cf. Ջրահեղձ.
ՋՐԱՀԵՂՁ ՋՐԱՀԵՂՁԻԿ ՋՐԱՀԵՂՁՈՅՑ. Ջրով կամ ի ջուր հեղձեալ , հեղձուցեալ, եւ հեղձուցիչ. որպէս եւ բայիւ՝ է ջրով հեղձուցանել կամ հեղձնուլ. ջրի մեջ խղդել՝ խղդուիլ.
plunged into water, immersed;
drowned;
— զանգակ, diving-bell;
— առնել, to plunge into water, to sink, to submerge;
— լինել, to be submerged, drowned.
Սուզեալ ընկլուզեալ ի ջուր։ Իսկ բայիւ է ընկղմել. ընկղմել.
the twenty ninth letter of the alphabet and the twenty third of the consonants;
two thousand, two thousandth.
Ս. Տառ՝ որ կազմէ յոգնակի հոլովական. երբեմն դնի որպէս ք, յուղղականն, (զորմէ զկնի). եւ որ յոգնակի ուղղական է ի յն. եւ լտ. առեալ լինի ի մեզ որպէս մակբայ. զորօրինակ ծանունս, երագս կամ երագունս, պնդագոյնս. այսինքն ծանունք կամ ծանրապէս, եւ այլն։
this, that;
սոյն սա, this one, he himself;
սա է, it is he, that is to say;
սա աւասիկ, however, yet, still.
ՍԱ՛ ԱՒԱՍԻԿ. մ.շ. νῦν δὲ jam vero. Արդ ահաւասիկ. բայց արդ. ապաքէն.
saddle.
Արմատ յաջորդ բային (=ՍԱԽՏԵՄ). որպէս Թամբ ձիոց՝ թերեւս սախդիյան մորթովք։
but, notwithstanding, nevertheless, however, yet, always, besides, moreover.
cf. Սահեցուցանեմ;
cf. Սահիմ.
cf. ՍԱՀԵՑՈՒՑԱՆԵՄ, եւ cf. ՍԱՀԻՄ.
to slip, to slide, to glide;
to flow, to be flowing, to run out, to pass over, to roll or glide on;
to be agitated, to hurry along or away, to err, to wander, to yield to;
— ի վերայ սառի, to skate;
— ի մտաց, to slip from, to escape the memory;
սահեալ անցանել, to run, to elapse, to glide away;
սահեալ աստղ, shooting star;
սահեցաւ, he slipped, his foot or feet slipped.
Եւ զեղբայրն՝ թէեւ սուղ ինչ յանցանիցէ, սահի շրջի, եւ յամենեցունց լսելիս արկանէ. (Մանդ. ՟Ժ։)
bordering upon, adjacent to;
definitive;
indicative;
բանիւ —աւ կապել, to excommunicate.
ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ. ὀριστικός, -κή, -κόν finitivus, indicativus. Ըստ քերականաց՝ է այն եղանակ կամ խոնարհումն բայի, որով նշանակի գլխաւոր որոշումն հանգամանաց ամանակին.
Խոնարհութիւնք են հինգ. Սահմանական, աներեւույթ, հրամայական, ըղձական, ստորադասական։ Սահմանական ներգործական բայից. կոփեմ, կոփես, կոփէ. կոփէի, կոփեցի եւ այլն. (Թր. քեր.։)
cf. Սահմանակողմն.
Զամենայն սահմանակիցս ապստամբս հնազանդեցին։ Անդք սահմանակցաց։ Արկ աստուած զահ իւր ի վերայ սահմանակցացն՝ սիկիմացւոց, եւ ոչ ելին ի վերայ յակովբայ. (Եւս. քր. ՟Բ։ Բուզ. ՟Դ. 12։ Գէ. ես.։)
slippery, failing, frail, wavering, unsteady, inconstant, fickle.
Զսաղապ եւ զոնոտի միտս նորա յինքն յանկուցեալվստահէ։ Սաղապ եւ սնոտի խաբեբայն։ Սաղապս իմն սնոտիս համարեալ զուխտ երդման սմբատայ. (Յհ. կթ.։)
to repeat the psalms;
to compose psalms.
ψαλμολογέω psalmos dico, condo. Սաղմոս յօրինել եւ ասել.
to recite, chant or sing psalms.
ψάλλω psalmos dico. Սաղմոս ասել.
living in carts, nomads, wandering, errant.
cf. Տի;
— օ՛ն անդր, — օ՛ն ի բաց տար, oh ! shocking ! fye ! fye upon you ! God forbid !.
Մակբայ՝ սպառնականն, տի՛ր, տի՛։ Սպառնականն, տիր, տի. որպէս ոք ասէ վնասակարին, որ է տիրն, կա՛ց մնա՛, զի ահա այդպէս առնեմ գործողիդ զչար, կամ արարի. (Քեր. թր. եւ Երզն.։ (լտ. կայ՝ չարաչար։))
to speak imperiously, lordly;
seriously, sensibly.
κυριολογέω proprie dico. Տիրապէս խօսել. ճշգրտիւ եւ իբր ստոյգ, եւ ոչ պիտակաբար բարբառել.
to render or make master, to cause to rule or govern;
to authorize, to empower;
to effectuate, to fulfil.
Տիրացուցանէ (կամ տիրեցուցանէ) ի վերայ ազգին զեղբայրն սաթինկան։ Տիրացոյց զհազարապետս իւր ի վերայ ամենայն գանձանակին։ Անվայելուչ եւ զմամոնայն տիրացուցանել ինքեան, եւ պաշտել։ Զօրք սատանայի, զոր կամաւ եւ ախորժելով քեզ տիրացուցեր. (Խոր. ՟Բ. 49։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։ Մաշկ.։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
κυριεύω, κατακυριεύω, δεσπόζω , ἅρχω, ἑξάρχω, κατάρχω, κρατέω, κατακρατεύω, δυναστεύω dominor, potior, impero, principatum gero, praevaleo, subigo. Տէր լինել. տիրանալ. տիրապետել. իշխել. ընդ ձեռամբ արկանել կամ ունել տիրաբար. նուաճել.
Ջախջախէին անդամք սրբոյն. բայց սակայն ոչ տիրէին նմա տանջանքն. (Ճ. ՟Ա.։)
feeble, weak, debilitated;
powerless, impotent, infirm, languid, faint;
small, slight, slender, trifling;
fragile, frail.
Նեղեցին զտկարն եւ զանզօրն։ Զտնանկն եւ զտկարն։ Մարդ տկար եւ սակաւ եւ ստրկաւ ժամանակեան։ Զձեռս տկարմխիթարեցեր։ Տէր տկար առնէ զհակառակորդս իւր։ Հոգիս յօժար է, բայց մարմինս տկար։ Պատսպարա՛ն լերուք տկարաց։ Իբրեւ տկար անօթոյ առնիցեն պատիւ կանանց։ Տկար յոտից։ Առին դրաստուք զամենայն տկարս. եւ այլն։ Որք առողջ են մարմնով՝ ձեռնատու լինել տկարաց։ Տկարի եւ զրկելոյ է պէտք օգնութեան. (Շ. թղթ.։ Խոսր.։)
Խիղճ մտացն նորա, քանզի տկար է, պղծի։ Գայթագղութիւն լիցի տկարաց։ Կորնչիցի տկար եղբայրն ի քում գիտութեանն։ Զխիղճ մտաց տկարացն զայրացուցեալ։ Եղէ ընդ տկարս իբրեւ զտկար, զի զտկարսն շահեցայց.եւ այլն։
to lose strength, to become weak, to be weakened, to decay;
to become infirm, unwell, indisposed, poorly, to fall sick;
to be incapable, unable;
to have the weakness to;
to be scandalized;
— ի հաւատս, to be of little faith;
որում —նայ եւ ոչ ինչ, nothing is impossible with Him.
Խնամ տանել բեկելոյն, տկարացելոյն։ Զտկարանալս մարմնով ինձ յիշեցուցանէ։ Տկարացեալ է ի կանայս։ Մի՛ երկբայիր եւ տկարանար ի հաւատոց։ Տկարացան ի յօրինաց ճանապարհէն. (Խոսր. Մանդ.։ Փարպ.։ Շ. թղթ.։ Մխ. երեմ.։)
Ոչ տկարացեալ ի պատերազմի տալ զմպարիշտս ընդ ձեռամբ արդարոց։ Եթէ աղքատայցէ եղբայր քո, եւ տկարանայցէ ձեռօք։ Ամպարիշտք տկարասցին ի չարիս.եւ այլն։
to deform, to disfigure.
ἁσχημονέω indecore ago, turpiter gero. Անձեւ կացուցանել. անվայելուչ եւ անշնորհ երեւեցուցանել, եւ երեւիլ.
cf. Տղեմ.
ՏՂԵԼ. Կամիլ. յօժարիլ. խնդրել. (լծ. յն. թէլօ. թ. տիլէմէք. որպէս խնդրել. ռմկ. ուզել. կամ տնտղել, որպէս յուզել. կայ եւ Անտղաբար, Անտղելի. իբր անզննելի, կամ անբաժանելի. լծ. ռմկ. տարտղնել ).
to lose wealth, to decay, to go to ruin, to become poor, needy or necessitous;
to be expelled, driven out or deprived of one's house, to be forsaken, abandoned;
to fail, to become a bankrupt.
Եթէ տնանկասցի եղբայր քո ... եւ վաճառեսցի քեզ. յն. խոնարհեսցի. (որ եւ մերձի ի յաջորդ նշ)։
springing up, shooting forth, or vegetating together, planted together;
inborn, innate, natural;
participating.
Աստուծոյ բանս՝ որ ամենեցուն է տնկակից, առաջին ի մեզ օրէնք։ Անձին տնկակից են կեանք, բայց մարմնոյ ըստ հաղորդութեան. (Առ որս. ՟Է։ Նիւս. բն.։)
cf. Տնապան.
Շունք տնպահք պաշտպանք լինին։ Եղբայր կամ որդի կամ դուստր կամ կին տնպահ, կամ հարազատ սիրելի. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. բագն.։)
of good family, high-born, illustrious, noble, patrician;
national;
relation, kindred;
—ք, produce, fruit, revenue, harvest.
ՏՈՀՄԱԿԱՆ, անք. գ. γέννημα fructus πλεονασμός abundantia. եւ բայիւ εὑφορέω, καρποφορέω fructifero. Առատ բերք սերմանեաց երկրի. բարեբերութիւն. առատութիւն արդեանց կամ արմտեաց եւ պտղոց։
wound, hurtmed lesion.
Ոչ ողբայ զհոգւոյն վիրաւորութիւնսն. (Մանդ. ՟Գ։)
witness, testimony, evidence, deposition, attestation;
opinion, authority;
certificate;
allegation, citation;
martyrdom;
— յաւիտենից, eternal witness;
— տալ, դնել, to bear witness or testimony to, to testify;
to protest;
— ի մէջ բերել, մատուցանել, to quote, to cite;
ըստ վկայութեան ամենայն աշխարհի, according to universal opinion.
μαρτύριον, -ία testimonium, testificatio եւ testamentum. եւ բայիւ, μαρτυρέω , διαμαρτύρομαι եւ այլն. Վկայելն. եւ բան վկայից. հաստատութիւն. ուխտ, եւ խոստումն աստուծոյ, եւ նշանակք նորա՝ օրէնք, իրաւունք. արկղն կտակարանաց, խորանն. ... եւ այլն.
to hurt, to iujure, to prejudice, to damage, to bring loss or harm, to offend, to wrong, to shock, to wound;
— միմեանց, to injure one another.
Զժողովուրդն վնասեն։ Զի՞նչ վնասեսցեն զիս պարտիքս։ Որ զանձն իւր ո՛չ վնասեսցէ, նա եւ ոչ զեղբայրն վնասէ. (Խոսր.։ Նար. ՟Ծ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
sympathizing, sensible to another's woe, compassionate, condoling with;
— լինել ումեք, to grieve or condole with, to sympathize in suffering, to partake one's grief, to share in one's affliction, to take pity on, to pity, to commiserate, to compassionate.
Կցորդ՝ հաղորդ վշտաց. եւ Կարեկից. ախտակից. եւ բայիւ։ Վշտակից լինել. συμπαθέω, συμπάσχω, συναλγέω simul patior, condoleo κακοπαθέω mala patior.
to cause displeasure, to sadden, to offend, to afflict, to grief, to plague, to discompose, to vex, to torment.
Այսպէս վշտացոյց զանձն իւր։ Զեղբայրն վշտացուցի վշտիւ մեծաւ՝ արտաքսելով զնա ի տանէ։ Տես ո՛րքան անտանելի սգով վշտացուցեր զբարեպաշտսն զայնոսիկ զգերի ծնօղքն քո. ապա եւ քեզ պարտ է վշտանալ նեղութեամբ մեծաւ. (Վրք. հց.։)
confidingly, trustingly, confidently, boldly;
hopefully.
τεθαρσικῶς confidenter, fidenter. Վստահութեամբ. աներկբայ մտօք. յապահովի. որպէս ակն ունիմք.
cf. Վտանգեցուցանեմ.
Վտանգեմ զքեզ ի սաղմոսելն ... Եղբայր իմ վտանգէ զիս՝ ասա եւ անդր շրջելով։ Հոգք սոցին վտանգեն զիս յոյժ. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Զ։)
to drive away, to expel, to banish, to exile, to expatriate, to cause to wander or stray;
— ի ծառայութիւն, to reduce to slavery to lead into bondage.
Զի մի՛ վտարանդեալ ինչ լիցի վարդապետութիւն (այսինքն օտար եւ երկբայական). (Կոչ. ՟Ժ։)
cf. Վտարանդիկ.
ՎՏԱՐԱՆԴԻ. ἁμφίβολος, ἁμφιβαλλόμενος ambiguus, dubius. Տարտամ ինչ, որ յայս եւ յայն միտս ձգի. երկբայական, երկուանալի. դիմախօսեալ.
cf. Վտարանդումն.
Դարձուցից զվտարանդութիւն յարկացն յակովբայ. (Երեմ. ՟Լ. 18։)
ՎՏԱՐԱՆԴՈՒԹԻՒՆ. Երկբայութիւն. տարտամութիւն.
Առանց վտարանդութեան սահմանադրութիւն հրամանադրութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11.) յն. աներկբայ. ἁναμφισβήτητος indubius, non controversus.
revenge, vengeance;
ի —, in return, in requital;
առնուլ, խնդրել, հանել զ—ն, —ս պահանջել, հանել զքէն վրիժուն, to avenge, to revenge, to avenge oneself, to take vengeance, to be revenged, to have revenge;
—ս լուծանիլ, պահանջիլ, տալ, to suffer vengeance, to bear punishment, to pay dear for, to smart for;
ի — նախատանաց դստեր իւրոյ, to avenge his daughter;
առից ի նմանէ զ— իմ, I will revenge myself or him, he shall pay me dearly;
խնդրեաց զ— զրկելոյն, he avenged the wrongs of him who suffered;
հատուցից —ս թշնամեաց իմոց եւ ատելեաց իմոց հատուցից, I will be avenged of my enemies and I will requite them who hate me;
եօթն —ս լուծցէ, he shall be avenged seven fold.
ՎՐԷԺ որ եւ ՎՐԷԺԽՆԴՐՈՒԹԻՒՆ. δίκη, ἑκδίκησις , ἁμύνα ultio, vindicta, poena. եւ բայիւ ἑκδικέω, ἑκδικάζομαι, ἁμύνω, τίω vindico, ulciscor. Վառումն սրտի ի հատուցանել չար փոխանակ չարի. ցասումն. քէն. ոխ. պատիժ. պատուհաս. իաւունք. դատաստան.
revengeful, vindicative, avenging;
— լինել, to call for vengeance, to be revenged.
ἕκδικος, ἑκδικητής vindex, ultor. եւ բայիւ ἑκδικέω, ἑκδικάζομαι vindico, ulciscor. Որ խնդրէ զվրէժ. քինախնդիր. նախանձախնդիր. իսկ Վրէժխնդիր լինել, է խնդրել զվրէժ.
deceiver, knave, cozener, hoaker.
ἁπατίων impostor, deceptor. Վրիպեցուցանօղ. մոլորեցուցիչ. խաբեբայ. ի դերեւ հանօղ.
brother-in-law (husband's brother).
որ եւ յն. տաի՛ր. δαήρ, ἁνδράδελφος levir, frater mariti. Եղբայր փեսային՝ տագր ասի հարսին. տագր. երկանը ախպարը. գայըն։
board, plank, shelf, table, tablet;
tables;
book;
cf. Երկնացոյց;
— երկաթի;
iron-plate, sheet-iron;
— մետաղեայ;
plate of metal;
—ք վկայութեան, the tables of the decalogue;
— դատաստանաց, breastplate, pectoral, rational;
— նկարուց, canvass, wood;
— ճատրակի, chess-board;
— զստի, the hollow of the thigh;
— խոհանոցի, trencher.
Որովայն նորա տախտակ փղոսկրեայ։ Ի վերայ տախտակի զըստին։ Զտախտակէ զստին յակոբայ։ Տախտակ դատաստանաց (որ էր իբր լանջապանակ քահանայապետին). եւ այլն։ Ի տախտակս դատաստանի, որ է կրծանոցն. (Նախ. ել.։)
verse, poem, ode;
canticle, hymn;
cautery;
stamp, mark, print.
to be distressed, harassed, uneasy, annoyed, plagued.
Յորժամ տուրիս առնումք ի սիրելւոյ, տաղտապիմք եւ տարակուսիմք փոխարէն հատուցանել։ Տրտմիմ եւ տաղտապիմ։ Տաղտապեալ տագնապի խիղճ մտացն։ Ընդ լսելն տաղտապեալ տագնապին։ Ինքն առ յինքենէ գարշի եւ տաղտապի։ Մի՛ տրտմութեամբ տաղտապիր։ Տաղտապեսցի ի փորձանացն, որպէս կինն յոբայ։ Միտքն ի խղճէ պատուիրանազանցութեանն տաղտապի։ Ի վերայ թշուառութեանս վտակօք արտասուաց տաղտապԻ. (Լմբ. ստիպ.։)
cf. Տաղտկանամ.
Տաղտկացաւ բանն արքայի՝ առ յովաբայ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ա. 6։)
Այսոքիկ (զարդք) յաւուրս հարսնութեան վայելեն, բայց յետոյ տաղտկանան. ((յն. թարշամին) Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
to be disgusted, wearied, sick or tired of, to loathe, to nauseate;
տաղտակացեալ եմ ի մարդկանէ, I am weary of men.
Տաղտկացաւ բանն արքայի՝ առ յովաբայ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ա. 6։)
Այսոքիկ (զարդք) յաւուրս հարսնութեան վայելեն, բայց յետոյ տաղտկանան. (յն. թարշամին) (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
to see, to perceive;
to regard, to contemplate;
to observe, to consider, to remark, to examine;
to know;
to provide, to supply, to furnish;
to take care of, to tend;
to go to see, to visit;
to spy, to watch;
— զմիմեանս պատերազմաւ, to engage in war amongst themselves;
to grapple with each other;
— զպէտս ուրուք, to provide with necessaries;
զտուն —, to manage household or domestic affairs;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
տեսէք զինչ լսէքդ, pay attention to what you hear;
տեսջիր, զամենայն նշանսն արասցես, take care to work all the wonders;
աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ, God will provide himself with a lamb for the burnt offering;
հիւանդ էի եւ տեսէք զիս, I was sick, and you visited me;
տես ինձ, see, you see;
ապա թէ ոչ՝ տեսից վասն քո, if not you will see how I will pay you;
տես քեզ արս զօրաւորս, choose valiant men to accompany you.
Ոչ ական միայն է այս՝ բայց զիւրոյ անձինն միայն զբնութիւնն ոչ տեսանէ, եւ զամենայն ինչ՝ որ առաջի կայ՝ տեսանել. այլ եւ միտք այսպիսի իմն բարս ունին. զայլոց մեղնս տեսանէ, եւ զիւր յանցանսն ոչ առնու ի միտ. (Վեցօր. ՟Թ։)
ՏԵՍԱՅ, ՏԵՍԱՐՈՒՔ. իբր Տեսի, տեսէ՛ք . (ըստ յն. ոճոյ. որպէս հասարակ բայ).
aspect;
appearance, look, sight, view;
air, mien, visage, image;
spectacle, representation;
vision, apparition, phantom, spectre, dream;
phenomenon;
contemplation;
theory, idea;
գեղեցիկ —, — գեղոյ, beauty, loveliness;
գեղեցիկ տեսլեամբ, handsome, beautiful, charming;
երկնային —, celestial vision;
— դիմաց, figure, physiognomy;
ի — ածել, to represent, to perform, to put upon the stage;
— լինել աշխարհի, to be made a spectacle unto the world;
— տեսանել, to have a vision;
արար տօն տեսլեան, խաղու, he held a festival with public games;
ի — ամենեցուն, before all men, or all eyes;
եղեւ բան տեառն առ աբրամ ի տեսլեան, God spoke in a dream to Abram;
տեսլեամբ բնութեան պարապեալ, given to the contemplation of nature;
— աչացն է հաւատարիմ եւ ոչ լուր ականջացն, hearing is believing but seeing has no fellow.
Ազգի ազգի տեսիլք մոլեգինք լինին ի քաղաքս բազումս. բայց մեք ունիմք զտեսիլ մեծամեծաց սքանչելեացն աստուծոյ։ Որ ոք զտեսիլ աշխարհիս սիրեցին տեսանել։ Տեսօղ պէսպէս տեսլեանց երեւելի արարածոցս. (Վեցօր. ՟Դ. ՟Զ։)
intelligence, flash of wit, conceit, witticism.
Զսոցայցն օրէնս հաստատըունս եւ տեսուածս։ Ընզդ միտ ածից զառ ի յինէն ասացեալ տեսուած։ Աներկբայ տեսուած։ Բարի եւ պատուական տեսուածս եւ իմացուածս։ Հանճարոյ խրատու տեսուածք. (Փիլ.։)
cf. Տերեւալից.
Ետես թզենի մի ի բացուստ տերեւալից ... ոչինչ եգիտ՝ բայց միայն տերեւ. (Մրկ. ՟Ժ՟Ա. 13։)
full of leaves, leafy.
Ետես թզենի մի ի բացուստ տերեւալից ... ոչինչ եգիտ՝ բայց միայն տերեւ. (Մրկ. ՟Ժ՟Ա. 13։)