hornet, wasp.
wild ass.
Սոքա (ցիռք) անձին երամակս եղեալ, առաջնորդութեամբ իշայրոյն յանապատս արօտական եղեալ՝ ոչ անկանին ընդ ձեռամբ. (Վանակ. յոբ.։)
Իշառն առաջնորդութեամբ։
cf. Իշեան.
Զանթիւ արօտականս ընդանի իշանց. (Փարպ.։)
Դէզ դէզ զխոտն ի վայր հոսեալ, զիշանն զկնի ի զօրս արկեալ. (այլ ձ. զիշեանն. թող եւ զգրեալն զիշխանն, որ է սխալ)։
donkey-driver;
goad, spur, stimulus for asses.
Զո՛ր օրինակ իշավար ոք վստահացեալ ի զօրութիւն իշոյն յաւելու դնել ի բեռն նորա։ Հց. (աթ. կիւրղ.։)
Զբազումս ի նոցանէ գտանիցես խոհակերս եւ իշավարս։ Զիշավարն պիտանացու խնդրեմ գտանել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 5. եւ 6։)
Էշ զճանապարհ՝ ընդ որ միանգամ անցանէ, այլ ոչ մոռանայ. եւ դէպ լինի զի իշաւարն մոռանայ, նա իբրեւ տեղեակ զուղղորդն տանի. (Վեցօր. ՟Ը։)
onooentaur, jumart;
cf. Յուշկապարիկ.
ὁνοκένταυρος onocentaurus. Եղջերուաքաղ իմն մտացածին կենդանի խառն յիշոյ եւ ի ցլոյ. cf. ՁԻԱՑՈՒԼ, եւ cf. ՅՈՒՇԿԱՊՄԱՐԻԿ.
Յուշկապարիկք բնակեսցեն. զոր յոյնն իշացուլ ասիցէ ... եւ արդարեւ (կռուասէրք), որք իբրեւ յանապատի կեան ... վազեն եւ կցացեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
as a sovereign, as a commander, authoritatively;
magisterially, imperiously;
willingly;
— կեալ, to live like a prince, to lead a princely life.
Դու ես վէմ ... իշխանաբար եդ ... իշխանութեամբ զնոյն բանս դնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Մեռաւ իշխանաբար մարդկային մահացու բնութեամբս։ Յարեաւ իշխանաբար յաւուր երրորդի. (Շ. թղթ.։)
զիշխանաբար զյարութիւնդ գուշակեաց մեզ մարգարէն. (Շար.։)
Մի՛ եւ զպահս հաւատոյ լուծանէք ի ձուկն եւ ի գինի իշխանաբար (իշխանքդ աշխարհի). (Շ. ընդհ.։)
prince, prince royal, prince of the blood;
petty sovereign.
sovoreign, imperial;
seigneurial, of or belonging to a baron;
magisterial;
absolute;
lordly;
noble;
ruling, in power, in authority;
—ն տունջեան, — գիշերոյ, the sun;
the moon, the stars.
Հոգի աստուծոյ՝ բարի, ուղիղ, իշխանական բնութեամբ, եւ ո՛չ դրութեամբ. (Առ որս. ՟Զ։)
Զիշխանական կամս իշխողին՝ բա՛րձ, որ քոյումդ ո՛չ հնազանդին. (Յիսուս որդի.։)
Իշխանականն ապականեալ էր ... իսկ որ ընդ իշխանութեամբ էին. տակաւին առողջ էին մտօք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
Միտքս իշխանական հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Առ որս. ՟Թ. եւ Մաշկ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։
ԻՇԽԱՆԱԿԱՆ. ա.գ. ἠγεμονικός, τὸ ἠγεμονικόν directivus, princeps animi pars, mens, intellectus, ut director. Առաջնորդականնն. միտք.
Դատաւոր զմարդկային զիշխանական զմիտսն ասէ կամի, ներգործէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Պայծառանայ իշխանականին առաջնորդութիւն առ ի յընտրութիւն ճշմարտութեանն. (Խոսր.։)
cf. Իշխանութիւն.
τὸ ἑξουσιαστικόν, τὸ ἠγεμονικόν potestas, directio, regimen. Իշխանութիւն. կարողութիւն առաջնորդական.
sovereign's wife, princess.
Հանդերձ աստուածասէր իշխանականաւ միով.
Հանդերձ աստուածասէր իշխանակաւ միով. (Կորիւն.։)
Քաղդէարէն՝ սառա, եւ հայերէն իշխանակին. (Փիլ. իմաստն.։)
joint ruler, joint sovereign;
partner in dignity, colleague.
σύναρχος, συνάρχων, συνηγεμονικός principatus socius, in magistratu collega հոմիշխան. կցորդ կամ ընկեր իշխանի. հաղորդ իշխանութեան ուրուք.
աղաղակեն առ քեզ իշխանակից որդի եւ բանդ աստուած. (Շար.)
to become a prince er sovereign;
to rule, to have dominion, to sway, to command.
Իշխան լինել. իռխել. տիրել. Իշխանացաւ յեգիպտոս ապիս, եւ աստուած կարծեցաւ. (Վրդն. պտմ.։)
chief ruler, first prince;
prime minister;
dictator.
Ել նստաւ իշխանապետ ի վերայմահու եւ դժոխոց. (Անան. ի յովնան.։)
imperious, lordly, dictatorial.
Նուաճեալ ըընդ իշխանանիստ հրամանաւ. (Արծր. ՟Ե. 3։)
ambitious.
Տեսցէ զիշխանասէրն, եւ զընդ ախտիւք ծառայութեան անկեալն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
principality, dominion, lordship, power, rule, state;
family or household of a prince, court.
Խորհուրդ արարեալ իշխանացն եւ իշխանատանացն հայոց մեծաց. (Ուռպել.։)
subject, vassal;
dignitary.
ἁρχόμενος subditus. որ է ընդ իշխանաւ կամ ընդ իշխանութեամբ. իշխեցեալ. հպատակ.
Ոմն զաշակերտի, եւ ոմնզվարդապետի կարգ ունին. ոմն զիշխանի, եւ ոմն զիշխանաւորի. (Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ։)
princess
յիշեցաք զիշխանսն եւ զիշխանուհիսն ... Իրիցագոյն զհոգին քան զմարմին իբրու զտիրուհի եւ զիշխանուհի։ Հանդերձ իշխանուհի եւ ընտանի կանամբքն. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Որպէս թագուհի թագաւորութեան, եւ իշխանուհի իշխանութեան. (Վրդն. յանթառամն.։)
to reign, to rule, to govern, to be master;
to be in power, to have power or authority;
to presume, to take the liberty, to dare;
— կրից՝ ախտից, to master, to dominate, or command one's passions;
— մտաց ուրուք, to hook, to lay one's hand on some one, to influence the thoughts and actions of some one.
ԻՇԽԵՑԵԱԼ, ցելոյ. որ է ընդ իշխանութեամբ. հպատակ.
Իշխեցէ՛ք ձկանց ծովու, եւ թռչնոց երկրից, եւ ամենայն անասնոց, եւ ամենայն երկրի։ Իշխել տուրընջեան եւ գիշերոյ։ Ահաւադիկ է այրն՝ զորմէ ասացի քեզ, եթէ նա իշխեսցէ ժողովրդեան իմում։ Ոչ իշխեցից ես ձեզ, եւ ոչ իշխեսցէ ձեզ որդի իմ, այլ տէր իշխեն նոցա.եւ այլն։
իշխեցին ամբոխից եւ տիրեցին ժողովրդոց։ Չիք իմ թագաւոր առ իշխել շնչոյս բաց ի քէն քրիստոս. (Նար.։)
ԻՇԽԵԼ. գ. τολμάω audeo, praesumo δύναμαι possum, valeo Համարձակիլ. վստահիլ. ձեռներեց լինել. յանդգնիլ. ժպրհիլ. եւ Կարել. զօրել. բաւել. նետւիլ, կրնալ.
Իշխեցին ծառայքն ի վերայ մեր ի պատերազմ. (Յուդթ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
cf. Իշխեցող.
Որ ոք զձի կնմ զայլ անասուն մեծ կամ զփոքր գտանէ՝ եւ ոչ ասէ, որպէս ըզգող ըմբռնի. վասն. զի ոչ երեւեցոյց եւ ետ յիւր իշխողն. (Մխ. դտ.։)
"cf. Յիշոցք."
ԻՇՈՑՔ եւ ՅԻՇՈՑՔ. Ռամկական առմամբ՝ է Թշնամանք հանդերձ զազրաբանութեամբ. հայհոյութիւն. քիւֆիւր.
Անարգելով զընկերս զանազան եւ պէսպէս հայհոյութեամբ, որ ըստ գեղջկայն բարբառոյ իշոցի անուանի, եւ ըստ գրոց սովորութեան անեծք եւ թշնամանք։ Մի՛ զլեզուս ձեր առնէք գործի սատանայի ի ձեռն չար եւ դառն իշոցաց. (Շ. ընդհ.։)
Իշոցօք, երդմամբ. (ՃՃ.։)
young ass, foal;
great ass, blockhead.
Փոքրիկ կամ անարդ էշ.
inn, hotel, lodging;
—ս առնել, to take lodgings, to lodge;
—ս տալ, to lodge, to receive into one's hotel, to accomodate with lodgings, to harbour;
to entertain.
κατάλυμα diversorium, hospitium. Գրի եւ ԻՋԵՎԱՆ, ԻՋԱՒԱՆ, ԻՋԵՒԱՆ. Վանք կամ օթեվան, ուր լինի ադանիլ. գօնագ, խան. տե՛ս (Ծն. ՟Ի՟Դ. 23։ Ել. ՟Դ. 24։ Մրկ. ՟Ժ՟Դ. Ղկ. ՟Բ. 7։)
to lodge, to take up ones abode, to stop, to reside, to dwell, to nestle.
Զիջավանիլն առ կինն այրին, եւ զլիութիւն շնորհօղ նըմին. (Յիսուս որդի.։)
Յայրին իջավանիլ, եւ ի մսուր դնիլ. (Տօնակ.։)
cf. Իջավան.
Այսպիսոյ ամենայնի պարտ է իջաւանք առ տաճարսն գոլ՝ օտարասիրութեամբ մարդկան պատրաստեալք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Իջավան.
Յանցս եւ յիջէվանս իւր ըստ մարդաթուի կարկառ թողուլ. (Խոր. ՟Բ. 11։)
cf. Իջավան.
Իսկ պարսիկն յորժամ եհաս անդ, իջեւանս արար. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Մարդիկ՝ որք եկին յիջեւանս կենցաղոյս. (Լմբ. իմ.։)
descent;
fall;
declivity;
act of sinking;
subsidence.
Իջոյց նման իջման քոյին. (Յիսուս որդի.։)
to make to descend, to cause to fall;
to let down, to lower;
to pull down, to take down;
to unfasten, to untie;
to turn out, to discard, to dismiss, to remove;
— զառագաստ նաւու, to lower sail, to strike sail;
արտասուս —, to shed tears, to weep.
κατάγω, καταβιβάζω, καταφέρω , καθίημι, χαλάω deduco, defero, dimitto եւ այլն. Տալ իջանել. ի վայր բերել, ածել, առաջնորդել. խաղացուցանել ի բարձր դրից ի ստորին կողմանս. իջեցնել, ինջեցնել.
Ի ցոյց կամ իջուցին զնա անդր։ Իջուցից զքեզ ի գեդդուրն։ Իջոյց զնա ի վերուստ ի սեղանոյ անտի։ Իջուցին զբեռն իւրաքանչիւր ի գետին։ Իջուցից ի վերայ քո զամենայն թռչունս երկնից։ Իջուցին վանդակաւ ընդ պարիսպն։ Իջուցին մահճօքն հանդերձի մէջ առաջի յիսուսի։ Զմեծ մասն ժողովրդեանդ, զոր իջուցեր յուրախութիւն քո.եւ այլն։
Այն որ անձրեւ յետ երաշտին՝ իջոյց նըման իջման քոյին. (Յիսուս որդի.։)
ԻՋՈՒՑԱՆԵԼ. Վայրաբերեալ ի չար անդր.
նմանագոյնք արդեօք եբրայեցւոցն պատմադրաց ի վերուստ ի քեզ իջուցանեմ անսխալ (Խոր.՟Ա. 2։)
Iris, rainbow;
cf. Ծիածան.
որ եւ ՀԻՐ, ՀԻՐԻԿ. Բառ յն. ἵρις (ἱρίδοσ) iris (iridis), arcus coelestis. որ նշանակէ Ծիածան, որպէս անուն չաստուածուհոյ, որ ասի նաժիշտ հրեայի, այսինքն օդոյ.
essence, reality, substance, truth;
essential, real, effective, true;
besides, moreover;
but, still, yet;
in fact, really;
even;
as for, as to;
զիսկն գիտել, զիսկն ասել, to be thorougly acquainted with;
to tell the simple truth;
to exhaust a subject;
մեզէն — լուաք, we ourselves have heard;
ինձ — գլխովին, to me;
to myself;
բնաւ — ոչ, not at all;
բնաւ — զի՞ լսէք նմա, why do you listen to him ? չէ եւ չէ —, by no means, in no way whatever;
յայտ —է, it is palpable, evident, clear;
— ես, for me, as for me;
— վասն, as for;
— եւ —, in a moment, soon, speedily, immediately, instantly, directly, forthwith;
truly, in effect, really.
Կին մի մերձեցաւ ի դրոշակ հանդերձի նորա. իսկ յիսուս իբրեւ դարձաւ, եւ ետես, ասէ։ իսկ յոհաննէս իբրեւ լուաւ։ Իսկ որ ի մէջ փոցն սերմանեցաւ։ Իսկ որ յերկիրն բարի սերմանեցաւ։ Իսկ ո՞վ իցէ հաւատարիմ ծառայ։ իսկ մի ոմն ի կախելոց չարագործացն։ Այր բարկացօղ նիւթէ զկռիւ. իսկ երկայնամիտն եւ զհանդերձեալն ցածուցանէ. եւ այլն։
Եւ կամ οὗν ergo, արդ. այլ արդ. իսկ արդ. ապա. ուրեմն. հապա, անանկ է նէ.
Իսկ զի. մկրտես, եթէ դու չես քրիստոսն. (Յհ. Ա. 25։)
Զի եթէ զգեստ աստուծոյ զվարդուրին պատրուակ ասաց եզեկիէլ ... իսկ ո՞րքան պատիժ անմաքրութեան եղիցի զաստուած զգեցողիս ներքոյ եւ արտաքոյ. (Նար. ԼԳ։)
ԻՍԿ. յետադաս. շ.մ. μέν, τε, γάρ quidem, utique, que, etiam, enim. Ապաքէն. համայն անդստին. ի բնէ. արդեամբք. արդարեւ. իսկապէս. արդեօք. գոգցես. եւս ե՛ւ.
Դուք կոչէք զիս վարդապետ եւ տէր. եւ բարիօք ասէք (կամ առնէք), քանզի ե՛մ իսկ. (ՂՀ. ԺԳ. 13։)
Արդ յայտ իսկ է, թէ յազգէ յուդայ ծագեաց տէր մեր. (Եբր. Է. 14։)
Զօրութեամբ իսկ գոլով նորա զօրեղագոյն։ Աշխարհ ասացեալ լինի բոլորիցն կարգաւորութիւն իսկ, եւ զարդարումն ընդ աստուծով իսկ, եւ ի ձեռն աստուծոյ պահեալ. (Արիստ. աշխ.։)
ո՞վ զայնպիսիսն մարդ անուանեսցէ. չէ՛ եւ չէ՛ իսկ ասել մարդ. (Մանդ. Բ։) Կամ որպէս թարմատար, առընթեր այլոց բանից.
մեզէն իսկ լուաք ի դմանէ. (Յհ. Դ. 42։)
Զի եւ ինքնին իսկ տէր մեր հարկեցաւ տալ զդիդրաքմայն. (Սարգ. ա. պ. Ե։)
ԻՍԿ ԱՐԴ. չ. οὗν, δέ ergo, itaque եւ այլն. Այլ արդ. եւ արդ.
Իսկ արդ ո՞վ իցէ սուրբ յաղտոյ։ Իսկ արդ զի՞նչ ասիցեմք։ Իսկ արդ զի՞արդ. Իսկ արդ՝ խորհիցի՞ս զայս ո՛վ մարդ. եւ այլն։
Իսկ արդ քանզի յայնպիսի շնորհացն վրիպեցաք, օ՛ն առեալ՝ մտադիր յերկրորդն դիմեսցուք. (Ոսկ. մ. Ա. 1։)
ԻՍԿ ԵԹԵ. շ. εἱ οὗν si ergo. արդ եթէ. այլ եթէ. ապա թէ. եւ եթէ.
Իսկ եթէ դաւիթ զնա տէր կոչէ, զի՞արդ որդի նորա իցէ։ իսկ եթէ դուք՝ որ չարքդ էք, եւ այլն։ իսկ եթէ մատամբ աստուծոյ հանեմ զդեւս, եւ այլն։
ԻՍԿ ԵՒ ԻՍԿ. մ. εὑθέως statim Անդէն վաղվաղակի. իսկոյն. առժամայն. նոյն հետայն. մէկէնիմէկ.
մեղայ առ կեանսդ դժրողութեան, ի՛սկ եւ ի՛սկ մեղայ։ Աստուած ի՛սկ եւ ի՛սկ իլոյս անմատոյցասի. (Նար. ԻԷ. ՂԳ։)
Իսկ թէ որ իցէ գառանն, ասասցէ յովհաննէս։ Իսկ թէ որքան բարիս հանդերձեալ է աւարտել, տնօրենն եւ ուղղիչն զչափն գիտէ. (Կոչ. ԺԳ։ Լմբ. ատ.։)
ԻՍԿՈՅՆ. ԻՍԿՈՅՆ ԻՍԿ. Որպէս թէ Յիսկէ կամ յսկզբանէ անտի. զոյգ ընդ ինելն. անդէն եւ անդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. նոյն ատէն, մէկէնիմէկ, շուտով.
Ի հասնելն մերում անդ՝ իսկոյն իսկ հրովարտակ առաքեցի։ իբրեւ յանդիման ոստիկանքն եղեն, նա իսկոյն իսկ հրամայէ սրով սատակել զնոսա. (Յհ. կթ.։)
Արդ որ կամի՝ (գիտել) զիսկն խաչիս մծանձիութեան. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Տէր քրիստոս, որ է օծեալ անունդ իսկոյն։ Ծանուցեալ նշանակի իսկ անունն իսկոյ. իմա՛, կամ իսկութեան, կամ ճշմարտին՝ իսկականին (ըստ յաջորդ նշ)։ նոյնպէս է եւ (Նար. ԺԷ.)
Որ վարդապտացն է պատիւ, կարծողական զիսկն գիտելոյ. այսինքն զստոյգն (իբր գոյակ. կամ ածակ.)։ Նոյնպէս իմա՛ եւ զասելն. (Սարկ. յղ. պատկեր.)
Ո ր ինչ հանդերձ իմաստութեամբ է, ամենայն ինչ իսկ եւ բուն եւ տիրական է. (Փիլ. լին. Գ. 22։)
Աստուած՝ անուանելով հայր բազմաց, բայց յիսկ իսկութենէ ճշմարտիւ հայր միածին որդւոյ. յն. բնութեամբ եւ ճշմարտութեամբ. (Կոչ. Է։)
արդ եթէ ի՛մկ իցէ հիւղն. զուգակից է աստուծոյ. (Վեցօր. Բ.) յն. անծին կամ անեղ։
Որդի ... հոգին սուրբք ... այս են իսկք։ Ուստի ըստ փիլիսոփայից՝ ԻՍԿ ասի գոյացականն, որպէս եւ պատահականն՝ (Անիսկ.)
Իսկ է, որ զինքեան գոյութիւն (կամ զգոյացութիւն) ցուցանէ. որպիսի մարկոս (յն. հոմերոս, սոկրատէս)։ Մակադրական է, որ ի վերայ իսկիցն, եւ կամ առասականացն եդեալ է ... Ի վերայ իսկիցն, որպիսի՛, յովաննէս զաքարեան ... Երկանուն է, անուանք երկու ի վերայ մրոյ իսկի դասալ, ո՛րգոն, եղիազարոս (որ) եւ աւարեան։ Մականուն է, որ հանդերձ այլով իսկիւ ի վերայսիոյ ասացեալ է. ո՛րգոն, բաներեգէս յովհաննէս. (Թրակ. քեր.։)
Միիմ անուն, որ ոչ հատանի յայլ ոմն, իսկ ասին. եւ են այլոքիկ, ադամ, սեթ, եւ այլն. սյնպէս եւ այլ կենդանիք, եւ աճականք, եւ անաճք՝ անհատք ի սացանէ՝ ի՛սկ ասին. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
real, effective, true, essential, natural, proper;
the Eternal, the Everlasting One.
եւ քեզ ընդ հօր քում անծընին անեղ աներբ իսկականին. (Յիսուս որդի.։)
Իսկական որդին աստուծոյ եղեալ ըստ ժամանակին եւ որդի մարդոյ. (Ագաթ.։)
Իսկական էութեամբն դիմեալ (հոգին սուրբ), ի վերայ երկրածին ազգիմարդկան սփռեալ. (Լմբ. ստիպ.։)
of the same nature, or essence, consubstantial.
Ստեղծիչ եւ տուիչ շնչոց ամենից բաց ի հոգւոյն իսկակցէ։ Եւ քեզ միայնոյ փրկողի, եւ հոգւոյդ քում՝ հօր ցկցի. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ձ՟Ը։)
walking, or flying with a graceful motion;
seeking after the truth.
Իսկաճեմ աղաւնի օդատար, նոր նոյեան տապանն է քոյդ դադար. (Տաղ.։)
really, in effect, in fact, truly;
— բարի, essentially good;
— բերկրանք, true or durable pleasures.
Որ ոչ բնաւին մեռեալ աշխարհի, եւ ոչ իսկապէս կենդանի աստուծոյ։ Իսկապէս մեղայ. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Է։)
Որպէս ասաց ժանտն եւտիքէս, թէ ոչ մարմին առ իսկապէս. (Յիսուս որդի.։)
Քաղցրութիւնդ իսկապէս՜ Չարս իսկապէս. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Կ՟Ա։)
cf. Իսկ եւ իսկ.
ԻՍԿՈՅՆ. ԻՍԿՈՅՆ ԻՍԿ. Որպէս թէ Յիսկէ կամ յսկզբանէ անտի. զոյգ ընդ ինելն. անդէն եւ անդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. նոյն ատէն, մէկէնիմէկ, շուտով.
Ի հասնելն մերում անդ՝ իսկոյն իսկ հրովարտակ առաքեցի։ իբրեւ յանդիման ոստիկանքն եղեն, նա իսկոյն իսկ հրամայէ սրով սատակել զնոսա. (Յհ. կթ.։)
reality, truth;
essence, substance, nature;
naturalness;
personality, hypostasis;
essence, essential or volatile oil;
— բեւեկնոյ, spirit, or — of turpentine.
Ոչ ունիս չարանալ իսկութեամբ բարիդ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Ընդ իսկութեանն աստուծոյ էր աշխարհս (ի միտս աստուծոյ). (Վեցօր. ՟Է։)
հայր է հայրն միածնի որդւոյ, եւ բղխումն հոգւոյն սրբոյ, պատճառ նոցունց իսկութեանցն ի նոյն բնութենէ. (Յճխ. ՟Բ։)
Ծանեաւ յայտնութեամբն հօր զիսկութիւն որդւոյն գոլ ի բնութենէ հօր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
ԻՍԿՈՒԹԻՒՆ. Բուն իր. արդիւնք. Ճշմարտութիւն.
Queen;
— Կոյս, the Holy Virgin;
— երկնից, queen of heaven.
իսկապէս եւ տիրապէս թագուհի. ճշմարիտ արքայուհի. օգոստատիրուհի. սեպհականեալ մակդիր տիրամօր կուսի.
Իսկուհի երկնի։ Դշխոյ անարատ ամենից կուսից իսկուհի։ իսկուհի երկնային կենդանեաց գաւառին. (Նար.։)
Վասն իսկուհւոյդ երկնից մարիամայ. (Բենիկ.։)
Էջ ի յաթոռոյ յարգանդն իսկուհոյ. (Գանձ.։)
Լայնաբար եւ զայլոց դշխոյից.
Զճշմարիտ իսկուհւոյ թագուհւոյ եւ մօր իմոյ հեղինէի ընկալայ զթուղթ։ Ո՛ղջ լերիսկուհի մա՛յր իմ. (Վրք. սեղբ. եւ կոստ.) (որպէս լտ. աւկու՛սդա)։
to effect, to do, to execute.
Ի հրամնէ իսկ սրբոյն յովսեփայ այն իրագործիւր։ Այն բան պատերազմի ընդ սպային գուրգենայիրագործի. (Յհ. կթ.։)
Զընծայելոցն բարի կեանս սրբազնաբար իրագործել (այսինքն իլ)։ Առ ինքն զմիացուցիչ կցորդութիւնս մեր բարերապէս իրագործեաց. (Դիոն. եկեղ.։)
action, performance, deed.
Իրագործութիւն ճշմարիտն այգւոյ։ Գեդէոնի պատերազմական իրագրծութեանցն հանգամանք. (Աթան.։ Պիտ.։)
Ի տեսութիւն այսպիսի սքանչելի իրագործութեան դիմիցէ. (Խոսր.։)
Ի խորհուրդ յեօթներորդ աւուրն հայել, որ գլուխ է ամենայն աւուրցն, եւ իրագործութեանցնաստուծոյ։ տեսանես յերկրորդում աւուրն եւ յերկրորդում հազարին զնոյն իրագործութիւն աստուծոյ եղեալ. (Լաստ. ընթերց.։)
real, effective, actual, substantial, positive;
—աց պատմութիւն, the history of events.
Որպէս յիրականացն պատմութեանց հերոդոտայ է ուսանել ի չորրորդէ. (Խոր. ՟Բ. 2։) (կայ եւ օրինակ, յիւրականացն, որպէս թէ յազգայնոց՝ ի յունականաց։)
action, act, deed.
Զի զյաղագս մարդկան իրակութիւնն արասցէ, զփրկութիւն մարդկան գործեալ. (Աթ. ՟Դ։)
meddling, fussy, busy;
factotum, busy-body, meddler.
յանդգունքոմանք եւ իրահամարձակք վերնագրեցին զդաւթին երեմիայի եւ անգէի. (Նախ. սղ.։)
speaker of truth;
lawyer, barrister;
just, true.
δικαιολόγος, ἁληθινός caussidicus justus, verax. Ստուգաբան. իրաւախօս, արդարախօս, եւ իրաւամբք կամ արդար դատախազ.
Երբեմն այր աւազակաց լինել ի նոցանէ, ասէ զտաճարն, եւ ա՛րդ տուն վաճառի, զերկոսեանն ցաբան երեւեցուցանելով. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)
to speak truth;
to plead;
to practise law.
Ոչ ապաքէն եւ առաքեալ այսուօրինօք իրաւաբանէ զառաջնորդացն հարկաւոր պարտիս դարմանատրութեան. (Խոսր.։)
զիրաւաբաբանել դատաւորին ի դատաստանին, եւ զմեր անպատասխանի լինելն։ Սկսանի դատաւորն իրաւաբանել, եւ մի ըստ միոջէ ըզյանցանսն ցուցանել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե. ՟Թ։)
Իոկ հայրդ բարերար զանչափութիւն սիրոյն յայտնելով իրաւաբանէր առանձ (Սկեւռ. աղ.։)
veracity;
reasoning, argument;
pleading.
διακαιολογία caussae defensio, et accusatio. Հաւաստաբանութիւն, ստուգութիւն բանից. արդարադատութիւն եւ Դատախազութիւն.
Ընդ համարձակութեանն պարտ է իրաւաբանութեանն գոլ։ աներկբայելի իրաւաբանութեանն ընդդիմամարտել ոչ ունէին. (Ոսկ. գծ.։)
Խորհէր ի միտս, թէ զիա՛րդ գտցէ զասացելոցն իրաւաբանութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Իրաւապէս.
δικαίως juste, jure. որ եւ ԻՐԱՎԱՊԷՍ. Իրաւամբք. յիրաւի. ստուգութեամբ եւ արդարութեամբ.
Իրաւաբար յանդիմանել, կամ լուծանել ի պաշտամանէն. (Մխ. երեմ. Կանոն.։)
whose thoughts are bent on justice, just, equitable;
— լինել, to be composed, adjusted;
— առնել, to accord, to conciliate, to reconcile.
ԻՐԱՒԱԽՈՀ կամ ԻՐԱՒԱԽՈՐՀ. Որ Խորհի զարդարն եւ զիրաւն. արդարասէր. արդարակորով. իրաւարար.
Թագաւորք եւ իշխանք եւ դատաւորք իրաւախոհք եւ արդարակշիռք յիրաւունս աստուծոյ. (Յճխ. ՟Ի։)
Որ ի բնէ արդարակորով եւ իրաւախորհ էր. (Եզնիկ.։)
Զիա՞րդ իրաւախորհ արդարոյն ընդդեմ մեղաւորացն մահու զինեցայց. (Նար. ՟կա։)
Կամ Ուղղախորհ. ողջախորհուրդ. խոհական. զգօն. ուշիմ. բանիբուն. իմաստուն. որպէս յն. ἑπιγνώμων cognoscens.
Արդարն իրաւխոհ սիրէ զանձն իւր։ Որք իրաւախոհք են յանձինս իմաստունք են։ Աղքատի ոչ գտանին միտք իրաւախոհք. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 25։ ՟Ժ՟Գ. 10։ ՟Ի՟Թ. 7։)
Լե՛ր իրաւախոհ (կամ իրաւխորհ) ընդ ոսոխի քում. (Մտթ. ՟Ե. 25։)
true and just.
Արդար իրաւակ, արժանաւոր եւ սուրբ. (Մագ. ՟Ե։)
Որովք դու տայցես անձին վճիռ, վարէ դատաւորն. որ քան ցամենայն ինչ իրաւականն է. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։) յն. δικαιότατον justissimum.
cf. Իրաւակ.
Արդար իրաւակ, արժանաւոր եւ սուրբ. (Մագ. ՟Ե։)
Որովք դու տայցես անձին վճիռ, վարէ դատաւորն. որ քան ցամենայն ինչ իրաւականն է. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։) յն. δικαιότατον justissimum.