on, upon;
over, above;
for, in behalf of, on account of;
յայնր —, upon that;
about that;
ի — ամենայնի, above all, before all else;
յորոց — աշտարակն անկաւ, on whom the tower fell;
ի ճշմարտութեան — չեւ է հասեալ, he has not yet heard the truth;
յաւելին ցաւս ի ցաւոց —, they increased my sorrows, they added to my grief;
հարուածս ի — նոցա հասուցանէին, they charged them with the massacres;
առած ի — արաբացւոց, threatening announcement for Arabia;
փակեմ զդուռն ի —ս, I shut the door behind me;
կործանումն նմա ի — կայր, he was on the brink of ruin, on the point of ruining himself cf. Կամ;
cf. Հասանեմ.
Ի ՎԵՐԱՅ ԿԱԼ կամ ՀԱՍԱՆԵԼ. ἑπίσταμαι . Խելամուտ լինել. վերահասու լինել. ըստուգել. ի միտ առնուլ.
Եդ ի վերայ իսահակայ, կամ սեղանոյ. կամ վիմի, աւազոյ։ Ի վերայ հնացեալ ձորձոյ։ Ի վերայ երեսաց երկրի թագաւորել ի վերայ իսրայէլի, կամ յուդայ։ Ածել անձրեւ, կամ ծագել զարեւ ի վերա արդարոց եւ մեղաւորաց, կամ ի վերայ երկրի։ Գալ առ քեզ ի վերայ ջրոցս։ Ետես թզենի մի ի վերայ ճանապարհին։ Ի վերայ իմ հասին։ Իբրեւ ի վերայ աւազակի ելիք։ Յարիցէ ի վերայ նորա։ Հեղից ի վերայ ամենայն մարմնոյ, եւ այլն։ կամ
to revere, to honour, to respect.
Զգրիգորիս սուրբ հայրապետն եկա՛յք վերապատուեսցուք։ Վերապատուեն զքահանայապետն սուրբ։ Վերապատուեմք զքոյին աստուածամայր զհանգստեան տօնս։ Զոր ի հռովմայ գահիցն վերապատուեցեր. (Շար.։)
to send on high.
Առ քահանայապետն վերառաքել զփափագօղս. (Դիոն. եկեղ.։)
over-coat, mantle, cloak;
coverlet, quilt;
— ձիոյ, horse-cloth;
caparison.
Ընդ ջնջանի եւ ընդ մաշեալ վերարկուի մահճաց (զոր տամք աղքատաց)՝ տայ մեզ զբազմականն աբրահամու. (Եփր. պհ.։)
to transport, to convey, to bear or carry on high, to transform.
Անքնին դատաստանն աստուծոյ եւ նահասանելի խորքն ի նոյն ամ վերափոխէր զերանելի հայրապետն սուր. (Ժող. հռոմկլ.։)
cf. Վերելեակ.
(Ձի անվարժ) զվերելակին տխմարութիւն յանհրահանգն յանդիման ելոյ կացուցանէ։ Գահավիժութիւն հանդերձ վերելակաւն. (Պիտ.։)
mounting, ascending, ascensional;
rider, cavalier, horseman.
Մահացուն ի կենաց առնու իւր զօրս վերելեակս (զհրեշտակս). (Շար.։)
ascent, ascension, acclivity;
staircase;
ascendant.
Զծերս (մարզել) ի հրահանգըս հանճարոյ՝ վերելս ի միտըս դնելով. (Շ. ոտ. Շ. հրեշտ.։)
cf. Վերընկալ.
Զկնի քո ո՞վ իցէ արժանի յաջորդելոյ զաթոռ քո՝ վերընդունակ լինել քահանայապետութեան եւ վարդապետութեան եկեղեցւոյ սրբոյ։ Դրա զկնի իմ եղիցիս քահանայութեանս եւ աթոռոյս վերընդունակ. (ՃՃ.։)
aerial, ethereal;
cataleptic.
Զոր մարդիկ յախտէ անտի սովորեցան կարդալ վերնոտ եւ լուսնահար։ Զվերնոտսն եւ զլուսնահարսն եւ զայսահարսն սրբէր. (Կանոն.։)
to remain back, to be behind;
to abandon, to leave off, to desist, to renounce;
to fail, to want, to be short of;
to die.
ὐστερίζω, ἑφυστερίζω post remaneo, desum. Յետնիլ. յետս կալ. յետս մնալ. նահանջիլ. կասիլ. պակասել. նուազիլ. ետ՝ ետեւ մնալ.
Ըստ հարկապահանջ խնդրողին ոչ կարացի վերջացեալ գտանիլ. (Նար. երգ.։)
to withhold, to retain, to keep back, to detain;
to deprive of.
ὐστεραίνω detineo, revoco. Յետնեցուցանել. յետս նահանջել. կասեցուցանել. վրիպեցուցանել. ետ քաշել.
to go backwards, to fall back, to recede, to retreat, to give way.
Ոչ վերջնոտեալ կալայ զյետին տեղին։ Բայց աշոտ վերջնոտեալ հանդերձ վահանաւ՝ եկն եհաս խաղաղութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 14։ ՟Գ. 15։)
to reintegrate, to reduce to elements.
Խաչահանունք նորա զիա՞րդ երկրպագեցին նմա. (պխ) Թշնամիք վերտառեցան, եւ չարչարանքն եւ մահ, եւ պատիւ եւ փառք եւ յարութիւն ... ընդէ՞ր խռովեցան հեթանոսք եւ այլն. (Աթ. ՟Թ։)
containing six persons;
carrying six persons.
Կազմեալ ճրագարան, զբունն եւ զստեղունսն վեցանձնական, եօթնահանջեան. (Գանձ.։)
six;
sixth.
Սպառեալ լինի վեցերեակն եւ մահականցուքն։ Ի վեցերեկին ապականութիւն, եւ ի միակին փրկութիւն եղեւ։ Վեցերեակն համարեալ լնի թիւ ընդ միակին։ Ընդ վեցերեկին ընդ ընտանւոյն, եւ այլն. (Փիլ.։)
highflown, arrogant, proud, saucy, insolent, haughty, fierce;
harsh, hard-hearted, cruel, inhuman, brutal;
cross, crabbed, surly, peevish.
Անխոնարհ եւ անկորանալի, ինքնահաճ եւ վէս. (Փիլ. բագն.։)
Ժողովրդականք վէսք ստահակք։ Տառապեալ եւ մուրական, եւ վէս, եւ այսր եւ անդր լինի։ Վէս արիոն. (Խոր. ՟Գ. 68։ Շիր.։ Գանձ.։)
arrogance, insolence;
cruelty.
որ եւ ՎԷՍՈՒԹԻՒՆ. Վէսն գոլ. ինքնահաճութիւն. խստապարանոցութիւն.
to suffer damage, to get spoiled;
to get out of repair.
ἠττάομαι, ἠσσάομαι superor, deficio. որ եւ ՎԹԱՐԱՆԱԼ. Վատթարիլ. կթոտիլ. յաղթահարիլ. աւերիլ. եղծանիլ. վնասիլ.
vigour, force, aid, succour.
Նահատակաց վիգ եւ վահան, վըտանգելոց օժընդական. (Շ. ոտ. բարձր.։ եւ Լմբ. ի շ.։)
Առաքինեաց վիգ եւ վահան. (Գանձ.։)
colossal, gigantic, of great stature, of enormous magnitude;
— արձան, colossus;
— այր, giant.
որպէս յն. լտ. εὑμέθης procerus, ingens, immanis. գրի եւ իբր ռմկ. ՎԻԹԽԱՐ. Յաղթանդամ. բարձրահասակ. մեծամարմին. հսկայ. անարի. անհեթեթ. մեծղի .... գուցէ իբր պ. պէթ խար, անճոռնի էշ. իշու կտոր, հանդալ.
Ծովական ալիք յետս նահանջի, անկարացեալ զվիթխարեաւն զանցանել լերամբ. (Սկեւռ. ի լմբ. յորմէ եւ Տօնակ.։)
gigantic stature or size.
Անճոռնի մեծութիւն. ահագին ահաւորութիւն.
to have an abortion, a premature birth, to miscarry, to abort, to slink, to be brought to bed before time;
to flow, to run, to gush or spout out, to be shed, poured out.
(լծ. վազել). ῤέω fluo, mano ἁμβλόω abortior διακρίνω secerno βάλλω mitto, injicio φέρω, φέρομαι fero, feror, ruo περιρέω difluo. Հոսել ի վայր՝ վազիւք, կամ վտակօք ցնդել. գահավիժել. վայրաբերիլ. ձգել. որպէս յարգանդէ զսաղմն, ի բարձանց զվէմ, յանձնէ զքրտունս, եւ զկղկղանս. յաչաց զարտասուս. կր. իբր ձ. հոսիլ. գահավէժ լինել. վտականալ. բղխել.
cf. Վիժանք.
Կորնչին վիժմամբ (այսինքն գահավիժմամբ) ընդ խրամս խորխորատին. (Վրդն. պտմ.։)
clergyman, ecclesiastic;
incumbent;
— եպիսկոպոս, diocesan, bishop.
Վիճակաւորք հպարտք։ Զվիճակաւորսն այնպէս յարդարէր ի խորհրդածութեանն պաշտօն։ Վիճակաւորք զքահանայս կոչէ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Վրք. սեղբ.։ Մխ. երեմ.։)
share, inheritance, portion;
chance;
benefice, ecclesiastical dignity or state.
Աստանօր կենացս փոխարէն առցէ զվիճակաւորութիւն իւրաքանչիւր ոք (ի հանդերձեալն)։ Ժամ է մեզ արտադրել զքահանայական կարգս եւ վիճակաւորութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
Վիճակաւորութիւնս զայսոսիկ կոչէ ըստ իւրաքանչիւր կարգի քահանայականի որոշաբար ունել զքահանայականին սպասաւորութիւն, որպէս վիճակել զնա. զորովք զանց առնել ոչ կարէ. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Վիճակեցուցանեմ.
Զերանականն վիճակեսցեն հանգիստն, եւ միշտ ընդ աստուծոյ եղիցին։ Որք զքահանայապետութիւնն են վիճակեալք. (Դիոն.։)
to give or distribute by lot, to allot, to assign in lots, to appoint;
to indicate as heir, to put in possession of an inheritance, or of a benefice;
to give a title to orders.
Ոչ վայրապար վիճակեցաք, քանզի աստուած է՝ որ վիճակեցոյց։ Զոր սուրբ գտեալ աստուծոյ՝ ի լսել զխորհուրդս իւր վիճակեցոյց։ Զլաւն՝ իւրեանց վիճակեցուցանէին։ Պա՛րտ է ձեզ զգրիգոր վիճակեցուցանել առանց յապաղելոյ ի քահանայապետութիւն։ Զեպիսկոպոսունս վիճակեցուցանէր ի գլխաւորութիւն ժողովրդոցն տեառն. (Ոսկ. եփես.։ Իսիւք.։ Փիլ. լիւս.։ Ագաթ.։)
diocesan.
Նա միայն ունի ընդհանրական իշխանութիւն ի վերայ ամենայն վիճակընկալ իշխանաց։ Ո՛չ ամենայն՝ որ քահանայ է, նա եպիսկոպոս է եւ վերատեսուչ ժողովրդեան, եւ վիճակընկալ, եւ ձեռնադրութեան ներգործօղ. (Մխ. ապար.։)
in free-stone, in polished stone;
— տառեմ, to change into stone, to petrify, to harden.
Ի վիմէ տաշեալ կոփեալ. վիմահատ. տաշածոյ. կոփածոյ. կռածոյ. վիմափոր.
hollowed in the rock;
cf. Քարահատ.
dragonheaded;
dragon's-head, dracocephalum.
Վիշապագլուխն այն՝ որ առ զաքայ (այսինքն բռնաւորն՝ որ էառ զաքքէ քաղաք), դիմեաց ի դարանէ իւրմէ ահագին շչմամբ. (Երզն. քեր. յիշատ.։)
bright-eyed, mild-looking.
χαροπός caesius, laetus. Վառ ի վառ աչօք, կամ աչք զուարթատեսիլ, եւ շնորհալի եւ քաղցրահայեաց. ծաւի.
to desire, to wish, to long for, to want;
—է տեսանել զքեզ, he desires to see you.
Որում ցուցեր այսօր փափաքողին զվէրս մարմնոյդ։ Մայրն գոլով նորա, վայելչաբար յանձնէր զնա փափագողին։ Եւ ոչ շահավաճառ եղելոյ հանդիպել կարող է փափաքեցելումդ. (Շար.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։ Ածաբ. մկրտ.։)
brought up delicately, petted, delicate, nice;
— մանուկ, petted, spoilt child, child cockered too much, brought np in lavender;
— կեանք, softness.
τρυφερός delicatus ἀπαλός tener, mollis. Ի փափկութեան կամ փափուկ սնեալ. գիրգ. փափուկ մենծցած, փափուկ պահած.
nuptials, marriage, wedding.
Տեղ ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն Արտաշէսի։ Մեծ իշխանն Սահակ, որ որդիացուցեալ էր իւր փեսայութեամբ զթագաւորն Աշոտ. (Խոր. ՟Բ. 47։ Յհ. կթ.։)
cf. Փերեւերտեմ.
Քահանայական զգեստուք փերեւեթեալք.. . նազելի քան զնոսա երեւին. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
to dress oneself with studied elegance, with affected neatness, with too great attention to effect, to be very spruce or smart;
to bridle up, to strut, to carry proudly, to walk with affected dignity.
Քահանայական զգեստուք փերեւեթեալք.. . նազելի քան զնոսա երեւին. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
shoot, sprout, blossoming, blooming;
blossomed, flowered;
ի —ս հարկանիլ, to blow.
ԱՐբուցանէ զստեղն յուրախութիւն, զի զփթիթսն (կամ զփթիթն յուրախութիւն) զուարթութեան, կրկին պահանջէ՝ զգոհութիւն տալեացն շնորհողի. (Ագաթ.։)
philosopher;
chorister, singer.
Զգենուն միաբան քահանայքն եւ սարկաւագունք, եւ փիլիսոփայք, եւ այլն. Ի հին տօնաց։ Այսօր տօն է մեծի սուրբ կարապետին. եւ փիլիսոփայ չունիմք՝ որ կատարեմք զտօնս. (Ոսկիփոր.։)
philosophical.
Մեծն Սահակ՝ տեղեկացեալ փիլիոսփայական արուեստիցն ցուցանիւր. (Փարպ.։)
cloak, mantle;
priest's mantle.
wearing a mantle.
Որոյ առեալ է եւ արկեալ զանձամբ զփիլոն. Թէ ամենայն խաչաձեւ՝ խաչ է, ամենայն շինուած՝ եկեղեցի, ամէն փիլոնաւոր՝ քահանայ. (Ոսկիփոր.։)
elephant;
— մատակ, she —, female -;
գոչիւն փղի, trumpeting of the —, cf. Ժանիք.
Կերթարանաց փղի՝ մեծ եւահագին գազանին. . . Իսկ եթէ պարանոց երկայն ունէր փեղն, յերկիր հակէր եւ կքէր. (Վեցօր. ՟Թ։)
cf. Փիւրիտ.
Իբրեւ զծուխ, զի ելանէր ի հացին փիւրտանէ։ Արարցէք զայս փիւրտունս, եւ տուք ցպահանորդսն եւ այլն. (Վրք. հց. ձ. ստէպ։)
piece, bit, particle;
cf. Փխրելի.
Իբրեւ զփխրան ինչ զանց արարեալ անարդագոյն։ Զնոյն զփխրանն ասէ, որ ի շնչափողն խոտորի, եւ արագահաս հեղձուցանէ. (Լծ. ածաբ.։)
cornac, elephant-driver, mahout.
Պահապան փղի, վերակացու փղայ. յն. ἱνδάς . որպէս թէ հնդիկ. լտ. magister. ուստա.
cf. Յուզեմ.
ՓՆԴՌԵԼ կամ ՓՆՏՌԵԼ. Բառ ռմկ. որպէս Յուզել եւ խնդրել. հարցանել կամ պահանջել.
Միթէ ի դէ՞պ իցէ պահանջել զհայր վասն որդւոյ. ի լս. դնի, փնդռել։
cf. Փոթոթային.
ՓՈԹՈԹ կամ ՓՈԴՈԴ ՓՈԹՈԹԱՀԱՄ. στρυφνός, στυπτικός, πληκτικός acerbus, constringens, pungens. Տտիպ. տտպեցուցիչ բերանոյ. իբր փոթոտ, որ տայ փոթ ի լեզուն. փոթտօղ, փոթտահամ.
Ի սկզբան երեւելոյ պտղոցն՝ թթուք, դաժտնք, եւ փոթոթահամք. (Վեցօր. ՟Ե։)
Փոթոթ գինի։ Գինի փոթթահամ։ Մուստառ՝ որ փութթահամ լինի, ունուշ լինի գինին. (Վստկ.։)
astringency, acrity, acerbity.
խցկին մարմնոյն գաղտ շնչահանքն ջրին փոթոթութեամբն. (Մխ. բժիշկ.։)