convenience, fitness, decency;
opportunity, seasonableness, fitness of time, of circumstances;
chance;
չկորուսանել զ—, not to lose the opportunity;
յօգուտ ի կիր արկանել զ—, to profit by the occasion, to avail oneself of the opportunity;
կորուսանել զ—, not to seize the opportunity, to let the occasion pass, to let slip the opportunity.
Կենցաղական բազմադրուագեալ պատեհութեանց, այսինքն վաճառաց տուրեւառից, եւ այլոց զբաղմանց. (Մաքս. ի դիոն.։)
war, battle, combat, fight;
temptation;
առտնին or քաղաքական —, intestine or civil war;
պաշտօնարան —ի, War-Office;
պաշտօնեայ or ոստիկան —ի, Minister of War;
պատրաստութիւնք —ի, warlike preparations;
արիւնռուշտ —, bloody battle;
մահացու —, war to the death, deadly fight;
դաշտ —ի, battle-field;
ըստ օրինաց —ի, according to the laws of warfare;
— հրատարակել, to declare war against;
— ահագին ի վերայ ուրուք յարուցանել, to threaten with war;
պատրաստիլ ի, —, to prepare for war;
երթալ ի —, to go to the wars;
առաջին նուագ մտանել ի —, to be in one's first battle;
ձեռն արկանել ի —, to undertake a war;
ի —գրգռել, դրդել, to excite to war;
to engage in war;
— յարդարել ընդդէմ, to combat, to attack;
տալ —, — մղել, to be at war, to make war, to war against, to give battle to, to fight a battle with;
եղեւ — խիստ յոյժ, a bloody battle was fought;
գրգռել, բորբոքել զ—, to excite, to kindle war;
սաստկացաւ —ն, the combat was fierce;
կորուսանել զ—ն, to lose the day, or a battle;
ի ժամանակս —ի, in time of war;
արծաթով պնդի —ն, gold is the sinew of war;
cf. Ընտանի;
cf. Իր;
cf. Խանձեմ;
cf. Մարտ.
deceiving, captious, false, deceitful, fallacious, delusive, sophistical, feigned, dissembled, concealed, artificial, illusory, vain;
seducing, untrue, lying;
—ք, deception, deceit, fraud, cheat, illusion, delusion, vanity, sophistry, feint, error, falsehood, lie;
cunning, craft, wile;
ի —ս արկանել, to deceive, to gull, to dupe, to lead into error.
Զբաղեալ էին յարուեստ ձկնորսութեանն, որ քաղցր եւ պատիր է քան զամենայն. (Շ. մտթ.։)
to be reflected in, to be the picture of, to take the form, to be formed, printed, impressed, represented;
to make oneself conformable, like.
Թէ իմանայր զինքն պատկեր Աստուծոյ. զբաղեցուցանէ՞ր զսիրտ արտաքոյ կրօնիցն՝ յոր պատկերացաւ. (Շ. յկ. ՟Ժ՟Թ։)
prepared, ready, disposed, in condition;
active, quick;
at hand, near at hand, disposable;
warily, softly, slowly;
— առնել, to prepare;
— լինել, to prepare oneself;
to be disposed;
to be prompt or resolute;
ի —ի ունել, to hold in readiness;
to stand in readiness, to be ready;
— կալ, cf. Պատկառ կամ.
Ի բաղանեաց պատրաստ կալ. (Մխ. բժիշկ.։)
to prepare oneself, to get ready, to put oneself in a condition to, to make preparations, to take one's dispositions;
to beware of, to take care or heed, to mind.
Ի գինոյ պատրաստել, մանաւանդ ի հին գինոյ, զի շուտ ելանէ ի վեր ի գլուխն. եւ ի բաղանեաց պատրաստ կալ. (Մխ. բժիշկ.։)
dancing, dance;
ball;
ballet;
choir, chorus;
company, assembly, circle;
troop, band;
herd, drove, flock;
— աստեղաց, chorus of the stars;
cf. Ատամն, cf. Մեղու;
— առնուլ, to dance;
to surround, to encompass, to encircle;
— առնուլ, գալ, յօրինել, խմբել, —ս բոլորել, տալ or պարել, ի — անցանել, to dance, to leap, to hop, to jump;
to caracole;
— արկանել, to surround, to environ;
—ս տալ, to gather together.
Աշխարհ է բաղկացութիւն յերկնէ եւ յերկրէ, եւ որ ի մէջ սոցուն պար առեալ են զմիմեանց բնութիւնք։ Եթերն զայսոսիկ աստուածայինս պար առեալ լինի մարմինս։ Ներքին ծով՝ պար առնու ի ծոց իւր զգաւառս մեծագոյնայ։ Միագունդ պարառեալ՝ զնեհակացն միաբանութիւն ընդ միմեանս խառնէ. (Արիստ.)
to look around;
to observe, to consider, to ponder.
Եթէոք համազուգել կամեսցի հաւասարապէս բաղդատութեամն, անկշռելի սմա ի դասս քաղաքավարացն ամենեւին ոք գտցի պարադիտեալ։ Զմիս՝ զոր համբաւես զկանտուղէս թագաւոր լիդացւոց լեալ, անցեալ պարադիտեսցուք։ Ի զարմացման եղեալ՝ ոչ կարէի զբովանդակն պարադիտել զառաւելութիւն նահատակութեանցն. (Պիտ.։)
to occupy, to employ, to give work to;
to exercise, to keep in exercise;
to empty;
to take away, to remove.
ἁσχολέω, προσασχολέω negotia facesso, occupo, in opero detineo. Տալ պարապել յիրս ինչ. զբաղեցուցանել. կրթել. զբաղեցնել, վարժեցնել.
ՊԱՐԱՊԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. ոպէս Դատարկացուցանել. եւ Անզբաղ կացուցանել. պարպել. եւ պարապ ատեն գտնալ.
inactivity, idleness, disoccupation;
occupation, application, exercise, study;
leisure, opportunity, ease.
σχολή otium ἡρεμία tranquillitas εὑκαιρία opportunitas. Ժամ պարապոյ. անզբաղութիւն. հանդարտութիւն. պարապ գտնուիլը, բան չունենալը.
comprehension, containing, embracing;
syllepsis;
party, assembly;
— առաքինութեանց, the union of all the virtues.
ՊԱՐԱՌՈՒԹԻՒՆ. Բաղառութիւն կամ փաղառութիւն. ի միասին առումն ձայնաւոր եւ բաղաձայն տառից.
to fatten;
— զերկիր, to manure;
— զոք սնոտի յուսով, to feed or entertain one with hopes, to beguile, to lull, to fool one with fair promises, to take to a fool's paradise;
— զաչս, to feast, charm or delight the eyes.
Զաւելաստացու ագահութեան պարարեսցեն բաղձանս. (Պիտ.։)
to fatten, to make fat;
— զերկիր, to manure, to dung, to fertilize.
Կենդանի ջրովն զբաղում ազգս հեթանոսաց պարարտացոյց. (Մեկն. ղկ.։ 1)
marsh-mallow, althea;
արքունի —, althea frutex.
amours, amorous desire, concupiscence;
cupidity, strong desire, ardent wish;
եղանակ —նաց անասնոց, rutting-season, rutting-time.
Զբաղնլով տռփանաւն ինքեան առ դափնեաւ. (Նաննոս. յն. տռփական կամ տռփալի դափնի ասի։)
Անթառամ կենացն տռփանք։ Ողջախոհ տռփանօք հոգւոյ։ Աղաչանացն ընթացակից է տռփանքն եւ բաղձանքն հոգւոյն. (Լմբ. իմ.։)
firm, solid, substantial, hard, resisting;
— երկիր, solid earth;
— գործել, to render firm.
ՏՐԱՄ. որպէս մասնիկ բաղադրական՝ տայ նշանակել զբերումն այսր եւ անդր, կամ յերկոսին կողմանս. որպէս տար, տի. ըստ յն. տիա, տի. διά, -δι . լտ. տիս, տի dis, di-. որպէ՛ս տեսանես ի կարգիս։
logical.
Տրամաբանական բաղխոհութիւն երբեմն ճշմարտէ, երբեմն ստէ. (Քեր. քերթ.։)
cf. Տրամաչափ.
Ութսներեակն բաղկացեալ յերկուց առաքինի տրամագծաց, յայնմանէ որ յերկպատիկսն եւ յերեքկիսն ըստ աղիւսաձեւոյ չորեքկարգեան. (Փիլ. լին. ՟Գ. 38. (զոր օրինակ 6. 8. 9. 12. որ է 35։ եւ 6. 9. 12. 18, է 45. իսկ 35 եւ 45 են 80)։)
to dispose.
Զիղձս բաղձանաց վերին երանութեանն յոգի նորա տրամադրէր։ Տրամադրէ (գրով) յիւրում տրամաբանական մատենին. (Ճ. ՟Ա.։)
diagonal.
Բաղկանան ընդ միմեամբքն (ի ծառն պորփիւրի), եւ մի այն՝ որ ի տրամանդեանցն է. իսկ ոչ բաղկանան ընդդիմակք, եւ մի ի տրամանգեանցն ... եւ ո՛չ մի ի տրամանկեանցն, որ ասէ այլանջատական։ Յերիցն երկուքն գտանին ընդ միմեամբք, եւ մինն տրամանգիւնի. իսկ եթէ չորք են բաղկացելիք երկու տրամանգիւնիքն, եւ երկու ընդմիմիեամբքն. (Անյաղթ պորփ.։)
Տրամանկիւնիւքն բաղկանան ... եւ մի տրամանկիւնի. (Տօնակ.։)
diagonal.
Բաղկանան ընդ միմեամբքն (ի ծառն պորփիւրի), եւ մի այն՝ որ ի տրամանդեանցն է. իսկ ոչ բաղկանան ընդդիմակք, եւ մի ի տրամանգեանցն ... եւ ո՛չ մի ի տրամանկեանցն, որ ասէ այլանջատական։ Յերիցն երկուքն գտանին ընդ միմեամբք, եւ մինն տրամանգիւնի. իսկ եթէ չորք են բաղկացելիք երկու տրամանգիւնիքն, եւ երկու ընդմիմիեամբքն. (Անյաղթ պորփ.։)
Տրամանկիւնիւքն բաղկանան ... եւ մի տրամանկիւնի. (Տօնակ.։)
diametrical.
Կենդանատեսակաց բոլորակութեան տրամաչափական կողմանն բաղկացելոց ի կենդանակերպացն է ... զկէսն տրամաչափական կողմանն հակառակ, եւ այլն. (Շիր.։)
cf. Տրոհումն.
division;
abduction;
diaeresis;
sorting, choice.
feast, solemnity, festival, celebration;
— նշանաւոր, հանդիսաւոր or մեծահանդես, extraordinary, solemn feast;
օր —ի, feast-day, holiday;
ամենաժողով —, fair day, market day;
— անուան, saint's day;
— ամենայն սրբոց, All-Saints' day, All Hallows day;
— մարմնոյ եւ արեան տեառն, Corpus Christi day;
— անմեղ մանկանց, Childermas-day;
սրբել, խմբել, կատարել, տօնել զ—, to keep, to observe, to celebrate a feast;
շնորհաւորել ուրուք զ— իւր, to wish a person many happy returns of the day;
cf. Տարեկան.
Տօն է տեառն աստուծոյ մերոյ։ Տօնեցէ՛ք զդա տօն տեառն յաղգս ձեր։ Ի տօնի բաղարջակերացն, եւ ի տօնի եօթներորդացն, եւ ի տօնի տաղաւորոհալաց։ Տօն ամարայնոյ, եւ տօն կատարածի ելից տարւոյն։ Դարձուցից ի սուգ զտօնս ձեր.եւ այլն։
the thirty second letter of the alphabet, & the twenty sixth of the consonants;
five thousand, five thousandth;
It is sometimes confounded with ռ, as : մրմռամ — մռմռամ, ձմեռն — ձմերան. Also with the լ & ղ letters, as : բելիար — պէլիալ. And also with the յ : աներկբար — աներկբայ;
It is sometimes redundant in words, for example : բարժանեմ — բաժանեմ;
There are but few words which commence with this letter, & those are either abbreviations or foreign words, it is rather used as a medial final.
Տառ բաղաձայն՝ կիսաձայն, նուազ քան Ռ. զի սկսանի տալ իւրեւ զձայն ինչ իբրեւ զայն, այլ մեղմ եւ անոյշ իբրու կէսն նորին. զի այն թաւ է, եւ սա լերկ կամ նուրբ, եւ նա՛յ. զի եւ ըստ Հին քերականի
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
Գիր բաղաձայն, կիսաձայն, կրկնակ, իբրու բաղկացեալ ի տառիցս դս, դձ, ձս. անուանեալ Ցո՛յ, կամ ցո՛. վասն որոյ ասի ի Հին քեր.
to desire, to wish, to envy, to covet, to long for;
to desire inordinately, to covet greedily.
ՑԱՆԿԱՄ կամ ՑԱՆԿԱՆԱՄ. ἑπιθυμέω, ποθέω, ἑράω, ἰμείρομαι եւ այլն. concupisco, desidero, cupio, opto. գրի եւ ՑԱՆԳԱԼ, ՑԱՆԳԱՆԱԼ. Ցանկ կամ ի սպառ բերիլ սրտիւ առ իմն իբր յեզր բաղձանաց, կամ յայն ինչ՝ յոր յանգի յօժարութիւնն. բաղձալ. ըղձալ. անձկալ. փափաքել. տենչալ. տարփալ. եւ Տռփալ. յօժարիլ, պապակիլ, պասքիլ. սիրտը ուզել, կարօտնալ, աչք ձգել.
cf. Ցանկամ.
ՑԱՆԿԱՄ կամ ՑԱՆԿԱՆԱՄ. ἑπιθυμέω , ποθέω, ἑράω, ἰμείρομαι եւ այլն. concupisco, desidero, cupio, opto. գրի եւ ՑԱՆԳԱԼ, ՑԱՆԳԱՆԱԼ. Ցանկ կամ ի սպառ բերիլ սրտիւ առ իմն իբր յեզր բաղձանաց, կամ յայն ինչ՝ յոր յանգի յօժարութիւնն. բաղձալ. ըղձալ. անձկալ. փափաքել. տենչալ. տարփալ. եւ Տռփալ. յօժարիլ, պապակիլ, պասքիլ. սիրտը ուզել, կարօտնալ, աչք ձգել.
to frequent, to haunt;
to continue, to persevere, to perpetuate, to last.
Աստուած զմեզ ցանկորդել առ իւր բաղձայ. (Խոսր.։)
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
ՑԱՆԿՈՒԹԻՒՆ կամ ՑԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. ἑπιθυμία, ὅρεξις , πόθος, ἕρως concupiscentia, cupiditas, desiderium, appetitus, amor, placitum. Ցանկալն. ցանկ կամ յանկաւոր կարծեցեալ բերումն սրտի եւ ոգւոյ առ բաղձալիս իւր. իղձ. բաղձանք. յօժարութիւն. տենչ. տենչանք. փափաք. սէր. տարփանք. հաճոյք.
cf. Վերնագիր.
Զոր օրինակ զթղթոյ վերագիր ոք դրոշմէ, եւ առաջին գիրն բովանդակեալ արտայայտէ զբաղախորհուրդ թղթոյ բանիցն ի ներքս շարագրեալ. (Զքր. կթ.։)
cf. Վերաբերեմ.
Վերբերել զանձինս յերկրաւոր ցանկութեանց աստի յանախտ եւ յաստուածային կենացն բաղձանս. (Իգն.։)
analytic, analytical;
—ք, analytics.
ἁναλυτικός, -κή, -κόν resolutivus, resolutorius. Կարդեալ ի վերլուծանել զբաղադրութիւն, եւ զդժուարութիւն կամ զմթութիւն. մանրամասն բացատրիչ. մեկնողական.
analysis.
ἁνάλυσις resolutio. Լուծումն բոլորի բաղադրեցելոյ ի պարզ մասունս իւր. լուծականութիւն. քայքայումն. եւ Որոշումն մանրամասն. մեկնութիւն. բացատրութիւն.
reform, regeneration;
epigram;
inscription;
title.
Կատարածիւս այսու յանգել ամանակն, եւ այսպէս զամենայնին (աշխարհի) վերտառութիւն լինել։ Զվերտառութիւն բաղկացելոցն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Դ. ՟Ի՟Ե։)
Վերտառութիւն կոչէ զյարութիւն մեռելոց, զոր օրինակ տառք յարմարեալք ի ձայնականաց եւ ի բաղաձայնից՝ կերպարանեն զբանն, այսպէս եւ ի յարութեան յական թօթափել տարերք մարմնոյն ժողովին հրամանաւն աստուծոյ՝ առնուլ զբանական ոգին. (Շ. բարձր.։)
six-angled;
in six manners.
ՎԵՑԱԿՈՒՍԻ. որպէս Վեցապիսի, ի վեցեակ իրաց բաղկացեալ.
cf. Վեցերեակ.
Երկոտասան բաղկանայ յերկուց վեցեկաց. եւ վեցեակն առաջին՝ կատարեալ թիւ է. (Մխ. դտ.։)
stony, stone.
Իբր ընդ վիմեղէն լերին պնդութիւն բաղխեցեալ ցնդին. (Նար. ՟Լ՟Է։)
to desire, to wish, to long for, to want;
—է տեսանել զքեզ, he desires to see you.
ՓԱՓԱԳԵՄ ՓԱՓԱՔԵՄ. ποθέω, ἑπιποθέω, ἑφίεμαι desidero, cupio, opto եւ այլն. Փափագ ունել. իղձ լինել. պապակիլ. եւ պասքիլ ւգւով. անձկալ, ըղձալ, տենչալ. ցանկալ. բաղձալ. յօժարել. ախորժել.
cf. Փափաք;
կատարել, լցուցանել զ—, to content, to satisfy;
որով ի — ածէ զնոսա, with which he excited desire in their hearts.
ՓԱՓԱԳՈՒՄՆ կամ ՓԱՓԱՔՈՒՄՆ. πόθος, πόθησις, πόθημα, ἕφεσις desiderium, amor. Փափագելն. եւ Փափաք. ցանկութիւնք. բաղձանք. տենչ. սէր. պապակումն.
Ի բաղձանաց սրտի փափագման. (Նար. կուս.։)
cf. Փիլիկկոն.
ՓԻԼԻԿՈՆ կամ ՓԻԼԻԿԿՈՆ կամ ՓԻԼԻԿՈՒԱՆ. ֆէլախէնշ ֆէլախուն. Պարսատիկ, կամ պարս մեծ. բաբան. մեքենայ պատերազմական ի ձգել զքարինս մեծամեծս. որպէս եւ բաղիստր ի ձգել զնետս.
to fall, to fall or sink in or down, to crumble, to fall or go to ruin.
Գուցէ եւ բաղանիք փլանիցին։ փլան լերինք ի ծով։ Բազում ապարանք փլեալ կործանեցան։ Թնդեալ տանիքն, եւ ի վայր փլուզեալ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 28։ Վրդն. սղ.։ Ճ. ՟Բ.։ Յհ. կթ.։)
cf. Փոթորկիմ.
Կայծակնահար առնէր զբաղումս, եւ զօրէն հրոյ ընդ եղէգն փոթորկայր. (Օրբել.։)
loan, borrowing;
anthem, response, antistrophe, antiphon;
— առ —, —ն ի —, by turns, reciprocally, alternatively, mutually;
խնդրել —, to ask in loan;
— տալ, to lend, to make a loan;
— առնուլ, to receive as a loan, to borrow;
ընդ —ս մտանել, to be overburdened by loans, to be obliged to beg;
—ով կեալ, to live upon trust, or upon credit.
to exchange, to make an exchange, to barter;
to substitute for, to fill the place of;
to succeed;
to permute, to alternate;
to compensate, to counterbalance;
— զտեղի, to take the place of, to substitute for;
— զանձն ի վերայ ճշմարտութեան, to give oneself for the truth;
— զոք ի վերայ ապահովութեան հասարակաց, to sacrifice a person for the public safety;
— զկեանս իւր ի վերայ ուրուք, to hazard one's life in defence of a person;
զմահ ընդ կենաց — քան, t o die rather than yield.
Փոխանակեսցին անձինք մեր ընդ ճշմարտութեան հաւատոյս, եւ մի ընդ երկրաւոր զբաղմանս. (Ղեւոնդ.։)
restitution, restoration, retribution, recompense;
change, mutation;
lending.
Կամ որպէս Համեմատութիւն եւ ներքին կապակցութիւն, բաղկացութիւն. եւ Տուրեւառ բնութեանց միացելոց ի Քրիստոսի. ուստի եւ փոխադարձ ստորոգումն կամ հաղորդութիւն յատկութեանց.
to adduce or allege pretexts, to make pretence of, to feign, to counterfeit.
ՓՈԽԵԼԱՊԱՏՃԱՌ ԼԻՆԵԼ. προσποιέω simulo. Պատճառանս սնոտիս յօդել. բաղբաղել.
cf. Փորոտիք.
Այնորիկ՝ որ մերձաւորն է սորա՝ փորոտին, բաղկացութիւն եւ հաստատութիւնն եղեւ ընդ ահեկէ. (Պղատ. տիմ.։)
hollow, cavity, excavation;
notch, score, hole;
— խելաց, the ventricles or cavity of the brain.
Տեսանեմք ի բաղանիս, զի ի ներքս փորուածն գմբէթայարկ է։ Ելեալ ոմանց ընդ փորուած գմբեթին։ Զփորուածդ երկնի լնու։ Բոլոր փորուածն երկնիզ. (Վեցօր. ՟Գ։ Արծր. ՟Բ. 7։ Զքր. կն։ Բրսղ. մրկ.։)