cf. Փոթոթային.
Վասն միօրեայ ջերմանն, որ պատճառն ի փոթոթ ջորյ լուանալոյն լինի (որպէս ծծմբային ջուրն է )։ Կերակուր փոթոթ եւ կապող տաս, որպէս աղտորի մուզավարայ, եւ նռան. (Մխ. բժիշկ.։)
cf. Փոթոթային.
Վասն միօրեայ ջերմանն, որ պատճառն ի փոթոթ ջորյ լուանալոյն լինի (որպէս ծծմբային ջուրն է )։ Կերակուր փոթոթ եւ կապող տաս, որպէս աղտորի մուզավարայ, եւ նռան. (Մխ. բժիշկ.։)
loan, borrowing;
anthem, response, antistrophe, antiphon;
— առ —, —ն ի —, by turns, reciprocally, alternatively, mutually;
խնդրել —, to ask in loan;
— տալ, to lend, to make a loan;
— առնուլ, to receive as a loan, to borrow;
ընդ —ս մտանել, to be overburdened by loans, to be obliged to beg;
—ով կեալ, to live upon trust, or upon credit.
Առաւել բայիւ. δανείζω, δανίζομαι, ἑκδανίζω, ἑκτοκίζω mutuum do, accipio;
foenero, -or.
to emigrate, to remove.
Փոխաբնակելոյն ընծայ ինչ հատուցանել ոչ է պարտ՝ բայց յողջախոհ. ելոյն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
instead of, in the place of, for;
cf. Փոխանորդ.
Փոխան գառինն ինքն գոլով։ Փոխան սիրոյ զնա մատնելով։ Փոխան գառանցն օրինակին։ Սրբափայլ պճնեալ զարդուն՝ զոր զգեցուցեր ահարովնի, փոխան՝ պսակ ի փշոց եդին։ Ընկալ փոխան յոբայ ջանին. (Շար.։ եւ Յիսուս որդի.։)
instead of, in place of;
in exchange or in return for, as a reward for;
— նորա, in his place;
— ընդ, instead of;
— զի, whereas;
for as much as, since, because;
անձն քո — անձին նորա, your life shall be surety for his;
ասել —ուրուք, to say in a person's name.
Զմովսեսի փոխանակէն յեսուայ։ Ոչ մարմնաւոր զօք փոխանակ առեալ ի քահանայապետութիւնն։ Ընկեցեալ զնա ի տէրութենէ, փոխանակ կացուցանելով զվռամշապուհ եղբայր նորա. (Եւս. քր. ՟Ա։ Կոչ. ՟Ժ։ Խոր. ՟Գ. 5։)
substitute;
lieutenant;
vicar;
successor;
exchange, barter, compensation;
—աւ, by turns, alternatively, reciprocally, mutually;
— արքայի, vice-roy;
— բդեշխի, vice-consul;
proconsul;
— հանդերձից, change of clothes, changes of raiment;
արարի — քո զեգիպտոս, have given Egypt as your ransom.
Զմովսեսի փոխանակէն յեսուայ։ Ոչ մարմնաւոր զօք փոխանակ առեալ ի քահանայապետութիւնն։ Ընկեցեալ զնա ի տէրութենէ, փոխանակ կացուցանելով զվռամշապուհ եղբայր նորա. (Եւս. քր. ՟Ա։ Կոչ. ՟Ժ։ Խոր. ՟Գ. 5։)
substitute, representative;
vicegerent, vicar;
successor;
compensation, equivalent;
— արքայի, vice-roy;
— պատրիարքի, patriarch's vicar general;
— բանալեաց, duplicate key;
false key.
Որդիք դաւթի առաջինք՝փոխանորդք արքայի։ Սպան զեղկեան զփոխանորդ որքային։ Էր նոցա վերակացու քովքենիաս ղեւտացի, եւ սէմէի եղբայր նորա փոխանորդ նորին. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ը. 17։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 7։ ՟Լ՟Ա. 12։)
Եղբայր ոմն արար փոխանորդ բանալեացն, եւ բանայր զդուռն ծերոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
to substitute, to fill or take the place of, to succeed to;
— զկեանս, to die.
Փոխանորդէ զտիրան՝ եղբայր իւր տիգրան վերջին։ Կղաւդիոս, եւ յետ նորա աւրեդիանոս, հուպ ընդ հուպ փոխանորդելով զմիմեանս։ Վճարեցաւ ի կենցաղոյս՝ եղբօրն փոխանորդելով զտէրութիւն. (Խոր.։)
to restitute, to requite, to recompense;
cf. Փոխադրեմ.
Մեսրոբայ փոխատրելով զհայերէն աթութայսն ըստ անսայթաքութեան սիղոբայից հելլենացւոց. (Խոր. ՟Գ. 33.) այսինքն վերածելով ի նոյն կարգ այբուբեանական՝ ըստ անվրէպ համեմատութեամբ տառադարձութեամբ. կամ բացատրելով զայբուբենս մեր նորագիւտս՝ հնչմամբ վանկից նաեւ տառիւք յունաց։
cf. Փոշեխառն.
Փոխանակ ախորժելի հոտոյն փոշեզգածք լինիցիմք. (Ածաբ. մկրտ.) յն. բայիւ, փոշոտիլ. κονιορτούμαι pulveresco.
to bend forward.
cf. Բրիչ.
trial, test, proof, attempt;
specimen, sample;
experience, proof;
endeavour, undertaking, enterprise, expedient;
trial, adversity, misfortune;
temptation;
probation;
experienced, expert, practised;
approved, tried, pure;
ի —ոյ, by or from experience;
խիստ — ,a hard trial;
բազմամեայ —, experience;
բնագիտական —, physical experiment;
—ով ուսեալ, taught by experience;
լինել —, to be experienced, versed, exercised;
զ— առնու րձել, ի — մտանել, to experience, to make an experiment of, to attempt, to make attempts, to try, to assay, to prove, to experiment;
ի — արկանել, to put to the trial or test, to torture;
— փորձել վերստին, to renew an attempt, to make a new effort;
ի վերջին — մատուցանել զիմն, to put to the final proof;
ի մահու — գալ, to prove death, voluntarily to encounter death;
հայաստան նախ զ— առ զօրութեան նորա, Armenia was the first to feel his strength;
ընդ նոր — հանդ իսի էանց նա, he was put to a new trial;
մատեաւ եւ յարդարսն — մահու, even the righteous were in mortal danger;
գիտելով զ— առն, well knowing what a man he is;
զգանից զ— առ, he was beaten;
— է, he is experienced, he has much practice;
— արծաթոյ եւ ոսկւոյ ի բովս, gold and silver are tried in the furnace;
cf. Զէն.
tried or experienced together.
Շնորհօք ապրեալ եմծ, բայց շնորհքն անձնիշխանս կամի, որ փորձակիցք լինին բարւոյն, զի նախանձիցին եւ գործիցեն զբարին. (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)
temptation;
evil, tribulation, misfortune, disaster, mischance;
cf. Փորձան.
Ոչ ծածկէր յառաջնորգէն զսատանայական փորձանսն։ Փրկեա ըղմեզ ի փորձանաց, ի խաւարի շրջօղ դիւաց։ Ի յոբայ փորձանացն է ուսանել. նաեւ իտէրունական իսկ ի փորձանացն իմանալի է, թէ չէ (սատանայ) կանխագէտ. (Ճ. ՟Ա.։ Ժմ.։ Եզնիկ.։)
throwing down, overturning, subversion, ruin, fall;
rolling;
declension.
ՏԱՊԱԼՈՒՄՆ, ըստ քերականաց. որպէս Հոլովումն անուանց, եւ խոնարհումն բայից.
Հա՛րկ է զմենայն բան բացերեւական նարտաբայէ, գոլ, կամ ի տապալմանէ. (Պերիարմ. ՟Բ։)
Ոչ եւս է՛ն առատրեսցի, որ է բայ, կամ եղիցին՝ որ է տապալումն բայի. (Անյաղթ պերիարմ.։)
cf. Տարր;
letter, character;
letter, episite;
book;
աստուածեղէն —ք, the Holy Scriptures;
մարգարէական —ք, the prophecies;
—ք կանոնականք, canons, constitutions, statutes, written laws.
Աբրամ ... աբրաամ. եւ ձայնդ՝ իբրու տառի այբին կրկնեցելոյ. բայց զօրութեամբ՝ մեծի կարծեաց օրինաց ցուցանէ զփոփոխումն։ Յաւելուած միոյ տառին զայն նշանակէր։ Տառք յարմարեալք ի ձայնականաց եւ ի բաղաձայնից՝ կերպարանեն զբան. (Փիլ. իմաստն.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։ Շ. բարձր.։)
writing, engraving.
Բազում լինէր վրիպումն շահից հոգեւոր գանձուց վասն այլալեզու հիգենայից ի տտառատպութիւն օտարասեռ սուղոբայից։ Ի տւչութենէ հոգւոյն ընկալան հարքն մեր զգրաւորական տառատպութիւնս՝ ըստ մովսեսի. (Ճ. ՟Ը.։ Տօնակ.։)
irrational, incongruous.
Վեստին արծարծել զսա ի տարաբան եւ ի յօտարաձայն բայից եւ բառից եւ բառից առաջին թարգմանութեանն. (Գր. վկ. յիշ. վարուց ոսկ.։)
agitation, shaking;
difference, diversity.
proscribed, removed, driven away, expatriated, banished, exiled;
— առնել, լինել, cf. Տարագրեմ, cf. Տարագրիմ;
— ելանել ի կենաց, to pass from this world;
ի հայրենի ընչից — գտանիլ, to be disinherited.
προγραφής proscriptus ἑκκήριττος voce praeconis expulsus, abdicatus ἕκφυτος . կամ ἕφυλος extorris. եւ բայիւ ἁποκηρύττω, προγράφω proscribo ἑξίστημι, ἑξίσταμαι dimoveo, excido եւ այլն. Գրով դատակնքոյ վտարեալ ի տար աշխարհ. ի բաց վարեալ. արտասահմանեալ. արտաքսեալ. օտարացեալ. օտար. վտարանդի. զրկեալ յորդիութենէ.
constitute itself, to proceed, to issue.
cf. ՏԱՐԱԿԱՑԵԱՄ. (որոյ բայն Տարակամ՝ չիք)։
unthought of, unlooked for, unforeseen;
absurd, strange, extraordinary;
— լինել, to form strange suspicions.
Տարակարծ եւ անընդհատ եկեալ փորձութիւնքն (յոբայ). (Երզն. մտթ.։)
cf. Տարակոյս;
ընդ —կուսանօք անկանել, to be called in question;
ընդ — կուսանօք արկանել, to call into question.
Ի խռովութիւն եւ ի տարակուսանս դարձուցանէ։ Արհաւիրք տարակուսանաց։ Ի տարակուսանաց ցաւոցն, կամ աղետիցն։ Ի տառապանս եւ ի տարակուսանս։ Որ ապաւէնդ ես վշտացելոց, եւ ակնածու՝ որոց իլ տարակուսանս։ Տրտմեալք տարակուսանօք՝ ողբային զամլութիւն բնութեան։ Իսկ հոգալն աստուծոյ՝ տարակուսանք ի՞նչ են, եւ կամ աշխատութիւն։ Ողորմելի եւ տարակուսանքն (չքաւորութեան). (Յճխ.։ Մանդ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ Սարկ. աղ.։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ.։ Ածաբ. աղք.։)
to doubt, to have doubts, to question, to hesitate, to be irresolute, embarrassed, to demur;
— ի դիւէ, to become furious, to rage like a madman.
ՏԱՐԱԿՈՒՍԻԼ. Երկբայիլ. յերկուանալ. երկմտիլ.
cf. Տարորոշ.
Տարորիշ փաղառութեամբ բաժանելով տասն ստորոգութեանցն բայիւք. (Գր. տղ. թղթ.։)
love, passion, ardent desire, over-eagerness;
բայց զի՞նչ — քեզ առասպելքն իցեն, why are you so fond of fables?.
to announce loudly, with shouts and cries, to cry aloud, to shout;
to celebrate, to publish.
Իբր յն. διασαλπίζω divulgo, pervulgo (velut tuba). Ի տար փողել. քաջահնչօղ ձայնիւ ազդել. քարոզել. աւետարանել. հռչակել իբրու փողով.
to aggregate, to assemble, to reunite, to collect, to gather together.
Ոմն ասաց ի վիշապի մեկնութեան, թէ ի հալամի վիշապէն (ի խալամի վիշապին առ յոբայ) ձկնորսքն տաւաղին, զի սպանցեն զնա. (Ճ. ՟Ա.։)
ignorant;
unlearned, untaught, illiterate;
idiotic, silly, simple.
cf. Տիրամայր.
Կանայք այնոքիկ (իւղաբերք) անուամբ կոչին տեառնամայրք. այսինքն որպէս մարք եղբայր անուանելոց յիսուսի. կամ քորք տիրամօր կուսի. (Եղիշ. յար.։)
local;
topical;
— դեղ, topic.
Մակբայ տեղական. (Երզն. քեր. որ ըստ Թրակ. ետեղական։)
cf. Տեղում.
ՏԵՂԱՄ եւ ՏԵՂԵԱՄ, ՏԵՂԵՄ եւ ՏԵՂՈՒՄ. βρέχω, ἑπιβρέχω, ὔω, ὐετίζω pluo, irrigo νίφω ningo. Տեղ տարափոյ կամ անձրեւ ածել. եւ հանգոյն անձրեւի թափել.
lieutenancy;
cf. Տեղակալութիւն.
Զաթոռ եպիսկոպոսապետութեանն տեղապահութեամբ յառաջնորդեաց յովսէփ։ Զաթոռն տեղապահութեամբ խնամէր յովսէփ աշակերտ մեսրոբայ։ Յառաջ քան զվախճանելն սահակայ եպիսկոպոսի՝ տայր զտեղապահութիւն աթոռոյն գրիգորի՝ մեսրոպայ վարդապետի. (Խոր. ՟Գ. 67. եւ Յհ. կթ.։ Վրդն. պտմ.։ Մեսր. երէց.։)
well informed, instructed, skilled, versed in, intimately acquainted with, expert;
little place.
ἕμπειρος peritus. եւ բայիւ ειδέω, ἕσημι scio. (իբր խորամուխ ի բուն տեղի իրաց) Հմուտ. խելամուտ. գիտակ. բանիբուն. ներհուն. հասու. ծանօթ. փորձ. տեղն ի տեղը գիտցօղ.
place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.
Եղբայրատեցութիւն այնուհետեւ առնէ տեղի (յն. տայ տեղի) նեռինն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
species;
sort, kind, race;
fashion, manner, way;
form, figure, appearance, look;
sight, countenance, aspect, air;
image, idea;
dress, costume;
form, species;
visible;
հաղորդել կրկին —աւ, to receive the Communion in both kinds;
սեռ՝ կենդանի, — մարդ, եւ տարբերութիւն՝ բանական, genus animal, species man, whose distinctive characteristic is the faculty of reason.
ՏԵՍԱԿ՝ ըստ քերականաց. εἷδος species. Ազգ հետեւանաց անուան եւ բայի՝ իբր նախագաղափար եւ ածանցական.
Անուան տեսակք են երկու. նախագաղափար, երկիր. եւ ածանցական, երկրային։ Բայի՝ տեսակք երկու. նախագաղափար՝ ոռոգեմ եւ ածանցական՝ ոռոգանեմ. (Թր. քեր. (այս ըստ յն. իսկ ի մեզ ածանցականն բայի սեպհական՝ է անցողականն. որ պակասի ի յն. եւ լտ)։)
sprightliness, liveliness, sportiveness, entertainment, diversion, sports, relief;
watchfulness.
Ոչ էր նոցա կենդանութիւն. բայց միայն մոլեգնութիւն եւ սթափանք նախանձու եւ սատակումն. (Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
Cerberus.
Սինկղ եւ հիդրա ծովայինք. սինկղն շուն ասի երեքգլխի, եւ հիդրայն եւս չարագոյն քան զնա. բայց զիւրեանց որդիսն ոչ ուտեն. (Կանոն.։)
cf. Սեպեան.
Անարիւնք, բայց շնչաւորք, որպէս սիպէքն. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
amiable, dear, beloved, well-beloved;
affectionate, benign, kind;
favourite, darling, lover;
—դ իմ, my dear;
— ընծայել, to render amiable;
— է ինձ, I prefer;
— է քեզ գեղեցիկն, the beautiful affects you;
— է ինձ կարծել, I should think;
— է ինձ տեսանել ի քեզ, I am very happy to see in you;
— էր ինձ բարերարել, I had placed all my happiness in doing good.
amiable, dear, pretty, darling, gracious, handsome, charming;
cf. Սիրող.
Սիրեմ զնեփիտէ. բայց սակայն ինչ ճշմարտութիւնն. (Եւս. պտմ. ՟Է. 23։)
working uselessly, loosing one's labour.
κενόσπουδος rebus inanibus studens եւ բայիւ κενοδοκέω laborem inutilem suscipio. Որ ի սնոտիս վաստակի. ի դերեւ ելեալ ի վաստացոց. եւ Յոր ինչ լինի ի զուր աշխատիլ. ընդունայնավաստակ. փուճ աշխատօղ կամ աշխատած.
nutritive, nutritious, alimentary.
Յակոբ արդար յաղագս սննդական կենցաղակցութեան եղբայր յիսուսի կոչեցեալ. (Նար. խչ.։)
useless, vain, futile, frivolous, worthless;
chimerical, idle.
Գիտեմ, զի սնոտի՛ խօսիմ. բայց սակայն յասելոյ ոչ դադարեմ։ Սնոտի եկն ի կենցաղս. ոչ զմարմինն մխիթարեաց, եւ ոչ զոգին յագեցոյց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։ Լմբ. ժղ.։)
to glide, to creep into, to slip, to steal, to penetrate into, to find its way in.
Որ դեռ առժամայն սողմեալ մտեալ արծածէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12. յն. մի բայ՝ իբր յարամրի ի ներքս մտանել, կամ դարանել. ռմկ. տակեն բանիլ։)
insinuation, introduction;
cf. Սողոպումն.
Ընդէ՞ր ստէ օձն. լպրծ եւ սողոսկումն որդւոցն առաջի եդ զերբայութիւն իրացն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 34։)
water-scorpion, scorpoena, father-lasher, cottus;
water-eft.
drowned;
— առմել, to drown;
— լինել (ակամայ), to be drowned;
(կամաւոր) to drown oneself.
ՋՐԱՀԵՂՁ ՋՐԱՀԵՂՁԻԿ ՋՐԱՀԵՂՁՈՅՑ. Ջրով կամ ի ջուր հեղձեալ , հեղձուցեալ, եւ հեղձուցիչ. որպէս եւ բայիւ՝ է ջրով հեղձուցանել կամ հեղձնուլ. ջրի մեջ խղդել՝ խղդուիլ.