատիր բանիւ քո զօշաքաղեսցես, եւ բարբանջեսցես. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Զօշ.
Յիմար, կամ անյագ, կամ անառակ, կամ հեշտասէր։ Արմատն է Զօշ կամ զոշ, զուշ. պ. զիշտ. այսինքն Յոռի, զազիր. եւ յածանցս իւր վարի որպէս Յայրատ, պակշոտ, եւ ցանկասէր անյագ, որ աչս արձակէ յամենայն իրս։
lascivious, wanton;
covetous.
λίχνος liguritor;
cupediis ita deditus, ut digitos lingat;
procax Անամօթ ցանկասէր. ըստ յն. իբրու Անյագ լափլիզօղ. որ ասի զաչաց ձգելոց առ ամենայն ինչ անխտիր ցանկասիրութեամբ.
Մերձենան աչք զօշոտեալք եւ յանմերձենալիսն։ Աչաց զօշոտեցելոց օգտակարագոյնս կազմել. (Ածաբ. կիպր. եւ Ածաբ. աղքատ.։)
Ի գեղ փայտին գիտութեան զօշոտեալ. (Ոսկիփոր.։)
bravely, valorously.
Իբր Հզօրեղապէս. ուժգին. ուժով.
Սոքա երկոքին զօրաբար մարտնչին ընդ հոգի։ Կռուիմ զօրաբար ընդ նոսա։ Ոչ թոյլ տայ Տէր զօրաբար պատերազմիլ ընդ նոսա. (Վրք. հց. ՟Զ. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Զ։)
belonging to a general, or to his command.
Սեպհական անձին կամ իշխանութեան զօրագլխի.
Որպէս նաւի զօրագլխականի (խաբուտան փաշայի). (Փիլ. ել. ՟Բ. 44։)
stronger.
Արիաբար. ուժով, կտրճի պէս.
ἱσχυρότερος, δυνατώτερος fortior, potentior Առաւել զօրաւոր. հզօրագոյն. աւելի ուժով.
Զօրագոյն է քան զիս, քան զմեզ, քան զքեզ.եւ այլն։
Առ երկիւղի յաղթեցաւ յայլմէ զօրագունէ քան զնա. (Եզնիկ.։)
army, guards, soldiery, militia;
soldier, militiaman;
soldierlike, military;
strong, robust, valorous.
στράτευμα, στράτος, στρατιά exercitus, militia եւ custodia (յորմէ եւ յն. κουστωδία ) անուն հաւաքական. Զօրաւոր որեար, կամ դաս զինուորական. զօր. սպայ. եւ Պահապան զինուորք. սիփահ, ասքէր.
Տացուք հաց զօրականիդ քում։ Հասեալ ի վերայ զօրականաւ՝ ապրեցուցի։ Ամենայն զօրականի հետեւակաց իմոց։ Ունիք զզօրականն։ Կնքեցին զվէմն հանդերձ զօրականօքն.եւ այլն։
Սեպուհ մի ընտրեցին յամենայն զօրականէն։ Մի ոմն ի քաջ զօրականէն հայոց. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Է։)
Պռինթիոնն՝ գունդ ինչ զօրական էր. (Կիւրղ. թագ.։)
ԶՕՐԱԿԱՆ. Դուն ուրեք յեզականն՝ իբրեւ հասարակ անուն, այսինքն Զինուոր. στρατιώτης miles
Զօրական եւ վկայ ճշմարիտ. (Ժմ.։)
Հանդիպեցաւ նմա դեւ մի ի նմանութիւն զօրականի. (Հ=Յ. յունիս. 17.։)
ԶՕՐԱԿԱՆ. ա. Որ ինչ է սեպհական զօրու. զինուորական.
Աւարումն քաղաքաց, եւ ապականութիւն զօրական զօրութեանցն։ Թագաւորի ասի փառք զօրական զօրութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 45։)
Եւ իբր Զօրաւոր. քաջ.
Զի զնախահայրն յաղթօղ ցուցցէ եւ զօրական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Բազուկ զօրական. (Գանձ.։)
to detach troops, to expedite forces.
ԶՕՐԱՀԱՏՈՅՑ ԱՌՆԵԼ, կամ ԼԻՆԵԼ. Զօր հատանել, որոշել, ընտրանաւ ժողովել, կարգել. (յն. պէսպէս)
Հրաման տայր Յուդա, զօրահատոյց առնէր ի վերայ բերդին։ Զօրահատոյց արարին, ընդ երկու զզօրսն բաժանեցին։ Զօրահատոյց լինէր, գայր պաշարէր. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 41։ ՟Ե. 20։ ՟Թ. 63։)
Իբրեւ զօրահատոյցն առնէր Շապուհ զզօրս իւր ի վերայ աշխարհին Հայոց. (Բուզ. ՟Ե. 4։)
to grow stronger, to recover one's self;
to take root;
to revive;
to reign, to predominate;
to grow, to increase;
to be able;
— անդրէն, to collect one's strength, to gather strength, to recover;
to fortify one's self;
զօրասցին ձերք քո, courage! thy arms shall be strengthened;
զօրացիր, take heart! courage! cheer up!
ἱσχύω (լծ. հյ. իշխել). possum, valeo ἁνδρίζομαι in virum evado, viriliter ago κρατέομαι, κατακρατέω fortificor, praevaleo Զօրութիւն զգենուլ. ոյժ առնուլ. արիանալ. զօրաւոր եւ զօրագոյն լինել. զօրել. քաջալերիլ. տիրել. իշխել.
Զօրացի՛ր, եւ քա՛ջ լեր։ Զօրացարո՛ւք ձեռք լքեալք եւ ծունկք կթուցեալք։ Զօրացարո՛ւք տերամբ։ Զօրացան ի տկարութենէ։ Զօրացի՛ր շնորհօքն՝ որ ի Քրիստոս Յիսուս։ Առեալ կերակուր՝ զօրացաւ։ Աճէր, եւ զօրանայր հոգւով։ Զօրասցի սիրտ քո։ Մեծ է զօրութեամբ, եւ զօրանայ քան զմեզ։ Զօրացաւ ի թագաւորութեանն իւրում։ Յաշխատութիւնս իւր զօրացաւ առ Աստուած։ Զօրացաւ ի նանրութեան իւրում։ Տայր պատերազմ ընդ սուրբս, եւ զօրանայր ի վերայ նոցա։ Զօրացան ի վերայ ամուր քաղաքացն.եւ այլն։
ԶՕՐԱՆԱԼ. իբր Սաստկանալ. զայրանալ. առաւելուլ. ուժել. պնդիլ.
Զօրանային բարբառք նոցա։ Մի՛ զօրասցին կապանք ձեր։ Բանն արքայի զօրացա՛ւ ի վերայ Յովաբայ։ Ստութիւն, եւ ոչ հաւատք զօրացան ի վերայ երկրի։ Մեծացաւ ծառն, եւ զօրացաւ։ Զօրանայր ջուրն, եւ բազմանայր յոյժ ի վերայ երկրի։ Զօրացաւ սով յերկրին.եւ այլն։
Զմիջաւուրբ զօրացաւ տօթ. (Կլիմաք.։)
Ի մարմնաւոր իրս՝ իմաստնոյն խրատք զօրանան. (Խոսր.։)
garrisoned;
quarters, barracks;
head-quarters.
Ուր է նիստ եւ կայան զօրաց. դադարք զօրուն.
Պատահէ Աբգարու ի զորանիստ գաւառին բուգնան. (Խոր. ՟Բ. 25։)
Քաղաքս զօրանիստս հաստատել ընդ ամենայն երկիրն։ Զօրանիստ առնէ աստ բնակութեան զօրացն յունաց. (Բուզ. ՟Ե. 34. 35։)