commodious, tranquil, easy;
Quietist.
Արա՛ անդորր հանգստական. (Նար. ՟Ղ։)
Անդորրական. խաղաղական. ռմկ. հանգիստ.
Խափանել զհանգստական խորհուրդ. (Յհ. իմ.։)
quietism.
too fond of one's ease.
Սիրօղ հանգստեան. եւ դիւրութեան. իր հանգիստը սիրօղ, փնտռօղ.
Եթէ հանգստասէր իցես, մի՛ կարծիցես՝ թէ այլ հանգիստ մեծ եւ կարեւոր կայցէ քան զհանգիստ պատգամացն աստուծոյ. (Վեցօր. ՟Ը։)
place of rest;
temporary altar;
tomb, sepulchre.
Վայր հանգստեան. տեղի հանգչելոյ. որպէս բնակարան, անկողին, աթոռ, նաւահանգիստ, եւ այլն.
Ընդէ՞ր փշրեցեր զհանգստարանն իմ (զբագին մեհենին), կամ զզոհարանն իմ ընդէ՞ր աւերեցեր։ Տաց զոսկերս քո փշրել, որպէս դու արարեր զհանգստարանն իմ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Առ իւր հանգստարանս եւ տունս կոչեաց. (Նիւս. թէոդոր.։)
Անձաւք բնակութիւն մարդկան, քարակոշտք՝ հանգստարանք. (Լմբ. պտրգ.։)
Գահաւորակին հանգստարանն շփոթեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Ամրանալ հանապազ յանխռով հանգստարանի հանդարտութեան. (Պիտ.։)
Ո՛վ լռութիւն, նաւահանգիստ անդորր, հանգստարան անխռով. (Վրք. հց. ձ։)
ՀԱՆԳՍՏԱՐԱՆ. Գերեզման. քնարան. շիրիմ. տապան. որ եւ ՀԱՆԳԻՍՏ. Դիր հանգստեան. եւ Վկայարանն.
Մերձ ի հանգստարան սուրբ արաքելոցն. (Վրք. սեղբ.։)
Առ հանգստարանաւ նորին։ Ուր էր հանգստարան եղբօր նորա արիստակեայ. (Խոր. ՟Բ. 71։ ՟Գ. 2։)
Եդաւ մարմինն ի հանգստարանի անդ, զոր իւրովի իսկ յօրինեալ էր. (Յհ. կթ.։)
Ի ժողովրդականացն հանգստարանս եղիցին եւ քահանայիցն հանգստարանք. (Կանոն.։)
comforting, restoring, refreshing, recreating, reviving;
Therapeutae.
Որ առնէ ումեք հանգիստ կամ դիւրութիւն. հանգուցիչ. դիւրիչ.
Հանգստարար նաւահանգիստ է ճգնողաց ի խնամս սուրբ սիրոյն իւրոյ։ Հանգստարար հանգիստ։ Հեզութիւն՝ գիւտք հանգստարար յաւիտենից. (Յճխ. ՟Ա. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։)
Այն հանգիստ չէր հանգիստ. զի պատերազմօքն եւ զյեսու եւս (կամ զյիսուս) զհանգստարարն նոցա աշխատ առնէր. (Եփր. եբր.։)
Դառնալ առ հանգստարարն. (Նար. ՟Է։)
Զաւազանն ասէ հանգստարար ծանրաբեռնեալ մեղաւորաց. (Վրդն. սղ.։)
Կեանք հանգստարարք կոչին ստացուածք. (Փիլ. լին.։)
ՀԱՆԳՍՏԱՐԱՐՔ ՀԱՆԳՍՏԱՐԱՐՔ (ար՛՛) եւ ՀԱՆԳՍՏԱՐԱՐԻԹԱՅՔ (իգ՛՛). իբրեւ յն. թէրափէ՛ւդէ θεραπεύται . որ թարգմանի՝ Բուժիչք, եւ Պաշտօնեայք, կամ կամարարք.
Ասաց զնոցանէ, թէ կոչին հանգստարարք, եւ կանայք՝ որք էին ընդ նոսա, հանգստարարիթայք. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 17։)
Յորմէ եւ բանն Գանձ. անդ. սխալագիր.
Յեգիպտոս տանի ըզհոյլս հեստի՝ հանգըստարիթի։
very convenient, very comfortable.
Ընդ հանգստաւէտ հովանեաւ մօրս ձեր սուրբ եկեղեցւոյն. (Տօնակ.։)
Հանգստաւէտս է՝ որոց կարօտութեանն լցիչք են. (Վեցօր.։)
tomb.
cf. ՀԱՆԳՍՏԱՐԱՆ, որպէս գերեզման.
Փոյթ լիցի ձեզ շինել զյարկս հանգստոցացդ (այլ ձ. հանգստի սրբոցս)։ Առեալ թագաւորին փայտատ եւ բահ՝ հատանէր դիրս հանգստոցացն (կամ հանգստարանացն) սրբոցն. (Ագաթ.։)
repose, quiet, tranquillity, ease, convenience.
tucking or turning up.
tucked or turned up.
Ըստ նոցունց պատմուճանաց ի միասին ձեռամբ ընդ գօտեաւն հանգրիճաձեւ ամփոփմանն. (Փիլ. տեսական.։)
to tuck, turn or truss up;
to take in, to tighten;
— զհանդերձս, to tuck up one's clothes or gown;
— զբազուկս, to turn up the sleeves;
— զմիտս, to retire within oneself, to collect one's thoughts.
ՀԱՆԳՐԻՃԵՄ συστέλλω coarcto. գրի եւ ՅԱՆԳՐԻՃԵԼ. ռմկ. հանկուրցել. Հանգուշն կամ ամփոփ առնել. հանգոյցս իմն առնելով՝ ամփոփել. զսպել. ժողովել. հաւաքել.
Հանգրիճել գօտեաւ։ Հանգրիճելն մատուցանէ ոլոքացն զդիւրաւ շարրժմունս. (Փիլ. ել.։)
Որպէս ոք հանգրիճեալ անչափ զհանդերձ՝ ծաղր լինի. (Մխ. երեմ.։)
Հանգրիճեա՛ զստորոտ քո, զոր լայնեալ քարշէիր յաւուրս ուրախութեան քոյ. (Գէ. ես.։)
Գօտեմարտի ընդ ըմբշամարտին հանգրիճեալ, եւ ամենեւին զսպեալ։ Յառաջ եւ յետոյ հանգրիճեալ եւ զսպեալ. եւ իբրեւ զսուրհանդակ թեթեւընթաց արշաւէր. (Ոսկիփոր.։)
Արիագոյն զինուորացն ի վեր հանկրիճել զբազուկսն ի ժամ մարտին. (Նչ. եզեկ.։)
Ձգէր զկնգուղն իւր եւ հանկրիճէր, եւ սկսանէր սաղմոսել. (Վրդն. առակ.։)
cf. Հանգրէճ.
lodging, abode, dwelling;
suburb, village, hamlet;
stable;
cattle-shed, sheep-fold;
cf. Կայարան;
— նաւաց, road, roadstead, harbour, port;
— sanctuary, relic.
• . կ-ա հլ. «հանգստարան, իջե-ւան. 2. ոչխարների և տաւարի մակաղատեղ» ՍԳր. «նաւահանգիստ» Փիլ. իմաստն. «նա-հատակի գերեզման, վկայարան» Ոսկ. մ. բ. 12։
• ՀՀԲ հանգչելոյ վան։ Հ. Ղ. Ինճիճեան, Եղանակ Բիւզ. 1820, էջ 211 հան և գրուան բառերից, իբր թէ հանգրուանը լինէր մի շտեմարան, որտեղից գիւղա-ցիք հանում էին «գրուանաւ զցորեանն ի ժամանակս վաճառման»։ ՆՀԲ հանգըս-տարան բառի հե՞տ։ Պատկ. Mamep. II. 1 պրս. angarva «փարախ» (իմա՛ ❇ angarva կամ ❇ angazva «փա-րախ խաշանց, այսինքն ոչխարաց և այծուց») բառի հետ։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1897 նոյ. (կողի վրայ) -ուան համարում է նոյն ընդ վանք։
ἕπαυλις, σκηνή caula, villa, atrium σηκός septum. Հանգստարան մարդկան կամ անասնոց, որպէս տաղաւար. վանք հովուաց. բնակութիւն արտաքոյ քաղաքի, գիւղ. աւան. արուարձանք, փարախ, դադարք. կայք, կայանք. օթեւան. տեղի պատեալ պատնշաւ կամ ցանգով.
Ի հանգրուանս եւ ի խորանս։ Ի մակատեղս հօտից, եւ ի հանգրուանս անդէոց։ Բնակիչք հանգրուանի։ Դէմ յանդիման հանգրուանին։ Եկն ի քաղաքս հանգրուանաց։ Ի մէջ հանգրուանացն եւ ոսկեկայ։ Ի հանգրուանէ աւնանայ սահմանք դամասկոսի. (եւ այլն.)
Մօտեաց ի հանգրուանս մարտիրոսացն. այսինքն ի վկայարանս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Իբրեւ հանգրուանաւ նաւաց (յն. մի բառ) վարելով առաքինութեամբք. այսինքն նաւահանգիստ. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Հանդարտահետ.
ՀԱՆԴԱՐՏԱԳՆԱՑ. որ եւ ասի ՀԱՆԴԱՐՏԸՆԹԱՑ, ՀԱՆԴԱՐՏԱՀԵՏ. Որ հանդարտ գնայ. կամ մեղմ ընթացիւք յառաջ խաղալով.
Բղխեն աղբիւրք, եւ հանդարտագնաց յառաջանան. (Ասող. ՟Բ։)
foresight, insight, sublime science;
wisdom;
sagacity.
Գիտելն զհանճար. խելամտութիւն. հանճար. իմաստութիւն. գիտութիւն.
Արկանել զձեզ ի բովս խրատու հանճարագիտութեան։ Տեղեակ՝ առաւել փիլիսոփայական մտաց հանճարագիտութեան. (Ագաթ.։)
Մարդք խնամատարք քաղաքական հանճարագիտութեանց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Ըստ հանճարագիտութեան իւրում ի մտի եդեալ զոչ կարողելն. (Յհ. կթ.։)
cf. Հանրագիտական.
encyclopedian.
encyclopedist;
—ք, encyclopedia.
cf. Հաշուեմատեան.
finely-shaped, tall.
Հասակագեղն փաղփեալ դիմօք՝ սքանչելի երեւին տեսութեամբ. (Պիտ.։)
Վերանան ելանեն հասակագեղ երկայնաձիգքն. (Վեցօր. ՟Բ։)
to cooperate.
ՀԱՍԱՐԱԿԱԳՈՐԾԵԼ. κοινοπραγέω una operor. Ի միասին կամ միաբան գործել.
Անհնար է կատարած առնուլ ի ֆեռն միոյ, այլ պէտքն պահանջեն ամենայն իրօք երկուց հասարակագործել։ Զգայութեանց հասարակագործեցելոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
cooperation.
κοινοπραγία cooperatio. Միաբան գործելն. գործակցութիւն.
Հոտոտելիք յերկուս ըռնգունս բաժանեալ՝ սպասեն հոտոցն՝ հասարակագործութեամբ. (Փիլ. լին.։)
of public utility;
the common weal.
κοινωφελής communem adferens utilitatem. Որ է հասարակաց օգուտ կամ օգտակար.
Հարկաւոր օրէնք, եւ յոյժ հասարակօգուտ։ Այնք որ զհասարակօգուտն գործեն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. բագն.։)
of fine ear.
well-bent (bow);
valiant, skilful (archer).
ուժգին ձգել, ձգտեալ, պրկեալ (աղեղն). կամ կորովաձիգ. ուժգին ձգօղ (աղեղնաւոր).
Թուլացան կորովիք հաստաձիգ աղեղանց. (Շար.։)
Հաստաձիգք աղեղանց. (Արծր.։)
furnished with very strong claws or talons.
Որոյ մագիլքն են բուռն եւ զօրաւոր.
Ի բազում թռչնոց՝ են, որ խիստ ոտիւքն հաստամագիլք են. (Վեցօր. ՟Ը։)
of unhewn stone.
very firm, very solid;
firmly, surely.
βεβαιότερος, -ον firmior, -ius. Առաւել հաստատ. սերտագոյն, պնդագոյն. եւ Հաւատագոյն. ստուգագոյն.
Ունիմք հաստատագոյն զբանն մարգարէական. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 19։)
Օրէնս իմն հաստատագոյն թողլով. (Պիտ.։)
Ամուր անառիկ եւ հաստատագոյն կացուցանեն զմեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
Ի վերայ հաստատագոյն հիման դնել զգուշութեամբ։ Առաջին այս հաստատագոյն լուծումն. (Իգն.։)
Առ ի հաստատագոյն առնել զոր ասաց նոցա. (Նանայ.։)
ՀԱՍՏԱՏԱԳՈՅՆ. մ. παγιώτερον solidius. Հաստա՛տ. հաստատութեամբ, սերտագոյնս. եւ ճշմարտագոյնս. հաւաստագոյնս.
Ունիմք զայս հաստատագոյն յաւանդութենէ սրբոց հարց. (Խոսր.։)
Հաստատագոյն ի բազմացն վկայութենէ հաւատարմասցի. (Բրս. հց.։)
Հաստատագոյն յօրինել, կամ ցուցանել, կամ խօսել, կամ ստուգել. (Արծր.։ Իգն.։ Սարգ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Հաստատագոյն պատմէ քան զայլսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Հաստատագոյնս գիտասջիք. (Ածաբ. յայտն.։)
stereographic.
stereography.
skilful archery.
Հաստատ եւ կորովի ձգողութիւն (հաստատաձիգ աղեղան).
Ի հաստատաձգութիւն եւ յանվրէպ ձգողութիւն առն վստահացեալ. (Փարպ.։)
to reduce into grains, to granulate.
granulating machine.
granulation.
aurora australis, southern light.
plano-concave.
hundred-headed.
ἐκατοντακάρανος, ἐκατοντακέφαλος centiceps. Որ ունի գլուխս հարիւր.
Որպէս զի լինել գազանին հարիւրագլխի. (Նոննոս.։)
to array or adorn as a bride.
Զոր յեգիպտոս եգիտ աստուած ի տգեղութեան, եւ հարսնագեղեալ եհան անտի. (Վրդն. երգ.։)
cf. Հարսնազգեստ.
ՀԱՐՍՆԱԶԳԵԱՑ ՀԱՐՍՆԱԶԳԵՍՏ. Որպէս հարսն զգեցեալ եւ զարդարեալ, կամ առթեալ փեսայի. իբր յն. νυμφοστολουμένη.
Հարսնազգեաց պսակեալ։ Հարսնազգեաց թագ ի գլուխ հրճուի. (Խոր. վրդվռ. եւ Խոր. հռիփս.։)
Հարսնազգեստ առնէ զհոգին։ Զաստուծոյ հարսնազգեստ լեալ զհոգին. (Նիւս. երգ.։)
Հարսնազգեստ փառօք աստուծոյ ընծայէ. (Ոսկիփոր.։)
Սեղեխք ախտիցն ապականեցին զհարսնազգեստ հոգիսն՝ որ ի մեզ։ Իմաստուն կուսանքն հարսնազգեստ զարդարեալ՝ արժանացան ի կոչումն փեսային. (Լծ. կոչ.։)
dressed like a bride.
ՀԱՐՍՆԱԶԳԵԱՑ ՀԱՐՍՆԱԶԳԵՍՏ. Որպէս հարսն զգեցեալ եւ զարդարեալ, կամ առթեալ փեսայի. իբր յն. νυμφοστολουμένη.
Հարսնազգեաց պսակեալ։ Հարսնազգեաց թագ ի գլուխ հրճուի. (Խոր. վրդվռ. եւ Խոր. հռիփս.։)
Հարսնազգեստ առնէ զհոգին։ Զաստուծոյ հարսնազգեստ լեալ զհոգին. (Նիւս. երգ.։)
Հարսնազգեստ փառօք աստուծոյ ընծայէ. (Ոսկիփոր.։)
Սեղեխք ախտիցն ապականեցին զհարսնազգեստ հոգիսն՝ որ ի մեզ։ Իմաստուն կուսանքն հարսնազգեստ զարդարեալ՝ արժանացան ի կոչումն փեսային. (Լծ. կոչ.։)
to dress like a bride.
ՀԱՐՍՆԱԶԳԵՍՏԵԼ. νυμφοστολέω in modo sponsae orno, sponsam ad sponsum deduco. Իբրեւ զհարսն զարդարել. հարսնազգեստ առնել.
Եկեալ էր զնոսա հարսնազգեստել երրորդութեան լուսով. (Խոր. հռիփս.։)
Որք քրիստոսի եղաք դաշնակից հիւրութեան նորա հարսնազգեստեալ պահեսցուք զմիտս մեր. (Համամ առակ.։)
epithalamium.
inquisitiveness.
Հարցումն առ ի գիտելոյ եւ փորձելոյ.
Փորձպետին հարցագիտութիւն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
cf. Հացարար.
cf. ՀԱՑԱՐԱՐ. որպէս եւ տուն հացագործի (ռմկ. փռան տուն ). cf. ՀԱՑԱՐԱՐՈՑ.
Ետ զմանուկն ի տուն հացագործին (ուր էր ջեռեալ փուռն). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
panification.
heath.
Բոյս նման մրտի, յորմէ կազմի աւել. եւ սերմն նորա լինի միրգ հաւուց, այսինքն ուտելի ամենայն թռչնոց։ Մխ. առակ.։ Եւ լայնաբար՝ Ամենայն տունկ վայրի, որոց ունդն է կուր թռչնոց, կամ այլոց կենդանեաց։ Գաղիան. իբր յն. βαλανηρά եւ այլն.
likely, probable;
persuasive.
Հաւանագոյն է, որ զխրատսն դէմ յանդիման ընդունի Փիլ. (՟ժ. բան.։)
Նոքա քան զայլսն առաւել հաւանագոյնք էին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Զզարմանսն տեսանելով՝ հաւանագոյնք լինէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
Ոչ ցանկանալն չշնալոյն ո՛չ եթէ ընդդիմակաց ինչ է, այլ առաւել հաւանագոյն. (Եզնիկ.։)
Ես ոչ իմաստասիրեցից հաւանագոյն եւ ճշմարիտ. (Առ որս. ՟Է։)
Այլք խորհրդակից լինելով հաւանագոյն հնարէին խափել. (Ճ. ՟Բ.։)
equally acting.
ἱσούργος paria faciens. Որ զնոյն հաւասարապէս գործէ. համագործ.
Հաւասարափառ եւ հաւասարագործ հօր ցուցեալ զորդի. (Կիւրղ. հանգ.։)
Ըստ աստուածութեանն՝ նորայն եւ հօրն յամենայնն անբաժանելի է հաւասարագործ. (որ լինի եւ կր՛՛. Բրսղ. մրկ.։)
(Տրդատ ընդ գրիգորի) զուգաբան եւ հաւասարագործ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.
• , ռ հլ. «սուգ» ՍԳր. Եփր. բ. Կոր. Եղիշ. որից սգալ ՍԳր. Եփր. մն. և թգ. Ոսկ. ես. սգաւոր Ես. կա. 2. Ել. լգ. 4. Մտթ. է. 4. որումն Յուդթ. ժզ. 21. սգաւրութիւն Եփր. օրին. սգազգած Վեցօր. մեծասուգ Պիտ. ևն։ Նոր բառեր են սգակիր, սգահանդէս, սգատխուր, սգերթ, սգազգեստ, սգահար սգալի, ևն։ Գրուած է նաև զգալ. ինչ. Յայսմ. փետր. 29, մրտ. 1, մայ. 15 (էջ 528 ա, 533 ա, 748 ա), որի համար հմմտ. տակը Ննխ. զուք «սուր».
• = Պհլ. *sūg հոմանիշ ձևից, որ աւան-դուած չէ. կայ միայն պրս. ❇ sōg, sōk (արդի հնչումով sūg) «սուգ, տխրութիւն», ❇ sogvar «սգաւոր», սանս. çōkā-«խարոյկ, բոց, չարչարանք, ցաւ, վիշտ, սուգ», զնդ. -saoka «խարոյկ», որոնք սա-կայն ենթադրում են պլհ. *sōk։ Այս ձևը պի-տի տար հայ. *սոյկ կամ *սոկ, ուստի պէտք է կարծել որ բառիս մօտ կար նաև գւռ. պհլ. *sug ձևը։-Յիշեալ բառերը ծագում են հնխ. k'euq-«լուսաւորել, պայծառ, սպիտակ լի-նել, կրակով շիկացնել» արմատից, որից հմմտ. նաև սանս. çočiti «փայլիլ, այրել, ցաւիլ, սգալ», զնդ. saoč̌ant-«հրավառ», պրս. sōxtan «այրել», հրմ. soz «այրի՛ր» ևն (Pokorny 1, 378, Horn § 756)։ «Այրել» և «սուռ» իմաստների զարգացման համար հմմտ. ռուս. горeть «այրիլ» և rope «վիշտ, տառապանք, ափսոս» (Berneker 333)։ Բը-նիկ հայերէն նոյն արմատից պիտի ունենա-յինք *սուք կամ *սոյք։
• Հներից Շնորհ. մտթ. էջ 90 հանում է զգալ բառից. «Սգոյդ անուն յայտնի ունի զտեսութիւն ասացելոցս. սուգ ա-սի վասն զգալոյ զիրս՝ զոր երբեմն յան-զգայութեան գոլով ո՛չ զգայր»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. սուկ, սուք ձևերի հետ։ Brosset JAs 1834, 369 ևն սանս. cuč և վրաց. ծուխի «սուգ, տխրութիւն», ՆՀԲ պրս. ձևև հետ։ Windisch. էջ 7 սանս, cōka-Bottich. ZDMG 1850, 361 սանս. cōka, թերևս նաև զնդ. saoka «հաճոյք»։ Նոր-
• նը, Arica 74, 207 սանս. çōka, պրս. sōk, յն. ϰυϰαν «խառնել». բոլորի ար-մատը դնում է çuč։ Lag. Urgesch. 339 և Müller SWAW 38 576 սանս. և պրս. ձևեռո։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 21 նաև զնդ. saoka «հրդեհ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 254 դնում է բնիկ հայ բառ։ Bar-tbolomae Stud. 2, 17 և Meillet MSL 7, 58 համարում են իրանեան փոխա-ռութիւն. իսկ Հիւբշ. Arm. Gram. 491 առարկելով որ այս պարագային *սոյկ, սոկ ձևը պիտի ունենայինք, համա-րում է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'uko'-ձևից։ Սակայն ինքն էլ է կասկածում թէ հնխ. k կարո՞ղ էր տալ հյ'. գ։ Սրա վրայ աւելացնենք նաև բառի նշանա-կութիւնը, որ արիական մասնաւորում է. բուն նախնական իմաստը, որ է «այ-րել», չկայ հայերէնի մէջ։ Karst, Յու-շարձան 407 սումեր. sig «ցաւալի, վիշտ», 424 չաղաթ. sagu «սուգ», sā gun «տխուր», ույգուր. sakinmak «ցա-ւիլ, հոգալ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մրղ. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Տիգ. Տփ. սուք, Մկ. Վն. սուք1, Ասլ. սիւք, սիւ*, Ագլ. սէօգ՝, Ննխ. զուք. թրքախօս հայերից՝ Ատն. սուք։ Նոր բառեր են սգանց, սգատուն, սգա-տէր, սգում, սգահանիկ, սգւորիլ։ Հետաքըր-քըրական են Շմ. սուքօօր և Տփ. սքուր, սքվուր «սգաւոր»։ Սչ. ունի սքավօր բառը, բայց չը-գիտէ սուգ արմատը։
Արար հօր իւրում սուգ զեօթն օր։ Սուգ մեծ է եգիպտացւոց։ Տուն սգոյ։ Աւուրք սգոյ։ Դարձոյց զսուգ իմ յուրախութիւն։ Ի սուգ եւ ի տառապանս նստին։ նստէր ի սուգ ամենայն իսրայէլ։ Տակաւին ի ձեռս իւրեանց ունէին զսուգս իւրեանց։ Իջից ես սովին սգով առ որդի իմ ի դժոխս. եւ այլն։
Յանմխիթար սուգ լինէին ամենեքեան։ Սգոյ հանդերձ ադանի. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Սիրովն զոր ունիք դուք առ մեզ՝ իմերում սգի նստիք դուք։ Ով ապաշխարութիւն պատուական եւ բարի, որ ի սգի ուրախութեան լինիս մայր։ Ամենեւին տարաժամ ի սգի երկրաչափութիւն, եւ ի գիներբուս արտասուք. (Եփր. ՟բ. կոր.։ Բրս. ապաշխ.։ Առ որս. ՟Ա։ Իսկ. Յհ. ՟Ա. 15.)
Զինչ ողբալի քան զայս, եւ սուգ. իմա, սգալի, արժանի սգոյ։
ՍՈՒԳ ԱՌՆՈՒԼ. ՍՈՒԳ ՈՒՆԵԼ. cf. Սգալ. πενθέω, lugeo. (Ծն. ԻԳ. 2։ ԼԷ. 33։ Թուոց. ԺԴ. 39։ Ա. թգ. եւ այլն. ստէպ)
Սուգ առին երկինք ի վերայ ձեր. (Եղիշ. ՟Գ։)
drawing the sword, able, fit for war;
sword in hand.
σπωμένος, ἑσπασμένος, οἶλκων ῤομφαίαν trahens gladium. որ եւ ՍՈՒՍԵՐԱՄԵՐԿ. Որ ձգէ զսուսեր. քարշօղ զսուր. մերկացօղ ի պատենից. թուր քաշօղ.
Ամենեքեան նոքա սուսերաձիգք։ Առ ընդ իւր եօթնահարիւր այր սուսերաձիգս. (Դտ. ՟Ի. 25. 35։ ՟Դ. Թագ. ՟Գ. 26։)
• «անցած տարի» Սեբեր. Ոսկ. գծ Վրք. հց. որից ի հերուն հետէ Բ. Կոր. ը. 10. թ. 2. Եփր. բ. կոր. 102, 104. հերուին կամ հերվին ամ «երկու տարի առաջ» Դամասկ.
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. pe-ruti-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] parut, յն. περυσι, դոր. πέρντι, մբգ. vèrt, հիռլ, on hurid, միռլ. inn uraid. հիսլ. fiorδ, պրս. [arabic word] pār, քրդ. par, per, աֆղան. parōs-վախի pard, օսս. fará, faron, բելուճ. pāri լիթ. pérnai, լեթթ. perns, գոթ. fairnin jera, հբգ. firni, անգսք. fyrn. բոլորն էլ նշանա-կում են «հերու», իսկ ալբան. parsiét «հե-րուին». այսպէս նաև ատտ. περυσινός։ Այս բոլորը ենթադրել են տալիս հնխ. per-ut, per-uti, per-en հոմանիշ ձևերը, որոնք կազ-մուած են հնխ. per (>սանս. párah «հե-ռու», յն. πέραν) + հնխ. wet և կամ en «տարի» բառերից. առաջինի համար հմմտ. յն. fέτος, ալբան. vǰet «տարի» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ հմմտ. հոմեր. յն. ήνις «միամեայ երինջ», δί-ενος «երկամեայ», ἐπταενον «եօթնամեայ», τετρα-ένης «քառ-ամեայ», կրետ. μαλϰενίς «կոյս» (Walde 575, Boisacq 774, Trautmann 115, Pokor-ny 1, 251, BSL л 79, էջ 15 և ❇ 87, էջ 229)։-Հիւբշ. 467։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Խրբ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. հէրու (սեռ. հէրվան, Գոր. Ղրբ. հռնի, հըռ-նէ), Ակն. Ասլ. հերիւ, Սչ. հէրուս, Ագլ. հm՛րվի, Սվեդ. հիրօ, Հճ. հիյու, հիյյու, Զթ. հիյու, հիրու, Հւր. հէրունի, Մկ. Վն. խէրու, Սլմ. խէրիւ, Ջղ. խերվու, Ոզմ. խէրօւ, Մրղ. խէօրիւ։-Նոր բառեր են հերզնամ (Սլմ խէ՛րզնամ, Վն. խէրզնmմ, Ոզմ. խըրզնամ) «հերուին», հերուանաձագ, հերնուանց, հե-րուանիկ, հերնիկ, հեռ (Վն. խեռ) «երկամ-եայ արու կամ էգ հորթ»։
Հերու ի մերձակայ ժամանակս յապաղէիր. (Բրս. գորդ.։)
Ե՛րբ. հիզան, երէկ, հերու. (Արիստ. ստորոգ.։ Դամասկ.։)
Ո՞չ հերու թօթափեաց աստուած զքաղաքս ամենայն. (Ոսկ. գծ.։)
Յառաջագոյն սկսայք ի հերուն հետէ։ Աքայեցիքն ի հերուն հետէ պատրաստ են. (՟Բ. Կոր. Ը. 10։ ՟Թ. 2։)
• «երկիւղ, սարսափ». մէկ անգամ գոր-ծածուած է Ա. մկ. գ. 25 ահ հոմանիշին կից. «Սկսաւ ահն և հոյն երթալ առաջի Յուդայ և եղբարցն»։ Սրանից են կազմուած հոյակապ «զարմանակերտ, հրաշակերտ» ՍԳր Ագաթ. Եւս. քր. և պտմ. (գրուած խոյակապ Արծր.), հոյակապեալ Պիտ. հռյանուն Պիտ.։ Կայ նաև հոյկապ անստոյգ բառը, որ մէկ անռամ ու-նի Սեկունդ. (Das Leben und die Senten-zen des Phil. Secundus, Wien 1895, էջ 39 և Մատեն. մանր ուսումն. Տաշեանի, Ա. հտ. էջ 240). «Զի՞նչ է մշակ... ծառոց տնգիչ, աղքատութեան հոյկապ, բժիշկ հողմոց». այս կտորը չունի յոյն բնագիրը. Տաշեան, անդ՝ էջ 55 թարգմանում է բառս «Einer, welcher der Armuth enthoben, ist, յորմէ բարձեալ է աղքատութիւն իւր», ՆՀԲ «պատիչ և դար-մանիչ»։-Հոյակապ բառի մէջ իմաստի զար-ռաոման համար հմմտ. ահ և ահագին «սար-սափելի. 2. մեծ, խոշոր, վիթխարի»։
Առանց հոյոյ մանգղոնից. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 15։)
• , ի հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ռ հլ. թէև առանց վկայութեան) «խումբ (կենդանինե-րի, մեղուների, զօրքի, մարդոց, վկայու-թեանց)» Պղատ. օրին. Պիտ. Ղևոնդ. Յհ. կթ. որից հոյլ ի հոյլ «գունդագունդ» Նար. տաղ. միահոյլ Վեցօր. 71, 174. բազմահոյլ Վեցօր. 18Չ. Պիտ. Յհ. իմ. եկ. Մանդ. երկնահոյլ Անան. եկեղ. Մաշտ. մարդահոյլ Նար. յոգ-նահոյլ Անան. եկեղ. գրուած է նաև հոլ Նա-նայ. որից հոլեալ «հաւաքուած, խմբուած» Սհկ. կթ. արմաւ. հոլոնեալ «միասին հաւա-քուած» Շար. լէ. Անկ. գիրք առաք. 336։
• ՆՀԲ նոյն ընդ բոյլք, լծ. և բոլոր, յն. δλος, ὅγλος, թրք. ուլու, քիւլլիւ, հալգ, հալխ, գօլ։ Böttich. Arica 79. 312 սանս. bhuri։ Justi, Dict. Kurde 371 քրդ. guluk «պար մեղուաց»։ Fick I4 82 յն. πὸλις, լիթ. pilis=լեթթ. pils «ամ-րոց» ևն բառերի հետ յիշում է նաև լիթ. pilti «թափել» և հյ. հոլել «դիզել»։ (Նոյնը կրկնում են Endzelin, Latviešu valodas, իդ-լա, Riga և Pokorny 2, 51, որոնց դէմ է խօսում և մերժում Meillet BSL ж 87, էջ 229)։ Հիւնք. յոյլ
• բառից։ Scheftelowitz BВ 29, 33 հյ. լի, յն. πολύς, զնդ. pouru-«լի», հբգ. fole «ժողովուրդ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. pelē-«լնուլ» արմատից։ Այս մեկնու-թիւնը յիշում են Walde 592 և Pokor-ny 2, 63, կասկածում է Meillet (անձ-նական)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 86 թերևս նոյն ընդ հոլով։ Karst. Յուշար-ձան 421 թրք. küllü «ամբողջ» (որ դըժ-ռախտաբար արաբերէն է)։ Petersson KZ 47, 276 լեթթ. pնlis, púle «դէզ, հոտ». ռուս. pulja, ուկր. pul'a «գըն-դակ» բառերի հետ։
ՀՈՅԼ Ի ՀՈՅԼ. մ. Գունդագուդ. խմբովին.
ՀՈՅԼՔ ἑσμός examen (apum) πλῆθος agmen ὅχλος turba, grex, congregatio. գրի եւ ՀՈԼՔ. յորմէ ՀՈԼԻԼ. Նոյն ընդ Բոյլք. (լծ. եւ բոլոր. յն. օ՛լօս, օ՛խլօս. թ. ուլու ... ժողով. ջոկ. խումբ. ամբոխ. բազմութիւն հաւաքեալ. դաս. պար.
Առ գերագոյն կայիցն հոյլս. (Նար. տաղ.։)
Ի զինուորութեանցն հոյլս։ Ի հոյլս քերթողական պարուց։ Զիմաստակացն հոյլսն։ Զբազում հիւանդաց հոյլս։ Հոյլք չարաց, կամ անզգամաց, կենդանեաց, ասպականեաց. (Պիտ.։)
Հոյլք մեղաց, կամ հայհոյութեանց. (Յճխ. ՟Ը։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։)
Արդ եկեսցեն քեզ այսուհետեւ հոյլք վկայութեանց մարգարէից վասն գալստեանն քրիստոսի. (Ղեւոնդ.։)
Ունիմ եւ այլ վկայութիւնս՝ յոլովագոյն հոյլս, զորս համառօտել օգտակարագոյնք վարկաք. (անդ։)
• , ի հլ. «հոսում, վազելը» Պիսիդ. Մագ որից հոսել «հեղուլ, վազցնել, թափել. 2. սորենը երնելով յարդից ջոկել. 3. վերևից ցած գցել, գահավիժել» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 6. հոսիչ «երնող, ցնդող, ցրւող» Իմ. ժա. 19. «երնելու գործիք, հեծանոց» Ամովս, թ. 9, Ոսկ. մ. բ. 7. հոսանք ՍԳր. Եփր. ծն. Ագաթ. հոսհոսիլ «առատութեամբ՝ ճոխապէս վազել» Ոսկ. յհ. ա. 3. կալահոս «ցորեն եր-նող» Յայսմ. (ՀԱ 1911, 96), յորդահոս Կոչ. բազմահոս Պիտ. կարկաջահոս Ոսկ. լս. ա-ռատահոս Սեևռ. երկնահոս Արծր. երագահոս Արծր. դառնահոսան Անան. եկեղ. դարահոս Ոսկ. (քանիցս). դիւրահոս Եփր. յովս. 100. Պղատ. տիմ. գետահոս Բենիկ. բիւրահոս Ոսկ. լս. եօթնահոսան Ոսկիփ. ծովահոս Ա-նան. եկեղ. հողմահոս Նար. ջրհոս Շիր. կամ ջրոհոս Դամասկ. ևն։
• Klaproth, Asia pol. 100 արաբ. ❇ seil, պրս. sil «հեղեղ»։ Տէրվ. Նախալ. 110 հոսել և հրոսակ դնում է հնխ. srus արմատից. հմմտ. սանս. սրու, յն. ῥέω ῥεῦμα «հոսանք, գետ» ևն։ Հիւնք. հիւ-սել բայից։ Patrubány ՀԱ 1908, 213 հնխ. ponts-ձևից, որ տես հուն։
• ԳՒՌ.-Տփ. հուսիլ «հոսիլ», հուսան «հռ. սանք», Խրբ. հօսիլ «երնել» (նոյն բառն ու-նին նաև Բլ. Բն. Պրտ.), Երև. ֆօսան «բուք», որից հոսանակապ «բքարգել»։ Հետաքրքրա-կան է մանաւանդ հոսելի Ախք. Արբ. Կր. «հեծանոց, եղան», որ ունի Խտջ. հուսէլի Սվեդ. հիսսիլա, Բլ. հօռսէլի, Մշ. հօրսըլի, Ղզ. հուրսըլի, Երև. ֆօրսըլի ձևերը, որոնք ցոյց են տալիս հորս-արմատը. սրանից ր-ի անկումով յառաջացել է հոս-իլ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Թորթումի hösenk «հո-սանք, ջրվէժ», յատկապէս նշանակում է «Թորթումի լճին մէջ թափուող մեծ ջրվէժը» (Բիւր. 1898, էջ 627)։
Ի հոսից բլրաձեւ կոհակաց. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
• = Արաբ. օ [arabic word] mašāra «ածու» (Կա-մուսի թրք. թրգմ. Բ. 109). բառս բնիձ ռեմական է. ցեղակիցներից հմմտ. ա-րամ. [hebrew word] mesərā «ածու». ասուր. [other alphabet] ︎ [other alphabet] mu-sa--ru-u կամ mu-ša-ru-u (musarū, mušarū) «պարտէզ, արտ», սումեր. musar «պարտէզ, արտ» (Autran, Sumérien et indo-eur. էջ 157, Delitzsch Ass Hndy 49) sirassma-ier, Alphab. Werz. 679)։ -Հիւբշ. 270։
• ԳՒՌ.-Մաշարա «ածու» Այն. Մշկ. Ք. իսս Մկ. մշարա «դդումի, վարունգի կամ ձմե-րուկի ածու»։
• (սեռ. -ի) «բարակացաւ, թո-քախտ» Փիլ. նխ. Բ. 66 (յն. νόσος φϑινώδης), Մխ. բժշ. 72 (յն. ἔρυσίπελας). որից մաշա-րայական Խոր. Գ. 44, Երզն. մտթ. 156 կամ մաշարական Փիլ. նխ. բ. 68։
ռմկ. մըշարայ, մարկ. պ. մէշարէ. թ. մաշալա, էվլէք, էառչա, օճագ. Ածու բանջարոյ. որոշեալ հատուած պարտիզի.
խտս անբոյժս՝ ուտճի եւ մաշարայի դժնդակագոյն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ազգ ինչ նորին ախտի է. այն է հիւծութիւն։ (Բժշկարան.։)
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-նի Արիստ. աշխ. «Երեք մասունքն ի մար-մենին (կամ ի մարմնենին) ի նա լինին հա-յեցեալ, ըստ երից ամանակաց բաժանեալ»։ ՆՀԲ մեկնում է «մանելիք, գործի մանելոյ, աղեկատ», իսկ ԱԲ ջնջած է։ Արդեօք ստուգ-ուած է որ սխալ ընթերցուա՞ծ է։ Քաջունի, Գ. 160 դեռ շարունակում է գրել «quenouille, իլ»։ +ՄԱՐՄԻՆ, ո հլ. «միս, փխբ. մարդ, նիւթ, իր» ՍԳր. որից ունինք բազմաթիւ ա-ձանցներ. յիշենք նրանցից մի քանի հնա-ռոյնները. -մարմնագեղ Ոսկ. ես. մարմնա-ծին Ագաթ. մարմնակից Եփես. գ. 6. Ագաթ. մարմնահար Բուզ. մարմնապատ Եզն. Վեց-օր. Ոսկ. մ. բ. 19. մարմնապէս Սեբեր. Եւս. պտմ. Եփր. ծն. Ագաթ. բառավերջում՝ թանձ-րամարմին Եզն. զովամարմին Եփր. մնաց. չորեքմարմին Եւս. քր. քաջամարմին Ոսկ. յհ. ա. 3. յետիններից յիշենք մարմնապա-հեստ Պտրգ. 261, մարմնացի «մարմնով» Լծ. պրպմ. 742 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ), գե-ղեցկամարմին Փիլ. երկմարմին Փիլ. բուլա-մարմին Կանոն լերկամարմին Նար. խոտա-մարմին Ոսկիփ. բազմամարմին Նիւս. կազմ. մարմնամարց. մարմնամարզութիւն, մարմ-նամարօական (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mrmeno-ձևից? հմմտ. սանս. [other alphabet] marman-«ան-դամ, անդամների յօդաւորութիւնը, ամբողջ ռործարանները, մարմնի բաց մասերը՝ ո-րոնք աւելի են ենթակայ վիրաւորուելու, մարդուս տկար մասերը՝ որ պէտք է ծած-կել». բացի հայերէնից ու հնդկերէնից ուրիշ լեզուի մէջ չկայ այս բառը։ Pokorny, 2, 290 սրանց հետ է միացնում մի կողմից լիթ. melmú «ողնաշար», լեթթ. melmeni «ողնա-շարի ծայրի մասը» և միւս կողմից յն. μέλος «անդամ, յօդ», կիմր. cуm-mal «յօդաւորու-թիւն», կորն. mal, յգ. mel-l-ow, բրրտ. mell «յօդերը, ողնաշար» (Boisacq 625 առաջին շարքը բաժանում է երկրորդից)։ Բայց եթէ միացնենք լիթ. և լեթթ. ձևերը, հայերէնի ր ձայնը (փխ. ղ) անյարմար դուրս կգայ. ուս-տի կասկած է ծագում որ իրանեան փոխա-ռութիւն լինի. բայց իրանականում էլ նման ձև չկայ։-Հիւբշ. 473։
• ռի հետ ցեղակից միայն է համարում և ոչ նոյն, որոհետև սանս. -man մասնի-կը տալիս է հյ. -մն։ Bopp, Հմմտ. քե-րակ. Ա. 400 mar «մեռնիլ» արմատից, ինչպէս մարդ և սանս. murti «մար-մին». հայերէնի -մին մասնիկը նոյն 1 դնում նզնդ. -mana, -mna, յն. -μένο լտ. -mno մասնիկների հետ։ Տէրվ. Մա-սիս 1881 մայիս 12 նոյնպէս mar ար-մատից՝ իբր «մահկանացու»։ Հիւնք. յն, μέ́ριμνα «հոգ» բառից։ Müller, SW-AW 136 (1897), 27 յն. μηρός «սրուն-քի մսոտ մասը» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տփ. մարմին, Տիգ. մmրմին, Ոզմ. մարմէ՛ն, Զթ. մայմինք, մարմինք, Սվեդ. մmրմէնք։-Նոր նշանակութիւն են ստացել Կր. մարմին «կա-նառե ամօթոյք», Նբ. մարմին «էգ անասուն-ների ծննդական գործարանը»։-Նոր ձևեր են մարմինք դառնալ, Շշ. «շատ ծիծ ուտելուց ուռիլ, կարմրիլ», մարմնիլ Մշ. «ապրիլ», մարմնատակ «մանրագոր»։
ἅτρακτος fusum. Մանելիք. գործի մանելոյ. աղեկատ.
• = Յն. Neoσίaς ձևից տառադարձուած. աւս էլ փոխառեալ է եբր. [hebrew word] masixa «ոծեաւ» բառիզ. արմատն է եբր. mšx «ձեռ-քով քսել, օծել, զօծել» (ասուր. mašá'u, արամ. [arabic word] mšx). յունարէնի միջոցով անսել է բոլոր քրիստոնեայ ազգերի լեզուին ունինք նաև արաբ. [arabic word] masih «Մեսիա». բռես էլ [arabic word] masīhi «քրիստոնեայ»։-Հիւբշ. 364։
ՄԵՍԻԱ կամ ՄԵՍԻԱՅ. Բառ եբր. մաշիա, մաշուախ. այսինքն Օծեալ. (որպէս մշկահոտ իւղով, կամ մեռոնաւ) որ յունարէն Քրիստոս ասի, սեպհականեալ Յիսուսի փրկչին աշխարհի՝ իբրեւ ճշմարիտ քահանայապետի, թագաւորին թագաւորաց, եւ տեառն մարգարէից. մէսիհ.
Զթագաւորն մեսիա, եւ զխաչեալն։ Յոր զմեսիայն բեւեռեցին. (Շար.։)
• Կոչ. Ոսկ. որից նաև ՍԳր. նա՛ ուրեմն «բայց արդ, թուի թէ» Կոչ. Ոսկ. յհ. բ. 31. նամա-նաւանդ Ոսկ. յհ. ա. 3. նա զի «մանաւանդ թէ» Գէ. ես. Նար. ևն։ Այս նոյն բառն է ան-շուշտ, որ միջին հայերէնում ստացել է «և» շաղկապի պաշտօն. Յղարկեց ի հետ թէ տո՛ւո չփախստականդ. Նա վախեցին որ թաթարն չլցուէր յերկիրս, տուին. նա ոխացաւ սուլ-տանն և ամէն Տաճկունք (ԺԳ դար)։ Սրանից է յառաջացել թէականի նշանակութիւնը, որ միջին հայերէնում երկրորդական նախադա-սութեան սկիզբն էր դրւում, իսկ նոր գաւա-ռականների մէջ դարձել է թէականին վերջա-դաս նէ, նը, նա. ինչ. Թէ անհոգ կենայ տէր ծառոյն, նա չորանայ ծառն.-Ծառին տէրը անհոգ կենայ նէ՝ (Պլ. նէ, Ննխ. նը), ծառո կը չորնայ։ (Տե՛ս Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 99)։
• = Բնիկ հայ բառ. նախորդի հետ պատ-կանում է հնխ. no-«այն» դերանուանական արմատին, որ ուրիշ լեզուների մէջ էլ այս-պիսի զանազան նշանակութիւններ ստացած է. հմմտ. լտ. enim «քանզի, որովհետև, այ-նինքն», ne, nae «արդարև, իրօք», nem--pe «այնու ամենայնիւ, ընաեանառառ» nam «որովհետև, այսինքն», օսկ. inim «և», ում. բըր. eine «և», enem «յայնժամ», յն. νή, ναί «հաստատական մասնիկ» (նյն. «այո՛»). սանս. anā «որովհետև, արդարև», nánā «զանազան եղանակով», na «իսկոյն», լիթ. nei «իսկոյն», հսլ. neže, nego «հենց», հբգ. na «բացասական հարցականի մասնիև» ևն (Pokorny 2, 336, Boisacq 655 ևն)։
• ՆՀԲ նայեա՛ բառից։ Peterm. 251 նա դերանունից։ Lag. Arm. Stud. § 1579 յն. ναί։ Հիւնք. պրս. նա, նէ, նի և լտ. no «ոչ»։ Պատահական նմանութիւն ունի լազ. -na «եթէ», որ իբրև մասնիկ կցւում է բայի վերջը. ինչ. minon-na «ուզեմ նէ», gopti-na «երբ ման գամ, պտտիմ նէ» (տե՛ս Adjarian, Etude sur la, lan-gue laze, էջ 42)։
Առեալ իշխանին Ագրիկողայոսի զթուղթն, եւ տեսեալ զ՝ի նմայսն՝ զայրացաւ. (Ճ. ՟Գ.)
αὑτός, ἑκείνος ille, ipse;
is, ejus . Դերանուն ցուցական, յայտնիչ անձին կամ իրի ցուցելոյ իբր յերկրորդ կարգի, ո՛չ սա, ո՛չ դա, այլ երրորդ կարգի, ո՛չ սա, ո՛չ դա, այլ երրորդն. նոյն այն. նոյն ինքն։ Տե՛ս եւ Նոյն, նորին. նոքին, նոցին, որ է ա. եւ գ. ան, անի, անիկակ.
Յորժամ ի խոյզ առեալ՝ զ՝ի նմա կայսն գտցեն օգտութիւն. (Պիտ.։)
Եւ է այն ըստ Նեստորի, եւ որոց ըստնմայց. (Սարկ. հանգ.։)
ՆԱ ԸՍՏՆՄԱՆԷՔ. Որք յետ նորա ըստ օրինակի նորա. հետագայք. յաջորդք հետզհետէ կարգաւ.
Դաս ունի այբն նախկին գոլոյ, եւ ըստ նմանէքն եւ տեսակ զատելոյ յայլս զատուցեալ. (Մագ. քեր.։)
ՆԱ՛. δέ, δή, μέν, οugr-SmCi;
, μὲν οὗν γε , ἁλλά vero, autem, etiam, verum, sane, profecto, ac quidem, quinimo. որ եւ գրի՝ ՆԱՅ՝ նոյն հնչմամբ. Որպէս թէ՝ Նայեա՛. տե՛ս ահա. աւանիկ. քե՛զ ասեմ. եւ զի՞նչ ասեմ. ապաքէն. տի՛նա. մանաւանդ թէ. բայց արդ. արդարեւ. իսկ. այլ. թո՛ղ. ... Տե՛ս եւ ԴԱ՛, ՍԱ՛.
Իսկ նա՛ արդ ոչ իւրեանց ակնուէին թագաւորելոյ, այլ այլում օտար ազգի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Նա՛ աւանիկ յարգանս իմն յաճախէ. (Ոսկ. կողոս.։)
Նա եւ սողովմոն շինեաց նմա տուն։ Նաեւ ի մեզ ծեր եւ հին աւուրց գոյ։ Օրինացն աստուծոյ ոչ հնազանդի. նա եւ կարէ իսկ ոչ։ Նաեւ արդ իսկ ոչ կարէք. եւ այլն։
Նա՛ զի եւ չիք իսկ առ քեզ ցասումն սրտի։ Նա զի զաղջամղջին սեւութիւն գունոյն փոխարկել ի ձեան պայծառութիւն։ Նա զի եւ տապան իմն է մաքրական։ Ամենայն ինչ քեզ զօրելի է. նա՛ զի եւ ընդ անտկար կարելոյդ եւ կամելոդ է ախորժելի. (Նար.։)
Ընդէ՞ր կոչեցաւ տուն վկայութեան. նա ուրեմն վասն մարգարէին, որ ասաց, յաւուր վկայութեան իմոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Զառ մեզ նախախնամութիւնսն զամենեսեան սակաւք գիտացին. նա ուրեմն եւ ոչ սակաւք. (Մաքս. ի դիոն.։)
• «ուղիղ» Վստկ. 179 (շատ գործա-ծական արդի գաւառականներում). որից են շիտակեալ «ուղիղ բարձրացած» Գնձ. ստեղ-նալիտակ Նար. տաղ. գեղաշիտակ Մագ. թղ. 41։
• Հիւնք. շոյտ բառից։ Karst, Յուշար-ձան 409 սումեր. zid, zida «ուղիղ, ճիշտ», 415 մոնգոլ. čik, բուրեաթ. šike, seke, կիրգիզ. šiyn «շիտակ, ուղիղ»։ Պատահաևան նմանութիւն ունին վրաց. չվետի «ուղիղ», արևել. թրք. [arabic word] sīdām «յիղկ, ողորկ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. շիտակ, Արշ. Երև. Հմշ. Մշ. Պլ. Սեբ. Սչ. լիդագ, Սլմ. շիտmկ', Տիգ. շիդmգ, Ռ. շիդդագ, շիյդագ, Հճ. շիդօգ, Մկ. ոշտակ.-նոյն բառն ունին նաև Ախք. Եւդ. Լհ. Խն. Խրբ. Կս. Հչ. Ննխ. Նփ. Շհ. Վն. Տր.-պակասում է ընդհանրապէս Կովկասի հայ բարբառներում։-Նոր բառեր են շիտակա-խօս, շիտակել, շտկել, լիտկռտել, շտկուորիլ, շիտկռտկել, շտկցնել, շիփշիտակ։
• «կեղծաւոր, քծնող». մէկ ան-գամ միայն գործածուած է Ոսկեդարեան ռրականութեան մէջ՝ շողոքորթ առնել ումեք ոճով (Ոսկ. սղ. ՀԱ 1917, 27). աւելի լա-ճախական է յետոյ, ինչ. Պիտառ. Նար. Կլի-մաք. (գրուած է շողաւքորթ Սասն. էջ 55), որից շողոքորթել Յճխ. Դիոն. ածայ. Երզն. մտթ. շողոքորթանք Ճառընտ. շողոքորթու-թիւն Ասող. Գր. հր. արդի գրականում ոմանք գրում են շողոքորդ, իբր թէ կազմուած -որղ մասնիկով *շողոք արմատից։
• (տե՛ս նաև շողոմ), Նախալ. 63, Երկրա-գունտ 1883, 170 արմատը շողոք, որ կազմւած է շ մասնիկով ողոք բառից։ Հիւնք. շաղակրատ բառից։ Մառ տե՛ս ողոք բառի տակ։
• ԳՒՌ.-Ունինք Երև. շօղո՛մքօր, Ղրբ. շու-ղո՛ւմքուր (<շողոմքոր) «քաղցր լեզուով իրեն սիրելի ընծայող», որի առաջին մասը թէև թւում է շողոմ բառից, բայց ընդհանուրը լո-ղոքորթ ձևից է։
Ո՞ր ի գազանաց չարագոյն խածանէ. յընտանեաց շողոքորթն, եւ յօտարաց զրպարտողն. (Պիտառ.։)
• , ի-ա հլ. «շուշան ծաղիկը, լտ lilium candidum L» ՍԳր «փխբ. բուրվառի վերին խուփը, որ երեք թելերով կապուած է մարմնին» Ճառ ինչ (Հացունի, Պատմ. տա-րազի, էջ 354). որից շուշանագործ Գ. թագ. է. 19, 22. շուշանափայլ Անան. եկեղ. Գնձ Տաղ. թուշանաբեր Թէոդ. կուս. շուշանազարդ Ոսկ. կտրծ. շուշանաբոյր (նոր բառ) ևն։
• = Ասոր. *šūšan բառից, որ գտնում ենք ասոր. [syriac word] ︎ sūšanϑā̄, յգ. šusannē, նոր ասոր. sušánnā, šošan «շուշան» ձևերի մէջ։ Բուն և նախնական ծագումը եգիպտա. կան է. հմմտ. եգիպտ. sšn, ššn, խատ sōšen «lotus ծաղիկը» (Brugsch. Hiero glyph. Wörterb. IV 1314/5, Erman ZDMG 46, 117)։ Եգիպտականից են փոխառեալ սե-մական ձևերը. ինչ. ասուր. šēšanu, եբր [hebrew word] sušan, sosan, šosannaϑ, լգ. sošan-nīm, արամ. sušanəϑā, արաբ. [arabic word] sau san կամ sūsan։ Սեմականներից էլ բառը տարածուել է ուրիշ լեզուների մէջ, ինչպէս՝ պհլ. [other alphabet] šušan (ZDMG 31, 585), su. san, պրս. [arabic word] sūsan, քրդ. sosin, susen, յն. σοῦσον (Boisacq, էջ 888), վրաց. შრომანი շրոշանի, სოხანი սոսանի ևն։-Հիւբշ. 314։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. սուսէն բառին։ ձևերը։ Այսպէս են նաև Riggs, Քերակ. (1856), էջ 60, Böttich, Arica 28, 95,
• ԳՒՌ.-Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Վն. շուշան, Զթ, շուշօն, շուշոն, Սլմ. շիւշան, Ագլ. ըիւ-շmն, որոնք նշանակում են ծաղիկր.-բայց Երև. Ննխ. լուշան (նաև Ղզ. Ղրբ.) «մի տե-սակ բանջար է»։ Նոր բառեր են շուշանա-ծալ, շուշանափետուր։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ քրդ. շու-շան, ինչպէս գտնում եմ Աւետարանի թարգ-մանութեան մէջ (Պօլիս 1872). Պր նէռըն լը շուշանա տէշդէ (Հայեցարուք ի շուշանն վայ-րենի). Մտթ. զ. 28. Մէզmքըն լը սէր շուշանէ (Հայեցարուք ընդ շուշանն). Ղուկ. ժբ. 22 նոր վրաց. მუმანი շուշանի «ծաղիկը», որ գործածում է Գրիշաշվիլի, Զվելի քալաքիս բոհեմա (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։
κρίνον lilium. եբր. շօշան, շիւսանա. ար. եւ պ. թ. սուսէնշ սէվսէն, սուսամ, զամպագ. վր. զրօզանի.
Ծաղիկ գեղեցիկ՝ սպիտակափառ կանթեղաշար՝ անուշահոտ յոյժ. կայ եւ դեղին կամ շեկ՝ վայրենի. որպէս եւ կապուտակ՝ տարբեր հոտով. ա՛յլ է եւ ջրային շուշան, կամ շուշան ի գետեզր. որ եւ Հարսնամատն, կամ Նունուֆար։ Նմանութեամբ եւ Զարդ՝ ի ձեւ շուշանի, կամ ծաղկի, եւ այլն.
Որ հովուէն ի մէջ շուշանաց։ Որ արածիցին ի մէջ շուշանաց։ Շրթունք նորա շուշանք՝ բուրեն զմուռս լիութեան։ Բունն (աշտանակին) եւ ստեղունքն եւ սկահքն եւ գնդակքն եւ շուշանքն անդստին ի նմանէ իցէ.եւ այլն։
Ասմազուն (այսինքն երկնագոյն). լուրջ շուշան ծաղիկ. (Գաղիան.։)
Սուսան ասմաճուն. երկնագոյն շուշան։ Օրիսէ. երկնագոյն շուշանի տակ։ Կարմիր սուսան կամ շուշան. տիլէ օտ. քեկլիկ չիկտէմի. զուզղում զըլըճի. (Բժշկարան.։)
Ծաղկեսցէ անապատն իբրեւ զշուշան (ջրային, լս. նոնոփար) երկու ազգք եւ երկու գոյն է ծաղիկս այս. սպիտակ է եւ դեղին. ի ճախիճս եւ ի տղմուտ տեղիս ծնանի. եւ եղեգնաձեւ աճեցեալ, ի վեր քան զջուրն զծաղիկն ցուցանէ. (Գէ. ես.։)
• (յգ. ոստրիք, սեռ. ոստրից) «ծովային մի խեցեմորթ» Վեցօր. 14M 143-4, 152, Պղատ. տիմ. 174 (տպ. ոստ-րից, ՆՀԲ դնում է ոստռից!) Գնձ. գրուաձ ոստրիոս Գիրք թղ. 472. ոստրէ Եփր. մրդ. 355 (սեռ. ոստրէից). նոր գրականի մէջ ըն-դունուած է միայն ոստրէ ձևը։
• = Յն. ὄστρεον «ոստրէ» (բուն նշանաևում է «ոսկրային». տե՛ս Ոսկր բառի տակ). սրանից են փոխառեալ նաև լտ. ostreum, գերմ. Auster, անգլ. oyster, ֆրանս. huitre, ռուս. устрицa, թրք. əstəridya ևն՝ նոյն նշ.։ -Հիւբշ. 369։
ՈՍՏՐԷՈՍ ՈՍՏՐԻՔ կամ ՈՍՏՌԻՔ. Բառ յն. օ՛սդռէօն. օ՛սդրիօն. (այսինքն ոսկրուտ. ոսկրապատ) ὅστρεον, -ειον ostreum, -rum. Խեցի կամ խեցեմորթ ծովային. ռմկ. ըստրիա, ըստռիտետ. եւ գաղտակրայ. մարգրտի միտէա
Որ անուանեալ կոչին ոստրիք։ Խեցգետին ցանկայ ուտել զմիս զեռնոյ միոջ, որ անուանեալ կոչի ոստրէոս. եւ քանզի դժուարին է ոստրէոսն, եւ այլն։ Ուստի՞ իցէ ոստրէոսն տկար զեռնոյ յղանալ ծնանել զմարգարիտն պատուական. (Վեցօր. ՟Բ։)
Յոստրէոս զեռնոց՝ հատ մարգարտենոց՝ կոյս քեզ բազկանոց. (Գանձ.։)
• (յգ. սեռ. -եաց) «անպտուղ մի ծառ՝ որի փայտը յարմար է շինութեան մէջ» Պիտ. (յիշուած է կաղամախի հետ). գրուած է նաև տփի, յուբի, հոփի և մեկնուած է զանազան ձևով. այսպէս՝ յուբի «կաղամախ» Բժշ. յո-փի «կապպար» Ռոշք. հոփի «կասլայ, դափ-նի» Հին բռ. ոփնի «կաղամախի, populus» Ղուկ. վրդ. Խարբերդցի (ՀԲուս. § 2430). «ազգ կաղամախի» ՆՀԲ և ՋԲ, իսկ ըստ Տի-րացուեան, Contributo § 77 fagus silvatica L, § 303 ucer campestre L (առաջինը ըստ ՀԲուս., երկրորդը ըստ Քաջունի)։-Տե՛ս և գւռ.։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. հո՛ւփուտ «սօսիների բազմու-թիւն» (Մուրճ 1897, էջ 245), որ գալիս է հոփի «սօսի» բառից։ Մղր. հուփփի և Կրճ. հուպպի նշանակում են «բարտի», որով նոյ-նանում են Բժշկարանի և վրաց. «կառամա-խի» և «բարտի» նշանակութեանց հետ։
Անուն անպտուղ ծառոյ ի պէտս փայտի շինուածոց. թերեւս որպէս ազգ կաղամախի, որ ըստ իտալ. օ՛փփիօ. oppio.
Առ յոյժ ուղղաձիգ բարձրութեանցն եւ ողորկատարր բնութեանն եւ առոյգութեանն՝ դիւրայարմարք մատուցանելոյ ի պէտս շինողացն փութոյ էին տունկք ոփեացն եւ կաղամախեացն. (Պիտ.։)
• «հնգամրցանք, մի տեսակ ոլիմպիական խաղ» Եւս. քր. ա. 284, 285 (գրուած նաև պենտատղոս)։
• -Յն, πένταϑλον «հնգամրցանք». ոլիմ-պիական մի խաղ, որ ունէր հինգ մաս. այն է՝ վազք, ըմբշամարտ, կռփամարտ, ոստում և շրջանակ նետել». կազմուած է πέντε «հինգ» և ὰϑλος «մրցանք» բառերից. սրանից է πένταϑλος «հնգամրցանքի մասնակցող կամ յաղթականը»։-Հիւբշ. 371։
Բառ յն. բէնդաթլօս. որպէս թէ Հնգամրցանք. πένταθλος pentathlum, quinquertia. Հնդեակ, նահատակութիւն յողոմպիականսն, որպէս առանձին խաղու անուն, բայց բովանդակիչ համօրէն մրցանաց ագոնին.
• «մի տեսակ բոյս է» (ըստ Գա-ղիան. «thapsia», ըստ Բժշ. «thapsus, սկիւ-թական փայտ»)։
Թափսիաս. պրիսկ. գաղիան։ Ա՛յլ է եւ փայտ սկիւթական ասացեալ, եւ խոտ ի պէտս ներկոց։ (Բժշկարան.։)
• «հուն, չում», որից պրենի «հունի ծառ» Գաղիան. բժշ.։
• ՀԲուս. § 2621 յիշում է անգլ. berry «մացառուտի պտուղ»։ (Այս բառի հետ կցւում են ըստ Kluge 45՝ գերմ. Beere, մբգ. ber, հբգ. berl, գոթ. basī, հոլլ. bes, անգսք. berie, որոնց համեմատու-թեամբ նախագերմ. ձևը լինում է naso որ կապ չունի այլ ևս հայերէնի հետ)։
Պրրին օգտակար է լուծման փորոյն. (Բժշկըն։ Եւ յօրինակս ինչ Գաղիան.։)
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «տէգի նման երկաթ՝ որ ձողի ծայրն է անցուած» Ես. բ. 4. Խոր. բ. 5. ար-դի գրականում «հրացանի ծայրը անցկաց-սրանից ունինք սունաւոր Ագաթ. Բուզ. (յետնաբար սուինաւոր Պիտ.) սունակ Մծբ. սունակոթ Եզեկ. լթ. 9. սուինամարտ (նոր բառ). գրուած է նաև սըւին (ը ձայնաւորով), սունի Արծր.-պէտք է սուին կարդալ Խոր. Ա. 11 հատուածի մէջ էլ, որի վրայ տե՛ս ստին։
• = Փոխառեալ է անծանօթ մի լեզուից. հմմտ. ասոր. [syriac word] sūwīna «տէգ, նի-զակ», որ մէկ անգամ միայն գործածուած է Ես. բ. 4 յգ. sīwinyāϑā ձևով. թարգ. [hebrew word] šūpīnā «նիզակ» Դ. թագ. իա. 16. յն. σιβύνη, ουβίνη, σιγύνη, σιγυνης, σιγύννης, *ιβυνη «տէռ, սուին». լտ. sibina, si-byna «մի տեսակ նիզակ», արաբ. և պրս. [arabic word] zōbīn «Գիլանցիների մէջ գործածա-կան մի տեսակ կարճ նիզակ», պրս. ❇ žōрīn՝ նոյն նշ., վրաց. ზუუანი զուփանի, թրք. ❇sungi «սուին»։ Այս բոլորը փո-խառեալ ձևեր են. ասորին մէկ անգամ մի-այն գործածուած է և համարւում է ո՛չ-բը-նիկ. յոյնը համարւում է կիպրական, մաևե-դոնական, թրակեան կամ սկիւթական ծա-գումից. թուրքը փոխառեալ պէտք է լինի յն. οιγυνη ձևից. բայց այս բոլորի բուն մայրը անծանօթ է, որից պիտի լինի նաև հայերէ-նը։ Բառիս վրայ խօսում է Մարքվարթ KEA 8(1928), 212 և ցոյց է տալիս որ յոյն և լա-տին բառերը իլլիւրական, մակեդոնական և կիպրական են. ասորին փոխառութիւն է. պարսիկ բառը *čōpēn «փայտեայ» բառից կազմուած մի գաւառական ձև է. մնում է հայերէնը՝ իբր բնի՞կ։-Հիւբշ. 394։
• սանս. kšan ևն, իսկ սունակ՝ իռլ. son, sonn, Lag. Gesam. Abhd. 6ī ասոր. պրս. ձևերի հետ, ինչպէս նաև յն. ζιβὸνη. բառը համարում է բնիկ գիլանեան։ Հիւնք. յն. σιβὸνη,
ՍՈՒԻՆ կամ ՍԸՒԻՆ. σιβύνη lancea, hasta σαύνιον jaculum. Տէգ, եւ ժամեւոր երկաթ ի ծայր ձողոյ.
Ձուլեսցեն զսուսերս իւրեանց ի խոփս, եւ զսուինս իւրեանց ի մանգաղս. (. Ես. ՟Բ. 4։)
Մօտ անցեալ աջողեցաւ ձգեալ զսուինն. (Խոր. ՟Բ. 5։)
• , ի-ա, ո հլ. «շտապումն, աճա-պարանք» Եղիշ. Լմբ. պտրգ. «յաճախ, շատ անգամ, անդադար» ՍԳր. Փարպ.. «լաճա-խադէպ» Ա. տիմ. ե. 23. որից ստէպ ստէպ Բ մե. ե. 6, զ. 7. Ագաթ. ստիպաւ «փութով» Ա. մկ. բ. 15. ստիպով Ոսկ. յհ. ա. 16. Փարպ. Յհ. կթ. ստիպել ՍԳր. Եղիշ. ստիպե-ցուցանել Փարպ. ստիպւոջ կալ Ոսկ. փիլ, էջ 502. ստիպագոյն Ոսկ. յհ. բ. Փարա. ստիպողական, ստիպողականութիւն, ստի-պողաբար (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ հնխ. steib-արմատից այն ձևերը, որոնք նշանակութեամբ մերձա-ւոր են մեր բառին.-յն. στεἰβω «ոտքի տակ կոխոտել, կոխոտել ամրացնելու համար, ճանապարհը շարունակ յաճախել», στίβος «բանուկ ճանապարհ», στιβαρός «կոխո-տուած, սեղմ, ուժեղ, հաստատուն», στιπτὸ քհաստատուն», լիթ. staibus «ուժեղ, կորո-վի» ևն։ Այս արմատը համարւում է աճաձ Lb-աճականով՝ պարզական stāi-, stelā-«խտանալ, խտացնել» արմատից, որի այլ աճած ձևերն են՝ 1) -bh-աճականով՝ steibh-, որից յն. στῖφος «դէզ» (փոխառութեամբ թրք. istii>Պլ. իստիփ «իրար վրայ խիտ ու կուռ դարսած դէզ»), στιφρός «կոխոտած, սեղմ, խիտ, ուժեղ, հսկայ».-2) -p-աճա-կանով՝ steip-, որից լտ. stipo «սեղմել, խտացնել, դիզել, ճնշել», stipulus «հաստա-տուն», լիթ. stipti «խստանալ», stiprus «ու-ժեղ, կորովի», հհիւս. stifr, անգսք. stif «խիստ», մբգ. steppen «սրածայր մի բանով խթել» (Pokorny 2, 646-8, Boisacq 905-
• ՆՀԲ նոյն ընդ ճեպ և շտապ? Lag. Urgesch. 155 լտ. stipare «դիզել, սեղ-մել, խճողել» բառի հետ։ Նոյն, Beitr. bktr. Lex. 20 զնդ. staēvya, stipti «վատ, գէշ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 14 մերժում է ինչպէս զնդ. stipti «վատ, գէշ», նոյնպէս և stōi «միշտ»։ Bugge KZ 32, 61 ընդունում է միացնել լտ. stipare ձևի հետ։ Meillet MSL 9, 154 դնում է յն. στεἰβω։ Հիւբշ. Arm. Gram. 493 ամբողջութեան համար աւելացնում է նաև վերի ձևերը ևն, բայց համեմա-տութիւնը անապահով է համարում, ո-րովհետև յն. στἰβ դրւում է հնխ. stig2 արմատից (Fick, Wörterb2. I 568), իսկ լտ. stip-ձևի դէմ սպասւում էր հյ, *ստիւ։ (Այժմ ընդունուած է թէ հնխ. արմատներն են steib-, steibh-, steip-երեքն էլ b, bh, p աճականներով կազ-մուած, որոնցից առաջինի ժառանգորդ-ների մէջ մտնում է նաև հայերէնը)։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. 208, Կարնամակ ծան. 41 և Հիւնք. հյ. շտապ, պրս. շիթապ ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. ստիպէլ, Տփ. ստի-պիլ, Շմ. ստիբիլ։
ՍՏԷՊ ա. πυκνός frequens ἑκτενής extensus, adsiduus, sedulus. Յաճախ. անդադար. սը՛գ. եւ Անդանդաղ. փո՛յթ.
Ի ստիպոյ սրտին ողջոյն տուեալ հրաժարէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ստիպաւ տագնապէին զապստամբութիւնն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 15։)
Ստէպ աղօթից պէտս ունի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
ՍՏԷՊ. մ. πυκνά, πυκνότερον frequenter, frequentius φιλοτίμως studio honoris, sollicite, enixe, certatim. Յաճախակի. եւ Ստիպով. փութով. ճեպով. ջանիւ. պնդագոյնս.
Մինչ կոչեցեր զանուն իմ, ստէպ գտեր. (Վրք. հց. ՟Ը։)
ՍՏԷՊ ԿԱԼ. προκαρτερέω, σχολάζω persevero, vaco. Անընդհատ պարապել. դեգերիլ. հանապազորդել. յարամնալ. յաւերժանալ. ուշ ունել.
Պահոց եւ աղօթից ստէ՛պ կաց. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ պահէ զպատուէրս ծերոց նոցա՝ ստէպ կալ լուանալոյ ձեռաց. (Իգն.։)
Կացեր ստէպ ի քոյին անզգամութեանդ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ստէպ ստէպ տագնապել։ Վարէին ածէին ստէպ ստէպ տագնապու. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 6։ ՟Զ. 7։)
Ամս տասն ստէպ ստէպ աւար առեալ աւերէին. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 64։)
• . առանձին չէ գործածուած. ոճով ունինք վակժոյժ լինել «ամուր փակչիլ, բռնել ու կպչիլ» Վեցօր. 69, 87. Ոսկ. փի-լիպ. ժ. և մ. ա. 12. վակժուժել «նոյն նշ.» Փիլ. ել. Ոսկիփ.։
(Իսկ Հին բռ. շփոթելով ընդ Վատոյժ՝ գրէ
• (յեռ. -ոյ, -ի, ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խի-ար» Բուզ. ե. 7. Մխ. առակ. «կիտրոն, ռմկ. աղաճ խավունի» Գաղիան. Հին բռ. «աշնա-նային հասուն պտուղ» Պտմ. աղէքս. որից վարնգենի կամ վարնկենի Խոր. աշխ. Վրդն. ծն.լ.
• = Իրանեան անծանոթ մի ձևից, որի այլ ներկայացուցիչներն են պհլ. vātrang, vāt-reng, vatrēg, պրս. [arabic word] bādrang, bādi-rang «սերմացու խոշոր վարունգ, կիտրոն», որ և [arabic word] ︎ vārang, [arabic word] bālang, մա-զանդ. vāreng. իսկ Տաշքենդի և Թուրես-տանի թաթարական բարբառով badreng «վարունգ» (Будaговъ 1, 220)։-Հիւբշ. 245։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. վարէնգ, պատ-րէնգ։ Նոյնպէս և Պատկ. Aрм. reorp. 52։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 209 և Հիւնք. պրս. վարէնք։ Հիւբշ. դժուար է գտնում ձայնապէս միացնել այս բո-1որը։
Իբր լտ. cucumis. իտ. cocomero (որ ըստ յն. պէսպէս, եւ հոմանուն ընդ սեխ, եւ այլն). որ եւ ՎԱՐՈՒՆԳ. պ. վարէնգ, պատրէնգ. Բերք գետնատարած բուսոյ պարտիզաց ի ձեւ գլանի կամ գլանաձեւ դդմի, անեփ ուտելի՝ զովարար. խիյար, խըյար.
Վարունկն կոչեցեալ պտուղ պարտիզի մեծարգոյ քան զայլսն կարծէր զանձնէ վասն կանխութեան։ Եդին առաջի նորա վարունգ եւ դանակ, որպէս զի հատցէ, եւ կարիցէ. (Մխ. առակ.։ Բուզ. ՟Ե. 7։)
ՎԱՐՈՒՆԿ. Ըստ նմանութեան ձեւոյն՝ նոյն է եւ ընդ Կիտրոն. յն. κίτριον malum citrium. (որ է աղաճ գավունու ), եւ ընդ այլ նմանաձեւ պտուղս.
Կիտր. վարունգ, որ է խիյար. կամ վարունկ, խիար. (Գաղիան.։)
Խիար. վարունգ կամ կիտր։ Որպէս եւ Մենինսքի զլատին բառդ գուգումէռ, կամ գուգումիս, անխտիր մեկնէ, խըյար, եւ գարբուզ, եւ այլն։
Խնձորենիք էին ոսկեգոյնք, որ զխանձումն պտղոյն ունէին, որպէս առ հելլենացիսն վարունգքդ են. (Պտմ. աղեքս.։)
• =Կազմուած է հյ. փին «աղբ» և թի բա-ռերից, իբր «աղբի թի». այսպիսի պատկե-րաւոր բացատրութիւններ սովորաևան ևն ժողովրդական լեզուի մէջ. հմմտ. Պօլսի ար-դի հայ ժողովրդական բարբառով՝ քաքի քիւրէք (թրք. kurek. «թի», որով ամբողջը փին-թի), հարկաւորի կամ գործարանի կամ քէնէֆի (թրք. kenef «արտաքնոց») աւել (որ է «արտաքնոցի աւել»). ևն. այս ձևերը գոր-ծածւում են իբր ածական կամ մակդիր, «կեղտոտ, անպիտան, զզուելի» և նման իմաստներով։ Յատկապէս մեր փնթի բառի նազմութեան համար կարևոր է յիշել Ղրբ. փնթիփարախ «կեղտոտ, փնթի» ձևը, ուր փարախ կարող է կապուել միայն փին «աղը» բառի հետ (իբր թէ «ախոռի աղբի թի»)։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. Պլ. Ջղ. Սլմ. Տփ. փնթի, Ասլ. Ախց. Սեբ. փինթի, Ալշ. փնտի, Սվեդ. փնթա, Ննխ. փնթի կամ փինթի, Ղրբ. փնթէ «կեղտոտ, անճարակ, թափթփած»։ Նոյն բառը ունին նաև Ագլ. Ակն. Խրբ. Վն. Չրս. «կեղտոտ» և Արբ. «տգեղ, չար և գէշ» նշա-նակութեամբ։ Նոյնպէս Ատն. և էնկ. փինթի «կեղտոտ» (Արևելք 1888 նոյ. 9 և Բիւր. 1898, էջ 865)։ Նոր բառեր են փնթիկ Վն. և փնթիփարախ. Ղրբ. «կեղտոտ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ფინთი փինթի «զզուելի, կեղտոտ, կեղտ, կղկղանք!» (Չուբինով 130։ համարում է հայերէնից փոխառութիւն), թրք. [arabic word] plnti «գձուձ, զազիր», որից [arabic word] ︎ pintilemek «գձձիլ, վատթարանալ». -ըստ Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 319 թրք. [arabic word] pinti նշանակում է «կեղտոտ. 2. ժը-լատ» և ո՛չ միայն չունի թուրքական ար-մատներով ստուգաբանութիւն, այլ և ցեդա-կից ուրիշ թաթարական լեզուների մէջ էլ չկայ։ (Ըստ Pedersen, Հայ. դը. լեռ. 2ՈՈ թուրքերէնը հայերէնից է փոխառեալ)։ Թուրքերէնի երկրորդ իմաստի համար հմմտ. Ջղ. փնթի փողաւոր «շատ հարուստ»։ -Թուրքերէնի միջոցով և կամ ուղղակի հա-յերենից է փոխառեալ նոր ասոր. p'int'ii «կեղտոտ, թափթփած»։
Առաւսլ ռմկ. իբր Աղտեղի. գարշ. զազիր. կամ փինած.
Զորպէսն ոչ գիտեմ, փնթի է. (Մարթին.։)
• ՆՀԲ (ունջ բառի տակ) լծ. լտ. fun-dum։ Lag. Urgesch. 692 սանս. nīσი punga, punja «դէզ ևն»։ Riggs, Քե-ոակ. էջ 61 անգլ. bunch «խուրձ, փունջ»։ Տէրվ. Altarm. 58 յն. σφίγγω «կապել, իրար կապել» ևն։ Bugge IF 1, 455 դնում է *bunyo-ձևից՝ կազ-մուած բուն=պրս. bun «ծառի բուն» բառից։ Հիւնք. պրս. պինճ, պինչէ «հան-գոյց, կանանց ճակատանոց»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 368 պրս. [arabic word] pun-ča «ճակատ. 2. ճակատի վրայ ձգուաձ մազերի փունջ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Մկ. Մշ. Ջղ. Տփ. փունջ, Գոր. Ղրբ. փօնջ, Ագլ. փէնջ (այս վերջինը թէ ծաղկի փունջ և թէ զգեստի ծոպ նշանա-կութեամբ)։ Նոր բառեր են փնջել «փունչ կապել», փնջուիլ «ծաղկիլ», փնջաւոր «ծո-պերով զարդարուած»։
Այլ գաւազանք ի միում փնջէ, զոր կապեաց որդին մարդոյ՝ որ էջն յերկնից. (Միսայէլ.։)
Անթառամ ծաղիկ՝ շուշան վայրենի, փունջ խուռներամ գարնայնոյ. (Տաղ.։)
endorsed, cloathed.
βολή jactus, ictus, plaga, casus Արկումն, ձգումն. որպէս պատահար. հարուած. չար դիպուած. փորձանք. դարանակալութիւն թշնամեաց. վնաս. վիշտ.
Տնանկութիւն է արկածիւք չարաչար լի։ Արկածք չարեաց։ Զարկածս ջրհեղեղին։ Ուժգնութիւն արկածից (հողմոց եւ այլն։) Յարկածէ շամբիցն։ Խոցոտումն ի վերայ կարեվէր արկածից. (Պիտ.։)
Արկածք վնասուց, կամ փորձանաց, չար ամպրոպաց, տրտմութեանց, աղեաց, անձրեւաց։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածով չարին (սատանայի), կամ թշնամեաց. (Յճխ.։ Յհ. իմ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Սարգ.։ Մագ.։ Շ. բարձր.։ Լմբ. սղ.։)
Որ արտաքին արկածիցն (աւանդութեանց) լինի ջատագով. (Լմբ. պտրգ.։)
misfortune, disaster, calamity, mischance, mishap, danger, peril, risk, hazard, chance, adversity, storm, tempest, evil.
βολή jactus, ictus, plaga, casus Արկումն, ձգումն. որպէս պատահար. հարուած. չար դիպուած. փորձանք. դարանակալութիւն թշնամեաց. վնաս. վիշտ.
Տնանկութիւն է արկածիւք չարաչար լի։ Արկածք չարեաց։ Զարկածս ջրհեղեղին։ Ուժգնութիւն արկածից (հողմոց եւ այլն։) Յարկածէ շամբիցն։ Խոցոտումն ի վերայ կարեվէր արկածից. (Պիտ.։)
Արկածք վնասուց, կամ փորձանաց, չար ամպրոպաց, տրտմութեանց, աղեաց, անձրեւաց։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածով չարին (սատանայի), կամ թշնամեաց. (Յճխ.։ Յհ. իմ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Սարգ.։ Մագ.։ Շ. բարձր.։ Լմբ. սղ.։)
Որ արտաքին արկածիցն (աւանդութեանց) լինի ջատագով. (Լմբ. պտրգ.։)
clothing, dress, apparel;
cloak;
that throws, that puts, that pours.
Գովէ զարկանելեացն (ի գանձանակն) յօժարութիւն առաւել քան զմեծացն. (Կորիւն.։)
Ճրագաբերանացն արկանելեաց, եւ ի հանելեաց զճաշակսն ոսկիս. (Զաք. ՟Դ 12.) իմա՛ ի վերայ արկողաց. յն. հեղչաց, այսինքն լցողաց զիւղն։
ԱՐԿԱՆԵԼԻ, իք. ἑπίβλημα, ἁναβολή vestimentum exterius, amictus, pallium, tunica, ἕνδυμα, περίζωμα indumentum, cingulum Վերարկու. ագանելի. արտաքին հանդերձ. մեկնոց. սփածանելի. օթոց. ծածկոյթ. գլխարկ. վրայ ձգելու լաթ, ծածկոց, դրսի հագուստ.
Զառ անին արկանելին։ Զարկանելին իմ թօթափեցի ուժգին։ Արար անձին իւրում արկանելիս։ Արկանելիս քանանացւոց։ Արկանելիք քեզ ի փառս. (յն. առ ի շուրջ պատել քեզ զփառս)։ Արկանելիս սպիտակս. (Ես. ՟Գ 24։ նեեմ. ՟Ե 13։ Առակ. ՟Լ՟Ա 22. 24։ Եզեկ. ՟Ի՟Է 7։ Յայտ ՟Զ 11։)
Ընդ արկանելեաց լուսոյ՝ խաւար զգեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Ասպազինեալ զերիվարն շուրջանակի պղնձի արկանելեօք։ Պատրասհեալ գլխոյ իւրում արկանելիս թխակերպս. (Արծր. ՟Ա 5։ ՟Դ 12։)
to throw ones self, to fall;
to dress one's self.
Ամենայն մարմինդ քո արկանիցի ի գեհեն. (Մտթ. ՟Ե 30։)
ԱՐԿԱՆԻՄ, արկայ, արկեալ կամ արկուցեալ. περιβάλλω, ἁμφιέννυμι amicior, induor Զգենուլ. ագանիլ, ագուցանել. հագնիլ, հագուիլ.
Առեալ ձորձս՝ արկաւ զիւրեւ։ Արկաւ տեռ, եւ զարդարեցաւ զիւրեւ։ Արկաւ սեռ, եւ զարդարեցաւ։ Արկաւ զիւրեւ հանդերձ եւ պատմուճան վրէժխնդրութեան։ Արկայ հանդերձ գերութեան։ Արկան զիւրեամբք զամպարշտութիւն եւ զանիրաւութիւն իւրեանց։ Զարդարութիւն զգեցեալ էի, եւ արկեալ զիրաւունս հանգոյն կրկնոցի.եւ այլն։
Շփոթի ի գրչաց երբեմն Արկանելն եւ ընդ Հարկանել, մանաւանդ յորժամբանն իցէ զսպասահարկութեան. զոր օրինակ.
cf. Արկած.
Արկումն. արկ. արկած. որպէս ձգումն. դիմեցումն. պատահար. փորձութիւն. առրկուած. եւ Վերարկումն. ծածկոյթ. պարտուակ. ձգուածք, նետուածք, վրայ գալը, եւ վրայ եկած բանը, փորձունք, վնաս, հնարք.
Զբոլոր քարանցն արկուածս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Առաջին արկուածի արիագունին ոչ հանգուրժեցին. (Նիւս. թէոդոր.։)
Նոքա արկուածս ձգեն, եւ ասեն, մի՛ տառապեցուցաներ զմարմինդ. (Կլիմաք.։)
contempt, disdain;
outrage, offence, injury;
արհամարհանօք, disdainfally, contemptuously.
ἑξουθένημα, ἑξουδένωσις, μυκτηρισμός եւ այլն. abjectio, contemptus, subsannatio եւ այլն. րհամարհելն, իլն. արհամարհութիւն. անարգութիւն. անարգանք. ըստ յն. յոչինչ դնելն, կամ իլն. մերժումն. Տե՛ս Սղ. ՟Ի՟Ա 7։ ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 22։ ՟Ճ՟Ի՟Բ 3. եւ 4։ Կամ Ստունգանումն, պատուիրանազուցթիւն.( ՟Գ. Թագ. ՟Ը 50։ Երեմ. ՟Ժ՟Բ 1։) Կամ Ունչս առնելն. եպերանք. այպանք. (Սղ. ՟Լ՟Դ 16։ Յոբ. ՟Լ՟Դ 7։ Նեեմ. ՟Դ 4։ Կամ Անտես առնելն. ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 17. եւ այլն։)
Տանջեցէ՛ք զթշուառականդ յաղագս արհամարհանաց դորա զիմ արքայութինա. (Ճ. ՟Ժ.։)
to despise, to repulse, to disdain;
to aggrieve, to offend;
to vex;
to debase.
καταφρονέω, ἑξουδενέω, ἑξουθενέω , ἁτιμάζω, ἑκμυκτηρίζω, ἑμπαίζω եւ այլն. contemno, nihili facio, despicio, ignomina afficio, etc. համարել ինչ. յոչինչ գրել. քամահել. անգոսնել. անարգել. ընդ վայր կամ առ ոտն հարկանել. անտես կամ ապախտ առնել. ստուգանել. որպէս յն. Անպատուել. տե՛ս Ծն. ՟Ժ՟Զ 4. եւ 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 42։ Կամ անտես առնել. Թուոց. ՟Ե 12։ ՟Լ՟Ա 16։ Ղեւտ. ՟Զ. 2։ ՟Ի՟Զ 40. 43։ Սղ. ՟Հ՟Է 59։ Եզեկ. ՟Է 19։ Կամ Ունչս առնել. Սղ. ՟Բ 4։ ՟Լ՟Դ 16. ՟Ա. Եզր. ՟Ա 51. եւ այլն։ Կամ Ծաղր առնել, խաղ առնել, այպն առնել. (Առակ. ՟Լ. 17։ Յոբ. ՟Ե 22։ ՟Լ՟Թ 22։ Առակ. ՟Ի՟Է 7։ Յուդ. 18։ Առնու անխտիր խնդիր հյց. եւ պարառ.)
Զամենայն գործ զանարդ եւ զարհամարհեալ սատակեցին։ Զանտոհմս աշխարհի եւ զարհամարհեալս ընտրեաց Աստուած, եւ զոչինչսն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե 3։ ՟Ա. Կոր. ՟Ա 28։)
Զի մի՛ ի մսրոյն եւ ի պատանացնլ արհամարհեալ կարծիցի հովուացն. (Ագաթ.։)
contemptuous, despicable, disdainful, offensive.
Դոքա էին որդւոցն իսրայէլի՝ ըստ բանին բաղաամու՝ ապստամեցուցիչք, եւ արհամարհիչք բանին տեառն ի բեղփեգովր. (Կիւրղ. թուոց.։)
cf. Արհամարհիչ.
Արհամարհող. անարգու ապախտարար. անսաստ.
Արհամարհոտք գտանին Աստուծոյ. (Յճխ. ՟Դ։)
contempt, disdain, abjection, shame;
vexation, offence, humiliation.
ԶԱՍՏՈՒԱԾ ԱՐՀԱՄԱՐՀՈՒԹԻՒՆ. Անսովոր բարդութիւն է, որպէս Արհամարհութիւն Աստուծոյ. անարգելն զԱստուածոյ.
Ագահութիւն, զԱստուածարհամարհութիւն, ամբարշտութիւն, (Ոսկ. գծ.։)
fright, terrour, great and sudden fear, dread, consternation, shock.
ἕστασις, φοβισμός, φόβητρον , δεῖμα, τὰ φρίητα եւ այլն. extasis, terror, terriculamentum, horror, formido. Ահ աւիր (այսինքն վայրապար, ավարէ) կամ ահաւոր իրք. երկիւղ մեծ սաստկացեալ յերեւակայութենէ. սոսկումն. զարհուրանք. երկիւղալի իրք եւ ցնորք, խրտուիլ եւ տեսիլ ուրուական. գօրգու, գօրգուլուգ, հիւրիտ. Տե՛ս (Իմ. ՟Ժ՟Է. 8։ Սղ. ՟Ձ՟Է. 18։ Երեմ. ՟Ե. 30. ՟Ժ՟Ը. 13։ ՟Ի՟Գ. 14։ ՟Ծ՟Ա. 39։ Ովս. ՟Զ. 10։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 16։ Ղկ. ՟Ի՟Ա. 11։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Դ. 14։ ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Ժ՟Է. 40։ ՟Ի. 29։)
Եւ է արհաւիրք ի ձեռն յոռին ունակութեան ումեմն հոգւոյ։ Ի մանկութենէ (պա՛րտ է) յաղթել զայնոսիկ, որ հասանին ի վերայ մեր, արհաւիրս եւ երկիւղս. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ազգի ազգի արհաւիրս արկանէր ի վերայ նորա։ Արհաւիրս սաստից։ Արհաւիրք սպառնալեաց։ Կին ոմն այրի հրաման առեալ յարհաւրաց.. (Ագաթ.։)
Արհաւրօք մահու պակուցեալս։ Արհաւրօք զարհուրեալ զարթնում։ Յարհաւրաց գիշերայնոց. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Հ՟Ա. ՟Հ՟Է։)
Յարհաւրաց անտի մոլեգնելոցն. (Յհ. կթ.։)
cf. Հերարձակ.
Մարցն արձակահերացն ահագին կսկծմամբք սգացեալ ողբային. (Ոսկ. մտթ.։)
opentry town;
without fortification.
unbridled, unruly;
helter-skelter.
Արձակերասան զերիվարն ի սիգաքայլ արշաւանս արարեալ՝ էանց գնաց. (Արծր. ՟Ա 15։)
Մի՛ այսուհետեւ արձակերասան զգազանդ թողցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 3։)
cf. Արձակերասան.
Արձակերասան զերիվարն ի սիգաքայլ արշաւանս արարեալ՝ էանց գնաց. (Արծր. ՟Ա 15։)
Մի՛ այսուհետեւ արձակերասան զգազանդ թողցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 3։)
to be untied, delivered, detached, liberated.
Արձակեցան եւ գնացին (ժողովեալքն). (Բուզ. ՟Դ 4։)
who delivers, unties, liberates.
Կապանաց արձակիչ. (Ագաթ.։)
Արձակիչ ի փորձութեանց. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Արձակեմ.
Տեսեալ՝ թէ ոչ արձակու, յարուցեալ փախեան գաղտ։ Արձա՛կ զիս (այսինքն թողացո՛), զի մեռանիմ. (Վրք. հց. ձ։)
Ձգեաց, եւ զկապանս նոցա արձակ. (Ճ. ՟Գ.։)
Արձակ զողորմութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
deliverance;
shoot;
disbanding troops;
dismission;
—ի մեղաց, absolution;
— հրացանի, discharge;
— կնոջ, divorce.
Արձակումն կապանաց. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
արձակումն շնչոյ (այսինքն հոգւոյ). (Նար. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)
արձակմունք շնչոց այսինքն գոլորշեաց). (Նար. խ.։)
Արձակումն արեան ի բաց հոսեցուցեալ ի բազկէ. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)
Յետ արձակման պատարգին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
ԱՐՁԱԿՄԱՆՆ. ἁποστάσιον repudium Թուղթ կամ գիր մեկնելոյ յարձակել զկինն.
Որ արձակէ զկին իւր, տացէ նմա զարձակմանն. այսինքն զգիր ապահարզանի. (Մտթ. ՟Ե 31։)
leave, holidays;
cf. Արձակումն.
Խորհեցան իւրեանց դտանել արձակուրդ, եւ արարին իւրեանց նոքա մեկնութիւնս (գրոց). (Եւս. պտմ. ՟Զ 18։)
register;
epitaph;
funeral sermon.
Որ ինչ ա՛նկ է արձանաց, վիմաց, եւ արձանագրութեանց. որպէս Վիմական.
Արձանականն բարսղի (ի գր. Աստուածաբանէ). (Վանակ. հց.։)
Որպէս Յիշատակարան պարսաւելի գործոց.3 անարգական (ճառ).
Արձանական յուլիանոսի (ի գր. աստուածաբանէ)։ Արձանական բանն պարսաւ է ի գործոցն։ Արձանական ասացաւ ի փոխաբերութեն արձանին, եւ այլն. (Նոննոս.։)
Որպէս Մատենագրութիւն. յիշատակաց գիրք.
Զայս մեզ աբիւդենոս յիւրում առաջնում արձանականի ի մանր ազգաբանութեան ասէ. (Խոր. ՟Ա կ։)
to become like a statue, to be firm, fixed;
to stop;
to stand, to stand upright.
στηλόομαι, στηλοῦμαι immotus sto ceu cippus, sto sicut statua, adfigor Նբրեւ արձան կանգնիլ. անշարժ կալյոտին. դադարել. ուրեք. զետեղիլ. հաստատուն կալ մնալ. քարի պէս տընկուիլ՝ կենալ.
Վեցհարիւր արքն արձանացեալք կային առ դրանն։ Արձանանայր աւուրս քառասուն։ Արձանացի՛ր իսրայէլ ի վերայ բլրոցն։ Գանձի՛ր, եւ արձանացի՛ր. (Դտ. ՟Ժը 16. 17։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 16։ ՟Բ. Թագ. ՟Ա 19։ ՟Ժ՟Ը 13։ ՟Ժ՟Գ 11։)
Արձանազեալ կայր ասէ, այսինքն է թէ կանգնեալ ցեալկայր ասէ, այսինքն է թէ կանգնեալ կայր իբրեւ զարձանս. (Կիւրղ. դտ.։)
որպէս Ամրանալ. յարատեւել. պնդիլ. հաստատիլ. անփոփոխ մնալ յո՛ր եւ է կարգի, եւ ո՛ր եւ է բանի.
Իսէր նահնատակագիրն Քրիստոսի արձանացեալ։ Զամն ողջոյն արձանացեալք պահօք. (Յհ. կթ.։)
Իւրաքանչիւր ի վերայ իւրոյարմատոյ արձանասցի։ Թէ այս թշնամութիւն օրէնք Աստուծոյ էր, թերեւս այսքան արձանացեա՞լ էր հաստատուն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)
to convert into a statue;
to raise, to erect;
to establish;
to exhibit, to represent;
to inscribe, to write;
to register, to record.
στηλόω erigo ut cippum, statuo Կանգնել հաստատութեամբ իբրեւ զարձան. հաստատել. կառուցանել. զետեղել. դնել. ամրացուցանել. յանդիման կացուցանել.
Զոսկերսն սաւուղայ եւ Յովնաթանու ... արձանացուցին անդ այլազգիքն. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Ա 12։)
Արձանացուցին զայնպիսի ատրուշան իւրեանց. (Մագ. ՟Խ՟Է։)
Արձանացո՛ անփոփոխ պատրաստական վստահութիւն։ Զփափագ ըղձիցն արձանացուցեր։ Արձանացուսցես զմեզ ընդ հովանեաւ թեւոց սուրբ խաչիդ։ Մի՛ արձանացուցանեէ զմեղկութեանցն. (Նար.։)
Առաջի արթուն մտացն արձանացուցեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
στηλητεύω proscribo, facinora alicujus noto, triumpho Կասեցուցանել. յաղթահարել. արգելուլ. նահանջել. առկայացուցանել. դդարեցուցանել. նշանակել եւ նշաւակել. յաղթանակ կանգնել, ձաղել.
Արձանացո՛ զծարաւս մոլեգին շարժման սրտիս խռովութեան. (Նար ՟Հ՟Ա։)
στηλητεύω in cippo inscribo, memoriae prodo Արձանակել. արձանագրել. մատենագրել.
Ի՞բր երգեցից ինձ վտանգս եւ արձանացուցից նախատինս։ Կարգեցի կուտեցի արձանացուցի. (Նար. կ. եւ Նար. յիշ.։)
Արձանացուցանեմ զկիրս իմ, եւ ոչինչ օգտիմ. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
stability;
representation;
establishment.
ԱՐՁԱՆՈՒԹԻՒՆ ԱՐՁԱՆՈՒՄՆ. στήλωμα columna (իբր condemnatio ) Հաստատութիւն իբր արձանի կառուցելոյ. ամրութիւն. եւ Կառուցումն. հաստատուն կանգնումն.
Իբրեւ կնքեալ էին արձանուեւիւնք վիմին, ել նա ի գերեզմանէ անտի. (Արզն. մտթ։)
Առ այս հայի նուիրական սեղանոյն արձանումն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Արձանութիւն.
ԱՐՁԱՆՈՒԹԻՒՆ ԱՐՁԱՆՈՒՄՆ. στήλωμα columna (իբր condemnatio ) Հաստատութիւն իբր արձանի կառուցելոյ. ամրութիւն. եւ Կառուցումն. հաստատուն կանգնումն.
Իբրեւ կնքեալ էին արձանուեւիւնք վիմին, ել նա ի գերեզմանէ անտի. (Արզն. մտթ։)
Առ այս հայի նուիրական սեղանոյն արձանումն. (Լմբ. պտրգ.։)
to be benumbed;
to be stunned;
to be astonished.
Ոմանք ընդ պիտանացուն մարդկան արմանան, եւ ոմանք ընդ մարգարէութիւնս արմանան։ Զհրեշտակական մատակարարութիւնն արմանամ։ Արմանայ, եթէ եւ այլն։ Որոց զհետ են, եւ արմանան, որք առանց խրատու են (որպէս պչնուլ, յարիլ)։ Ահա արմացայ ընդ դէմս քո եւ ի վերայ բանիս աղսորիկ. (որպէս հայել յերեսս, ակն առնուլ). (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. լին.։)
root;
stump;
trunk, stem;
source, origin, cause;
—ս առնուլ, արձակել, to take root.
Արմատք բուսոց ի պէտս օգտակարութեան դեղոց. (Փարպ.։)
ԱՐՄԱՏ. նմանութեամբ, Սկիզբն սերնդոց, ցեղ, ազգ, զարմ, յաջորդութիւն. եւ Ամենայն սկզբնապատճառ կամ առիթ.
Յաղագս արմատոյն հանուրց մարդկութեանս (այսինքն ադամայ). (Խոր. ՟Ա 3։)
Եթէ ոք զիւր սուրբ արմատն (սերնգեան) խառնակէ ընդ ուրուկս. (Կանոն.։)
Ի ձեւ սանդղոյ, որոյ արմատն յերկիր հաստատեալ էր, եւ գլուխն յերկիր հասանէր. (Աթ. խչ.։)
Հիմամբք եւ արմատովք հանդերձ զչարն կործանիցէ. (Ագաթ.։)
Թագաւորութիւն յանձն հարուածեալ՝ արմատովք իւրովք խլեսցի. (Նար. խչ.։)
Արմատ գրոյն երեւէր ի վերայ պիտակին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
ԿԻՆ ԱՐՄԱՏ. առաւել ռմկ. իբր Կին մարդ. զարմ կամ ազգ կանացի.
to eradicate, to pull up, to extirpate.
որթն աւաղուկ արմատախլի յայգւոյ անտի. (Մեծբ. ՟Ժ՟Թ։)