geometry.
γεωμετρία, γεωμετρική geometria Գիտութիւն չափելոյ զերկիր, որպէս մասն ուսումնականին.
Ուսումնականն ... որոյ մասն ինչ է երկրաչափութիւնն. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
Ոմանք յարուեստիցն տեսականք են, այլ ոչ գործականք. երկրաչափութիւն, աստեղաբաշխութիւն. (Փիլ. այլաբ.։)
Զաշխարհագրութիւնն ստուգեցին յերկրաչափութենէ. եւ ինքն երկրաչափութիւնն գտաւ յաստեղաբաշխութենէ. (Խոր. աշխարհ.։)
Զերկրաչափութիւն գտին եգիպտացիք. (Նոննոս.։)
sepulchre, tomb.
ԵՐԿՐԱՊԱՏԵԱՆ կամ ԵՐԿՐՊԱՏԵԱՆ. Որոյ պատեանն է երկիր կամ հող. ուստի գերեզմանն կոչի.
Երկրապատեան վերարկու. (Նար. խչ.։)
maintained on earth, terrestrial.
Երկնակենցաղք, եւ ո՛չ երկրասնունդք. (Նար. առաք.։)
cf. Երկրային.
Զերկրաւոր ասացի ձեզ։ Մարմինք երկրաւորք։ Ա՛յլ փառք երկրաւորաց։ Երկրաւոր տաճար շինուածոյս մերոյ։ Երկրնաւորաց, եւ երկրաւորաց։ Որք զերկրաւորս եւեթ խորհին։ Երկրաւոր, շնչաւոր, եւ դիւական.եւ այլն։
Երկրաւոր բանք, կամ վիճակ, գահ, բարք, եւ այլն. (Նար.։)
Նաեւ ո՛չ զերկրաւոր վաստակս ուրուք յիշէր». այսինքն զըստ աշխարհի. (Եղիշ. ՟Բ։)
worldly vanities.
Երկրաւորն գոլ. աշխարհասիրութիւն.
Չուել ասէ անտի որդւոցն իսրայէլի, յերկրաւորութենէս, եւ ի պանդխտութենէն. (Արշ.։)
worldliness;
sensuality.
Թարթափումն ընդ երկիր. անասնաբարոյութիւն. յետսամտութիւն.
Բազմածուփ խորհրդոց յուզմանց երկրաքարշութեանց. (Նար. ՟Է։)
Որ բուն տգէտքն կարօղ են յայս երկրաքարշութիւնս զնոսին ճանաչել. (Լմբ. առ լեւոն.։)
repetition, resumption, reiteration;
— օրինաց, Deuteronomy.
δευτέρωσις repetitio, iteratio Երկրորդելն. երկրորդումն. կրկնութիւն. նորոգումն. յաւելուած.
Երկրորդութիւն խոստմանն աստուծոյ առ աբրահամ. (Նախ. ծն.։)
Այս տեղի կրկնած եւ երկրորդութիւն է։ Պա՛ցտ է միտ դնել կրկնելոցն գրոց եւ երկրորդութեանց, զի միտս ինչ յայտնիս կամի ցուցանել այնու։ Ասպիսի ինչ է երկրորդութիւնն, ասէ՝ թէ զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր եկն անձրեւն ... զնոյն դարձեալ երկրորդէ. (Կիւրղ. ծն.։)
Դարձեալ առ նմին կրկնապատիկ երկրորդութիւն։ Որպէս ո՛չ տեառնագրութեան խաչական փայտի ինչ երկրորդութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)
Ո. ոք ժպրհեսցէ ի վերայ սոցա երկրորդութիւն օրինաց յաւելուլ։ Այս այնմ յիշատակ է, եւ երկրորդութիւն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Օրէնքն ո՛չ այլ ինչ են, բայց բնական կարգացն երկրորդութիւն. (Երզն. մտթ.։)
ԵՐԿՐՈՐԴՈՒԹԻՒՆ. δευτερεία secundae partes, locus secundus, vel inferior Երկրորդականն գոլ ի կարգի, ի պատուի, ի ճարտարութեան, եւ այլն.
Մի հնգեակն երիցութեան հասաւ, իսկ միւսն երկրորդութեան արժանի եղեւ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ընկեցեալ զնա ի պատուոյն՝ ինքն առնու զերկրորդութիւնն. (Խոր. ՟Բ. 48։)
Ի գահ երկրորդութեան ընտրեալ. (Սարկ. քհ.։)
Վասն յառաջ ճանապարհին աղօտացեալ ի յերկրորդութեանն կատարման. (Դիոն. երկն.)
Ի ձեռն միջնորդաց կատարմունք աղօտագոյնք են. (Մաքս. ի դիոն.։)
ԵՐԿՐՈՐԴՈՒԹԻՒՆ. δυάς binarius, dualis numerus Երկուութիւն. երկակ.
Ես ի հայր, եւ հայր յիս, նոյնութեանն յերկրորդութեան երեւեցելոյ անվրէպ նմանութեամբ. (Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Երկրորդութիւն.
δευτέρωμα secundus actus Երկրորդելն, իլն. կրկնումն. իսկ Երկրորդումն օրինաց, իմա՛ կրկնումն օրինաց տուելոց. Δευτερονόμιον Deuteronomium
Երկրորդումն օրինաց։ Գրեսցես նմա զերկրորդումն օրինացս այսոցիկ ի մատենի. (Օրին. ՟Ա. 1։ ՟Ժ՟Է. 18։ Յես. ՟Ը. 32։)
list, roll.
cf. ԵՐԿՐՈՐԴՈՒՄՆ. որպէս Ցուցակ, քաղուած.
Եօթանասուն աշակերտացն երկրորդուստ անուան նոցա ուրեք չէ՛ յայտ. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 12։)
worshipper.
προσκυνητής adorator Որ երկիր պագանէ, երկրպագօղ. պաշտօղ. երկրպագութիւն ընօղ.
Ճշմարիտքն երկրպագուք. (Յհ. ՟Դ. 25։)
Երկրպագուքն են առաւելեալք քան զանբան տարերսն. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ի քարանց յարուցանել որդիս աբրահամու. այսինքն յերկրպագուաց քարանց եւ փայտից. (Եփր. համաբ.։)
Ինքն անձին իւրում երկրպագու եւ պաշտօնատար լեալ։ Նորայումն լծակցին երկրպագուաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Խառն ընդ երկրպագուքս հոգւոյ։ Զերկրպագուքումդ նշանի։ Գոհաբանութիւն յերկրպագուացս. (Նար.։)
Գրի եւ Երկրպագունք (որպէս եւ Խաչահանունք).
Յանդիմանեաց զերկրպագունս արեգականն եւ հրոյ. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Ը.։)
adoration, worship;
prostration;
— կռոց, idolatry;
— մատուցանել, to worship.
προσκύνησις, προσκύνημα adoratio, veneratio Պագանելն զերկիր. ծնրադրութիւն. պաշտօն. մեծարանք աստուծոյ, եւ աստուածայնոց.
Ի հրեշտակաց երկրպագութիւն առնու. (Շար.։)
Ի վայր խոնարհեալ ծնրադրական երկրպագութեամբ։ Որում կրկին ծունր երկրպագութեան ամենայն եղելոց։ Քեզ երկրպագութեամբ ունել շնորհ տիրամայր. (Նար.։)
space between two days.
Որ ի մէջ բերէ զերկուս երեկօթս, կամ զգիշերս օթելոյ ուրեք.
Իսկ երկօթի աւուրբքն զերեքօրեայ զյարութիւն յայտնելով. (Մեկն. ղեւտ.։)
flock of cotton.
wild beasts.
very happy, blessed, full of felicity.
Երանելի եւ բարեբախտ յայժ.
Քառակերպեան կենդանիքն երջանկաւէտքն են. (Զքր. կթ.։)
Աւա՛ղ անցելոյ երջանկաւէտ բառացութեանն. (Պիտ.։)
happiness, fortune, prosperity, beatitude, felicity.
εὑτυχία, εὑδαιμονία, εὑπραγία felicitas Երջանիկ վիճակ. երանութիւն. բարեբաստութիւն.
Յաւետագոյն խմբեալ երջանկութիւնք. (Պիտ.։)
Երջանկութիւն խոստովանելի ամենայն երկրի։ Զփառս եւ զերջանկութիւն։ Երջանկութիւն եղկելի։ Աշխարհ լոյս մեծ երջանկութիւն։ Ըստ գրոյն երջանկութեան. (Նար.։)
Trinity;
triplicity.
τριάς, τριάδος trinitas, trias Յաստուածայինս է Երրեակն գոլ անձնաւորութեանց ի միում անբաժանելի աստուածութեան. թէսլիս.
Միութիւն օրհնաբանեալ՝ եւ երրորդութիւն։ Մի պատճառ ամենայն էիցս՝ երրորդութիւնն. յորմէ գոլն եւ բարի գոլն է ամենայն էիցս. (Դիոն.։)
Երրորդութիւն անբաժանելի։ Համագոյ երրորդութիւն։ Երրորդութեան եւ մի աստուածութեան. (Շար.։)
Մի յերրորդութենէն։ Միդ յիսկութենէ երրորդութեանդ, եւ այլն. (Նար.։)
Ի սոյն յարմարեալ ... զպսակօղ եւ զնորոգօղ անուան էութեան ամենազօր սուրբ Երրորդութեանն ... Հայր, Որդի, Հոգի, ի մի շար դասեալ՝ զթիւն պատուեալ եւ օրհնաբանեալ երիցն ազգակցաց՝ երկոտասան վերանկարէ. (Նար. առաք.։)
ԵՐՐՈՐԴՈՒԹԻՒՆ, կոչի նիւթապէս Ուր կայցեն երեք թիւք. որպէս, Փիլոն երրորդութիւն ձայնէ զանուանս ենովսայ, ենովքայ, նոյի. եւ դարձեալ աբրահամու, իսահակայ, յակոբայ. եւ զերիս հրեշտակս երեւեալս աբրահամու։ (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
Ի քո իսկ անձն (այսինքն ի միտս), եւ ի մարմին եւ ի հոգի. զի յարժամ քում երրորդութեամբդ այդմիկ զմիաբանութիւն հաստատեսցես խաղաղութեամբ, յայնմ ժամանակի իբրեւ յաստուածութեանն երրորդութեան պատուիրանի հաստատեալ՝ լուիցես. (Եւագր. ՟Ժ։)
Երրորդութեանս մերում խաղաղութիւն առնելով՝ զճմարիտ խաղաղութիւնն խաղաղանայցեմք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
and;
also, likewise;
-..., -..., both..., and;
— ոչ, neither, no, nor;
ոչ մին եւ ոչ միւսն, neither;
neither one nor the other;
— երիտասարդք — ծերք, both young and old;
— այլն, et caetera, and so on;
— այն զի, — այս զի, the more so;
— արդ, now, then;
—եթ, only, solely;
— եւս, also, more, over, still, moreover, likewise;
— զի, — քանզի, since, because.
• «ու, նաև, ևս, էլ», կրկնութեամբ՝ «թէ՛.. թէ՛...» ՍԳր. Եզն. ևն, որից՝ ևեթ «մի-այն», ևս «նաև, է՛լ», և ևս «ա՛յլ ևս», ևս քանզևս «առաւել քան զառաւել», բոլորն էլ ոսկեդարեան։ Հին և ընտիր են նոյնպէս ի արղ, արդ ևս, արդարև, է և, ոչ ևս, չև, չև ևօ. և ոչ, և ոչ ևս, ուր և, թէև, թէպէտև, և եթէ, մինչև, մինչչև, թերևս, դեռ ևս, մինչ չև ևս, իբրե. իբրև ոչ, իբրև ոչ ևս, զևս (ևս քան ղևս ձևի մէջ) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. èpi «նաև, ևս» ձե-ւից. հմմտ. սանս. [other alphabet] api «նաև, դեռ ևս, էլ, մօտը», հպրս. apiy, զնդ. aipi «հենց, ըստ, մօտը, միջոցին», յն. έπί «վրայ, սրա վրայ», թոխար. pi «նաև», ալբան. êperε (Walde, 532, 605, Boisacq, 264)։ Հայերէնի հետ յատկապէս նման են գալիս յն. ἐπ' τουτω=հյ. ևս և թոխար. pi, որ թուականնե-րի մէջ ծառայում է իբր կցորդ՝ ճիշտ ինչպէս հայ. իննևտասն, քսանևինն ևն ձևերի մեջ։ Սոյն հնխ. èpi ձևի ձայնդարձներն են opi (միջին աստիճան) և pi (ստորին աստիճան), որոնց վրայ տե՛ս ու և ըստ (Pokorny, 1, 122)։-Հիւբշ. 445։
• ՆՀԲ արմատն է ւ, յորմէ ռմկ. ու, վե, վ, իւ, սանս. եվա։ Peterm. 33 եբր. va և արաբ. ❇ va շաղկապների հետ. իսկ էջ 170 և շաղկապի հետ նոյն է դը-նում ինչ որ և դերանուն, ճիշտ ինչպէս եբր. և արաբ. hva դերանունները գալիս են va շաղկապից։ Spiegel, BVS, 4, 473 այս և դերանունը շաղկապից անկախ համարելով՝ համէմատում է ղնդ. ava ձևի հետ։ Lag. Urgesch. 61 և. Btrg. bktr. Lex. 5 սանս. api, զնդ. aiwi ձևե-ոի հետ։ Justi, Zendsp. 8 զնո. aēva հպրս. aiva, զազա yau, օսս. yeue, yu «մէկ», իսկ էջ 62 սանս. զնդ. uta, պհլ, պրս. u ևն։ Մորթման, ZDMG, 26, 533 բևեռ. eha և 591 բևեռ. iu բառերի հետ. Հիւնք. արաբ. վէ, ու, իւ։ Karst Յու-շարձ. 403 սումեր. bi «և, միասին, հետ»։ Ուռեր մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), 654 մերժելով զնդ. aiβi համեմատութիւնը և դնելով aipi, սանս. api, յն. ἐπί ևն։
• ԳՒՌ.-Սչ. յէւ. միւսները ունին ու ձևըչ Գրականից փոխառութեամբ կազմուած ձևեր ևն՝ և անել Ղրբ. «ժամերգութիւնը շուտով՝ հապճեպով վերջացնել», և ու եչ Տփ. «խնդրի հանռամանքները»։
• «օտար». այս բառը մենակ գործա-ծուած չէ. բայց գտնում եմ Բառ. երեմ. էջ 94 յիշուած երկու բարդերի սկիզբը, որոնք են՝ եւազգած «օտարահանդերձ», եւակոչ «օտա-րակոչ»։
• «անէծք». գիտէ միայն Բառ. երեմ. էջ 95 գրծ. եւիք ձևով, որից էլ բարդութեամբ եւակոչ «անիծասաց» էջ 94։
Շաղկապ καί, δέ, τε et, autem, -que, -ve, atque Շաղկապ զօդիչ ամենայն բառից եւ բանից ընդ միմեանս՝ ջոկաման ասացեալ, այսինքն ի մի մանօղ զջոկս ձայնից։ Արմատն է ւ. յորմէ ռմկ. ու. վէ, վ, իւ. սանս. էվա.
Ի սկզբանէ արար աստուած զերկին եւ զերկիր։ Եւ երկիր էր աներեւոյթ եւ անպատրաստ.եւ այլն։
Կամ իբրեւ Եւս. նաեւ. իսկ. ա՛յլ. ալ.
Եկից եւ ես զկնի քո։ Եւ ձեզ վա՛յ օրինականացդ։ Եւ դու ի նոցանէ ես.եւ այլն։
Զի եթէ ոչ բացաւ աչօք տեսանէին զյոյսն խնդալից, եւ ոչ կարէին իսկ գործել զայնպիսի մեծ առաքինութիւն։ Ուր կա՛մ իւրեանց է, եւ շրջկոցին (իբր, ո՛ւր եւ)։ Որպէս ինքնանապական է, եւ էառանց ապականութեան ծնաւ. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը. ՟Բ։)
Որ մեղանն, նոքին սակս այնորիկ եւ մեռան. (Խոր. ՟Գ. 51։)
Որք եւ ոչ մարդկան միայն, եւ անասնոց անգամ ոչ զօրեն վնասել. (Շ. հրեշտ.։)
ԵՒ. իբր անուն հոլովական.
Ասելովն զեւն շաղկապ, եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)
ԵՒ, ԵՒ. Կրկնեալ յերկուս հատուածս, իբր Եթէ՛, եթէ՛. միանգամայն. թէ՛, թէ՛.
Ատեցին ե՛ւ զիս ե՛ւ զհայր իմ. (Յհ. ՟Ժ՟Ե. 25։)
Առաքինութիւն ե՛ւ տեսական է, ե՛ւ գործական։ Երկուս խնդրէ, ե՛ւ արդարոց ապրել, ե՛ւ վասն նոցա՝ այլոց։ Գարի ե՛ւ մարդկան ե՛ւ անասուն կենդանեաց է կերակուր. (Փիլ.։)
Ունէր մարդն իշխանութիւն երկոցունց՝ ե՛ւ անսալոյս ե՛ւ չանսալոյն։ Աստուած զբարւոք կամսն ե՛ւ ունէր ի բնէ, ե՛ւ ունի. (Եզնիկ.։)
Համարս պահանջէ ի մէնջ՝ եւ վասն արտաքնոց, ե՛ւ վասն ներքնոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԵՒ ԱՐԴ. οὗν ergo, itaque, igitur νῦν nunc Արդ. այսուհետեւ. եւ զի այս այսպէս. ուրեմն այժմ. աս ասանկ ըլլալէն ետեւ, ուրեմն հիմա.
Եւ արդ այսպէս կացէ՛ք դուք յաղօթս։ Եւ արդ մի՛ երկնչիցիք.եւ այլն։
Եւ արդ անիծեա՛լ լիջիր դու ի վերայ երկրի». յն. եւ լտ. եւ այժմ։
ԵՒ ԵՒՍ. cf. Եւս։
cf. Եօթն.
cf. Եօթն, եւ զորս զկնի։
cf. Իւղ.
cf. Իւղ, եւ զածանցս նորա։
aelopile.
also, still, more;
— առաւել, the more so;
— քան զ—, more and more, instantly.
ἕτι etiam, adhuc, quoque, amplius, ultra որպէս թէ՝ Եւ սա. եւ այս. այսինքն Նաեւ. այլեւ. տակաւին. ա՛յլ աւելի. եւ այլ առաւել. ա՛լ.
Եւ բուսոյց եւս։ Եւ ստեղծ եւս։ Եւ դադարեաց եւս աւուրս ստեղծ եւս։ Եւ դադարեաց եւս աւուրս եօթն։ Եւ դադարեաց աւուրս եօթն եւս։ Միթէ եւ դատաստա՞ն եւս դատել. այժմ եւ զքեզ եւս չարչարեսցուք։ Զի՞ եւս տակաւին դատիցիմ։ Զի՞ եւս աշխատ առնես։ Զի՞նչ եւս պիտոյ են մեզ վկայք։ Միւս եւս ջրհոր։ Միւս եւս պակաս է քեզ։ Միթէ գո՞յ եւս մեր այսուհետեւ բաժին. եւ այլն։
Արդ եթէ ե՛ւս (այսինքն դեռ) վհատիցես վասն լուծ եւ բեռն լսելոյ. (եւ այլն. Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)
Եթէ ե՛ւս (տակաւին) ընդ երկուեալ եմք, թէ իբրու այլաբար ունի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
ԵՒ ԵՒՍ. շ. եւ մ. ի մի զօդեալք որպէս նոյն ընդ վերնոյն, կամ ընդ Եւս եւ. καὶ ἕτι, ἕτι δὲ, ἕτι καὶ ἕτι et adhuc, atque etiam. Երբեմն զատուցեալ, զոր օրինակ.
Եւ բուսոյց եւս։ Եւ ուղտուցդ քոց եւս, եւ այլն։
Եւ երբեմն կից.
Եւ եւս խաղաղութեան զտէր աղաչեսցուք».
ուր ասէ (Խոսր.)
Այսինքն թէ՝ եւ վասն խաղաղութեան դարձեալ ա՛յլ աղաչանս աստուծոյ մատուսցուք»։
ԵՒ ԵՒՍ. յետադաս, իբր Այլ եւս, անդր եւս. անընդհատ տեւողութեամբ.
Մի՛ յիշեսցի անուն իսրայէլի եւ եւս. (Սղ. ՟Ձ՟Բ. 5։)
Ես տէր աստուած ի սկզբանէ, եւ ըեւս. (Ես. ՟Խ՟Գ. 13։)
Տէր թագաւորէ յաւիտեան, եւ յաւիտեան՝ եւ եւս. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 18։)
ԵՒՍ. իբր անուն հոլովական՝ նշանակութեամբ շաղկապի.
Եւ ստեղծ եւս տէր աստուած ... Ոչ վարկպարազի կայ առ էստեղծն՝ եւսն. (Փիլ. այլաբ.։)
Եւսն ա՛յլ է, եւ Եւ եւսն ա՛յլ. (Խոսր.։)
Ե՛ՒՍ. մ. Առաւել. ա՛յլ աւելի. ա՛լ աւելի.
Ե՛ւս ի խոնարհ։ Ե՛ւս ի վերուստ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ե՛ՒՍ. տուօղ առաւելութիւն ածականաց իբր մասնիկ բաղդատական եւ գերադրական. որպէս Աւելի, առաւել, այլ եւս քան. ա՛լ, ա՛լ աւելի.
Վկայութիւն մեծ եւս քան զյովհաննու։ Մեծ եւս քան զայս սէր ոչ ոք ունիցի։ Մեծամեծս եւս քան զսոյնս ցուցանէ նմա զգործս։ Երանելի եւս էք, կամ է.եւ այլն։
Եւ անդ ե՛ւս չար զոփայցէ եւ աշխարիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Զե՛ւս հնարաւորն։ Զե՛ւս գերազանցն։ Եւ ե՛ւս բազմօք։ Եւ ե՛ւս ընտրականօք. (Նար.։)
Քան զհերակղէս ասէ՝ ե՛ւս զօրագոյն էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յե՛ւս սքանչելիսն հանէ զնշանն. (Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 25։)
Յեւս համարձակութիւն ելանէ». այսինքն յառաւել. (Խոսր.։)
ԵՒՍ ՔԱՆ. նխ. Գեր քան, առաւել քան. աւելի.
Մանկունք որ ի հնոցին էին, քան զայնոսիկ՝ որ արտաքոյ հնոցին էին, ե՛ւս ի դիւրութեան էին. (Ոսկ. ես.։)
Ե՛ւս՝ քան յամենայնէ, յերկուց այսոցիկ զգուշացարո՛ւք յախտից. (Կլիմաք.։)
Եւ ե՛ւս քան զսոսին բաւես։ Նաեւ եւ ե՛ւս քան զայս։ Ե՛ւս քան զսոյն։ Զե՛ւսն քան զսահման. (եւ այլն. Նար.։)
Ե՛ՒՍ ՔԱՆ ԶԵՒՍ. մ. Առաւել քան զառաւել. տակաւին եւս աւելի. շատ աւելի, էւելօք, էտեւէն ալ նմանապէս.
Հոլանեցայց սոյնպէս եւս քան զեւս». յն. ե՛ւս սոյնպէս. (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 22։)
Եւ սովն ե՛ւս քան զեւս սաստկանայր». յն. լոկ, սաստկանայր. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 1։)
Եւս քան զեւս յաճախէր. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Եւս քան զեւս աճեցին եւ բազմացան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Իսկ ԵՒՍ ԱՌԱՒԵԼ, է կրկին մակբայ. ա՛լ աւելի։ cf. Առաւել։
European.
European.
fusion of bronze.
cf. Եփ;
— մետաղաց, ապակւոյ, annealing of metals or glass.
ephod.
• «առանց թեզանիքի մի տեսակ կարճ վերարկու՝ որ ղևտական քահանաներն էին հագնում շապկի ու բաճ-կոնի վրայից և ուսերի վրայ՝ ճարմանդներով կապում» ՍԳր. Եւագր. 185. որ և եպուդ «սուրբ սեղանի ծածկոցը» Միխ. ասոր. էջ 546, որից եփուտաւոր «շուրջառակիր» Վկ. արև. 102 Շնորհ. Եդես. Ճառընտ.։
• = Եբր. [hebrew word] ēfōδ «եփուդ. հրեայ քա-հանաների նոյն զգեստը». հասած է մեզ յն. έφοῦδ (որ և ἐφώδ) տառադարձութեան մի-ջոցով։-Հիւբշ. 349.
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ԵՓՈՒՏ կամ ԵՓՈՒԴ. Բառ եբր. էֆօտ, էֆօտա. զոր է՛ զի պահեն եւ այլ թարգմանք, եւ է՛ զի թարգմանեն, Վակաս, եւս եւ Պատմուճան. ἑπωμίς amiculum, humerale. Զգեստ ղեւտական քահանայութեան՝ պատեալ զուսովք եւ զլանջօք մինչեւ ցգօտին. եւ ուրարք նորին կախեալք մինչեւ ցոտս յառաջոյ։ Առանց այսր եփուտի ոչ լինէր զոհագործութիւն եւ պատգամախօսութիւն։ (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 18։ ՟Ժ՟Դ. 18։ Դտ. ՟Ը. 27։ ՟ժե. 5։)
Դաւիթ վերացոյց զեփուտն, որ է ծածկոյթ սեղանոյն, եւ եհարց նովաւ ի տեառնէ»։
seventy;
—ք, the Septuagint.
• , ի հլ. «70» ՍԳը. Եւս. քր. գրուած է նաև եւթանասուն (որ հնագոյն ձևն է), իւթանասուն Ոսկ. ես. 317, 375, 377. 391 468, Եփր. ել. էջ 135, Թուոց 233, Օրին. 283, Ա. կոր. 79, ութանասուն «70» նշանաևաւ-թեամբ և ոչ «80» Ոսկ. ես. 283 (Աւուրք կե-նաց մերոց ութանասուն ամ և եթէ ևս զօրու-թեամբ՝ ութսուն ամ), օխթանասուն Ուխտ. Ա. էջ 16, 19, 20, որից՝ եօթանասնեկին Ծն. դ. 20. Մտթ. ժը. 22. Մծբ., եօթանասնեմի Կիւրղ. ծն., եօթանասներորդ Ջաք. ա. 12. եօթանասնամեայ, եօթանասնամեակ (նոր ռառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ. ցեղակիցներն ունին յն. ἔβδομήϰοντα լատ. septuaginta (փխ. *sen-tumaginta Walde 701), սանս. [other alphabet] sap-tati, զնդ. [syriac word] ︎ haptāiti, պրս. ❇։։ haftād, թոխար. suktánka, լիթ. septyniəs, հսլ. sedimu, գոթ. sibun tēhund, հբգ. si-bunzo ևն, որոնց զանազան ձևի կազմու-թեան վրայ տե՛ս Քերականութեան մէջ։
• ԳՒՌ.-Մկ. յօթmնmսուն, Մշ. յօտանտ-սուն, Սչ. օխթանասուն, Երև. Շմ. Սլմ. Ջղ. Տփ. օխտանասուն, Ագլ. Գոր. օխտանա՛ո-սուն, Ղրբ. օխտընա՛սուն, ուխտընա՛սուն, Մրղ. օխտանացցուն. միւսները գործածում են թուրքերէն yetmiš ձևը։
ἐβδομήκοντα septuaginta Եօթնիցս տասն. օխտանասուն.
Աւուրս եօթանասուն։ Յեօթանասուն սկեղէ։ Եօթանասնից որդւոցն յերոբոաղայ։ Ի կատարումն ամացն եօթանասնից. (Ծն.։ Թուոց.։ Դտ.։ ՟Բ. Մնաց.։)
Ցաւօք եւ հեծութեամբ վարէ զյառաջացեալ ժամանակն յեօթանասնէն ի յութսունն. (Լմբ. սղ.։)
ԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆՔ. իբր սեպհական անուն՝ նախ եօթանասուներկու աշակերտացն քրիստոսի. եւ երկրորդ՝ նոյնչափ րաբունեաց, որք զսուրբ գիրս յեբրայականէ ի յոյն թարգմանեցին յաւուրս պտղոմեայ փիղավեղփոսի արքային եգիպտացւոց.
Որ զօրինակ երկոտասան առաքելոց քոց քրիստոս, եւ զեօթանասուն ընտրելոց աշակերտաց. (Շար.։)
Եօթանասնից արանց հեբրայեցւոց թարգմանութիւն։ Այս ըստ եօթանասնից թարգմանութեան, կամ աւանդութեան, գումարութեան։ Գտանին ըստ եօթանասնիցն, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
seven-headed.
ԵՕԹՆԱԳԼԽԻ ԵՕԹՆԱԳԼՈՒԽ. Որոյ իցեն գլուխք եօթն.
Սողուն ինչ եօթնագլխի. (Ոսկիփոր.։)
Մինչեւ յօթնագլուխ վիշապն, որ է նեռն. (Նախ. յայտն.։)
Վիշապն մեծ՝ հրակերպ՝ եօթնագլուխ. (Լմբ. յայտն.։)
septenary, that consists of seven numbers or letters.
Ուր գոն եօթն թիւք. զոր օրինակ անունս Քրիստոս, Շմաւովն եւ այլն, կամ եօթն դարք կենցաղոյս, կամ ի վերայ վիմին պետրոսի եօթն աչք ըստ մարգարէին, եւ այլն.
Վէմն հաստատեալ, եւ արձանն հիմնացեալ, քարն անուանի, եօթնաթիւ դաւանութեամբ յարմարագրեալ ... կեփաս. (Նար. առաք.։)
heptagon.
ԵՕԹՆԱՆԿԻՒՆ ԵՕԹՆԱՆԿԻՒՆԻ. ἐπτάγωνος, ἐπταγώνιος septangulus եօթնանկիւնի. Որոյ են անկիւնք եօթն.
Եօթնանկիւնքն յեռանկեանցն բաղկացեալք։ Յարամանեալ յեօթնանկիւնսն պատկանին. (Մագ. ՟Խ՟Բ. եւ ՟Ը։)
Եօթնանկիւնիք՝ չորք, ՟Ա, ՟Է, ՟Ժ՟Ը, ՟Լ՟Դ, լինի վաթսուն։ Երեքանկիւնի եւ չորեքանկիւնի եթէ շարադրեսցի, ծնցի զեօթնանկիւնին. (Փիլ.։)
Աւելորդ եօթնանկիւնք, ՟Ա, ՟Զ, ՟Ժ՟Ա, ՟Ժ՟Զ, ՟Ի՟Ա, ՟Ի՟Զ ... Ուղղորդ եօթնանկիւնի, ՟Ա, ՟Է, ՟Ժ՟Ը, ՟Լ՟Դ, ՟Ծ՟Ե, ՟Ձ՟Ա, ՟ճժբ ... Աճէ եօթնանկիւնին հինգ հինգ (ըստ արմատոյն). (Սարկ. տոմ.։)
seventeen.
of seventeen years.
Տասն եւ եօթն ամաց. որպէս դնի ի յն. Ծն. ՟Լ՟Է. 2։ ուր ա՛յլ ձ. եօթնեւտասնամեայ։
cf. Եօթնուտասնամեայ.
Եօթն աւելի ի վերայ տասինն. տասնը եօթը .... (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 21։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ե. 11։) որ եւ ԵՕԹՆԵՒՏԱՍՆ. (Ծն. ՟Խ՟Ե. 28։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 13։) եւ ՏԱՍՆԵՒԵՕԹՆ. (Նեեմ. ՟Է. 42։)
Եւ յովսէփ, ասէ, եօթնուտասնամի էր։ Եօթնուտասնամի էր՝ զի վաճառեցաւ յովսէփ. (Եփր. ծն.։)
seventeenth
Յետին ՟Ժ՟Է թուոց։ (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 52։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Դ. 15։ ՟Ի՟Ե. 24։)
coarse expressions or language, obscene words.
αἱσχρολογία sermo turpis et obscoenus Զազիր եւ աղտեղի խօսք. յիշոցք խեղկատակք.
Որք անօրէն զազրաբանութեամբն եւ քան զանասունս եւս ի վայր իջանեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Ի ստերդմանց, ի զազրաբանութենէ, ի կատակաց. (Բրս. գորդ.։)
Հրաժարել ի զազրաբանութենէ. (Երզն. մտթ.։)
lewdness, turpitude in actions.
Զի մի՛ երբէք դարձցի յառաջին զազրագործութիւնն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ.։)
αἱσχροποιΐα foeda actio, turpe et flagitiosum facinus Պղծագործութիւն. գործ անարժանութեան մարմնասիրաց, եւ կռապաշտից. գեշութիւն, գարշելի գործք.
Ամաչես ընդ զազրագործութեանն յայտնութիւն. (Եւագր. ՟Ժ։)
Որք առնեն զկամս ձեր զազրագործութեամբ. (Ճ. ՟Ա.։)
Յանասնայինսն եւ ի գազանայինսն խոտորին զազրագործութիւնս. (Գր. հր.։)
Զզազրագործութիւն նիկոլայեցեացն ունէին. (Լմբ. յայտն.։)
that wounds chaste ears, obscene.
Զազիր ի լսել. գարշեցուցիչ լսելեաց.
Հետեւի բազում զազրալուր բան. (Մխ. ապար.։)
cf. Գարշահոտութիւն.
Գարշահոտութիւն. ժանտահոտութիւն. գէշ հոտ, հոտածութիւն.
Զզազրահոտութիւն եւ զչարութիւն նորա ծանեան. (Իսիւք.։)
Բազումք անգոսնէին զնա վասն զազրահոտութեան. (Մխ. առակ.։)
to disfigure, to make ugly or dirty, to soil.
σαπρίζω, βδελύσσομαι, -ττομαι foetere facio, abominabilem reddo Զազրալի կամ գարշելի եւ զզուելի առնել. աղտեղել. ապականել. գարշեցուցանել.
Ճանճք մեռեալք զազրացուցանեն զիւղս անուշունս. (Ժող. ՟Ժ. 1։)
Զազրացոյց զիս պատմուճան իմ. (Յոբ. ՟Թ. 31։)
Ընդէ՞ր զլուացեալ զձորձ վերարկուին գարշելի գործովք զազրացուցեր։ Տաղտկատեսակ գարշութիւն գորտոցն՝ մեղաց օրինակքն զիս զազրացուսցեն. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Կ՟Ը։)
Զբազումս սակաւացոյց ի չափ անդր, եւ զաւելին զազրացոյց յեռալ յորդանն. (Եփր. ել.։)
ugliness, filth, act of growing ugly;
deformity, uncleanness;
impurity, dirtiness, nastiness, foulness, lewdness.
αἱσχρότης, σαπρία turpitudo, foetor, putredo Գարշութիւն աղտեղի կամ ախտաւոր իրաց. աղտեղութիւն. պղծութիւն. յոռութիւն. վատթարութիւն. ամօթալի գործ կամ բան.
Դու ինքն ի զազրութիւն որդանց նստիս։ Թաթաւին մարմինք իմ զազրութեամբ որդանց. (Յոբ. ՟Բ. 9։ ՟Ե. 5։)
Եւ զազրութիւն, կամ խօսք յիմարութեան. (Եփես. ՟Ե. 4։)
Առ ժանտագործութիւնս զազրութեան։ Գունով զազրութեան։ Զզազրութեանն հաճութիւն։ Զզազրութեանց իմոց գարշութիւն. (Նար.։)
to grow weak.
inconstant, unstable, not solid, slippery.
• տե՛ս Արիւփ։
ἑπισφαλής, -λῶς lubricus, -ce;
periculosus, -se Սահական. սխալական. խախուտ. պատիր. եւ Գայթ ի գայթի.
Խորհուրդ մահկանացուաց զանդիտօղք են, եւ զաղփաղփուն՝ հնարագիտութիւնք մեր։ Զաղփաղփուն կանգաղեալն՝ ի հողմոյ շարժեսցի. (Իմ. ՟Թ. 14։ ՟Դ. 4։)
Զամենայն գործն զեղծ եւ զաղփաղփուն ի կործանումն դարձուցանէ։ Գուցէ յառաջին բանիցն զաղփաղփուն ի միտս ձեր անկելոց եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։)
Այդոքիկ ո՛չ ճշմարիտ. այլ զաղփաղփունք եւ յոյժ սխալական. (Նիւս. խոստով.։)
Եւ իբր Անվաւեր.
Զաղփաղփուն է զերկու աստիճանսն ի միում աւուր տալ. (Աթ. պտրգ.։)
cf. Գթումն.
cf. Զամբիղ.
• (ի, ո հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց առանց վկայութեան) «ուռև-պրտուէ կամ արմաւենու տերևներից հիւ-սուած կողով» ՍԳր. Վրք. հց. Երզն. մտթ. գրուած է նաև զամբեղ, զամբիլ։ Նոր ոռա-կանում ընդունուած է միայն զամբիւղ ձև»։ Նոյն բառից է նաև զամբիւղ ծաղիկ «մի տօ-սակ ծաղիկ. թրք. զէմպիլ չիչէյի» Սալաձ (ըստ Նորայր, Բանաս. 1901, 109)
• = Պրս. [arabic word] zanbil, որ և [arabic word] zanbīr «կողով, զամբիւղ». պարսկերէնից են փո-խառեալ նաև ասոր. [arabic word] zebilā (Brockel-mann, 89ա), արաբ. [arabic word] zanbīl, լռ. za-nābil, վրաց. ზამბილი զամբիլի, թրք. [arabic word] zembil, քրդ. zambil, սերբ. zembilj, բուլգար. zimbil, բոլորն էլ «զամբիւղ»։ Պար-սիկ բառն էլ փոխառեալ է ասուր. zabbilu «մի բան տանելու անօթ» բառից, որ ծագում է ասուր. zabalu «բերել, տանիլ, բարձրացնել, գովաբանել» արմատից (Muss -Arnolt, Ass. engl. Handwb. 273-4)։-Հիւբշ. 148։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 84. նոյնը և ԳԴ. ՆՀԲ։-Böttich. Rudimenta, 40, 95 զամ-բեր ձևի դէմ դնում է սանս. samputa-ka, պրս. zanbil, ասոր. zabil։ Ուղիղ են Böttich. Arica, 75, 225, Lag. Ges. A. bhd. 41, Urgesch. 982 ևն։
• ԳՒՌ.-Նբ. զամբեղ «ձէթ քամելու կողով». ըստ Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 185 կար նաև զամբիւղ Երև. «ծաղիկը»։
ԶԱՄԲԻՒՂ կամ ԶԱՄԲԻՂ գրի եւ ԶԱՄԲԵՂ, ԶԱՄԲԻԼ. ռմկ. զէմպիլ, զէնպիյլ, զէնպիյր. ասի ի մեզ եւ յն. բառիւ Սփրիդ, այսինքն ըսփրիդ. σπυρίς, -ιδος sporta σπιρίδιον sportula, sportella, fiscella, corbis, corbula Կողով եւ սակառի հիւսեալ յուռոց կամ ի պրտուոյ, մանաւանդ ի տերեւոյ արմաւենեաց։ (Մտթ. ՟Ժ՟Ե. 37։ ՟Ժ՟Զ. 10։ Մրկ. ՟Ը. 8. 20։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Է. ՟Ժ։)
Կամ զայն իցէ ասել, թէ զամբիւղքն մեծագոյնք էին քան զսակառիսն. (Երզն. մտթ.։)
to anger, to rouse the wrath or ire, to incense, to provoke, to exasperate, to drive to extremities.
ԶԱՅՐԱԳՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. cf. ԶԱՅՐԱԳՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ. (որ ոչ այնչափ ուղիղ երեւի. )
cf. Զայրոյթ.
Զայրոյթ սաստիկ. ցասումն. սրտմտութիւն. դժկամակութիւն. սաստիկ բարկութիւն, կատաղութիւն.
Զայրագնութեամբ մռմռեալ ընդդէմ Սմբատայ. (Յհ. կթ.։)
Ողբալով զզայրագնութիւն թշնամւոյն. (Իսիւք.։)
anger, indignation;
passion.
Վասն զայրացութեանցն, որովք զայրացոյց զնա Մանասէ. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 26։)
παροργισμός, -μα concitatio ad iram Գրգռութիւն ի զայրոյթ. եւ Ցասումն.
cf. Զայրացութիւն.
Սաստիկ բարկանալն. սրտմտութիւն. ցասումն. նեղսրտութիւն.
Ի ցասումն զայրացման գրգռեալ։ Ասէր զայրացմամբ. (Փարպ.։)
Առ տարակուսանս մտացն, եւ զայրացման սրտին՝ առ Աստուած բողոքեն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Որ ո՛չ է հաճոյ Աստուծոյ, այլեւ պատճառ զայրացման. (Շ. ընդհանր.։)
ԶԱՅՐԱՑՈՒՄՆ. Սաստկութիւն ո՛ր եւ է կրից եւ ախտից.
Խածմունս կոչէ ... զզայրացմունս հեշտ ցանկութեանն. (Փիլ. այլաբ.։)
Հանապազ լայ դառնապէս զառժամանակեայ ախտիցն զայրացումն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
cf. Զայրացութիւն.
ԶԱՅՐԱՑՈՒԿՔ որ եւ ասի ԶԱՅՐԱՑՈՒՔ. Զայրացումն. ցասումն. սաստիկ դժկամակութիւն. քէն. ոխ.
Առ զայրացուկս եւ առ կասկած զգուշանայր։ Զմոգուցն զայրացուկս՝ յորոց խաբուեցաւն, ընդ անմեղ մանկունսն հանէր. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Պոռոտող.
• «խոշոր և յոխորտ, մեծառան» Պիտառ. «խռպոտ (ձայն)» Փիլ. նխ. բ. 77. որից պոռոտախօս Պտմ. աղէքս. էջ 132. պոռոտող Պտմ. աղէքս. 132. գրուած նաև պռոտաբան Արծր. նոր գրականում պոռո-տալ։
• = Անշուշտ նոյն է պոռոք «պոռոտախօս» բառի հետ և երկուսը միասին ցոյց են տա-լիս պոռ-արմատը. -ոտ և -ոք մասնիկ են։ -Աճ.
• ՀՀԲ պոռալ «բղաւել» բայիզ է հա-նում։
ՊՈՌՈՏ ՊՈՌՈՏԱԽՕՍ ՊՈՌՈՏՈՂ. κομπώδης, κομπήγορος jactabundus, jactans se. Խոշոր եւ յոխորտ. խրոխտապանծ. մեծաբան, (խօսք, եւ խօսօղ).
Բանք պոռոտք զքաջ իմաստունն ոչ երկեցուցանեն. (Պիտառ.։)
Իբրեւ առ մարդ պոռոտախօս եւ խուժադուժ ընդհարկանիմ պատերազմաւ, եւ ոչ իբրեւ ընդ աստուծոց։ Ոչ ընդոստեալ զարթեաւ ընդ պոռոտախօս բանս նորա. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ ոչ զիս երկեցուցանեն պոռոտող բանքդ (այլ ձ. պոռոտախօս) (Պտմ. աղեքս.։)
navel, umbilicus;
belly;
middle, centre;
— երկրի, mount, mountain;
— կամարաց, key-stone of an arch;
— ի վեր, —յորսայս, supinely, with one's face upward;
—ոյ ծառայ, slave to one's belly, gourmand, *greedy-gut.
• , ո հլ. (գրծ. -իւ ձևով կայ Յ. խ. 11) «պորտ» ՍԳր. լայնաբար «որովայն, փոր» ՍԳր. Կոչ. 287, 290. Եփր. ծն. և ա. կոր. 61. համաբ. 109, 110. Եւս. պամ. «մի-ջավայր» Դատ. թ. 37. «գմբեթի մէջտեղի քարը» Արիստ. աշխ. «ազգականութեան աս-տիճան» Տաթև. հարց. էջ 611. որից պոր-տաբոյծ Խոսրովիկ. Կանոն. պորտապարար Պիտ. դատարկապորտ Տիգ. ա. 13. Եփր. բ. Թես. 184. թանձրապորտ ԱԲ. մշկապորտ Խոր. հռիփ. պորտիվեր «կռնակի վրայ պառ-կած» Վրդ. առ. 63=պորտ ի վեր (պառկիլ) Վրք. հց. բ. 100 (որ այլ ձ. բերան ի վայր)։
• = Ձևով նոյն է հսլ. bedro, ռուս. бeдр6, ուկր. բուլգ. սերբ. չեխ. bedro, լեհ. biodro, biodra բառերի հետ, նշանակութիւնն է «ազ-դըր, երանք, զիստ» (Berneker 47)։ Բոլորի նախաձևը կարելի է դնել bed-ro-, կազմուած bed-«ուռչիլ»? արմատից, -ro մասնիկով։ Նոյնի միջին ձայնդարձից հնխ. bod-ro-, որից շրջմամբ՝ նախահայ. bordo->պորտո. հմմտ. հնխ. k'ubhró->հյ. *սուրբո>սուրբ։ Անյարմար է միայն նշանակութիւնը։
• Հիւնք. պարարտ բառից։ Վերի մեկ-նութիւնը տուաւ Petersson LUA 1915, 29-30, որ յիշում է Pokorny 2, 109 վերապահութեամբ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. պորտ, Ախց. Կր. Շմ. պօրտ, Մշ. պորդ, Ակն. Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. բօրդ, Վն. պոռտ, Գոր. Երև. Ղրբ. պօռտ, Ագլ. Մկ. պուռտ, Տփ. պուրտ, Տիգ. բուրդ, Սլմ. պուէռտ, Մրղ. պրէրտ, Սեբ. բէօրդ, Ասլ. բէօ՜րդ, բէ օր*, Սվեդ. բիւռդ, Հմշ. բէօյդ, բույդ, Հճ. բոյդ, Զթ. բիւյդ, բիւրդ։ Նոր բա-ռեր են պորտաբաց, պորտակտրի, պորտիկ, պորտիվայր, պորտիդուրս, պորտաւեր, պոր-տաքաշի, պորտոնի ևն։ Արդի բարբառների պորտ «ազգականութեան աստիճան» իմաս-տը՝ որ գտանք նաև Տաթևացու մօտ, շատ հին է. հմմտ. զնդ. nabānazdisto «ամենա-մօտ ազգականը», խրվաթ. od puporizine plemeniti «ազնուածին», բառացի «պորտի լարի հատումից սկսեալ»։
• ՓՈԽ.-Գնչ. bor, por, pol «պորտ» (այդ բառերը Paspati հանում է սանս. nābhila հոմանիշից՝ nā-վանկի անկումով). հմմտ. նաև փոր։
ὅμφαλος umbelicum. Միջին վայր որովայնի մարդոյ եւ բազմաց յանասնոց՝ փոսաձեւ, որով կցի մանուկն ընդ մօր իւրում յարգանդի անգ, եւ ընդ այն ձգեալ զհիւթս՝ սնանի.
Զօրութիւն զպորտիւ որովայնի իւրոյ։ Պորտ քո թակոյկ ճախարակեայ։ Յորում աւուր ծնար՝ ոչ ոք եհատ զպորտ քո. (Յոբ. խ. 11։ Եգր. ՟Է. 2։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 4։)
ամենայն վայրքն ամնոքիկ՝ որչափ ի մէջ գագաթան մերոյ եւ պորտոյ ձեացեալ կայ. (Պղատ. տիմ.։)
Դատաւորն գիտելով դատեսցէ մերկ իսկ զարուսն, եւ մերկ մինչեւ ցպորտս զէգն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
ՊՈՐՏ՝ ասի լայնաբար եւ իբր որովայն. փոր. լանջք. ... γαστήρ, κοιλία venter եւ այլն.
Դնէր սուսեր ընդ պորտով. (՟Բ. Մակ. ՟Ծ՟Գ. 42։)
Ի պորտ ձկանն (յովնան)։ Մարդք՝ որ վասն պորտոցն աղետի եւ որկորոյն չարութեան յօժարեցին անցին ըստ օրէնս նախնեացն. (՟Գ. Մակ. ՟Ղ. 7։ ՟Է. 7։)
Եղեւ յունան ի պորտ ձկանն. (Եփր. համաբ.։)
Էջ նա ի պորտ ձկանն ... Մի պորտոյ ձկանն եկն ել ի վեր։ Աղաղակաւն մարգարէին ի պորտոյ կիտին. (Կոչ. ՟Ծ՟Դ. եւ ՟Դ։ եւ Նար ՟Ի՟Ե։)
Բեկաւ խորտակեցաւ փշրեցաւ թշնամին (բանսարկու), յորժամ ետես զանօթն իւր, զի ի պորտ եւ յորովայն իւր սողէր. (Եփր. ծն.։)
Այլ եւ զպորտս եւ զբարձս եւ զծնօտս նոցա քերէին գործւովք տանջանաց. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 10։)
Իյորկորամոլ ճակաճանաց, որ փոխանակ աստուծոյ պատուեն զպորտս. (Պիտ.։)
Կերակուր վասն պորտոյ հաստեալ է, եւ պորտ՝ ուտել խնդրէ. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
ՈՒտելով եւ ըմպելով ընդ աշխարհականաց՝ զպորտն պարարէ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
ՊՈՐՏ. Միջին վայրք. եւ որ ինչ ի ձեւ պորտոյ կայցէ ի միջավայրի ուրեք.
Ի քարինսն որ պորտս անուանին, եւ դրեալ լինին ի մէջս կարակնից (այսինքն կամարաց կամ գմբեթաց). (Արիստ. աշխ. ...)
Պարզեաց զինքն պորտ ի վեր՝ վասն ցաւոյն։ Կայր պարզեալ պորտ ի վեր. (Վրք. հց. ձ։)
Որ ի գռեհիկս պատմի առակեալ արտիւտի զգուշութիւն, երկնի յստորս կործանիլ, եւ նա եկեալ պորտ յորսայս՝ զոտն ի վեր յերկին ջանայ կարկառել, զի մի՛ երկին յերկիր անկցի. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
male wild fig-tree.
• . ի հլ. «արու վայրի թզենի. տճկ. պապա ինճիրի». մէկ անգամ ունի Եփր. մրգ. 361. «Եւ ի թզենեացն են որ բերեն պտուղ. և որք զնոյն ոչ ընկալեալ զստուեր զարուի զպռեմնիցն՝ դոյնպէս և լինին»։
Ի թզենեացն՝ են որ բերեն պտուղ, եւ որք զնոյն ոչ ընկալեալ զստուեր զարուի պռեմնիցին, դոյնպէս լինի. (Եփր. աւետար.։)
prester, hot and scorching wind, typhoon.
• «ազգ հրատե-սիլ ցոլմանց յամպոց՝ հանդերձ ուռուցիկ մրրկաւ հողմոյ» Արիստ. աշխ. 612. երկ-րորդ անգամ՝ էջ 613 գրուած պրեստեր։
• = Յն, πρηστήρ «կայծակով ու փայլակով ուրագան». որից նաև լտ. prester «հրային պտուտկող քամի». ծագում է πρήσω «այռեւ բայից։-Հիւբշ. 374։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
ՊՌԵՍՏԵՐ. որ եւ ՊՐԵՍՏԵՐ. Բառ յն. πρηστήρ prester. այլուր թարգմանեալ կիզումն, կիզումունք. Ազգ հրատեսիլ ցոլմանց յամպոց՝ հանդերձ ուռուցիկ մրրկաւ հողմոյ.
Պռեստեր, որ կիզիչ ասի, հողմ է շարամանեալ ընդ ամպոյ խոնաւի եւ թանձրագունի՝ ի ձեռն ինքեան պատառեալ զշարունակ ծալումնս ամպոյն՝ խոշիւն շաչիւն եւ թնդիւն առնելով ... Ապա թէ թերաբորբոք իցէ հրութիւնն առ ի յոչ ուժգին հարկանել ամպոցն՝ պրեստեր կոչի, որ ասի կիզիչ. (Արիստ. աշխ.։)
enemy, adversary.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի իօն. 250. «Ասեն. օտարին՝ գնովք գևեալ է զմեզ՝ ի տեառնէն արարածոց... ապա օտա-րին՝ զոր նմա պռզօղ մուծանէ, չէր պարտ նորա արարածոցն ցանկանալ»։ ՆՀԲ մեկ-նում է «գովող կամ յափշտակող զօտարին ինչ, գող կրծող զիրս այլոց». ՋԲ «զովող կամ ոսոխ», ՓԲ «կցորդ հաւասար» (որից շինել է նաև պռզել բայը). Թոռնեան Հառ-ընտ. 1866, Ա. 49 «մասնակից, բաժանորդ, ընկեր», Բաբգէն վրդ. ՀԱ 1907, 315 դնում է «գործակից, զովող», համարելով թէ Ե ռա-րու ժողովրդական բառ է։ Հաւանական է երևում «գործակից ընկեր» նշանակութիւնը։ Հմմտ. նաև վոզօղ։
Բառ անյայտ, որ թուի զովող. կամ յափշտակող զօտարին ինչ. գող կրծօղ զիրս այլոց.
Ասեն. օտարին՝ գնովք գնեալ է տեառնէն արարածոց ... թէ ճշմարիտ է նմա (մարկիոն)՝ օրինացն աստուած, յորմէ զարարածս ամենայն դնէ, ապա օտարին՝ զոր նմա պռզօղ մուծանէ, չէր պարտ նորա արարածոցն ցանկանալ, թէպէտ եւ ի տանջանս էին կամ ի հանգստեան. (Եզնիկ.։)
paraphernalia, portion, dowry, dower.
• , ի-ա հլ. «օժիտ (աղջկայ կողմից տրուածը փեսին)» Ասոր. դատ. 9. Մխ. դտ. 289, 291. Լմբ. օր. 19. Մաշտ. ջահկ. Ուռհ. 122. գրուած է նաև պռոյք Անսիզք 19, պռեւք Ժմ. յն. որից պռուգել «օժիտով ճոխացնել» Մարթին. Մին. համդ. 133. պռուգած Ասոր. դտ. 54. Մխ. դտ. անպռոյգ Ասոր. դատ. 9. Լմբ. օր. 19. Մխ. դտ.»
• = Յն, προίς, «ροίς, սեռ. προιϰός. նյն, προυϰίν προτϰα «հարսի բերած օժիտը», որից προίζαα-ϑαι «պռուգել, օժիտ տալ». ծագում է πρό «առ, ի» և ἴϰω «գալ» բառերից։-Հիւբշ. 374։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.
• ԳՒՌ.-Հճ. արիգ «օժիտ» (ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց. 1924, 198), Մրշ. պռաք «հարսի օժիտ» (Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, 325)։
Ըստ յն. բռօի՛քս. կամ բռիքս. προΐξ dos. Օժիտ. պաշտատական. վարձանք. ինչք՝ զոր հարսն բերէ ի տանէ ծնողաց իւրոց ի տուն փեսային.
Առաջինն (կին) եբեր պռոյգս։ Եթէ ոչ առնէ կտակ (այրն), որդիրք պռուգօք կնոջն ժառանգեն զնա։ Վասն պռուգաց։ Զոր ինչ բերէ կին ի պռոյգս։ Հաւանի այրն ի պռոյգսն։ Յամենայն աշխարհս ըստ սովորութեան բերեն կանայք զպռոյգսն։ Այր ոք՝ որ առնու կին օրինաւոր պռուգօք։ Այն որ յառնէն ի կինն դարձաւ (պարգեւ), ոչ դրի ի թիւ պռուգացն՝ որ հարսինն է բերք։ Պռոյգս տայ դստերացն՝ եւ տուայր որդւոցն. (Մխ. դտ.։)
Տուայրն՝ որ է վարձ կուսութեանն, զոր փեսայն տայ. եւ հարսն պռոյգս. (Մաշտ. ջահկ.։)
Ա՛ռ սուլտան՝ զայդ քեզ՝ կին արա՛, եւ տամք զմանածկերտ քեզ պռոյգ.. (Ուռհ.։)
pontifex maximus.
• (գրուած է պռտապապ) «հայրապետ, քահանայապետ» Թղթ. դաշ. 24 (Հռվոմի պապի համար ասուած)։
• = Յն. πρωτοπάπας «առաջին հայր» (Sopho-čles 958)։-Հիւբշ. 370։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ես ինքնագլուխ պռտապապոյս (փոխանակ գրելոյ՝ պռոտոպապս) Հռովմայ՝ սեղբեստրաս, եւ ամենայն աշխարհի. (Թղթ. դաշ.։)
General commanding the cavalry.
• «ձիաւոր զինւորների գլխաւոր զօրավար» ժղ. հռոմկլ. Շնորհ. ընդհ. տպ. Եմ. էջ 87. գրուած նաև պռօ-տոստռատօռ, պռտօստռատօր, պռօստրա-տոր. պռտօսրատոր Վրք. շնորհ, 50։
• = Յն. πρωτοστράτωρ «մեծ ախոռապետ» (Sophocles 959) բառից, որ կազմուած է πρῶτος «առաջին»+στράτωρ<լտ. strator «ա-խոռապետ» բառերից։-Հիւբշ. 374։
• Ուղիղ մեկնեղ ՆՀԲ.
որ կարճելով գրի եւ Պռտօստռատօր, կամ Պռօտրատօր. Բառ յն. (ի միջին եւ ի յետին դարս). πρωτοστράτωρ, προστράτωρ princeps sive magister equitum. Զօրապէտ հեծելոց.
Պատուով առաջին գոլ հեօելազօրացն որ կոչի յունարէն պռտօստռատօր։ Ալեքսի մեծի պռտօոստրատորի։ Ի սիրեցեալ փեսայէն մերմէ պռոտոստրատորէն. (Ժող. հռոմկլ.։)
pinch;
— մի պնչադեղոյ, a pinch of snuff.
• տե՛ս Պտուղ։
(Լաւ մեղր այն է), երբ մօտիս՝ պտղանդ կոկ թուենայ, եւ երբ մեկնես՝ մեկնի դերձանի նման. (Վստկ. ՟Յ՟Գ։)
Տե՛ս եւ զբառն պտուղ։
blear-eyed.
• տե՛ս Պտուղ։
լծ. եւ յն. πτίλλος τοῖς ὁφθαλμοῖς maculosus oculis, lippus եւ այլն. Որոյ աչք են բժոտք կամ տկարք. (որ պէսպէս մեկին առ յոյնս).
Կամ կոյր, կամ շիլ, կամ պտղակն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
Պտղակն. որ կկոցէ (զաչս իւր). (Հին բռ.։)
Իբրեւ զպտղակն (է ամբարտաւանն), որ տայ կարծիս մաքրութեան եւ պայծառութեան. (Ի գիրս մոլ.։)
elm-tree.
• «մի տեսակ անպտուղ ծառ. թեղի. կնձնի, ulmus campestris L» (ըստ Ար-թինեան, Ածաշնչի տունկերը 142) Վստկ. Յայսմ. ասւում է նաև պտեղածառ, պտեղ-եայ ծառ, փտեղեայ ծառ։
• = Յն. πετλέα կամ πτελία հոմանիշ ձևից փոխառեալ. նոյն յն. բառի ցեղակիցն է հյ. թեղի, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. 374։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է արդեօք պցղի Տր. տճկ. «ղըզըլ աղած»։
որ եւ յն. բդէլէ՛ա. πτελέα ulmus. Անուն անպտուղ ծառոյ մեծի, զորով պատի որթ այգւոյ. յաճախ տնկի եւ ի վերայ ճանապարհաց ի զուարճութիւն. Գարա աղաճ։ (Վստկ. ՟Ի՟Ա. ՟Լղ. ՟Լ՟Ը։)
cf. Պտոյտք.
• , ի հլ. «ջրի՝ գետի յորձանք» Յոբ. իր. 10. Սղ. կր. 16. Իմ. ժթ. 7. Ոսկ. փիլիպ. որից պտուտիլ, պտուտել «ոլոր ոլոր դառ-նալ՝ դարձնել» Խոր. Յհ. կթ. Բրս. մրև Ճառընտ. պտուտանալ Եպիփ. կուս. պտու-տաբար Շիր. Յհ. կթ. պտուտկել Շնորհ, եդես. Բրս. մրկ. եռանդնապտոլտ Անան եկեղ. հերձինապտոյտ Սիւն. տաղ. խչ. շըր-ջանապտոյտ Նար. տաղ. շրջապտուտկեալ Դիոն. թղթ. ոլորապտոյտ, պտուտակ, պտու-տակաւոր (նոր բառեր) ևն։ Նոյնից է նաև պուտուտակ «սիսեռ», որ տե՛ս առանձին։
• Հիւնք. պատատել և փաթոյթ բառերի հէլր։
• ԳՒՌ.-Ջղ. պտտել, Երև. պտըտէլ, Ագլ. Ախց. Կր. պտըտիլ, Ղրբ. Տփ. պտուտ գալ «պտտիլ, դառնալ», պտուտ տալ «դարձնել». Ալշ. Մշ. պդօդել, Պլ. բըդըդիլ, Հմշ. բըդը-ռուշ, Սեբ. բդըդէլ, Ռ. բըդդէլ (երկու վան. կով). Ասլ. բդըդէ՝լ, Շմ. պիւտիւտ տալ, Ակն բըդօդ, Սվեդ. բmդ'վիլ «պտտիլ, շրջիլ, զբօս-նուլ. 2. որոնել»։-Նոր բառեր են պտուտ-կուն «մեծ մրրիկ», պտտան, պտտացնել, պտտկիլ, պտտուիլ, պտտուկ, պտտուն։
ՊՏՈՅՏ ՊՏՈՅՏՔ. δίνη, θίν, κλύδων, καταιγίς, εὕριπος, ἵλιγξ vortex, gurges, procella. Յորձանք. շրջանք. գրդանք. կիրտափ. (իրօք կամ նմանութեամբ).
Երկան զուլանէ հրամայէ կապել, եւ ընկենուլ ի պտոյտ մի գետոյն. (Խոր. ՟Բ. 45։)
Մի ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ի կարմիր ծովուն ճանապարհ անխափան, եւ դաշտ ծաղկաբեր ի պտուտից բռնութեանն. (Սղ. ՟Կ՟Ը. 16։ Իմ. ՟Ծ՟Բ. 7։)
Եղեւ թնդիւն ի ծովուն՝ պտոյտ առեալ ի ծովուն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ընդէ՞ր ի պտոյտս արկանիցեմք զանձինս, ի մրրիկս եւ ի նաւակոծութիւնս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Զհաւատոցն առագաստն պարզ եւ անխոնարհելի ունիլ ի մեջ հերձուածողական պտույտից. (Լծ. կոչ.։)
Յանդնդային պտուտից չարամեռ եւ խաւարային գործոց. (Ճ. ՟Բ.։)
Յորքանեաց չարաչար հայհոյութեանց պտոյտս ընկղմիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
tax-gatherer or collector.
• «հարեահան» Վրդն. սղ. դնում և մեկնում է իբր օտար բառ. «Քննեսցէ փո-խատուն զամենայն ինչս նորա. Սիմաքոս (թարգմանէ) պրակտոր, որ է հարկահանն»։
• = Յն. πράϰτωρ «հարկահաւաք»։-Հիւբշ. 375։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
Քննեսցէ փոխատուն զամենայն ինչս նորա. սիմաքոս (թարգմանէ) պրակտոր, որ է հարկահանն. (Վրդն. սղ.։)
leck.
• (գրուած նաև պրասխ, պրախ), ի հլ. «մի տեսակ ուտելի բանջարեղէն՝ սոխերի ընտանիքից» Թուոց ժա. 5, Մծբ. 240. Եփր. երաշտ. 204։
• = Յն. πράσον «պրաս», որից փոխառեալ են նաև թրք. ❇ prasa, վրաց. ბრახა պրա-սա, թուշ. მრას պրաս, լազ. prasa, praska, proskya, ռում. praja, հպլ. prasu ևն։ Յոյն բառը կցտամ է լտ. porrum, porrus հոմանի-շին և երկուսը միասին հանւում են հնխ. prso-ձևից, որ եթէ հայերէնում ունենայինք, պիտի գտնէինք *հառ ձևով (Boisacq 810, Walde 601, Pokorny 2, 84)։-Հիւբշ. 375։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Կր. պրաս, Երև. Տփ. պռաս, Հմշ. բռաս՝ նոյն նշ. իսկ Սլզ. փուրաս «սոխի ու սխտորի միջև՝ կծու համով՝ կոճղէզաւոր մի ընդեղէն» (Նաւասարդ 1914, էջ 71)։
որ եւ յն. բրա՛սօն. πράσον porrum. Գրի եւ ՊՐԱԽ, եւ ՊՐԱՍԽ, Բանջար՝ լայնատերեւ քան զբոյս խստորոյ, եւ գլուխ հասարակօրէն սպիտակ՝ հանգոյն սոխոյ. փռասա.
Յինչեցաք զպրասն, եւ զսոխն եւ զխստոր. (Թուոց. ՟Ծ՟Ա. 5։)
Ի գիջոյն եւ ի թեթեւէն՝ որ ըստ մասանց ջերմին է, պրաս. իսկ հողանման ջերմ կաղամբ եւ այլ ամենայն կծու. (Եփր. երաշտ.։)
Հանդերձ սոխովն եւ խստորիւ եւ պրախիւն. (Մծբ. ՟Ծ՟Ա։)
ԱՅԳՒՈՅ ՊՐԱՍ դնի ի Բժշկարանի, որպէս արաբ. նապաթի. եւ յն. ἁμπελοπράσον porrum agreste.
suburb.
• «քաղաքի արուարձան, նախա-քաղաք» Սոկր. էջ 89, 112. գրուած նաև պռաստին Սոկր. 194. Վրդն. պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 92, 98, 102 (հասկանում է «գիւղ», ինչ. էջ 102՝ Եւ զպռաստինս հարիւր, որ է գեօղեան). Յայսմ. փետ. 17. Ճառընտ. Պտմ. ամաս. 60. արաստ կամ պռաստ Ճառընտ. որից պռաստնոց «դաւառ, երկիր» Մագ. թղ. 157։
• -Յս, προάστειον, προάστιον «նախաքաղաք, արուարձան», որից նաև վրաց. მრასტინი պրաստինի «мъстопрeбыванiя բնակավայր» (Չուբինով 1022), թերևս հայերէնի միջ-նորդութեամբ, ինչպէս երևում է ձևից։ Յոյն բառը ծազում էπρό «առաջի» և ἀστν «քաղաք» բառերից։-Հիւբշ. 375։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
ՊՐԱՍՏ կամ ՊՐԱՍՏԻՆ. գրի եւ ՊՌԱՍՏ, ՊՌԱՍՏԻՆ. բառ յն. προάστιον . որ է արուարձան, առաջք քաղաքի կամ շինի.
Թագաւորն ի փսամաթիայ՝ որ է ի պրաստին, որ է յայսմ (յայսկոյս) նիկոմիդիայ, քննեալ եւ անարատ գտեալ զաթանաս։ Յառնէր ի հեղինուպօլսէ ի նիկոմիդիա, եւ անդ ի պրաստին իւրում լինէր. (Սոկր. ՟Ա. 27։)
Լինէր ընդ պրաստն եւսեբեայ անցանել։ Խորհեցաւ հանգչել ի մարդճակի պրաստին եւսեբեայ՝ որ կոչէր եւխայիդա. (ՃՃ.։)
praetor;
praetorium, judgment seat or hall;
General's tent.
• «նախագահ դատաւոր Հռովմա-յեցոց. 2. խորհրդարան, տեղի ատենի» Վրք. հց. բ. 322. նոյն է նաև պռետոր «փռևւա-նորդ առաքելոց» Թղթ. դաշ. 24. որից պռե-տորական Սռկր. էջ 419։
• = Յն, πραίτωρ «առաջին իշխան, նախա-գահ, պետ», πραιτώριον «կառավարչապետի պալատը». երկուսն էլ փոխառեալ են լտ. praetor, praetorium ձևերից. հայերէնը յու-նարէնի միջնորդութեամբ է։-Հիւբշ. 375։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ, Աւետի-քեան, Մեկն. թղ. պօղ. բ. 654 և ՆՀԲ։
Բառ լտ. praetor πραίτωρ . Նախագահ դատաւոր հռովմայեցւոց. իշխան պալատական, կամ խորհրդական. յորմէ praetorium πραιτώριον, βουλευτήριον . Ապարանք դատաւորի, խորհրդարան, տեղի ատենի.
Ետ եւլոժի գանձ բաղում թագաւորին եւ իշխանաց նորա, զի արասցեն զնա եպարքոս մեծի պրետորին։ Էր նա եպրաքոս ի պրետորն արքային, մինչ էրն յարքունիս. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ. եւ ՟Ծ՟Զ։)
turbith, thapsia, bastard turbith.
• «մի տեսակ բոյս է» (ըստ Գա-ղիան. «thapsia», ըստ Բժշ. «thapsus, սկիւ-թական փայտ»)։
• Եթէ այս նշանակութիւնները ճիշտ են, պէտք չէ ուղղել բառը պրինկ, որ տե՛ս վերըս
θαψία thapsia, herba in insula Thapso. Բոյս նման սամթի՝ դեղին ծաղկօք, եւ լի կաթնորակ հիւթիւ.
Թափսիաս. պրիսկ. գաղիան։ Ա՛յլ է եւ փայտ սկիւթական ասացեալ, եւ խոտ ի պէտս ներկոց։ (Բժշկարան.։)
cf. Պրիոն.
• «սղոցաձուկ» Վանակ. յոբ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Յն. πρίστης «սղոցաձուկ»։-Հիւբշ. 375։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Բառ յն. πριστής, πρίστις . նոյն ընդ Պրիոն, որպէս սղոց, եւ սղոցաձուկն.
Սքանչելի է ի մեջ այլոց եւ ձուկն պրիստէ՝ նեղ եւ երկայնաձիգ. (Վանակ. յոբ.։)
roof, ceiling.
• (որ և պշրակ, պչրակ, բրշակ) ի-ա հլ. «առաստաղի վրայի տախտակէ զարդե-ոռ» Բարուք զ. 54. Եփր. աւետ. 324. Լծ, կոչ. Նիւս. երգ. Վրդն. երգ. էջ 94. Բենիկ (տպ. Սոփերք ԻԱ. 81). Արծր. Պիտառ. (Հին բռ. մեկնում է «պրշակ, շինուած մարդակով և տախտակով». Բառ. երեմ. էջ 58 բրլաշակ «դարաւանդ». բայց այս դարաւանդը պէտք է հասկանալ ճիշտ ինչպէս ինքը էջ 74 մեկ-նում է «պրչակ, որ է մարդակ և տախտակ շինուածոցն կամ կոճ». որին մտադիր չլի-նելով ՓԲ՝ մեկնում է սխալմամբ «բրաշակ բարձր սար! դարասանդ»)։
• ԳՒՌ.-Հմմտ. պրջակ, պրջիկ Մշկ. «ձող»։
φάτνωμα laqueare եւ δόκος trabs. Գրի եւ ՊՐՇԱԿ, եւ ՊՉՐԱԿ. որ եւ ԴԱՐԱՒԱՆԴ, կամ ՃԵՄԵԼԻՔ. Տախտակամածք յօրինեալք ի վերայ առաստաղակալ գերանաց տանն.
Նաճ ասաց զպճրակս ձեղուանն. եւ պշրակ ասին քաջայարմարք ոմանք եւ դրօշեալք տախտակացն կառուցմունք, որք զձեղուանն գեղացկութիւն զանազանացուցանեն։ Իսկ նոճ քեզ ասացելօքս պչրակօք զ՝ի ներքս գործոյն զկազմութիւն գեղեցկացուցանէ։ Պչրանք մեր՝ նոճք. պրշակ՝ մարդակքն. (Նիւս. երգ.։)
Դարաւանդք մեր, պրշակք՝ տախտակք քաջայարմարք ի նկարս։ Որոյ անկեան վէմ երկուց որմոց, եւ պրշանք, բանն մարմնացեալ. (Վրդն. երգ.։)
Պրշակ, շինուած մարդակով եւ տախտակով. (Հին բռ.։)
Պշրակք ձեղուան տախտակացս հողմօք հասեալ. (Բենիկ.։)
Առ ի չժուժել ճիւաղեալ պրշակաց տան միոջ՝ զդոգ առեալ ձեղուն՝ լինելով նմա անզերծանելի ծուղակ, սուզեալ ընկենու զնա ի ձեռս արանց քաջաց. (Արծր. ՟Է. 2։)
Ելանիցէ հասանիցէ ծուխն մինչեւ ի նա ի ծակոց առաստաղացն եւ ընդ որմածերպս պրչակին. (Եփր. աւետար.։)
Նաքա լքեալք (ի հրդեհեալ տան), իբրեւ մի մի ի պրշակաց անդէն։ ի ներքս այրեսցի. (Պիտառ.։)
reservoir, basin.
• «ջրի աւազան կամ գուբ» Վստկ. ջ 5. ասելի լաւ է բրքայ Պղնձ. 17, 37, որ և գրուած բրգայ Աղթամ. (տպ. Կոստ. էջ 41)։
• = Արաբ. [arabic word] birka «աւազան», որից նաև քրդ. birké, birk «աւազան»։ Բնիկ սեմական բառ է. հմմտ. եբր. [hebrew word] bəreka, եգիպտ. birakati «գուբ կամ աւազան». բուն արմա-տը յայտնի չէ՝ ըստ Gesenius17 118.-Հիւբշ. 274,
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ. յետոյ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), էջ 662։
Բառ. ռմկ. որպէս արաբ. պիւրքէ. այն է Աւազան կամ փոս՝ ուր ժողովեն զջուր.
Ուղղեն զջուրն (անձրեւի) ի յաման ուրեք իբր ի պրքէ. եւ անդ յստակի ի պղտորութենէն, եւ ապա մտցէ ի ջրատունն. (Վստկ. ՟Է։)
carded wool or goat's hair;
lint, scraped linen.
• «այծի մազ, թիֆթիկ» Յայսմ. փետ. 13. որից պրօնագործ Յիշատ. Սամ. անեց. շար. 152. Ամբ. պտմ. 125. գրուած պրուն Ամիրտ. (վկւյութիւնը տե՛ս Նորայր, Բռ. ֆրանս. 724բ)։
• ԳՒՌ.-Մշ. պրօն, Սթ. բրօն «թիֆթիկ»։
Մազ այծեաց, եւ ծրար նորին.
Եւ ասաց տանել նոցա պրօն եւ վուշ, զի աշխատեցայց ասէ. (Հ. փետր. ՟Ժ՟Գ.։)
cf. Պօզլախ.
• «գորշագոյն» Վստկ. 199. Երազ. որ և պօզլախ (գրուած պաւզլախ) Յայտ. զ. 8 լուսանցքի վրայ (յետին գրիչներից աւելա-ցուած իբր բացատրութիւն շլոռոս բառի). բոլորն էլ գործածուած են ձիու համար։
• = Պրս. ❇ bοz, թրք. ❇οz, [arabic word] bozlaq «գորշ, գորշասպիտակ», չաղաթ. boz «գորշ», արևել. թրք. boz «կապուտակի մօտ գոյն, սպիտակորակ կապոյտ», քրդ. boz «գորշ» (բոլորն էլ ձիու համար ասուած)։-Հիւբշ. 278։
• ՆՀԲ սխալուելով Յայտ. զ. 8 լուսան-ցագրութիւնից՝ դնում է «գոյն կանաչ ֆըստըխի և դեղին կամ բացագոյն կա-նաչ. ըստ մեզ բացատրի յն. բառիս χλω-թός, շլոռոս»։ Թրք. բառերը իրեն ծանօթ չեն, ինչպէս նաև գւռ. բօզ «գորշ ձի», որ թուրքերէնից նոր փոխառութիւն է։
Թէ ձին սեւ լինի, պօզ լինի. դեղին լինի. (Երազահան.։)
ՊՕԶ ՊՕԶԼԱԽ. Բառ ռմկ. Գոյն կանաչ ֆըստըխի. եւ դեղին կամ բացագոյն կանաչ. ըստ մեզ բացատրի յն. բառիւ χλωρός , շլոռոս. virens, herbidus, pallidus, flavus
Տեսի եւ ահա ձի չլոռոս, գրիչք ի լուսանցս կամ ի մէջն տողիս նշանակեն.
Որ է պաւզլախ։
Գովելիք (ձիոց) ի գոյներն երեք են. պղատոն իմաստունն (գովէ նախ) զպոզն, եւ ի յետ զհնդիկն, եւ ապա զքումայթն. (Վստկ. ՟Յ՟Է։)
hood, cowl, frock.
• «վեղար, կրօնա-ւորի գլխու ծածկոց» Մխ. ապար. (ստէպ) Մարթին. գրուած ջբրուն Մ. Մաշտ. 277. որից ջաբրունաւոր «վեղարաւոր». Մխ. ա-պար.։
• = Հֆրանս. chaperon «գլխանոց» (ստ. լտ. cappa «ծածկոց» բառից), որ և ֆր. chaperon, իտալ. ciapperone «գլխանոց»։-Հիւբշ. 390։
ՋԱԲՐՈՆ կամ ՋԱԲՐՈՒՆ. Բառ գաղղ. շաբըրօն. chaperon ի լատ. capero, tegmen capitis. իտ. cappuccio. այն է Վեղար. ծածկոյթ գլխոյ կրօնաւորաց։ Մխ. ապար. ստէպ։
Որպէս եւ Մարթին գրէ.
Յեկեղեցին գոլով ի պաշտօնն՝ կարմիր սկառլատ ջաբրունս տարցեն ի գլուխս իւրեանց։
cudgel, club;
whip-thong;
kerbatch, knout.
• (գրուած նա և ջայլոտ, ջալաւտ, ջա-լօտ), ի հլ. «բիր, ծեծի գաւազան» Խոր. Սի-սիան. (Սոփերք ժբ. 33). Ոսկիփ. Յայսմ. Կիր. էջ 10. Ղև. խ. էջ 164. կայ նա և ջալոտի ձևով՝ Եփր. վկ. արև. 215 (ոչ-ոսկեդարեան), Վրք. և վկ. Ա. 100, 123։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ջլուտ և ջայլ՝ իբր խուրձ կամ բազմութիւն գաւազանաց ի մի տրցակ, թրք. ջալը (իմա čalə) «խռիւ»։ = Եթէ իրօք տրցակ է գաւազանների, կարող է կազմուած լինել -ոտի մաս-
• ԳՒՌ.-Սրանից է ջլատկել Սեբ. «սաստիկ ծեծել»։
ՋԱԼՈՏ. Գրի եւ ՋԱԼՕՏ, ՋԱԼԱՒՏ, եւ ՋԱՅԼՈՏ.
(լծ. հյ. ջլուտ, եւ ջայլ՝ իբր խուրձ կամ բազմութիւնն գաւազանաց ի մի տրցակ. եւ թ. ջալը ). Բիր. քուք. կարիճ. արջառաջիլ, եւ գաւազան դանից.
Հրամայեաց ջալոտիւք հարկանել յերկար, մինչ ի գտնելն տւանդեաց զոդին։ Տանջել ջալոտիւք։ Ջալւտիւք հարկանել։ Ստուար ջալաւտիւք ձաղկել։ Բրօք ջարդել ... խորտակեալ ջալոտիւք. (Խոր. ՟Գ. 14։ ՃՃ.։ Սիսիան.։)
Առին քարինս եւ ջալաւտս, եւ ի գիշերի սպանին զնա. (Տէր Իսրայէլ. յունիս. ՟Ժ՟Ե.։)
Կտրէ քառասուն կաղնի ջալոտ։ Զքարասուն կաղնի ջալոտ մանրեմ ի վերայ քո։ (Ոսկիփոր.։)
Հարկանել դալար ջայլոտիւք. (Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Թ. եւ այլն։)
Զարկուած ջալոտիցն առեալ սրբոցն՝ աւանդելով զոգիսն. (Տաղ.։)
light, torch, flambeau, link;
candelabra, chandelier;
facula, bright spot on the sun.
• ︎, ի հլ. «բոցավառ մարխէ ձող, վա-ռուած լոյս» ՍԳր. «կանթեղներով կախովի մեծ ճրագ» Յիշատ. որից ջահաւոր Ոսկ. ես. ջահացուցանել Ագաթ. ջահափայլ Եփր. պհ. 169. ջահաբորբոք Ասող. եօթնաջահեան Եղիշ. դտ. ճառագայթաջահ Կիւրղ. խչ. ճրա-գաջահ Տաղ. ևն։
• Lag. Ges. Abhd. 9 սանս. čātra, որ մերժում է Arm. Stud. § 1897 նախա-ձայն č̌-ի և նոյն ձևը իրանական խմբի մէջ չգտնուելու պատճառով։ Հիւնք. հա-մառօտուած ճառագայթ բառից։ Ա. Մ. Գարագաշեան (անձնական) ջերանիլ բայից, ինչպէս ունինք մեռանիլ բայից մահ։ Մառ ИАН 1918, 341 նոյն ընդ (հր)դեհ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. ջահ, Տիգ. ջmհ, Ախց. Կր. Սեբ. Սչ. ջ'ահ, Խրբ. ջ'այ, Մշ. ջ'ախ, Մկ. ճmխ.-Շմ. Տփ. ճաղ. -Մշ. ջ'առ, ճառ, Մրղ. Ջղ. ճառ, Ննխ. Պլ. ջառ, Ռ. ջառ, ջառա, Զթ. ջ'օհյը, ջ'օհրը.-վերջինները մատնանշում
• ՓՈԽ.-Ուտ. ճար «ջահ»։
λαμπάς, δᾴς, δᾳδός fax, taeda πῦρ, πυρά pyra, rogus φανός lanterna candela. Ճրագ բոցաբորբոք ի դիւրավառ եւ յիւղային փայտից, ի խրձանց եւ այլն. խուրձ վառելի. մոմեղէն լուցեալ պայծառ. զամպար, եւ լոյս կամ բոց մեծ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. եէլ մումը,
Ջահս ի մէջ սափորոցն։ Առին զջահսն։ Կապեաց ի միջոցին զջահսն, եւ ելոյց հուր ի ջահսն։ Ջահիւք եւ լապտերօք արծաթեօք. (Դտ.։ Յուդթ.։ ՟Բ. Մակ.։ Յհ. ՟Ծ՟Ը. 3. եւ այլն։)
Լուցանէին ջահս ի վերայ աշտարակացն. յն. կրակ, կամ խարոյկ։ (Յուդթ. ՟Է. 5.)
Մատնեցին զանձինս սուսերաց եւ ջահից. (Շար.։)
Գեթսամանի, որ թարգմանի ձոր պարտութեան կամ ջահից, ընդ որ դաւիթ ջահիւք ի գիշերի փախչէր յաբեսաղոմայ. (Մեկն. ղկ.։)
Որ զերկնական ջահն զարեգակն արարե լուսաւորիչ երկնի եւ երկրի։ Զայսպիսի ջահունս եւ զարեգակունս սնուցանէր. (Ճ. ՟Բ.։)
Որոց ի խաւարի եւ ի գիշերի էին՝ ջահ առաջնորդութեան։ Այսու գիտութեամբ ջահ վառեաց զնոսա յառատ լուսոյ անտի, զոր ինքն բնութեամբ ունէր. (Կիւրղ. ղկ.։ Իգն.։)
Ջահ վառեալ սուրբ սերովբէն՝ կայր ի սպասու հրալից վիմին (գերեզմանի փրկչին). (Շ. տաղ.։)
Խաղաղասէր կրօնաւոր՝ ջահ պայծառ է եղբայրութեան. (Նեղոս.։)
Հարսանեկան ջահք՝ (նշանակ սիրոյ եւ ուրախութեան). (Յճխ.։ Փիլ.։ Առ որս. ՟Գ։)
ՋԱՀ. Զարդ եկեղեցեաց առկախեալ՝ ջահիւք բազմաթիւ կամ մոմեղինաց. ասկը.
Ջահ մի՝ ունելով յինքեան կանթեղս հարիւր եւ երկոտասան։ Ջահ այս ճախր առեալ ի գլուխ կաթուղիկէիս։ Չափաւոր ջահ մի այլ յանուն սրբոց քառասնիցն՝ ունելով յինքեան կանթեղս ըստ թուոյ նոցա. (Յիշատ.։)
suddenshower, heavy shower.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «տեղատարափ անձրև» Յհ. կթ. 326. Տաթև. ամ. 227. որից ջաղբագոյն շիթք՝ նոյն նշ. Արիստ. աշխ.։ Գրուած կամ տպուած է ջաղջ Տաթև. ձմ. լե. «Ջաղջ անձրևն հեղեղէ զսերմանիսն»։
• Հիւնք. հանում է խիղբ բառից։ Աճառ. ՀԱ 1908, 124 յիշում է եակուտ. čalbax «ճահիճ, մօր, տիղմ», արևել. թրք. [arabic word] č̌alpa կամ [arabic word] čalpuq «անձրևից ցեխոտուած տեղ», [arabic word] čalad «ցեխ, կաւ, տիղմ», տորոնք պատահական նմա-նութիւն միայն ունին։ Petersson տե՛ս ջոլիր։
ՋԱՂԲ եւ ՋԱՂԲԱԳՈՅՆ ՇԻԹՔ. συνοχή, συστρέμματα contortum stillicidium, imber. Անձրեւ խոշոր՝ սաստիկ կաթեալ՝ վնասակար քան օգտակար. տեղ տարափոյ.
Յայնժամ անձրեւք քաղցունք եւ շահեկանք. (իսկ այժմ անպիտանք եւ ջաղբք եւ թորթորեալք. Յհ. կթ.։)
Տեղումն է, որ ունի քան զանձրեւ շիթք ջաղբագոյն՝ ստէպ թօթափմամբ բերեալ ի վերայ երկրի. (Արիստ. աշխ.։)
nourishment, food.
• «ուտելիք, կերակուր» Ոսկ. մ. ա. 16. Վրք. հց. որից ջամբել «մանր մանր ջար-դելով կերցնել (մանուկին, թռչունի ևն), սր-նուցանել, խնամել» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. 171. ջամբակեր Եղիշ. հյր. մեր 199. ջամբե-ցուցանել Խոսրովիկ. Նար. Յայսմ. կաթնա-ջամբ Իգնատ. թղ. 148. Տօնակ. օձաջամբ Յհ. իմ. եկեղ. Ստ. ժմ. 494. (ջամբ Լ. «ապուր»)։
• Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. ճամա, մանչու թթր. jemen։-ՆՀԲ. լծ. ծամ և ումպ։ Տէրվ. Altarm, 23 իբր բը-նիկ հայ՝ սանս. jambh, jabh «բերնով խածնել», ǰambha «խածուածք», հաւ аобати «ուտել» բառերի հետ։ Մորթման ZDMG 26, 589 բևեռ. zipparçima «ջամբել»։ Հիւնք. ամպ բառից։ Շէֆթե-լովից BВ 28, 297 նոյն է Տէրվիշեանի հետ։-Բառիս հետ նման են հնչմամբ և լը», č̌amidan «խմել» (չունի ԳԴ. գիտէ Horn § 444), սանս. čāmati «խմել», ոսս. çimin «խմել», և միւս կողմից մի խումբ կովկասեան բառեր. ինչ. վրաց. «ուտելիք», მჭამელი մճամելի «կերող, սառող», ჭამება ճամեբա «սնուցանել», ինգիլ. ճամայ, մինգ. ճկոմուա «ուտել», չամա «սնուցանել», լազ. օչամու «կե-րակրել, սնուցանել» (Մառ, Լազ. քե-րակ. 208 սրա արմատը դնում է պար-զապէս չ)։ Բայց այս երկու խմբերն էլ յարմար չեն։ Պարսիկ ձևը փոխառեալ լինելու դէպքում պիտի տար հյ. ճամ։ Աւելի հետաքրքրական է կովկասեան խումբը։ Այստեղ բառի ընդհանուր տա-րածումը, նշանակութեան նախնական
• ձևը, միանգամայն և ճամ պարզական արմատի գոյութիւնը, մինչդեռ հալերէ-նը աւելացած է նորբ թարմատարով, սոյց են տալիս որ հայերէնը փոխառ-եաւ է կովկասեաններից. բայց այստեղ էլ սպասելի էր *ճամբ և ո՛չ ջամբ։
(լծ. ծամ, եւ ումպ). τροφή alimentum. Կուր եւ ումպ տղայոց. կերակուր կակուղ՝ ծամեալ կամ ծասքեալ, եւ մատուցեալ մանկանց. սնունդ. ճարակ.
Այլեւ մանկան հոգն, եթէ ուստի տացէ նմա ջամբ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
chamber.
• «սենեակ, արքունի դիւանատուն» Թղթ. դաշ. էջ 30. Սմբ. պտմ. 101. «արքունի գանձարան» Սմբ. դատ. 18։ Տե՛ս և ջամռայ։
• = Հֆրանս. փոխառութիւն, որ է արդի ֆրանս. chambre, անգլ. chamber «սե-նեակ»։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ Վիստոնեանք, թրգմ. Խոր. էջ 216, յետոյ ՀՀԲ։ Իսկ ՆՀԲ մեկնում է «բառ լտ. յն. գա՛մէռա, գա-մա՛ռա, գղ. շամպր, անգղ. ջէմպր, հյ. կամար, թրք. գէմէր»։ Սրա համեմատ ԱԲ մեկնում է բառը «կամարով խուց, արքունի դիւան»։
Բառ լտ. հյ. գա՛մէռա, գամա՛ռա. գղ. շամպր. անգղ. ջէմպր. հյ. կամար. թ. գէմէր. որպէս Սենեակ. դիւան
Հաւասարն այսմ թղթոյ եդաք ի ջամբռն արքունի. (Թղթ. դաշ.։)
multitude, crowd, quantity;
company of mourners or weepers;
repeated bursts of weeping, wailing.
• , ի հլ. «մեռելի վրայ լացողների խումբ» Նար. կր. 174. Օրբել. ողբ. Ածաբ. մկրտ. «բազմութեամբ լաց, ողբ» Մխ. երեմ որից ջայլել «մեռելը խմբուելով ողբալ» Բուզ. 125. ջայլական (որ և ջալական) «ող-բական» Երզն. քեր. ջայլանք «ողբ, կոծ» Հին բռ. անշուշտ այստեղ է պատկանում նաև ջաղել «ողբալ», որ գիտէ միայն ՓԲ յաւել. (եթէ ստոյգ է, մի գեղեցիկ օրինակ է յլ=ղ լծորդութեան. ինչ. նշոյլ և նշող, թոյլ և թող. յոյլ և յողալ)։ -Ջայլ աւելի ընդհանրանա-լով նշանակել է «խումբ մարդկանց» Կանոն. (Քահանային զմեղս՝ եթէ ոք (ի] հրապա-րակի ջայլի ձաղեսցէ, ոգւոյն ոլորէ դատաս-տան), «կենդանիներ» ԱԲ. որից ջայլական «ջոկ, խումբ» Լծ. նար. ջայլիլ «պար առնուլ» Արիստ. գրչ. ջայլիք «հօտ (ոչխարների)» Մագ. թղ. 219, «մարդկանց խումբ» Մագ. թղ. 148։-Բոլորովին ուրիշ է ջայլակոծել «գանակոծել, ծեծել» Բռ. ստեփ. լեհ. որ ծա-գում է ջալ «փայտ» բառից. տե՛ս այս բառը և հմմտ. ջալ «ջոկ կամ հօտ», որ է ջայլ։
ՋԱՅԼ եւ ՋԱՅԼԻ. ἁγών coetus, multitudo. Ջոլիր. ջոկ. խումբ. հանդէս բազմութեան լալտկանաց, եւ անբանաց.
Մկրտութիւն՝ վախճանելոց աջողակ պատան, քան զշիրիմ՝ մեծ վայելչականագոյն, քան զջայլին պար՝ բարեպաշտագոյն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Եղերականք ջայլից համօրէն բանահիւսից կանանց լալականաց. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Երամք կանանց ճչօղ ջայլից՝ շուրջանակի զնա պարէին. (Ուռպ. ողբ.։)
Ձայն լալոյ նորա գուժեաց, զկոծն ասէ, զջայլն, զանզգայութիւնն. զի զոհէին զմանկունս. (Մխ. երեմ.։)
Քահանային զմեղս՝ եթէ ոք հրապարակի ջայլի ձաղեսցէ, ոգւոյն ոլորէ դատաստան. (Կանոն.։) (այլ ձ. հրապարակ իջեալ)։
Ասել եւ զեռակլեան սոճին, որ ջայլեացն օդից բիւրուց եօթեանց կաթամբ սնասէր։ Բանս ոչ կամի զքեզ (զալեւսդ) ջջնի յորջորել. վասն զի ջատագով ջայլեաց՝ գաղափար հարանցն կոչի. (Մագ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ձ՟Գ։)
ostrich.
• , ն հլ. (-ման -մանց) «բարձրահասակ մի թռչուն է. տճկ. տէվէ խուշի, ֆր. autruche, գերմ. Strauss ռուս. cтрауcъ, անգլ. ostrich, որ և պարս-կական բառով՝ իշտրմուղ» ՍԳր. (գործա-ծուած է 8 անգամ). յետնաբար գրուած ջա-լամ Վրդն. առ. 59. ջալապու ձու փխ «օաւ լամու ձու» Վրդ. առ. 61։
• = Սեմական ծագումով բառ պէտք է լինի, ըստ որում Հայաստանի բնիկ թռչուն չէ ջայ-լամը. հմմտ. արաբ. [arabic word] zalīm «արու ջայլամ», յգ. [arabic word] zilmān կամ zulmān տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 508)։-Աճ.
• Հիւնք. ջայլ-=թրք. č̌aylaq+իմն։ Վե-րի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 124ա։ ԳԲ դնում է պրս. բայց առանց յիշելու պրս. բառը։
• ԳՒՌ.-Խրբ. չայլամ «մի տեսակ թռչուն է». իսկ Սեբ. ջ'այլամ պահուած է միայն բարձր հասակ ցոյց տալու համար. օր. ջ'այ, լամի պէս բան մ'է։
ՋԱՅԼԱՄՆ ՋԱՅԼԵԱՄՆ. գրի եւ իբր ռմկ. ՋԱՅԼԱՄ. ի. στρούθος, -θων, -θίον struthio. Մեծն ի հաւս կիսաթռիչս՝ նման կոզռան ըղտու երկայնավիզ՝ բարձր բարձիւնք, սեաւ եւ սպիտակ փետրովք. աչքն նման մարդոյ՝ ապուշ հայեցուածով. ածէ ձուս մեծամեծս թանձր պատենիւք. եբր. եէնդ.
Ջայլեամն, եւ բու , եւ որոր։ Զջայլեամն, եւ զբու, եւ զճայ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 15։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 15։)
եղբայր եղէ համբարուաց, եւ ընկեր ջայլամեաց. (Յոբ. ՟Լ. 29։)
Բնակութիւն համբարեաց, եւ հանգիստ ջայլամեաց (կամ ջայլամանց)։ Համբարուք, եւ դստերք ջայլամանց։ Ի դադարս ջայլամաց։ Բնակութիւն ջայլամանց. (Ես. ՟Դ. 13։ ՟Խ՟Գ.. 20։ Երեմ. ՟Ժ. 22։ ՟Խ՟Թ. 53։)
cf. Ջայլամն.
• , ն հլ. (-ման -մանց) «բարձրահասակ մի թռչուն է. տճկ. տէվէ խուշի, ֆր. autruche, գերմ. Strauss ռուս. cтрауcъ, անգլ. ostrich, որ և պարս-կական բառով՝ իշտրմուղ» ՍԳր. (գործա-ծուած է 8 անգամ). յետնաբար գրուած ջա-լամ Վրդն. առ. 59. ջալապու ձու փխ «օաւ լամու ձու» Վրդ. առ. 61։
• = Սեմական ծագումով բառ պէտք է լինի, ըստ որում Հայաստանի բնիկ թռչուն չէ ջայ-լամը. հմմտ. արաբ. [arabic word] zalīm «արու ջայլամ», յգ. [arabic word] zilmān կամ zulmān տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 508)։-Աճ.
• Հիւնք. ջայլ-=թրք. č̌aylaq+իմն։ Վե-րի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 124ա։ ԳԲ դնում է պրս. բայց առանց յիշելու պրս. բառը։
• ԳՒՌ.-Խրբ. չայլամ «մի տեսակ թռչուն է». իսկ Սեբ. ջ'այլամ պահուած է միայն բարձր հասակ ցոյց տալու համար. օր. ջ'այ, լամի պէս բան մ'է։
ՋԱՅԼԱՄՆ ՋԱՅԼԵԱՄՆ. գրի եւ իբր ռմկ. ՋԱՅԼԱՄ. ի. στρούθος, -θων, -θίον struthio. Մեծն ի հաւս կիսաթռիչս՝ նման կոզռան ըղտու երկայնավիզ՝ բարձր բարձիւնք, սեաւ եւ սպիտակ փետրովք. աչքն նման մարդոյ՝ ապուշ հայեցուածով. ածէ ձուս մեծամեծս թանձր պատենիւք. եբր. եէնդ.
Ջայլեամն, եւ բու , եւ որոր։ Զջայլեամն, եւ զբու, եւ զճայ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 15։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 15։)
եղբայր եղէ համբարուաց, եւ ընկեր ջայլամեաց. (Յոբ. ՟Լ. 29։)
Բնակութիւն համբարեաց, եւ հանգիստ ջայլամեաց (կամ ջայլամանց)։ Համբարուք, եւ դստերք ջայլամանց։ Ի դադարս ջայլամաց։ Բնակութիւն ջայլամանց. (Ես. ՟Դ. 13։ ՟Խ՟Գ.. 20։ Երեմ. ՟Ժ. 22։ ՟Խ՟Թ. 53։)
pure, clean, well-bleached;
cambric lawn.
• «մի տեսակ ազնիւ և մաքուր կը-տռաւ» Բոս. մրկ. էջ 381. «բարակ կտաւ՝ գոր-ծածուած իբր քամիչ» Բժշ.։
Ազգ մաքուր եւ ազնիւ կտաւոյ.
Զկտաւն յովսէփ գնեաց, որ էր ջանջիլ քթան՝ սաւան մեծ եւ ընդարձակ. (Բրսղ. մրկ.։)
chimera;
chimerical.
• «եղջերուաքաղ, ուրուական». մէկ անգամ ունի Անան. եկեղ. «Ջնջեաց յերկրէ զամենայն պատկերս... հեթանոսական դի-ցակրօն ջասմ մասանցն մոլորութեանցն»։ Լնստոյգ բառ։
• ՆՀԲ «նոյն ընդ արաբ. [arabic word] ǰism «մարմին»։ ՋԲ դնում է պարսկերէն։
Նոյն ընդ արաբ. ճէսմ, ճիւսմ. իբր Եղջերուաքաղ անդոյ. ուրուական. իսմի վար՝ ճիսմի եօգ.
Ջնջեաց յերկրէ զամենայն պատկերս ... հեթանոսական դիցակրօն ջասմ մասանցն մոլորութեանցն. (Անան. եղեկ։)
apologist, advocate, defender, protector, patron;
— լինել՝ կալ՝ մտանել cf. Ջատագովեմ.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն յետնաբար ի հլ.) «դատական պաշտպան, բարեխօս» Եզն. Բուզ. Սեբեր. Եփր. պհ. «դատախազ, ամբաստան» Պղատ. սոկր. (ստէպ). որից ջատագովութիւն Սեբեր. ջատագովել Նիւս. կազմ. Իսիւք. Ճառընտ. ջատագովական (նոր բառ)
• -Պհլ. ǰātagōw (գրուած է ǰatakgōb) «միջնորդ, բարեխօս», jatagowīh (գրուած է ǰatakgōbīh) «միջնորդութիւն, բարեխօսու-թիւն», պազ. jādago (գրուած է jadango) «միջնորդ, բարեխօս, պաշտպան, փաստա-բան», ǰādagōī «պաշտպանութիւն», իբր հպրս. *yatagauba-«ի կողմն խօտող», gaub «ասել, խօսիլ»>պհլ. պրս. guftan «ասել» արմատից։-Հիւբշ. էջ 232։
• ՀՀԲ շատ գովող։ ՆՀԲ ի գով և շատ կամ դատ, զատ, ջահտ «ջանօ» ևն։ ლԲ դնում է ջատ «կից»+գով, իբր «կից գո-վեստի» (տե՛ս և յաջորդը)։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Հիւբշ. ZDMG 46, 324, թրգմ. ՀԱ 1892, 353։ Հիմնք. դատագով ձևից։
(ի գով, եւ շատ կամ դատ, զատ, ջահտ, եւ այլն). συνήγορος defensor, advocatus, patronus. Պաշտպան դատի. վրէժխնդիր իրաւանց. փաստաբան. բարեխօս. ձեռնտու. վերակացու. կուսակից.
Անդ ո՞վ ջատագով, զի՞նչ պատճառք, ո՞ր սուտ պատասխանի։ Բարի են մեզ ջատագով անդ տնանկքն, որոց արարաք ասա զողորմութիւն։ Առաքեալ մտանէ ջատագով տեառնն իւրոյ։ Զիա՛րդ եղեւ ջատագով քում աստվածութեանդ։ Առ երեսս՝ առաքիութեանն կեղծաւորին լինել ջատագովք։ Յովբայ ջատագովք էին (եւ բանք հակառակորդին)։ Ջատագովս արդարոցն զնոսա ցուցանէ։ Ջատագով լիցին ճշմարտութեանն։ Զերկնաւոր ջատագովն աղաչէ։ Եւ դուք աղօթիւք ջատագո՛վ լերուք. (Ածաբ. կարկտ.։ Ոսկ. համբեր.։ Եղնիկ. Սեբեր.։ Իսիւք. ստէպ։ Շ. թղթ.։)
Պաճուճեալ պատմուճանաւ սրովբէն զվէմն թաւալէր, ջատագով ճշմարտութեանն զաւետիս մարդկան փողէր. (Նար. տաղ.։)
Նինուէացիքն ապաւինեցան ի պահս, եւ եղեւ նոցա ջատագով՝ խօսելով առաջին դատաւորին. (Եփր. պհ.։)
Զոր ինչ ախտացայք ի ձեռն իմոց ջատագովիցն։ Իմ բազում ջատագովք եղեն առ ձեզ. (Պղատ. սոկր. ստէպ։)
Արդ յաղագս այնոցիկ՝ որ առաջին ջատագովքն իմ ստուրոգէին (այսինքն շարախօսէին), այս իցէ առ ձեզ բաւական պատասխանի. (անդ։)
fine weather;
heat, caloric, warmth;
warm, hot;
serene, fine, clear.
• , ո հլ. «տաքութիւն» Սիր. գ. 12 «տաք, տաքուկ» Եզն. «պարզ, բարեխառն և պայծառ օդ» Մտթ. ժզ. 2. Ոսկ. մ. ա. 6, բ. 28. Սեբեր. որից ջերանիլ «այրիլ, հիւան, դութեամբ, ցաւով կամ մոլութեամբ տոչո-րիլ» Ա. մկ. ա. 6. Եւս. քր. Սեբեր. Ոսկ. ա. տիմ. մտթ. ես. ջերիլ Անան. եկեղ. ջերին ատաթուկ» Եզն. «պարզ օդ» Պիտ. փիլ. ջե-րոտ Ագաթ. ջերոց Վստկ.։ -Այս արմատե միւս ձևերն են՝ ՋԵՌ-, որից կազմուած են ջեռնուլ կամ ջեռանիլ ՍԳր. Եփր. թգ. ջեռու-ցանել ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ջեռումն Ոսկ. ռ կոր. ջեռիլ Տօնակ. ջեռացուցանել Խոր. Պե-րիարմ. Ասող. ջեռլի Ոսկ. ես. ջեռուցիչ «կաթսայ» Գ. թագ. է. 40, 45. ոտնջեռեալք «հանդէսի վերջաբանը» Նորագիւտ բ. մն. է, 9. դիւրաջեռ Դիռն. երկն.-ՋԵՐՄ, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «տաք» ՍԳր. Ոսկ ս. տիմ. Ագաթ. Կիւրղ. ել. «օդի տաքու-թիւն» Ագաթ. Եղիշ. «մտերիմ, ընտանի» Ոսկ. մ. բ. 2. Փիլ. 15, 518, «ջեր օդ» Ոսկ. մ. ա. 24. որից ջերմագոյն Ոսկ. ես. ջերմա-նալ Մրկ. ա. 30. Ոսկ. յհ. ա. 3, բ. 33. ջեր-մաջերմ Տոբ. բ. 11, 18. Ոսկ. մտթ. Կիւրղ. ել. Եւագր. Եփր. գ. կոր. ջերմագութ Ոսկ. ջերմակիծ Ագաթ. Վեցօր. ջերմն «տենդ» ՍԳր. (յգ. ջերմանք Եղիշ. Կանոն. 364) ջերմնակալ «ջերմոտ» Ոսկ. բ. տիմ. ա. ջեր-մեռանդն Ագաթ. Սեբեր. Եփր. թգ. ջերմ-նոտ Ոսկ. մտթ. բ. տիմ. ջերմնեակ Մծբ. ջերմուկ Եւս. պտմ. Վեցօր. ջերմակաջուր (ուղղել ջերմաջուր) Վեցօր. դ. 79. ջերմիկ Վրք. հց. նոր բառեր են ջերմել, ջերմոց, ջերմանոց, ջերմաչափ, ջերմագին, ջերմա-միզութիւն ևն.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gšher-արմատից. ժառանգներից հմմտ. սանս. [other alphabet] ghar [other alphabet] ghrnōtl «այրել, վառել, լուսաւո-րել», [other alphabet] ghrna-«տաքութիւն», [other alphabet] I ghini, [other alphabet] hára-«կիզիչ տաքութիւն», զն, ǰar «տաք», յն. ϑέρος «ամառուայ տաքր. ա-մառ». ἕλέρμασσα «հնոց», ϑερομαι «ջեռնում», հիռլ. gorim, guirim «այրեմ, տաքացնեմ», gor «տաքութիւն, կրակ», կիմր. gor «թուխս», gwres «տաքութիսն», բրրտ. gor «կրակ», լիթ. gāras «շոգի», լեթթ. gars «տաք գոլորշի. 2. ոգի», հսլ. gorêti «վա-ռել», grčti «տաքացնել», žeravi «կիզիչ», po-žarū «հրդեհ», ռոա. горeть «այրիլ», гope «ցաւ, վիշտ», горячiи «տաք», горяц-кa «ջերմ», горькiи «կծու» (որ է «այրող»), горчицa «մանանեխ», горнъ «հալոց, հը-նոց», жаръ «շոգ, տապ», жаркoe «խռոռ-ված», жарить «խորովել», nо-жаръ «հրը-դեհ», ոպկր. hority, բուլգար. gor'ъ «այրել, վառել», չեխ. horim, լեհ. gorzeje, պոլաբ. guörè-sa «այրել», ալբան. ngroh «տաքաց-նել», zjar «կրակ, տաքութիւն, եռանդ», լտ-fornax «փուռ» ևն ևն։ Հնխ. gkher-արմա-տից -mo-մասնիկով ձևացած է հնխ. g'her-mό-«տաք», որից յառաջանում են յն. ϑερμός առաք», փռիւգ.-թրակ. germo-, ալբան. žjarm «տաքութիմն» և հյ. ջերմ։ Նոյն ար-քատի *gšhor-ձայնդարձից է յառաջանում հնխ. gšhormó-«տաքութիւն», որի ժա-ռանգներն են սանս. [other alphabet] gharmá-«տա-քութիւն, շոգ, եռանդ», զնդ. ❇ garə-ma-«տաք», հպրս. garma-, պհլ. garm, պրս. [arabic word] garm «տաք», աֆղան. γarma, γārma «կէսօր, օրուայ տաք ժամանակը», բելուճ. garm, քրդ. germ «տաք», germik «ջեր-մուկ», օսս. γarm, qarm «տաք» (Horn § 911), լատ. formus «տաք», հպրուս. gorme «տաթութիւն», գոթ. warmjan «տաքացնել», հբգ. նբգ. հոլլ. անգլ. warm «տաք», հհիւս. warmr «տաք» (Walde 308, Boisacq 341, Berneker 334 Trautmann 79, Pokorny I, 687, Kluge 518)։ Հնդևրոպական նախալե-սուի մէջ ձայնդարձը գործածւում էր բառի նեսակը որոշելու համար. այսպէս՝ e ձայն-դարձը ածականի համար էր, o ձայնդարձը գոյականի համար։ Հայերէնի մէջ սակայն երկուսը միանալով e ձևը տարածուած է և o ձայնդարձը ժառանգ չունի հայերէնի մէջ։-Հիւբշ. 486։
• Ուղիղ համեմատութիւններ տւաւ նախ Klaproth, Asia pol. էջ 106։ Նոյնը նաև ԳԴ, որ համեմատում է պրս. garm, gar-māgarm=ջերմաջերմ բառերի հետ։ Brosset JAs. 1834, էջ 383 ևն յն. ϑερος ՆՀԲ ջեր դնում է նոյն ընդ հյ. չոր, թրք. նէրին, լտ. serenum, ջերմ՝ լծ. արաբ. ճէրմ, պրս. կէրմ, յն. թէրմօ՛ս։ Peterm 26, 35 սնս. յն. և զնդ. ձևերը։ Win-disch. 9 սանս. gharma-։ Ուդիղ են նաև Böttich. ZDMG 1850, 361, Lag, Ur-gesch. 965, Müller, Justi, Տէրվ. ևն։ Canini, Et. étym. էջ 5-6 ջեր=սանս. cur, լիթ. kurti «վառել» և ջերմ=պրս. garm։ Հիւնք. ջերմ՝ ըստ ՆՀԲ, իսկ ջեր= պրս. թիյր «Հերմէս» և յն. ϑέρος։ Սրմա-գաշեան, Արմէնիա ջեր ձևի հետ է դը-նում ռում. ger «սաստիկ ցուրտ»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ.օ [arabic word] ǰarma «խարոյկ»։
• ԳՒՌ.-1. Ջեր արմատից՝ Մշ. ջ'եր «պարզ և տաքուկ օդ», Լ. ջէր «ոչ-պարզկայ դիշեր», Տփ. ջիրանալ «տաքանալ», Վն. ճեր «ոչ-պարզկայ գիշեր», ճէրել «երկինքը պարզել». Չթ. չիրնօլ «տաքանալ» (պատկանում է այս արմատին, բայց ազդուելով չոր բառից՝ դարձել է այսպէս։ Մրկ. ժդ. 54 գրուած է կու ջիրներ, բայց դա գրականի ազդեցու-թեամբ է. բուն հնչումն է չ ձայնով)։-2. Ջերմ առմատիղ՝ Ննխ. ջէրմ, Ախց. Կր. Սեռ. ջ'էրմ, Ագլ. ջիրմ, Շմ. ճէրմ, Ասլ. չէ՛րմը, նշանակում են «տենդ, ջերմ հիւանդութիւ-նը», որից Գոր. Ղրբ. ճէրմէլ «ջերմ ունե-նալ», -Եւդ. ջէրմուգ «ջերմուկ»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Եւդ. čermig, čermug «ջերմուկ» (Բիւր. 1899, 314 և Յուշարձան 329). Կր. čerməx «ջերմուկ», Sovux-cermax (վայրանուն)։ Փռքր-Ասիոյ զանազան կող-մերը կան տճկ. čermik կամ čermuk ձևով զանազան գիւղեր կամ աւաններ, բոլորն էլ մի որևէ ջերմուկից ստացած իրենց անունը։ -Հայերէն ջերմ «տենդ» բառից եմ համա-րում բիւզ. յն. τζίρμα «ջղաձգութիւն, σπασμός, гоnvulsion», որի համար Sophocles 1o80 ասում է թէ՝ եթէ σόρμα բառի աղաւաղութիւնն է, պէտք է գրել *ύρμα. -արաբերէն ևս կայ [arabic word] jarm «տաք. 2. շատ տաք երկիր», բայց այս բառը ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 414 պրս. [arabic word] garm ձևից արաբացեալ է։
θέρμη, θερμότης calor καῦμα aestus. կամ εὑδία (որ է պարզ). Որպէս արմատ բառիս Ջերմ ՝է ջերմութիւն. տապ. տօթ. տաք. այսինքն տաքութիւն.
Օրհնեցէք ամենայն հողմք, հուր, եւ ջեր զտէր. (Ժմ.։)
Արեւ եւ լոյս եւ ջերճ մի արեգակն ասի. (Յճխ. ՟Ա։)
Մրջեան ի ջեր ժամանակս հանելոյ զկտիկն յորջէ անտի եւ ցամաքեցուցանելոյ. ( Եզնիկ.։)
ՋԵՐ. գ. εὑδία, αἱθρία serenum caelum, serenitas, sudum γαλήνη, εὑδινή tranquillitas serena. (որպէս նոյն ընդ հյ. չոր. թ. սէրին. եւ լտ. սէրէնում ). Պարզ. այսինքն պայծառ՝ բարեխառն եւ հանդարտ օդ. պարզութիւն եւ հանդարտութիւն եթերական.
Խաղաղութիւն եւ ջեր գործի։ Յերկինս այլ նշան ձմերայնւոյէ (այսինքն մրրկի). եւ ոչ ոք իցէ՝ որ տեսանիցէ զձմերայնւոյ նշանն, եւ ջերոյ ակն ունիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 28։)
Անկեալ կայցեն ի դաշտի, մինչ ջեր իցէ եւ պարզ. (Սեբեր. ՟Բ։)
Ի սաստիկ հոսեալ անձրեւաց հանդարտութիւն լինի, ջեր գործի. (Անան. զղջ.։)
Կամ ա. εὕδιος serenus. Պարզ եւ հանդարտ. բաց.
Պարզ երբէք լինել եւ ջեր՝ խաղաղացուցանել զոդին իրաւացուցեալ . յն. բարեխառնեալ գոլ։
stag.
• «մի մոլորակի անուն». մէկ անգամ ունի Մեկն. ծն. «Լուծ՝ հող, և ջերի՝ ջուր, որ է այծ... ծպաւոր՝ օդ, փառազնոտ՝ հուր»։ Ըստ ՆՀԲ կոչւում է նաև եղջերու, ուստի վե-րի բառն էլ թերևս պէտք է կարդալ եղջե-բու. նախաւոր և բառի նախատառը պատ-ճառ է եղած շփոթութեան։
Անուն միոյ ի մոլորակաց. որ եւ ԵՂՋԵՐՈՒ ասի.
Լուծ՝ հող, եւ ջերի՝ ջուր՝ որ եւ այծ ... ծպաւոր՝ օդ. (փառազնոտ՝ հուր. Մեկն. ծն.։)
how ! oh ! o strange ! wonderful !
• , ի հլ. «շատ մեծ ու ռառձռ. գերազանց. 2. իբր ձյն. ո՛հ, ի՛նչ լաւ, ի՛նչ դեղեցիկ» Քեր. թր. 33. Համամ. քեր. 275. Երզն. քեր.։-Հմմտ. բեք։
• ՆՀԲ «որպէս և պրս. ջի՛, արաբ. զիհի «քանի՞, ո՞վ, ո՛րչափ», իսկ բեք բառի տակ՝ «որպէս թրք. չէ՛ք, չօգ, եիւքսէք»։ Պատահական նմանութիւն ունի ալթայ. թթր. [arabic word] ček «ամբիծ, մաքուր, ան-պարսաւելի, անարատ» (Будaговъ 7, 506)։
ՋԵՔ կամ ՋԷՔ. մջ. յորմէ կազմի եւ հոլովդ՝ ջեքի, ից. Ով. զի՞ բարի. բեք. բաբէ. բէհ բէհ. (որպէս եւ պ. ջի՜. արաբ. զիհի՜. է՝ քանի՞, ո՞վ ո՛րչափ).
Ջէքն բախճանագոյն (կամ խրախճանագոյն) լսի, կամ զօրազուարճ։ Ջէքն այնքան գեղեցիկ էր պսակն։ Ջէք պայծառ իմն է լոյսն։ Ջէք անճառականք են աստուծոյքն, եւ հրեշտականք։ Բէքիցն աւանք, եւ ջեքիցն խումբք սոսկականք են, եւ գեղաղէշք. (Երզն. քեր.։)
cudgel, stick, wand.
• , ի-ա հլ. «գաւազան, ծեծի բիր, մահակ» Փիլ. նխ. 19. որից ջնել «գաւազա-նով ծեծել, տանջել» Պիտ. Նար. էջ 151. Ոս-կիփ. Տիմոթ. կուզ 79. «ականջին խորթ թր-ւիլ» Տիմտոթ. կուզ 116, 152. ջնումն Տիմոթ. կոպզ 275 (տե՛ս Ակինեան և Աճառեան, Տի մոթ. կուզ, էջ 48, 96). կայ նաև ոջին «ճիւ-ղերի կապոց, տրցակ» Վրք. հց. ա. 267 (չու-նի ՆՀԲ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hen-կամ gi. hen «ծեծել, զարնել» արմատից, որի gžhə-ni կամ g'hnni ձևից յառաջանում է հյ. գան «ծեծ»։ Բառիս միւս ցեղակից ձևերի վրայ տե՛ս գան։ Հմմտ. նաև ջինջ։
• ՆՀԲ լծ. գան։ Հիւնք. պրս. ճիւնաղ «փոկ»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gin, gi «եղէգ, ձող»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Patrubány KZ 37 (1904), էջ 428, որ համեմատում է հյ. գան և յն ϑείνω բառերի հետ։ Սրանից անշուշտ անկախաբար Scheftelovitz BВ 29 (1905), I7, որ յիշում են Walde 224 և Boisacq 336, և որ կրկնում է Ղափան-ցեան ЗВО 23, 354։ Ընդունում է Meil-let (նամակ 21 ապրիլ, 1927 թ.)
(լծ. գան). Գաւազան գանից. ձաղկիչ.
cithern, harp, lyre.
• , ի-ա հլ. «քնար, տաւիղ, կիթառ» նատում. գ. 8. Սեբեր. 136. Տօնակ. Նար. էջ 244. որից ջնարաւոր Ոսկ. կողոս. 641. Ես. 292. ջնարահար Խոր. Մագ. թղ. 209. Նար 104. պէտք չէ կարծել թէ քնար բառի ձևա-փոխութիւնը լինի, որովհետև երկուսը միա-սին կողք կողքի գործածուած ունինք Ոսկ. կողոս. 614՝ ջնարն և քնարն։
• ՆՀԲ քնար բառի հե՞տ։ Lag. Urgesch. 849 եբր. kinnōr «քնար» բառից։ Նոյն, Armen. Stud. § 1904 սրա հետ յիշում է նաև հյ. ջին, ջնել «զարնել»։
• ՓՈԽ?-Վրաց. ჭიანური ճիանուրի և թուշ. ჭინურ ճինուր «ջութակ», որից էլ վրաց. მეჭიანურე մեճիանուրե «ջութակահար»։
κιθάρα cithara χορδή fides, chrodae. Քնար՝ պէսպէս յօրինուածով, տաւիղ. նուագարան աղէօք կամ լարիւք. կիթառ.
Օրհնեցէ՛ք զտէր սաղմոսարանաւ եւ ջնարաւ. (Սեբեր. ՟Է։)
Կազմեա՛ ջնար վիճակդ (յն. (զվիճակ) ովնայ. Նաւում. ՟Գ. 8։)
Փողք եւ քնարք եւ ջնարք։ Ջնարօք եւ քնարիւք եւ որղնաւ։ Ջնար ջահաւորական. (Արծր. ՟Գ. 9։ Տօնակ.։ Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Ջնար քնար տաւիղ՝ բամբ շարժողին՝ քաղցրաձայնեալ. (Նար. տաղ.։)
sandarac;
varnish;
glaze.
• «սանդարակ խէ-ժը, sandaraque» Գաղիան. բժշ. «մի տեսակ եղիճ» Գաղիան. (ըստ ՀԲուս. § 1889). որից ջնարակագոյն «ջնարակի պէս փայլուն» Բռ. q-ор4s ստեփ. լեհ.։ Սրա հետ նոյն է չնարէկ «կար-միր ծծմբաւոր զառիկի, sulfure rouge d'ar-šénic, sandaraque, réalgar», տր գիտէ մի-այն Նորայր, Բառ. ֆր. 1036 ա, որից և Քա-ջունի, Գ. 197։ Արդի գրականում ջնարակ նշանակում է «սըռ, հողէ ամանների ներսի փայլուն ապակեփայլ ներկը»։
• Lag. Arm. Stud. § 1905 կցում է յն. οανδαράϰη ձևին։ Հիւբշ. 232 սրա հետ միասին պարսկականից փոխառեալ է հ
ՋՆԱՐԱԿ կամ ՃՆԱՐԱԿ. ըստ յն. սանտարաք. σανδαράχη, -κη sandaracha, gummi. Բոյս ինչ եւ հիւթ նորա՝ ախորժելի մեղուաց, ուստի լինի ներկ կարմիր, փայլուն որպէս վէրնիջ ՝ ըստ իտալ. սէնտէրուս, սէնտէլուս.
cudgel, club.
• «գաւազան, փայտ, բիր» Վրք. հս. ա. 694. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Վրաց. ჯოხი ջոխի «փայտ, գաւազան» բառից փոխառեալ։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. քուք, ձող, ճիւղ։ Վերի մեկ-նութիւնս տե՛ս ՀԱ 1908, 124։
• ԳՒՌ.-Տփ. ջօ՛խի «փայտ, մահակ, բիր», Երև. ջօ՛խի «ծառի դալար ճիւղ», երկուսն էլ նոր փոխառեալ վրացերէնից.-Հմշ. նոյն բառը կայ ջօխ ձևով, որ վրիպակով տպուած է ջօփ (Ազգ. հանդ. Զ. 141)։-Նո՞յն է ար-դեօք Ղրբ. ճէխ, ճէ՛խի «վառելափայտ»։
Գաւազան. բիր. փայտ. լծ. եւ Քուք. ձող. ճիւղ. ... cf. ԿԱՆՃՈԽ կամ cf. ԿԱՆՋՈՒԽ.
Առեալ զգաւազան իւր՝ել արտաքս. իբրեւ զայն տեսին, առին ջոխս ամենեքեան, եւ ընթանային ընդ նմա. (Վրք. հց. ՟Ղ։)
cf. Ջոլիր;
split hair;
— առ —, cf. Ջոլրաբար;
—ս առնել, to make a distinction or difference;
to sow division.
• , ի, ռ հլ» «խումբ» Վեցօր. 140. Ոսկ. մ. գ. 8 և յհ. ա. 27. Եւս. քր. Կիւրղ. ծն, «տոհմ, ցեղ» Ուռհ. 109. որից ջոկապան «երամակի պահապան». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մեծոփ. 122. «Սուր ի ձեռին արիք և անարիք և ջո-կապանք մտանէին ի մայրիսն և ի ծերպս և ի ծակս վիմաց», ջոկատ «փոքր խումբ» Խոր. ջոկարան Նար. ջոկադրել Արծր. ջոկել «բաժանել, անջատել» Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 58. Յայսմ. Գնձ. «զանազանել, տարբե-րել» Անկ. գիրք հին կտ. 321. մարտիրոսա-ջոկ Օրբել. երկջոկիլ «երկու խմբի բաժան-ուիլ» ԱԲ. անջոկական «անզանազանելի» (նորագիւտ բառ) Ժմ. 960. սրովբէաջոկ Գնձ. ջոկամանել «իրար հետ կապել» ԱԲ և Բառ. երեմ. 275. ջոկաման «բաղհիւսական շաղ-կապ» ԱԲ (բայց տարօրինակ կերպով Բառ. երեմ. էջ 275 մեկնում է «սնաբան»)։
• = Պհլ. *ǰōk ձևի՞ց, որ չէ աւանուած. հմմտ. պրս. [arabic word] jox «մարդոց կամ անա-սունների բազմութիւն», արաբ. (իրանեա-նից փոխառեալ) [arabic word] ǰauq կամ [arabic word] ǰauqa «մարդոց խումբ»։ Արաբ. առաջին ձևը աւե-ւի հարազատութեամբ ներկայացնում է պահ-լաւ ձևը և աւելի մօտիկ է հայերէնին, քան նոյն իսկ պարսիկ ձևը։-Հիւբշ. 232։
• նաև ԳԴ համեմատեց պրս. (արաբ.) jauq ձևի հետ։ Peterm. 26 արաբ. jauq։ Պատկ. Изcл. պրս. joλ, արաբ. ǰauqr, Տէրվ. Altarm. 24, Մասիս 1882 լունիս 7 և Նախալ. 100 հնխ. yug արմատի տակ՝ իբր սանս. yōga, уuǰ, պրս. joq ևն։ Հիւնք. պրս. ճուգ։ Karst, Յուշար-ձան, էջ 428 թթր. čob «հաւաքել», օսմ. гoq «շատ»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ջ'ոկ, Ալշ. ջ'ոք, Մշ. ջ'ոգ, Ախց. Կր. ջ'օկ, Երև. Ննխ. ջօգ, Գոր. Ղրբ. Մկ. ճօկ, Տփ. ջուգ, Վն. ճէօկ, Մրղ. Շմ. Սլմ. նէօկ1. բոլորն էլ նշանակում են «առանձին, անջատ». այս իմաստի հին վկայութիւնն ու-նի Օգոստ. բաջ. 15. բուն «խումբ» նշանա-կութիւնը պահում է միայն Խտջ. ջօգ «ջո-րիների, էշերի ևն խումբ»։ Նոր բառեր են ջոկուիլ, ջոկնուիլ, ջոկովի, ջոկողութիւն, ջո-կածուրիկ, ջոկու, ջոկուք, ջոկջկել, ջոկջոկա-տել, ջոկոտել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. φოგი ջոգի «ձիերի երա-մակ», დაჯოვება դաջոգեբա «ամբոխել, խմբուիլ, խուժել», թուշ. φოa ջոգ «ձիերի երամակ», մինգր. φოგი ջոգի, սվան. ǰveg «նախիր», օսս. jug, jog «ոչխարի հօտ», ուտ. ջոկ «զատ, տարբեր», ջոկջոկ «առան-ձին առանձին, զատ զատ», ջոկբեսուն «բա-ժանել, ջոկել», վախո ջոկ «քեզնից բացի». վրաց. მეჯოვე մեջոգե «կուտպան», φოაჯო-ვად ջոգջոգադ «խմբովին»։
Ջոկըք սերովբէից սաւառնացեալ թեւօք. (Տաղ.։)
Որով կուսից ջոկըն խմբեալ, ի կուսարանըն սուրբ բերեալ. (Տաղ.։)
συνουσία coetus χορός chorus ἁγέλη grex ἑσμός examen, copia, multitudo φατρία, φρατρία curia, sodalitas, conventus, contubernium κλῆρος sors γένος genus, gens, familia. Բազմութիւն ի մի խմբեալ. ջոլիր. խումբ զատուցեալ. գունդ. դաս. փաղանք. առանձին ժողովակ. ազգ առանձին. ջոկած խումբ մը.
Առիւծուց ոմանց եւ երիվարաց ջոկովք լցեալս. (Դիոն. երկն.)
Ջոկս ասէ զամենայն բազմութիւնս։ (Մաքս.)
Ջոկք ձիոցն եւ ջորեաց։ Ոչխար մոլորի ի ջոկէ տեառն իւրոյ։ Տեսի ջոկս գոմշաց, զի գային. (Լաստ. ՟Դ։ Բրսղ. մրկ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Բազմութիւնք ներքինեաց, եւ ջոկք ստորակայից։ Ուրացողացն ջոկոյ։ Հացկատակացն ջոկն։ Ջոկս ծառայից եւ ընդոծնաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։ Փարպ.։ Մանդ. պհ.։)
Զմշակացն եւս դասս, եւ ձեռագիտացն ջոկս քննեսցուք. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 8։)
Այլ ջոկ է ձկանց՝ որ ի ջւրսն շրջին. (Վեցօր. ՟Է։)
Ընդ ջոկս հովուացն։ Վկայիցն ջոկք։ Ջոկք աթոռաց. (Լմբ. վերափոխ.։ Սիսիան.։ Շար.։)
Ռամիկ ջոկոցն սըլացեալ՝ որպէս եղուս ընդդէմ ծաղկանց. (Շ. տաղ.։)
Զուարթնոցն ջոկք. որք զատեալք դաս դաս ի միմեանց՝ կանգնեալք կան ի պաշտամանն աստծոյ. զորս ջոկս բանն կոչեաց. (Խոսր.։)
Մի՛ կողմնաւոր բարուք զոմանս սիրել՝ ջոկս առնելով. (Շ. ընդհանր.։)
Զաբորիգինացիսն ոմանք անդստին ի յաշխարհէն իտաղացւոց ուրոյն ջոկ ասեն լեալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անիրաւու ի է յեղբայրակցութեան գտանել(իլ) առանձնականս ջոկս. (Բրս. ճգն.։)
Զի՞նչ բերեմ, եւ զո՛ր բերեմ. միո՞վ բերեմ, թէ ջոկով. (Հին քեր.։)
Գունդք գունդք, եւ անհամար ջոկք ջոկաց հազարաւորաց վերընթացան. (Հ. կիլիկ.։)
Հառաքէլեան ջոկին (Զաւակաց կամ տանն) անդրանիկ էր. (Կիւրղ. ծն.։)
great, grand.
• «մեծ, աւագ» Մարթին։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ջ'ոջ՝, Վն. նոչ (սեռ. ճիւ-չիւ), Մրղ. ճուչ, ճէօչ, Սլմ. ճէօչ, Մկ. ճիւ, Ռ. չօչ. բառս գործածական է նաև Ապ. Արճ. Բլ. Բղ. Խ. Խլ. Նփ. Սր. Ոզմ. Տիգ.։ Նոր ռա-ռեր են ջոջանալ, ջոջագլուխ, ջոջիկ, ջոջկիկ, ջոջութ, ջոջպապ, ջոջւոր, ջոջցնել, ջոջնաևt, ջոջահոգի, ջոջագլխանակ։-Հին հայերէնից աւանդուած է մեզ Ջոջիկ անունը. այս անու-նով յայտնի են Ջոջիկ եղբայր Վազգէնի՝ բդեշխի Վրաց. ամուսնոյ ս. Շուշանկայ (Ե դար), Ջոջիկ վաներէց Արամունից (608 թ.) Ջոջիկ իշխանաց իշխան Տայոց (Ժ դար). Այս վկայութիւնները հասցնում են ջոջ բա-ռի հնութիւնը մինչև Ե դար
• ՓՈԽ.--Հաւերէնի հետ կապ չունի ուտ. հոնա (Քամալեան, Երկասիրութ. 158), որ ինչպէս ստուգեցի ուտէացի ուտիագէտ Պատուական Քուշմանեանից, նշանակում է ո՛չ թէ «մեծ, աւագ», այլ «կարմիր»!
(առաւել ռմկ) Մեծ. առաջին. ուստի ՋՈՋ ՊԱՊ ասի Նախահաւն.
Բրօդօնօտար. որ է աւագ կամ ջոջ նօտար. (Մարթին.։)
leafy branch.
• (ո, ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «բոյսի ծիլ կամ ընձիւղ» Վեցօր. 87. «դդմենու արձակած թևերը» Մծբ. 327, 369. «խուրձ կապելու կեմ, խոտէ չուան» գւռ. (տե՛ս տակը). որից ջովանալ «բոյսը ծիլեր արձակել, աճիլ մեծանալ, ուռ-ճանալ» Ագաթ. եփր. ել. էջ 150. հաստաջով «հաստ ծիլերով (ցորեն)» Թէոփ. խ. մկ. քա-ռասնաջով «քառասուն ծիլ արձակած (ար-մատ)» Թէոփ. խ. մկ. (Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 275 ջով մեկնում են «բազմաստեղն», ինչ-պէս ունի նաև Հին հաւ. 115)
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. youo-ձևից, որ միջին ձայնդարձն է *yeuo-բառի. նշանա-կում է «ցորեն, գարի, կորեկ կամ նման մի բոյս, խոտ, արօտ». ժառանգներիո հմմտ սանս. [other alphabet] yava-«ցորեն, գարի, կորեկ». [other alphabet] yavasa «խոտ, արօտ, մարգ», զնդ. սι︎ уava-«ցորեն», yəvīn-«արտ», ya-vañha-«արօտատեղի», պհլ. jav, yav, պրս. [arabic word] ǰav, քրդ. je, jau, yo «գարի», օսս. yau, yáu, yeu «կորեկ», բելուճ. ǰo, jav «գարի», յն. ζειαί, ζεαί «կարմրահատ ցորեն», լիթ. ǰavai «ցորեն», ǰaviena «ցորենի արտ», iauja «ցորենի չորանոց», ռուս. овинъ, ուկր. бvyn «ցորենի որաները չորացնելու յարկ». միջին ձայնդարձն է ներկայացնում յն. φυσί-ζοος «ցորենաբեր, պտղաբեր, սնուցիչ» բարդի երկրորդ եզրը (Pokorny 1, 202, Boī-sacq 307, Walde 400, Trautmann 107, Horn § 428)։-Աճ.
• Karolides, Γλ. συγϰρ. 91 մերժում է կցել Կապադովկ. cionō «ծագիլ արևու-ռողբոջել բոյսի»։ Հիւնք. չու, չուել ար-մատից։ Scheftelovitz BВ 28, 301 սանս. ghabasti «թև, ղեկ», լտ. gaba-lus «կախաղան» բառերի հետ, որ մեր-ժում են Lidén, Arm. St. 32 և Pokorny 1, 533, Walde 331։ Karst, Յուշարձան 422 թրք. čop «փայտի կտոր», čubuq «ցուպ, գաւազան»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 325 պրս. [arabic word] ǰuvān «մա. տաղատի»։
• ԳՒՌ.-Մշ. Նբ. ջ'օվ, Մկ. ճmվ «խուրձը կապելու խոտէ կեմ»։-Քաջունի, հտ. Գ. եօ 210 ջով մեկնում է «կեմ ի ծեղոյ աշորայի», և էջ 209 ունի նա և ջոպ «խոտեղէն չուան, կեմ»։
Ստեղն. ընձիւղ. շառաւիղ. թաւ ոստ. սաղարթ ուռճացեալ.
Դու խնայեցեր ի ջով այդր դդմենւոյ։ Արար դարձեալ զկամս նորա որդն ի ջով անդ դդմենւոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ըստ թուոյ արմատոցն՝ որ ի խոնարհ արձակին, նոյնպէս երեւեցուսցէ ի վեր, եւ զջով բուսոյն տայ. (Վեցօր. ՟Է։)
besom, broom.
• «մազե կամ երկաթե բարակ թե-լերով հիւսուած քամիչ կամ շերեփ» Վստկ 93. «Պատեհ է որ ձարէ կամ երկաթէ ջովլի շինես և զվերայի փրփուրն ի բերանոցն ըս-տէպ սրբես շերեփովն և զջովլին մինչև յա-տակն կարասին ածես»։
• = Պրս. [arabic word] čavlī «սկաւառակ որ իցէ հիւսեալ յոճից ցորենոյ» ԳԴ. Ատրպատա-կանի թուրքական արտասանութեամբ բառս պիտի դառնար čovli (հմմտ. օսմ. av «որս», avjə «որսորդ»> ատրպ. ov, ovči), որից և մեր բառը։ Անշուշտ այժմ սալակ կոչուաձ ծղօտեայ ամանն է, որի վրայ ձուկ կամ կա-նաչի են լուանում, լաւաշ հաց թրջում ևն։
• Ուղիղ մեկնեց Հացունի, Ճաշեր, էջ 98։
Բառ ռմկ. Աւել ի ջովոյ. ցախ աւել. ջնջոցն կարասի.
Ձարէ կամ երկաթէ ջովլի շինես. եւ զջովլին մինչեւ ի կարասի ատակն ածես. եւ զինչ ագռ լինի ի մուստառն խառնեալ՝ զամենն սրբես, եւ ի դուրս ձգես. (Վստկ.։)
gutter.
• տե՛ս Ջուր։
ՋՈՐԴԱՆ կամ ՋՐՈՐԴԱՆ, ՃՐՈՐԴԱՆ. Բառ ռմկ. որ եւ ճոլստրան. Ուրդ կամ անցք ջրոյ. խողովակ՝ ընդ որ հոսի ի տանեաց անձրեւաջուրն, որպէս եւ քաղցուն ի հնձանէ ի կարաս. (Վստկ. -ճիպ։)
mules.
• . ի-ա հլ. «փոքր մորեխ» ՍԳր. (Անստոյգ նշանակութեամբ դրուած է Վստկ. 22. յոյն բնագրի համապատասխան բառն է «բորենի».-Քաջունի, հտ. Գ. էջ 210 ունի ջորեակ «bruche. 2. թռչուն ինչ», և ջորիկ «Յասանդր, scolopandre, տճկ. քըրք ա-յաք»)։
• ՆՀԲ «որպէս թե ջորի փոքրիկ»։ Մառ. Bступительныя и закл. строфь... Uo-ть, էջ xIx վրաց. ტანაჯორი տանա-ջորի միջատի անունը ջորի բառից դնե-լով՝ ուժ է տալիս այս համեմատու-թեայն։
Ոչ առնու զջորեանն, զոր պայմանեցեր. (Ուռհ.։)
out of one's senses, foolish, senseless, mad, crazy, silly;
ծայրագոյն —, an arch-fool, an out-fool and out fool.
• , ի-ա հլ. «խենթ, անմիտ» ՍԳր. Ոսկ. ա. 12. Եղիշ. որից յիմարանալ Ես. ժթ. 11. յիմարիլ ՍԳր. յիմարեցուցանել ՍԳր. յի-մարութիւն ՍԳր. յիմարակորոյս Ագաթ. ևն. գրուած նաև իմար Վրդն. առ. 73. նոր բա-ռեր են յիմարանոց, յիմարաբոյժ, յիմարա-բուժութիւն։
• Lag. Symmicta 7, 27 պրս. (իմա՛ արաբ.) xumār «զարթխում» ձևի հետ։ Հիւնք. լն. γειμάρρους «վտակ, հեղե-ղատ» բառից։ Patrubány SA 1, 309 արաբ. himar «էշ» բառից փոխառեալ։ (Ե դարում արաբերէն փոխառութի՛ ւն1)։ Բ. Խալաթեան ՀԱ 1902, 309 ասոր. xamrā «գինի» բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 36 պհլ. a-hamār «ան-համպր, անզգոյշ» բառից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. չիմար, Ագլ. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Տփ. հիմար, Տիռ հիմmր, Ախց. իմար, Զթ. իմօյ, իմոր, Ակն, ումար։
μωρός, ῤακά, ἠλίθιος stultus, fatuus, demens, amens, insanus. Անմիտ. շամբուշ. պակասամիտ. ախմար. տխմար. մորոս. ռակայ. խենդ, խեւ, անխելք
Ժողովուրդ յիմար, եւ ոչ իմաստուն։ Յիմարն յիմարութիւն խօսեսցի։ Նմանեսցի առն յիմարի։ Յիմարք եւ կոյրք։ Հիգն ի նոցանէ յիմարք էին.եւ այլն։
Ե՛րթ ասա՛ դու ցյիմար առաջնորդն ձեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Իսկ յիմարաց կուսիցն ունայնացեալք ի յիւղոյն. (Շար.։)
impudent, insolent, saucy;
thrifty, niggard, niggardish.
• (գրուած յըշտող). անստոյգ բառ է, որ մէկ անգամ գործածում է Մծբ. 210. «Եթէ գրեալ լինի պարտուկ և յշտօղ, մե-կուսեն զնա»։ ՀՀԲ մեկնում է «ժպիրհ, լիրբ». ՆՀԲ «ճշդօղ կամ ժխտօղ», իսկ ՋԲ և ԱԲ եր-կուսն էլ միասին։
Եթէ գտեալ լինի պարտուկ եւ յըշտօղ, մեկուսեն զնա. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա։)
jubilee;
jubilee, festivity, rejoicing;
— ամ, year of jubilee.
• , ի հլ. «հրէական թողութեան տարին, որ յիսուն տարին մի անգամ էր գա-լիս» Եփր. ել. Նխ. ղևտ. Շիր. քրոն. Մեկն. ծն. «յիսուն տարւայ մի շրջան» Նար. «յի-նանց յիսուն օրերը» Յհ. իմ. եկեղ. Կանոն. որից յոբելեան փող «հանդէսի բացումն ազ-դարարելու փող (ըստ հրէից)» Յես. զ. 4, 6. որ և պարզապէս յոբելեան «շեփոր» Յես, զ. 3. նոր գրականում յոբելեան նշանակում է «տօնական տարեդարձ». ինչպէս՝ հարիւր.-ամեայ, ութսունամեայ, քսանեհինգամեայ. տասնամեայ յոբելեան ևն.-բառս գրուած է նաև յովբելեան, յոբեղեան, յոբեղ Անան. ժմնկ. 31։
• = Յն. ἰωβηλος, ἰωβηλαῖος «յոբելեան» բա-ռերից կազմուած՝ հյ. -եան մասնիկով։ Յու-նարէնից են նոյնպէս լտ. ǰubilaeus, jubi-laeum, ֆրանս. ǰubilé, գերմ. Jubelǰahr, իտալ. giubileo, ռուս. юбилей ևն։ Բոլորի բուն մայրն է եբր. [hebrew word] yōbēl «խոյ», որից [hebrew word] qeren hayōbēl «խոյի եղջիւր» կամ [hebrew word] yōpərōth hayōbəlēm «շեփորք խոյի» (որով յայտարարում էին հանդէսի բացումը), [hebrew word] sənath hayōbēl «յոբելեանական տարի»։ -Հիւբշ. ვհօ,
• Հներից Շիր. քրոն. մեկնում է «յո-բէլն ըստ եբրայեցոց յիսուն ամ է»։ Տօ-նակ. «Յոբելեան կոչէին, որ թարգմանի ազատութիւն»։ ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են եբ-րայեցերէնիո։
ՅՈԲԵԼԵԱՆ կամ ՅՈՎԲԵԼԵԱՆ. ἱωβέλ, ἅφεσις jobel, dimissio, remissio, annus jobeleus կամ jubileus. Յիսնամեայ ժամանակ, որ եւ եօթնիցս եօթնեակ, կամ յիսներորդ ամ. որպէս մեծ շաբաթ եւ հանգիստ. յիսներեակ մի ամաց. ամ թողութեան առ իսրայէլացիս. զի յեբր. էօպէլ ՝ է թողութիւն, արձակումն, ազատութիւն.
Յոբելեան կոչէին, որ թարգմանի ազատութիւն. (Տօնակ.։)
Վասն յիսներորդ ամին, որ է յոբելեան. (Նախ. ղեւտ.։)
Սկիզբն քառասուն եւ մի յոբելինին. Յոբէլն ըստ եբրայեցւոց յիսուն ամ է. (Շիր. քրոն.։)
Նոյ ասի կեալ երեքարիւր յիսուն. եօթն յոբելեանս կեցեալ Նոյի՝ յօրինակ եօթնից դարուցդ. (Մեկն. ծն.։)
Յեօթնիցս եօթներորդ յոբելինիցն (այսինքն ի լրման ՟Խ՟Թ. ամաց՝ ի յիսներորդ ամի)։ Ի յաւարտումն կատարման իններեակ յոբելինին, ի սկիզբն պսակելոյ մտի տասնեկին յաբեթական տոհմիս տումարի (այսինքն յետ իննեակ յիսնից՝ ի սկիզբն տասներորդ յիսնեկի. իմա՛ ի թուին հայոց ՟Ն՟Ծ). (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ յիշ։ (Իսկ առ մեօք Յոբելեան տարի ասի՝ կէսն յիսնից, այսինքն ՟Ի՟Ե-երորդ ամ։))
Եւ ապա յետ այսր յոբեղինի տեսանեմք յերրորդ ժամու զշնորհս Հոգւոյն Սրբոյ հեղեալ յառաքեալսն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ի յոբելեանսն գալուստ Հոգւոյն Սրբոյ. (Կանոն.։)
ՅՈԲԵԼԵԱՆ ՓՈՂ. Փողն նուիրական վասն հնչեցուցանելոյ յերեւելի հանդիսի իբր ի յոբելեան ամի.