orthodox, catholic.
Ուղիղ դաւանօղ. ուղղահաւատ. ուղղափառ. եւ Ուղղափառական. ողջամիտ.
Խոստովանօղ ուղղադաւան։ Ուղղադաւան հաւատացելոցս ի քրիստոս։ Առաքինի ուղղադաւանիցն. (Լմբ. ի շ.։ Ճ. ՟Ժ.։ Ժող. հռոմկլ.։)
Վարժեալ էր ուղղադաւան բանիւ հաւատոյ սուրբ հարցն։ Ուղղադաւան խոստովանութիւն. (Աբր. մամիկ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Է։ եւ Ժող. հռոմկլ.։)
to become, to befit.
ՈՒՂՂԱԴՐԻԼ. Դէպուղիղ յարմարիլ. ի դէպ գալ.
Ստաշխն առ սուրբ եկեղեցի ուղղադրի. ուստի մաքուր գործնականն հոտ անոյշ զքրիստոս յինքն ունի. (Վանակ. յոբ.։)
straight, direct, perpendicular;
directly, quite straight, perpendicularly, apeak.
Թիւրէք զամենայն ուղղորդս։ Ուղղորդ ճանապարհ։ Երթալ՝ գնալ զուղղորդն, կամ ընդ ուղղորդն։ Բարձք նոցա բարձք ուղղորդք.եւ այլն։
Ուղղորդ է մարդոյն ձեւ, եւ առ ի երկին ի վեր կոյս ձկտի, եւ ի վեր հայի. (Նիւս. կազմ.։)
Ուղղորդ զքեզ միայն ստեղծ ի կենդանեացն, որպէս զի եւ նովիմբ իսկ ձեւովդ գիտասցես, եթէ վերնագունիցն ազգակից են կեանքդ քո. (Բրս. հայեաց.։)
Ոմանք սողունք (ի կենդանեաց), եւ այլք ուղղորդք։ Որոշումն պատշաճեալ ուղղորդացն անկեանց. (Առ որս. ՟Է։)
Կօշիկս երկաթիս, որ ունէր բեւեռս սուրս ուղղորդս. (Ճ. ՟Ա.։)
Ընդ ուղղորդ տեղիս ճանապարհացն։ Մոլորի յուղղորդ ճանապարհէն։ Ճանապարհորդին ուղղորդ գնացքն։ Կառավարեա՛ զկամս հայցմանց նոցա եւ զմերս ընդ ուղղորդն. (Փարպ.։ Խոսր.։ Պտրգ.։)
Կամակորել կամին զուղղորդ բարբառ աստուածեղէն գրոց. (Վեցօր. ՟Զ։)
Ոչինչ ուղղորդ պատասխանի առնէ, այլ անդէն ընդդէմ հարցանէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Ախմարքն ի գիրս՝ ուղիղ գիտողացն տացեն գրել, զի ուղղորդ լինիցի. (Շ. նխ. հւտ. խոստ.։)
ՈՒՂՂՈՐԴ. մ. ὁρθῶς, ὁρθά recte. Ուղի՛ղ. ուղղապէս. ուղղորդաբար. ուղղութեամբ.
Կանգնեցաւ որայն իմ, եկաց ուղղորդ. (Ծն. ՟Լ՟Ը. 7։)
Ուղղորդ ընդ նոյն ելցէ. (Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 9։)
Այր իմաստուն ուղղո՛րդ (յն. ուղղեալ) գնայ. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 21։)
Ուղղորդ ի ներքուստ ի վեր բերեալ լինի։ Լեառն՝ ուղղո՛րդ ի յերկրէ բուսեալ։ Որք ուղղորդ ընդ արեւելս հայիցին։ Ստուերն ուղղո՛րդ յարեւելս անկանի։ Ոչ կարէին զնա ուղղո՛րդ տանել՝ վասն ի քարշ անկանելոյն. (Նիւս. կուս.։ Խոր. ՟Ա. 11։ Շիր.։ Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ չարաչար ծանեար, այլ ուղղորդ փառաւորեցեր։ Յարաժամ տեսանել զտէր, եւ ուղղո՛րդ հայել, եւ ոչ իւիք աղտեղեօք տեսութեանցն գարշանալ. (Անթիպատր.։ Նիւս. երգ.։)
perpendicularity.
ՈՒՂՂՈՐԴՈՒԹԻՒՆ ὅρθιον recta vel erecta figura εὕθυνσις directio. գրի եւ ՈՒՂՈՐԴՈՒԹԻՒՆ, ԸՂՈՐԴՈՒԹԻՒՆ. Ուղղորդ գոլն. ձեւ ուղղորդ. ուղղութիւն.
Այլ զի՞նչ կամի ձեւոյն ուղղորդութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
Ցորքան յուղղորդութեան իցէ ղեկավարն, ի զգուշութեան եղիցին եւ որք ընդ նմայն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
clotheless.
pulse, legume;
grain, corn;
progeny, descendants.
• (գրուած նաև ունտ), ո հլ. «ուտելի սերմ, հատիկ» Դան. ա. 12, 16. Եփր. պհ, Մանդ. որից ունդակեր Ագաթ. կամ ընդա-կեր Ստեփ. սևան. Ոսկիփ. ընդաբուտ Բուզ. անունդ առնել «սերմը՝ ցեղը ջնջել» Բուզ. ընդանալ «սերմի գնալ» Կիւրղ. ել. Եփր. ել էջ 150. ընդիկ Ստեփ. սևան. ընդասէր ԱԲ. ընդեղէն (նոր բառ)։ Յետին ձև է հունդ, ո հլ. նոնն, 5 (սեռ. հնդից), Պղատ. օրին. բայո սրանից դեղահունդ Ոսկ. եփես։ (Արևմտա-հայերը գրում են և հունտ)։
• Canini, Et. étym. 41 ունդ, ինձիւղ, ընձուել բառերը միացնելով կցում է սանս. andhas «բոյս» բառին։ Müiller Armen. VI, թ. 48 յն. ἄνϑος «ծիլ, ծա-
• սիկ» և սանս. andhas բառերի հետ. նում է հունդ<*հիունդ<հնխ. sevontš «ոանք», արմատը հնխ. sēi «ցանել». որ ունին լտ. sero, լիթ. sēju, հսլ. seja, գոթ. saian, հբգ. sāen, գերմ. saen, հիսլ. sā, անգսք. sāwan, հսաքս. sājan, կիմր. heu, բոլորն էլ «ցանել» նշանա-կութեամբ։ Նոյնը յիշում է նաև Meillet, Dial. indeur. 18, համարելով թէ հունդ կազմուած է -ունդ մասնիկով (հմմտա ներունո) հնխ. se արմատից. բայց ան-ապահով է գտնում։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] hinta «ցորեն»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 հնխ. uendh «դարձնել» ար-մատից։
• Կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. հունդ, Սվեդ. հէօնդ, Ասլ. հիւնդ, հիւն*։-Նոր բառեր են հնտացու, հնտատիլ.-Ննխ. հունտը մարել «անճիտել, բոլորովին ոչնչացնել».-(Ննխ. հունդ նշանակում է յատկապէս «կտաւատ». օր. հունդ ցանել «կտաւատ ցանել». սրա մասին տե՛ս կտաւ բառի տակ)։
• ՓՈԽ?-Վրաց. უნდი ունդի «բոյս է» (սա-կայն յայտնի չէ թէ ի՛նչ բոյս է. Չուբինով, 1263)։
ՈՒՆԴ որ եւ ՈՒՆՏ. ռմկ. հունտ. σπέρμα semen, legumen. իտ. generi, legumi. Սերմն ուտելի, արմտիք. սերմանիք. ընդեղէն, հնտեղէն. պ. տէմատիմ.
Տացեն մեզ ունդս (կամ ունտս), եւ կերիցուք։ Տայր ունդս չորեցունց մանկանց. (Դան. ՟Ա. 12. 16։)
Ոմանք սակաւ ինչ ընդօք (կամ ընդովք) միայն կերակրէին. (Եփր. պհ.։ Մանդ. ՟Գ։)
Մրջիւն ունդս ի ծակս ի ներքս ամբարեալ. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Ցանեաց ունդ, տնկեաց բոյս. (Հ=Յ. յունիս. ՟Զ.։)
feeding on legumes, vegetarian.
որ եւ ԸՆԴԱԿԵՐ. Ունդս կերօղ. շատացեալ ընդեղինօք.
Ունդակերս՝ զգաստացեալս՝ պարկաշտականս. (Ագաթ.։)
auditor, listener, hearer;
listening, obedient, docile, submissive;
—ք, auditory, audience, the public.
ἁκροατής, ἁκουιστής auditor εὑήκοος bene audiens, obediens. Ունկն դնօղ. ունկնդրօղ. ուշ դնօղ. անսացօղ. հնազանդ. մերձակայ խօսողին. եւ Աշակերտ. ատենակալ. եւ այլն.
Զիմաստուն ճարտարապետ, եւ զհանճարեղն զունկնդիր։ Լեզուի նորա ունկնդիր։ Բան իմաստուն յունկնդիր լսելիս. (Ես. ՟Գ. 3։ Իմ. ՟Ա. 6։ Առակ. ՟Ի՟Ե. 12։)
Ունկնդրաց եւ հնազանդելոց առաջնորդէ ի հաճոյս տէրութեանն իւրոյ։ Ունկնդի՛րդ դու սիրեցեալ։ Երանի՛ իցէ ունկնդիր աշակերտաց։ Բարեմիտ ունկնդիր՝ մեռեալս յարուցանէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։ Վրք. հց. ՟Բ։ Կլիմաք.։)
Կոդրատոս՝ առաքելոցն ունկնդիր». այսինքն ականջալուր աշակերտ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Արիստիդէս փիղիսոփայ աթենացի՝ ընկեր կոդրատեայ՝ առաքելոցն ունկնդիր՝ արար զիննեւտասներեակն լուսնի հռովմայեցւոց. (Շիր. զատիկ.։)
Քննեսցի յունկնդրացն (յատենի). (Մխ. դտ.։)
Կալ ընդ ունկնդիրս. (Կանոն. (որպէս երախայք լսօղք ընթերցուածոց եւ խրատուց եւեթ։))
ՈՒՆԿՆԴԻՐ ԼԻՆԵԼ. ἁκούω audio ὐπακούω obedio πείθομαι confido. Ունկն դնել. ունկնդրել. լսել. ուշ ունել. եւ Անսալ. հնազանդիլ.
Ունկնդիր եղեւ յակոբ հօր եւ մօր իւրում։ Ունկնդիր եղեւ աբրամ ձայնի սարայի։ Եւ ոչ եղեր ունկնդիր այնմիկ։ Ունկնդի՛ր լերուք առաջնորդաց ձերոց.եւ այլն։
Յղեաց խոսրով. այլ նոքա ասէ չլինէին ունկնդիր։ Որում ոչինչ ունկնդիր եղեալ տիրան. (Խոր. ՟Բ. 64։ ՟Գ. 16։)
cf. Ունկնդրեմ.
to lend one's ear to, to listen, to auscultate, to hear, to hearken to, to grant;
to obey.
Անսացեր թագաւոր, ունկնդրեցեր կեանք եւ յոյս. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Ունկնդրեաց խրատուն. (Լմբ. առակ.։)
Դու իմաստնոց ունկընդրեա՛. (Կրպտ. ոտ.։)
Պսակք ունկնդրողացն բազմապատիկ են. (Նար. ՟Լ՟Դ։ Լմբ. առակ.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Ո՛չ է պարտ ձեռնադրութիւնս առնել առաջի ունկնդրողաց (կամ ունկնդրաց)». իմա՛ երախայից եւ ապաշխարողաց։
loving to listen;
docile.
listening;
audience;
auscultation;
obedience.
ἁκοή, ἁκρόασις auditio, auscultatio. Ունկն դնելն. լսողութիւն. անսացողութիւն. հնազանդութիւն.
Լա՛ւ է ունկնդրութիւն քան զզոհ ընտիր։ Լսել լուր բազում ունկնդրութեան։ Ասէին, լո՛ւր մեզ բահաղ, լո՛ւր մեզ, եւ ոչ գոյր բարբառ, եւ ոչ ունկնդրութիւն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 22։ Ես. ՟Ի՟Ա. 7։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 26։)
Առնուլ զունկնդրութիւն, եւ տալ զպատմութիւն։ Լուեալ ախորժակ ունկնդրութեամբ. (Ագաթ.։ Փարպ.։)
Ուր եղեւ ունկնդրութիւն հնազանդութեանն, շնորհեաց զպարգեւս անմահութեան. (Եղիշ. ՟Բ. որպէս եւ Վրք. հց. ստէպ։)
Ապա եթէ մինչ յունկնդրութեան էր, հիւանդութիւն հասցէ, տացեն զօրէնս (այսինքն զսուրբ խորհուրդս)։ Մինչդեռ ի դրունս ունկնդրութեան կացցէ. (Կանոն.։)
cf. Մտադիր.
cf. Ուռճալիր.
Ուռճացեալ զարդուք. առատ. լիուլի. լիազեղուն, յորդ. յուռթիւն.
Ուռճազարդ ճառագայթիւք։ Այսքան ուռճազարդս եւ լցեալս բարեաւ. (Պիտ.։)
resounding;
clanging;
with hammering;
— բոմբիւն, hammer-blow;
clang;
— հնչէին սալք, the hammer-blows resounded on the anvil.
worn crosswise.
thunderbolt, lightning, thunder;
fire, spark, flash;
red hot iron;
ingot;
հրավառ, բոցավառ, կայծակնացայտ, հրաշունչ, սպառնալից, ահաւոր —, the burning, flaming, gleaming, smoking, threatening, dreadful thunderbolt;
—ս արձակել, to hurl thunderbolts, to fulminate;
հրացեալ —իւք պսակել զոք, to crown with a bent, red hot spit.
maker or dealer in milk products.
cf. Բազմամարդութիւն.
Կարաց շէն պահել զերկիրն շատամարդութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 11։)
swearing much;
great swearer, blasphemer.
πολύορκος multum vel leviter jurans. Որ շատ կամ ստէպ երդնու. շատ երդուօղ, երդում շատ ընօղ
Այր շատերդումն լցցի անօրէնութեամբ։ Խօսք շատերդման ծառ կացուցանեն զհերս. (Սիրաք. ՟Ի՟Գ. 12։ ՟Ի՟Է. 15։)
to range, to arrange in order, to set to rights, to dispose, to put in order, to lay out.
Եւ զինքն ընդ նոսա շարադասել ոչ դանդաղի, վասն զի կոչի անդրանիկ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Փոխանակ սրբոյ երրորդութեանն չորրորդութիւն խորհեցան. ստացական դէմ ընդ անստացականացն դիմաց շարադասեն. (Աթ. ՟Բ։)
συντάσσω, -ττω, συνίστημι coordino, ordino, constituo, compono, colloco, construo, conjungo, adjungo, nnumero. Ի միում շարի դասել. համադասել. շարակարգել. կարգել. կարգաւորել. զուգադասել. բաղդասել.
Քերականութիւնն ի ձայնաւորաց եւ յանձայնից խառնումն արարեալ՝ զբոլոր արհեստն ի սոցունց շարադասեաց. (Արիստ. աշխ.։)
Անձայնն շարադասեալ ընդ ձայնաւորին՝ ձայն գրաւորական կատարէ։ Իմաստուն նախախնամութիւն շարադասեաց. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Զարս անուանիս կարգաւ շարադասեալ յիւրաքանչիւր տեղիս մինչեւ ցբազում ամս. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Ի հինգն շարադասէր գիրս։ Յարանան առ միմեանս, եւ շարադասին (գարուն եւ ամառն). (Պիտ.։)
Զվերին պարսն, զոր մեծն պօղոս շարադասէ. (Մամբր.։)
Այսպիսի շարադասին նոքա, հրեշտհակք, հրեշտակապետք, եւ այլն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Շարադասեսցէ զօդիսն ընդ աջմէ իւրմէ, եւ զայծիսն ընդ ձախմէ. (Զքր. կթ.։)
coordination, arrangement, order, disposition;
syntax.
σύνταξις syntaxis, coordinatio, constructio, compositio, scriptum, liber, libellus, opus. Շարադասելն, իլն. շարակարգութիւն. կապակցութիւն. կազմութիւն ո՛ր եւ է յօրինուածոյ. բաղկացութիւն. մանաւանդ՝ Շարագրութիւն, գրուած. ճառ. կամ յօրինուած բանի ի բառից. որ եւ ԲԱՂԴԱՍՈՒԹԻՒՆ.
Արդ պատմութիւնս այսպիսի է. այլ շարադասութիւն այսպէս պիտի. եւ կարասին շարադասութիւնն կապակցեալ լինի. (Նոննոս.։)
Ի ձեռն առաջին շարադասութեանն (մատենիս) ստուգեցաք։ Ասացաւ ի ձեռն առաջին շարադասութեանն։ Եպիկուրոս շարադասութիւնս արար։ Տրամաբանակս շարադասութիւնս թըողին. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. նխ. ՟Ա։)
Բառ շարադասութիւն է բանի (այսինքն մասն շարադասութեան). (Երզն. քեր.։)
compound;
composed;
arranged, put in order;
prosaic.
σύνθετος, συνθετός, συνθετικός compositus, compositivus, constructus, constructionis. Բաղադրական. բաղադրիչ, կամ բաղկացեալ. եւ Շարագրեալ. որ ինչ լինի շարագրութեամբ կամ շարադրութեամս եւ յարադրութեամբ.
Եւ է շարադրականն՝ շինողական, որ յայլազտան սեռիցն յարաբարդեալ ժողովի ի մի գոյութիւն. (Անան. եկեղ։)
Մարդկային՝ ստացական եւ շարադրական. զի յիմանալւոյ միանգամայն եւ ի զգալւոյ է բաղկացեալ. (Խոսրովիկ.։)
Ո՛չ զհոգին բանական՝ մարմին կարծեմք շարադրական, եւ ոչ դարձեալ զյոքնամասնական մարմինն՝ պարզ հոգի բանական. (Սարկ. հանգ.։)
Թէպէտեւ ի հարկէ շարադրական բան յառաջ բերաւ. (Յհ. կթ.։)
Ւիւսմամբ բանիս մեր շարադրական՝ օրհնեսցուք զաստուած ձայնիւ ցնծութեամբ. (Գանձ.։)
Ի քերթողացն չափածոյ ինչ բան (ոտանաւոր), կամ շարադրական. (Երզն. քեր.։)
to put together, in order, to arrange, to re-unite, to connect, to join, to combine;
to construct, to make, to form;
cf. Շարագրեմ.
συντίθημι compono, construo, constituo συγκρίνω commisceo, coagmento. Յարադրել. յարել. բաղադրել. բաղկացուցանել. կացուցանել ի միասին. զօդել. կցել. միաւորել. խառնել. զանդանել. ձուլել. շաղկապել. կազմել. յօրինել. կր. Բաղկանալ, թանձրանալ. consisto, consto. իսկ concretus, որպէս συγκριθείς , թանձրացեալ.
Որք զտչորեքանկիւնաւորք։ Որ զայլ երկարսն շարադրեն։ Որ ի սոցանէ շարադրին։ Երեքանկիւնքն շարադրեալք՝ կատարեն զքսանն։ Այն մահ՝ տրոհութիւն եւ զատուցումն է շարադրելցելոցն՝ մարմնոյ եւ հոգւոյ. (Փիլ.։)
Վերադրեալ զմարդկային յետնութիւնս, յորմէ անճառաբար պարզն յիսուս շարադրլեցաւ. (Դիոն. ածայ.։)
Զիա՞րդ շարադրի, առ դոյզն մարմին՝ անտանելին։ (արիանոսն ասէ) եւ դու զի՞նչ. բաղդասութեամբ անդամո՞ց շարադրես զաստուածութիւնն. (Աթ. ՟Բ. ՟Ը։)
Ի զանազան տառից (տարերաց) շարադրեալ բանկանիս էութիւն. (Նար. խչ.։)
Մանրամասն նկարիցն շարադրողն (ի մի շարօղ մանրախիճ քարանց). (Նիւս. թէոդոր.։)
Կապարայօդ հիւսմամբ շարադրեալ իբրեւ զպեւարիսպ պղնձի. (Արծր. ՟Ե. 2։)
Իբրեւ անդամք շարադրեալք ի գլուխն քրիստոս. (Անան. ի յովնան.։)
տարբերութիւն շարադրի ընդ այլում տարբերութեան (որպէս բանական եւ մահկանացու), բայց տեսակ ընդ տեսակի ոչ շարադրի. (Պորփ.։)
ՇԱՐԱԴՐԵԼ. Շարադասել զվանկս եւ զբառս. կազմել զբան. շարագրել.
Շարադրէ ոք զ՝բար, եւ զ՝կու, եւ զ՝թիւն, եւ առնէ բառ զԲարկծութիւն. նոյնպէս եւ զբառսն շարադրելով՝ առնէ բան, կցելով ընդ միմեանս. շարադրեալն՝ լինի բան. (Երզն. քեր.։)
Երրորդ պատմութիւնս այս, շարադրեալ տկարութեանս մերում. (Փարպ.։)
Յօրինեալ շարադրեցի զպատմութեանս գովեստ, եւ զճառս ներբողենի. (Նար. յիշ. խչ.։)
Երկայն շարադրէ զգովութիւն նոցա։ Ոմն զմուրհակս շարադրէ լի ամենայն մահուամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
combination, conjunction, connection;
arrangement, disposition;
construction;
syntax;
cf. Շարագրած.
σύνθεσις compositio, constructio, collectio, summa συνθήκη constitutio σύνδεσμος colligatio եւ այլն. Շարադրելն, իլն. եւ շարադրեալն. բաղադրութիւն. բաղկացութիւն. զօդումն. շաղկապութիւն. հաւաքումն. գումար. միաւորութիւն.
(Թիւք) բ, գ, զ, եւ այլն. որոց շարադրութիւն՝ յիսուն եւ վեց. կամ որոց շարադրութիւն ծնանի զեօթանասուն եւ զչորսն. (Փիլ. ստէպ։)
ա, բ, գ, ՟Դ. որոց շարադրութիւնն բաղկացուցանէ զտասն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մի մարդ ըստ շարադրութեան ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ. (Պրպմ. ՟Խ։)
Պարզ եւ առանց շարադրութեան է եւ իմանի աստուած. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի շարադրութեան եւ ի տրոհութեան է ճշմարիտն եւ սուտն. (Պերիարմ.։)
Շարադրութեանն բանիւք է ի ներքս զանազանութիւն ըստ բնութեան ի միաւորութիւն եկելոցն. (Շ. թղթ.։)
Իւղոյն անուշահոտութեան շարադրութիւնն՝ ժողովումն իմն է անուշահոտ իւղոց. (Դիոն. եկեղ.։)
Այս շարադրութիւն կանխաճառեալն բանից եւ ի վերայ եկելոցն. (Աթ. ՟Բ։)
Շարադրութեան խորհուրդ ընթերցուածոցն. (Լմբ. պտրգ.։)
ՇԱՐԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Սոկորութիւն եդեալ կամ եղեալ. գրութիւն եւ կարգաւորութիւն մարդկան.
Անունն է ձայն նշանական ըստ շարադրութեան՝ առանց ամանակի։ Ըստ շարադրութեան. զի բնութեամբ յանուանց ոչինչ է, այ յորժամ եղիցին նշանակ. (Պերիարմ.։)
Հրաշալի է մեզ տօնս այսօր, եւ պայծառագոյն քան զսովորական շարադրութիւնս. (Ոսկ. լս.։)
ՇԱՐԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Յարադրութիւն. յարաբերութիւն, յարմարութիւն. յարումն.
Այս է շարադրութիւն ազգակցութեան մարիամու առ եղիսաբէթ. (Եղիշ. մկրտ.։)
Եթէ ոք ի շարադրութեանն խորհուրդ ընթերցուածոցն նայեսցի, միատեսակս եւ համաձայնս գտցէ իրերաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Շարադրութիւն է պշնուլն հեշտասէր անձինն առ երեւեալն. (Կլիմաք.։)
Մի՛ զհետ շարադրութեան եւ գեղեցկութեան բառից գնալտով, այլ զօրաւորս բարբառել. (Ոսկ. գծ.։)
Համառօտութիւն շարադրութեանդ՝ ճեպոյ աղագաւ է. (Սարկ. հանգ.։)
Բան է՝ հետեւակ (եւ տաղաչափական) բառի շարադրութիւն, զտրամախոհութիւն ինքնակատար յայտնելով։ Շարադրեալ զմասունս բանին այնորիկ՝ առնեմք զշարադրութիւն. (Թր. քեր.։ Անյաղթ պերիարմ.։)
Բառ ի շարադրութեան բանի՝ մասն է շարադրութեան։ Շարադրութիւն նոցա բան լսի, որ կատարէ զմտածութիւնն յինքենէ։ Բան ի շարադրութենէ բառիցն լինի, որպէս եւ բառն ի փաղառութեանց եւ ի վանգից. (Երզն. քեր.։)
Այլանդակ եւ հայհոյիչ շարադրութեամբ զբարեպաշտաց պղտորես զլսելիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Շարադրութիւն տոմարաց, կամ թղթոյ, կամ յաղագս իմանալեացն եւ զգալեաց՝ յօրինել, առնել եւ այլն. (Ասող. ՟Բ. 6։ Փոտ. առ զքր.։ Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Շարաւանդն.
• «ոտքի կապ, չուան» Վրդն ել. որ և շարաւանդն (սեռ. -դան) Թէոդ կուս.։
• =Նոյն է կամիս. šarāwanzi «կապ» բառի հետ. և որովհետև կամիս. z յաճախ յառա-ջանում է t-ից (հմմտ. բցռ. -az մասնիկը, որ գալիս է -at ձևից.-եզ. գ. դէմք epzi «առ-նում է», յգ. գ. դէմք appanzi «առնում են». mallanzi «աղում են», որոնք գալիս են -ti, -nti ձևերից), ուստի բառիս հին ձևն է ša-rawanti։ Երկուսը միասին ենթադրում են իրանեան աղբիւր (հմմտ. դանդանաւանդ, պարաւանդ ևն)։-Աճ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. მარავანდი շարավանդի «ար-ռայական թագ, պսակ, թագաւորութիւն» (թագը կամ պսակը ըմբռնելով իբր գլխի կապ)։-Տե՛ս նաև շառաւիղ։
ՇԱՐԱՒԱՆԴ կամ ՇԱՐԱՒԱՆԴՆ. Պարաւանդ. լար. չուան. կապ. շղթայ. (լծ. յն. սիրայ ).
Կաշառ՝ շարաւանդ ոտից. (Վրդն. ել.։)
Ներբաժանեալ երկուս մասունս գնդակաց հրէակաճառ ատենին շարաւանդան. (Թէոդոր. կուս.։)
bonds, bands, fetters.
beholding the mote in another's eye;
censurer, fault-finder.
ՇԻՂԱԴԷՏ կամ ՇԻՒՂԱԳԷՏ. Որ կամի դիտել զշիղ յաչո այլոց.
Իմ են վէրքս, ոչ այլոց, եւ խարանքս. որպէս զի մի՛ շիւղագէտ եւ զօտարս դատօղ՝ դատեցայց. (Ներս. աբեղ. (այլ ձ. շուղագէտ)։)
bastard, misbegotten, baseborn;
bastard, natural son or daughter;
adulterine child.
μοιχίδιος spurius. Որդի շնութեան. պոռնկորդի. փիճ.
Շնորդիքն զհարազատ որդւոցն կորզեալ հանեն կարգ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Շնորդիքն առնուն բազում անգամ զբուն որդւոցն զարդարակն. (Վրդն. ել.։)
endued, adorned with graces, graceful, virtuous.
Աստուածարեալ եւ շնորհազարդ քահանայից. (Շ. թղթ.։)
Շնորհազարդ սուրբ հայրապետ. (Մաշտ.։)
Շնորհօք զարդարեալ. վայելչազարդ. բարեշուք. առաքինի, հոգեւոր ձրից ընդունակ.
Լուսաւորիչ հարցն հոգելից՝ շնորհազարդ որդին. (Ճ. ՟Ը.։)
Շնորհազարդ եւ քրիստոսազդեա՛ց որդեակ (սարկաւագդ). (Մագ. ՟Խ։)
Զշնորհազարդ տիպն լուսաւոր՝ հրեշտակակերպ տեսլեամբն ահաւոր. (Գանձ.։)
Ի նոցուն իսկ ի շնորհազարդ բանից եւ ի գործոց յայտնի է. (Ագաթ.։)
noise, tumult, rumour, clamour, uproar, row;
public rumour, report;
ի — համբաւոյն, at the news or report of;
—ն աղաղակի նոցա, their cries, shouts;
ի — ահեղ պատերազմի, at the terrible news of war;
at the dreadful preparations for war.
Եթէ ոչ լուիցէք ձայնի իմում՝ եթէ ոչ շռինդդ մեծ եւ յոյժ դարձցի ի փոքրկութիւն ի մէջ ազգաց, ուր ցրուեցից զձեզ անդր։ Իբրեւ շռինդն իմն յանկարծուստ հարկանէր. (Բարուք. ՟Բ. 29։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։)
grape-stalk.
• «հատերը վրայից թափած խա-ղողի ողկոյզ, չանչ» Եպիփ. բարոյ. =Բար. 155, 156 (այլ ձձ. շուանդ, շուանգ)։
Ոզնին՝ յորժամ ողկոյզն ելանէ այգւոյն, արկանէ զպտուղն ի խոնարհ, եւ ինքն թաւալի ի վերայ, եւ թողու լոկ զշրուանդն. (Եպիփ. բարոյ.։)
circumvolving, moving around.
Երգեցողս արուեստաւորս, կաքաւողս շրջադարձ ի խայտալն. (Վրդն. երգ.։)
Հարկաւորի բազում առնել շրջադարձս յերկաքանչիւրսն (յաջ եւ յահեակ) (Բրս. պհ.։)
surrounding, enclosure.
περίθεσις, περίθεμα circumpositio, circumdatio. եւ այլն. Շուրջանակի դնելն, դնիլն. շրջափակութիւն. շուրջ պատումն. պահպանութիւն. պաշարումն.
Հայեա՛ ի յանզերծ վտանգիցս շրջադրութիւն։ Որ յայսքանեացս շրջադրութիւն զանակնկալն գիւտ նշանակեցեր։ Սանձարկու լեզուի, շրջադրութիւն շնչոյ, կացուցիչ հագագի։ Իբր զընդարձակ ծոց արարածոց, եւ երկրի՝ արեգականն շրջադրութեան. (Նար. ՟Խ. ՟Կ՟Գ. ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)
honouring, paying honour;
—ք, courtiers, attendants.
Մեծամեծք աւագանւոյն՝ շքադիրք, որ եկեալ էին պատիւ առնել նմա, եւ երթալ ընդ նմա յարքունիսն. (Ագաթ.։)
highly ornamented, richly adorned, magnificently dressed, splendid, magnificent, superb.
Շքեղ զարդուք.
Ծիրանէկիր շքեղազարդ թագաւոր։ Շքեղազարդ կոյս։ Շքեղազարդ պսակ. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։ Լմբ. վերափոխ. եւ Լմբ. ատեն.։)
Շքեղազարդ պայծառութեամբ զարդարեցան ամենեքեան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Շինեցին եկեղեցի, եւ շքեղազարդ պայծառացուցին զնա մեծագոյն սպասուք. (Ճ. ՟Բ.։)
to adorn richly, to decorate, to embellish.
ՇՔԵՂԱԶԱՐԴԵԼ. Շքեղաբար զարդարել. շքեղացուցանել. փառաւորել.
Թագ արքունական շքեղազարդեալ զգլուխն զքրիստոս. (Թէոդոր. խչ.։)
Իբրեւ զփեսայ շքեղազարդեալ՝ էր տեսանել զճեմեալն յառագաստ իւր քրիստոս. (Լմբ. ատ.։)
odeum (theatre).
of Ulysses;
Odyssey.
cf. Ողոմպիադ.
cf. Ողոմպիադ։
cf. Ողոմպիադ.
ՈՂԻՄՊԻԱԴ կամ ՈՂԻՒՄՊԻԱՍ. cf. Ողոմպիադ, աս, եւ այլն։
furnished, adorned with bunches.
ՈՂԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻՑ. Ողկուզօք զարդարեալ՝ լցեալ.
Զորթն պտղաբեր ողկուզալից ողկուզազարդ սրբէ տէր իւր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Որպէս այգի ողկուզալի՝ կամ ձիթենի պտղով ի լի. (Շ. եդես.։)
headstrong, doggedly tenacious, pertinacious, obstinate.
Ըստ նոցին խստապարանոցութեան, եւ ողնդժնեայ բարուցն խառնէր տայր նոցա զբաժակն դառնութեան. (Ագաթ.։)
olympiad.
• (գրուած նաև ոլոմպիաս, ոլոմպիադ, ոլոմպիաթ, ոլիմպիադ, ոլիմ-պիաթ, ուլիմպիադ, ուլումպիադ, ուլիմպի-անդ, ողիւմպիադ, ոլիւմպիադ, ողիւմպիաս, ողիմպիադ, ղիմպիադ), ի-ա հլ. (սխալ սեռ. ոլոմպիացն Պտմ. աղեքս. 24) «Ոլիմպիայ դաշտում չորս տարին մի անգամ խա-ղացուած յունական ըմբշամարտութեան աշ-խարհահռչակ խաղերը. 2. այդ խաղերի մէջ տարուած յաղթական մրցանակը. 3. նրա վրայ հիմնուած յունական թուականը» Եւս. քր. Ագաթ. Կոչ. 218. որից ողոմպիտետն Իւս քր. Խոր. հռիփ. ղոմբիական ԱԲ.
ՈՂՈՄՊԻԱԴ կամ ՈԼՈՄՊԻԱՍ. որ եւ ՈԼՈՄՊԻԱԴ, ՈԼՈՄՊԻԱԹ, ՈԼԻՄՊԻԱԴ, ՈՒԼԻՄՊԻԱԴ, ՈՒԼԻՄՊԻԱՆԴ. լաւ եւս՝ ՈՂԻՒՄՊԻԱԴ, ՈԼԻՒՄՊԻԱԴ. յն. օլիմբիա՛ս , սեռ. օլիմբիա՛տօս. հյց. օլիմբիա՛տա. ὁλυμπίας, -άδος, -άδα olympias, -adis, olympii, -ia, olympiaca. Խաղ աշխարհագումար ըմբշամարտաց, եւ ասպարիզական արշաւանաց յողիւմպիա դաշտի եղիդ կամ հեղիայ գաւառի՝ չորեքամեայ ընդհատութեամբ իբր միանգամ ի նահանջ ամս. եւ Թուական հաշուիս այսորիկ. եւս եւ Յաղթանակն.
Ժամանակք թագաւորաց, եւ ողոմպիադաց, որ թարգմանի ըմբշամարտաց։ Յաւելից ի սոյն եւ զդիր ողոմպիադացն, որք ի յունաց գրեցան։ Յունաց առաջին ողոմպիադն կարգեցաւ։ Առ վաթսներորդիւ եւ հինգերորդիւ ողոմպիադաւն։ Յունաց ողոմպիադք (մրցանքն, եւ թուականն). ՟Ա. ողոմպիաս, յորում յաղթէր կուռբոս հեղիացի ի ստագին։ Յաղթեաց յողոմպիոջն վեցիցս, ի պիթիոջն վեցիցս. եւ այլն. (Եւս. քր.։)
Տրդատ յոլոմպիաթսն յունաց հսկայազօր երեւեալ. (Ագաթ.։)
Ոլի մպիաթն առ յունօք անուանի այն, որ ըստ չորս ամացն ժողովին ի տօն տարեկանացն ... Հերովդէս թագաւորէ յամին հարիւրորդի ութսներորդի վեցերորդի յոլիմպիաթացն՝ յամին չորրորդին իւրոյ. (եւ այլն. Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
right;
cf. Ուղղորդ.
cf. Ուղղորդ, ըստ որում խիստ եւ անխոնարհելի. տի՛ք. եւ կամ յոխորտ, խորթ.
Կայ յետկար երդման ոչ եւս յաւելուլ կալ ի նոյն ողորդ միտս ընդ թագաւորին. (Յհ. կթ.։)
cf. Նշուլազարդ.
Ոչ միաբանի ճաճանչն շողազարդ ընդ մթացեալ միգի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
worked or adorned with lilies.
Զարդարեալ մաքուր կուսութեամբ որպէս զշուշան.
Անդ շուշանազարդ կուսանքն պաճուճին. (Ոսկ. կտրծ.։)
Jupiter's, belonging to Jupiter;
— դիք, Jupiter, Jove, Bacchus;
— տօն, feasts in honour of Castor and Pollux;
— հուր, sacred fire of the Persians;
fire-worship, Persian sect;
— քաղաք, Diospolis.
Որ ինչ սեպհականեալ կամ նուիրեալ իցէ որմզդի, այս ինքն յանուն դիոսի.
Որմզդական դիցն ողոմպիացւոց։ Յորմզդական տօնին. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 2։ ՟Ժ՟Ա. 21. 38.) յն. ողոմպիական դիոսի. կորնթեան դիոսի (այս ինքն ամսոյն մարտի, եւ ապրիլի, որ եւ քսանթիկոս ասի)։
Որմզդական դից, կամ դիցն տօնի». իբր դիոնիսի կամ բաքոսի. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 33։ ՟Գ. Մակ. ՟Բ. 14։)
ՈՐՄԶԴԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔ. Քաղաք յանուն դիոսի արամազդայ. որ ըստ յն. դիոսպօլիս.
Ի քաղաքին լիդէացւոց, որ այժմիկ որմզդական քաղաք կոչեցեալ է. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
ՈՐՄԶԴԱԿԱՆ ՀՈՒՐ, կամ ՄՈԼՈՐՈՒԹԻՒՆ, է Կրակապաշտութիւն պարսից, կամ կրակն պաշտեալ՝ որպէս մասն արեգական, կամ յորմզդէ ումեմնէ թագաւորէ սահմանեալ, որ եւ վռամական կոչի. եւ կամ որպէս Շանթ արամազդայ.
Զհուրն որմզդական՝ որ ի վերայ բագնին որ ի բագաւան, անշէջ հրամայէ լուցանել. (Խոր. ՟Բ. 74։)
Հնազանդեցան որմզդական մոլորութեան. (Արծր. ՟Ա. 14։)
olympic game.
Իսկ ՈՐՄԶԴՈՒՀԻ, իբր Դուստր կամ քոյր որմզդի արքայի.
ՈՐՄԶԴԱՊԷՍ ԽԱՂ. Խաղ որպէս ի պատիւ արամազդայ.
Զինուք որմզդապէս խաղս հանդերձ արեամբ. (Սարկ. պատկ.։)
Փեսայացուցանել զմեհրուժան ի քոյր իւր որմզդուհի. (Արծր. ՟Ա. 14։)
flos Jovis.
most miraculous, very prodigious, wonderful, amazing, astonishing.
ԱՄԵՆԱՀՐԱՇ եւ ԱՄԵՆԱՀՐԱՇԱՓԱՌ. Ամենայնիւ ի վեր քան զհրաշս կամ զկարծիս մարդկան. իբր. յն. παραδοξότατος. qui est praeter omnium opinionem, admirabilis, incredibilis խելքի վեր, խիստ արմննալու, անկարծելի. ճիպ շաշըլաճագ. փէք աճայիպ.
all-conquering, subduing all enemies, very victorious, that gains the advantage always.
Ամենայաղթ մարտիրոսօք, եւ ամենայն սրբովք. (Թէոդոր. կուս.։)
Եւ կարի՛ յաղթ. մեծ յոյժ. ընդարձակ. անհնարին. παμμεγέθης maximus, vastissimus, immanis
very sweet, very savoury, very good, very delicate.
Ամենանուշակ անանջատելի բաղդատութեամբ։ Մարմին անպական յամենանուշակ մշտակուսէ, ծոցածին հօր նախայաւիտեան որդի՝ երէկածին մանուկ կուսամօր որդի. (Պիտառ.։)
worst, very bad;
very wicked, very malicious, execrable, abominable.
παμπόνηρος, πάγκακος, παγχάλεπος. pessimus, omnino malus, plane improbus, malignus, molestus Կարի չար (ոք կամ իմն). լի չարութեամբ, եւ առիթ ամենայն չարեաց. վնասակար. դաժան. դժնդակ. գէշին գէշը. գայէթ քէօթիւ. փէք ֆէնա՝ զալըմ. քէմրէք.
Ղազարոս՝ արդար, իսկ մեծատունն՝ մեղաւոր եւ ամենաչար. (Ոսկ. ղկ.։)
Ամենաչար դեւքն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ամենաչար արծաթսիրութիւն, կամ խորհուրդք, կամ տաժանմունք. (Կիւրղ. կուս.։ Ածաբ. ժղ.։)
Ամենաչար խարդախանք, կամ վատաբախտութիւն, ունակութիւնք, աղէտք, տեղի. (Պիտ.։)
very bright, very clear, very shining;
very splendid, very illustrious;
most honourable, right honourable.
Ամենապայծառ ծագմամբդ. (Շար.։)
Ամենապայծառ գանձուցդ. (Նար.։)
Յամենապայծառ անանց բարութեանց. (Մանդ.։)
Յիւր մարմինն առ ընդ ամենապայծառ անմեղութեանն. (Լմբ.։)
Դրախտ ամենապայծառ եւ լուսագեղ։ Ո՛վ ամենապայծառ (յն. երանաւէտ) դրախտ. (Ոսկիփոր.։ Ոսկ. ծն.։)
very well prepared, quite ready.
Ամենայն իրօք պատրաստեալ. ամենայարդար. ամենակազմ. եւ ամրակազմ. ամմէն կերպով պատրաստ. ապահով, եւ ամուր.
Երկայն յուսոյ ամենապատրաստ տեսութիւն։ Ամենապատրաստ հանդերձեալ՝ ամենեւին անվտանգելի։ Ամենապատրաստն շրջարկութեամբ պաշտպանեալ։ Ամենապատրաստ պնդութեամբ միշտ արձանացայց. (Նար. ՟Ծ՟Բ. ՟Հ՟Թ. ՟Ղ՟Գ։)
that gives to all, generous, liberal;
given to all.
Ամենախնամ, ամենապարգեւ. (Մանդ. ծն.։)
Զամենապարգեւդ արգահատեցից։ Ամենապարգեւ ձեռն. (Նար. ՟Ժ՟Ե. ՟Լ՟Բ։)
Ի քէն իսկ վարդապետեալ զամենապարգեւ կարգս եկեղեցւոյ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
cf. Ամենապարգեւ.
Մխիթարութիւն ընկալան յամենապարգեւողէն Աստուծոյ։ Զնոյն ցօղ օրհնութեան յամենապարգեւողէն Քրիստոսէ խնդրէին. (Կորիւն.։ Արծր. ՟Գ. 5։)
very modest.
Ի հեզութեան վարդապետութիւնն մեր յամենապարկեշտ. (Սարկ. պատկ.։)
very unclean, most impure, execrable, detestable.
Ամենապիղծ դեւն. (Ոսկ. մտթ.։)
Ո՛վ պիղծդ եւ ամենապիղծդ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Զայս ահագինս գործելով ամենապիղծդ անձն. (Պիտ.։)
Ամենապիղծ չարութիւն. (Նար. յովէդ.։)
notoriously prostitute, abandoned to prostitution.
Ա՛մենապոռնիկ, ընդէ՞ր թողեր զայրն քո. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
holiest, very sacred, very holy;
— Կոյս, the very holy Virgin.
Ամենասուրբ Երրորդութիւն։ Ամենասուրբ Երրորդութեանդ վայել է փառք. (Շար.։ Ժմ.։)
Մարմինն Քրիստոսի ամենասուրբ. (Ոսկ. յադամ.։)
Որք սրբութեամբ՝ ամենասրբոյն ախորժեն լինել հաղորդ. (Գր. հր.։)
Ամենասուրբ անդրանիկքն զօրութիւնք ... Ամենասուրբ աչօք մտաց վերամբարձեալս։ Ամենասուրբք են եւ անմարմինք իմացութիւնք ... Ամենասուրբք են եւ անարատք, եւ ոչ է նոցա պէտք մաքրութեան. (Դիոն.։) (Մաքս.։)
Զեօթներորդն (օր) ամենասուրբ իմն կարծեցեալք. (Փիլ. տեսական.։)
that has created all things, all-creating, omnipotent.
Որպէս ողորմած եւ ամենաստեղծ՝ ստացի՛ր վերստին։ Կապանք ամենաստեղծին զիս արձակեսցէ։ Կեցուցիչ կամաց ամենաստեղծիդ. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Առաջի անհաս էութեանդ ամենաստեղծիդ. (Բենիկ.։)
most perplexed, very anxious, very embarrassed;
very irresolute, full of inquietude.
Վարանեալն ամենայն իրօք, եւ վարանեցուցիչ. լի ամենայն հոգով եւ տատամսութեամբ. ցնդեալ, եւ ցնդիչ բոլորովին. անհնարին. խիստ տարտըղնած, շուարած, կամ տարտըղնօղ.
Յոգնապատճառեան ամենավարան (մեղաւորն)։ Ամենավարան տարակուսանաց։ Պատասխանատուութիւնս ամենավարանս։ Զամենավարան ձայն կողկողանաց սրտիս։ Եղիցի խաղաղութիւն հրամանաւ մեծիդ՝ ամենավարան բքոյս սասանման. (Նար. լ. ՟Ա. ՟Ի. ՟Լ՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
diffused every where, very extensive, most ample.
Տարօղ յինքեան զամենայն. ընդունարան ամենայնի.
Ի բազումս ազդեալ (հոտ) համասփիւռ ամենատարած։ Ամենատարած օդոյս պարզութիւն. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Կ՟Ը։)
most desirable;
most desirous.
Եւ զի՞նչ արդեօք մարգարէին հոգեւոր ըղձականութիւն ամենատենչ բաղձանացն իցէ իմանալ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
all-seeing.
Ծածուկք մարդկան յայտնի են քեզ ամենատեսդ Աստուծոյ. (Տօնակ.։)
Որ ամենատես ակնարկութեամբ ստորիջեալ ի խնդիր կորուսելոցն. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Ամենատես նախախնամութիւն։ Հաւաստի դիտաւորութեամբ ամենատեսին. (Պիտ.։)
all-watchful, that superintends all things.
the Lord or Creator of all things.
Եթէ հոգաս ընդ մեր, ամենատէր ես. (Նար. ՟Հ՟Զ։)
Որդին ամենատէրն. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ա։)
that has made all things, all-creating.
Օրհնեալ սուրբ եւ ամենարար Երրորդութիւն. (Ոսկիփոր.։)
very skilful, ingenious;
very instructive;
most wise.
Ամենարուեստն ասէ, եթէ ոչ զուարճանայ Տէր ընդ կորուստ կենդանեաց. (Ոսկ. ես.։)
Ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ որ լին է ամենարուեստ բարեօք։ Ամենարուեստ երախտեօք։ Ամենարուեստ քաջութեամբն նահատակեալ։ Ամենարուեստ պահոց, եւ այլն. (Յճխ. ստէպ։)
saviour of all.
Ամենափրկիչ, ամենակեցոյց. (Մանդ. ծն.։)
cf. Ամենեւին.
Ամենեւիմբ ընդ մահու կորստեամբ գրաւեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
not at all, by no means, no wise, not in the least;
quite, wholly, totally, entirely.
Յորժամ արձակեսցէ զձեզ, ամենեւին հանցէ զձեզ աստի։ Օրէն յաւիտենական տեառն ամենեւին կատարեսցի։ Ոչ կարէր ամենեւին ի վեր հայել։ Ամենեւին մի՛ երդնուլ։ Եւ արդ ամենեւին իսկ վատթարութիւն է ի ձեզ։ Որպէս եւ ես ամենեւին ամենեցուն հաճոյ լինիմ։ Ամենայնի հաւատայ, ամենեւին (յն. զամենայն) յուսայ։ Պատուիրեցին ամենեւին մի՛ խօսել։ Մոլախոտէ՛ ամենեւին։ Ոչ մերձենայր ամենեւին հուրն ի նոսա. եւ այլն։
ԱՄԵՆԵՒԻՆ. Յարի եւ յանուանս, մանաւանդ յածականս՝ պահմամբ նշանակութեան մակբայի, կամ որպէս համակ. ողջոյն. ամենազան, կարի յոյժ. բոլոր, ամմէն կերպ. պիւս պիւթիւն. հէր դիւրլիւ.. παντοδαπός omnigenus, ὄλος. totus
Ընդ ամենեւին անարգիս։ Ամենեւին բարերարութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Ծ։)
Ուրեմն զա՞յն ասես։ (պխ) Ամենեւին իսկ. (Բրս. ընդ ապող.։)
all men, all persons, every body, as many as, whoever.
Ընդ տեղւոյն ճշմարտեալ է ասելն Արիստակեայ գրչի.
Էին ամենեքեան միաբան ի միասին։ Լցան ամենեքեան Հոգւով Սրբով։ Ամենեքին սոքա։ Ամենեքին զՅովհաննէս իբրեւ զմարգարէ ունէին։ Յանդիմանի յամենեցունց, եւ քննի յամենեցունց։ Ամենեցուն՝ որոց էք ի Հռովմ.։ Վասն ձեր ամենեցուն։ Ամենեքումբք հանդերձ՝ որք կարդան, եւ այլն։
Խաղաղութիւն ամենեցուն, կամ ընդ ամենեսեան, կամ ընդ ամենեսին։ Զամենեսեան օրհնեա՛, զամենեսեան իմաստնացո՛ ... եւ ամենեցուն պարգեւեա՛. (Ժմ.։)
ամենայն եւ իւրաքանչիւր. համայն. առհասարակ. ամմէն, բովանդակ. պիւթիւն. հեր.
Հարքն մեր ամենեքին։ Սրբովքդ ամենեքումբք. եւ այլն։
Զերծո՛ զիս յամենեցունց ընդդիմացողաց։ Յամենեցունց մասանց։ Զամենեսին զսրբոցն պարս. (Նար.։)
Որչափ բազմութիւն աստեղաց են յերկինս, եւ ընդ ամենեսեան ոչ են բաւական լուսաւորել զտխուր տրտմութիւն գիշերոյն. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
ՅԱՄԵՆԵՑՈՒՆՑ. որպէս յամենայն մարդկանէ, է անուն հանրական. իսկ իբր յամենայն կողմանց կամ յամենայն իրաց, լինի իբր մ. ամենայնիւ. բոլորովին.
Ամենեքեան զբոլորն նշանակեն (իմա՛ ընդհանուր՝ ամենայնքն). իսկ ամենեքին՝ մասնաւոր. (այս ինքն ամենեքին սոքա, դոքա, նոքա)։
cf. Ամենունակ.
Հոգին ամենունակ. (Վահր. երրորդ.։)
Նկարէր եւ կերպարանէր ամէնունակ ջուրբքն անբաւութեան։ Ընծայել ամէնունակ ծոցոյ մօրն որովայնի հողածին զարմի։ Անդս ամէնունակս. (Նար. ՟Հ՟Ե. Նար. առաք. Նար. խչ.։)
Ծոց եկեղեցւոյ ամէնունակ է ի խորհրդական անհատ գանձուցն։ Քաղաք ամենունակ։ Սեղան ամենունակ. (Վրդն. երգ. եւ Սղ.։)
cf. Ամենօրհնեալ.
Ամէնօրհնեալդ հոգւոյ։ Ամենօրհնեալ թագաւոր։ Զամէնօրհնեալ անուն քո. (Նար.։)
Օրհնեալ ես ամէնօրհնեալդ ի կանայս։ Օրհնէին զամէնօրհնեալ սրբուհին. (Շար.։)
cf. Ամենօրհնեալ.
Որք ի հնդկացն ականք (կամ ակունք) զամէնօրհնեալդ ձեր պայծառացուցանեն զգլուխս։ Զոր ի Քրիստոս սիրոյն պսակ դնել, որ ամէնօրհնեան գլխոցդ ձերոց է պատշաճ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է. եւ ՟Լ. ըստ ձ։)
month;
ամիս յամսոյ, ամսոյ ամսոյ, every —;
առաջին օր ամսոյ, the first day of the month;
ի սկիզբն ամսեան, the beginning of the month;
ի վերջ ամսոյ, the end of the month;
ի մէջ կոյս ամսեան, towards the middle of the month.
μήν. mensis Որպէս թէ ամ փոքրիկ, այս ինքն ամ լուսնի, որ է ամբողջ շրջան մի նորա ի ՟Ի՟Թ, կամ ի ՟Լ աւուրս. եւ երկոտասաներորդ մասն տարւոյ կամ շրջանի արեգական. վասն որոյ տճկ. ա՛յ, է անխտիր լուսին, եւ ամիս. մահ, շէհր.
Յամսեանն առաջնում, որ օր մի էր ամսոյն։ Յետ ամսոյ միոյ աւուրց։ Յետ երից ամսոց։ Մէն մի ամիս ի տարւոջ։ Սպասեցի ամսոց սնոտեաց։ Ըստ միոյ միոյ ամսոյ տային զպտուղս իւրեանց։ Ամիսս այս եղիցի ձեզ սկիզբն ամսոց, առաջին եղիցի ձեզ յամիսս տարւոյ։ Ի տասներորդում (աւուր) ամսեանս այսորիկ. եւ այլն։
Արարեր երկուս լուսաւորս առ ի պէտս շրջմանց տարեաց, ամսոց, եւ ժամանակաց (այս ինքն եղանակաց)։ Ի հանդերձեալ աշխարհին ո՛չ աւուրք, եւ ո՛չ ամիսք. (Ագաթ.։)
Ըստ շարժական տոմարի ազգիս՝ յայլեւայլ տարիս ամիսք հայոց ի դէպ գան այլեւայլ ամսոց հռովմայեցւոց. իսկ ըստ յայսմաւուրաց՝ որ յարմարեալ է ըստ ժամանակի թարգմանչաց կամ ըստ թարգմանութեան Աստուածաշնչին, եւ կոչի անխաղաց կամ անշարժ տոմար Սարկաւագ վարդապետի, միշտ նաւասարդի ՟Ա. կապեալ է ընդ ՟Ժ՟Ա. օգոստոսի։
Ամիսք Սարկաւագին յարակայ ընդ իրեարս այսպէս զուգին. նաւասարդի, աւգոստոսի ՟Ժ (կամ ՟Ժ՟Ա). հոռի, սեպտեմբերի ՟Թ (կամ ՟Ժ) եւ այլն. (Տօմար.։)
Աւանդութիւն ազգային վասն ամսոց հայոց.
Որպէս յանուն Հայկայ ազգս Հայ անուանեցաւ, այսպէս եւ ամիսքս ի զաւակաց անուանց նորա զանուն ընկալան. եւ են այսոքիկ. Նաւասարդի, Հոռի, Սահմի, Մեհեկի, Արեգի, եւ Հրոտից. սոքա որդիք էին։ Արաց, Մարերի, Տրէ, եւ Քաղոց, սոքա դստերք էին։ Իսկ Մարդաց, եւ Հարուանց՝ որ է Ահկի, զայս ի գործոց առին զանուանս. իսկ ընդ այն ժամանակս ամառնայինք էին այսոքիկ. (Յկ. ղրիմ.։)
Զլուսին, որ ամսոյ ամսոյ հիւծանի։ Յերկրորդումն եւ յերրորդումն, եւ այլ եւս ամսոյ ամսոյ. (Եզնիկ.։ Եփր. համաբ.։)
caliph.
Պետ ամիրայից. ազգապետն հագարացւոց՝ որպէս յաջոյդ Մահմէտի. խալիֆա
born of a barren woman.
Ծնեալն յամուլ մօրէ. ամլորդի. որպէս Սամուէլ, մանաւանդ Կարապետն Յովհաննէս.
Ամլածին որդւոյն. (Նար. կուս.։)
Ուշ եդեալ առ նախընթացն ամլածին. (Մագ. ՟Ծ՟Ը։)
sterility, infecundity, barrenness.
Ամուլն գոլ. ստերջութիւն. անբերութիւն զաւակի. եւ անպտղութիւն. հասըլսըզլըգ. իբր στείρωσις sterilitas (որ են լծ. ընդ ստերջութիւն)
Բառնալի՛ է զբնաւորական ամլութիւնն. (Մխ. դտ.։)
ham-string, tendon of the ham.
Զոյգ կամ հաստաձիգ ջիլ՝ որ ի զիստն կամ ի յետին կողմն բարձից կենդանւոյ. (ռմկ. ըստ ոմանց՝ մամուջեղ) ըստ եբր. քաֆ իբր ոլորք. յն. է զի դնէ πλατύς այս ինքն լայնութիւն, կամ տախտակ (զըստի). եւ է զի νεῦρον որպէս եւ լտ. nervus այս ինքն ջիղ.
Բուռն եհար զամոլաջլէ զըստի նորա, եւ ընդարմացոյց զամոլաջիլ զըստին Յակոբայ ... Զամոլաջիլն՝ զոր ընդարմացոյց, որ է ի վերայ տախտակի զըստին. զի բուռն եհար զտախտակէ զըստին Յակոբայ, եւ ընդարմացոյց զամոլաջիլ նորա. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 25. 32։)
brought up together, comrade, companion, play-fellow;
familiar.
ԱՄՈԽԱԽ կամ ԱՄՈՂԽԱԽ. (իբր ամոլք ի խահս, եւ ի սնունդս. կամ համախահ, խահակից) սննդակից. եւ որ ինչ հայի ի համասնունդս. ընտանի. ընդել. σύντροφος simul nutritus, educatus եւ assuefactus, familiaris, τρόφιμος alumnus եւ այլն.
Զսոսա եւ զնոսա իբրեւ զամոխախս ի նոյն յանձանձիչ գոգս տանի զամենեսեան։ Յառաջին իսկ հասակէ ընդ օրինօքն սնեալք, զամողխախ սննդեանն զառաքինութիւնն թողեալ՝ փախեաք անկաք ի հաւատսն Քրիստոսի։ Զչարեացն (կամ զկարեացն) ասացեալ իսկ է մերովք ամոխախ անուամբքս. հուր է՝ ասէ՝ անդ, եւ խաւար, եւ կապանք, եւ որդն անվախճան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։ եւ Գաղ. եւ Եբր.։)
conjugal, matrimonial, nuptial.
γαμικός, γαμίος nuptialis Սեպհական ամուսնութեան կամ ամուսնաց. կարգուածներու վերաբերեալ. տիւնեայա կիրէնլէրէ միւդալիգ.
Սէր ամուսնական։ Մաքրել զմիտս եւ զխորհուրդս յամենայն մարմնաւոր ամուսնական մտածութեանց. (Նար. երգ.։)
to marry, to wed.
Ըստ օրինացն՝ մեծ թշնամանք էին որդւոց, եթէ մարք ի տագերաց ամուսնանայցեն. այս ինքն առցին ի կնութիւն տագերաց։
Լա՛ւ է չամուսնանալ։ Ապա թէ՝ ոչ ունիցին ժոյժ, ամուսնասցին։ Ամուսնասցին ընդ նմա, եւ յարուսցես զաւակ եղբօր քում. եւ այլն։
Ընդ ամենայն մօտաւոր ընտանիսն ամուսնանային աներկիւղութեամբ. (Մեսր. եր.։)
Եթէ առնուցու ոք կին, եւ ամուսնասցի ընդ նմա, եւ ատեսցէ զնա. (Օր. ՟Ի՟Բ. 13։)
Ո՞ ամուսնացաւ ընդ երկիր կոյս, որ ծնաւ զԱդամ. (ՃՃ.։)
Ո՞ւր իշխիցեն շշնջել, թէ հրեշտակք ընդ կանայս ամուսնացան. զի նոքա հրեղէնք կոչին, եւ մարդիկ կաւեղէնք։ Չէ՛ մարթ անմարմնոցն ընդ կանայս մարմնաւորս ամուսնանալ. (Եզնիկ.։)
Եսթեր է գետն, զոր ամուսնացաւ թագաւորն. այս ինքն զոր ընդ իւր ամուսնացոյց, կամ ընդ որում ամուսնացաւ։
to marry, to give in marriage, to wed.
Տալ յամուսնութիւն զուստր կամ զդուստր. γαμίζω nuptum do, ἑκγαμίζω, ἑκγαμίσκω nuptui colloco, a domo eloco որ եւ ըստ յն. ոճոյ, է ամուսնացուցանել զինքն. առն լինել. կարգել. եվլէնտիրմէք. եվերմէք. թեէհհիւլ էթտիրմէք. եւ կարգուիլ. եվլէնմէք. Ըստ վերջնոյս այսմ իմա՛ զասելն.
Դաւիթ ոմն ամուսնացուցանէ զնա ի դուստր իւր Մարիամ։ Ամուսնացուցանել զորբս ընդ միմեանս. (Վրդն. պտմ.։ Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Ամուսնացուցաք զսրտնութիւն մեր ընդ դեւն բարկութեան. (Լմբ. ատ.։)
married.
Ո՞յք էին ամուսնաւորք յառաքելոցն։ Յովհաննէս եւ Յակովբոս եղբայր իւր եւ Թովմաս կոյսք էին, եւ այլք ամուսնաւորք. (Վրդն. յաւետ.։)
cf. Ամուսնացուցանեմ.
Ամուսնաւորեալ (զօրիորդն) ընդ ինքեան վասն չքնաղագեղ կերպարանին. (Խոր. ՟Բ. 75։)
marriage, nuptials, wedding;
matrimony, wedlock;
առնուլ յ—, to take in marriage;
եղծանել ըղպսակն ամուսնութեան, to annul or do away a marriage;
գալ յ—, to marry.
γάμος nuptiae matrimonium, conjugium Պսակ. օրինաւոր լծակցութիւն ընդ այր եւ ընդ կին ի մի մարմին՝ անմեկնելի մինչ ի մահ. կարգուիլը. նիքեահ.
Վասն ամուսնութեան, եւ որդւոց, եւ ստացուածոց։ Եւ ո՛չ զամուսնութիւն սուրբ տակաւին պահեն։ Պատուական է ամուսնութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 17։ ՟Ժ՟Դ. 24։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 14։)
Արդ յաղագս ամուսնութեանց այսպէս ճշգրտագոյն ասացեալ է քահանայապետին, մինչ զի եւ ոչ զայրին թողութիւն տալ նմա յամուսնութեան. (Փիլ. քհ. ՟Թ։)
Որք յամուսնութիւն անդր գայցեն, յարժանաւոր տեղիսն զնոսա պսակեսցեն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յողջախոհն ամուսնութենէ։ Ոյք զամուսնութեանցն պահեցին զհարազատութիւնս։ Ընդ որում բազմաժամանակեայն զուգեալ իցէ ամուսնութեամբ. (Պիտ.։)
Ոչ յամուսնութիւն, այլ ընդ քեզ անդրէն ի տան բնակել։ Ասաց՝ եթէ ի Հոգւոյն է, եւ առանց ամուսնութեան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Յաղագս ամուսնութեան հրաման ետուն։ Վասն անյարմար եւ անարժան որդւոցն ընդ մարսն ամուսնութեան (առ պարսիկս). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հրոյ ընդ խոտոյ ո՛չ ամուսնութիւն լինի, այլ ծախումն։ Միումն եւեթ մարթ եղեւ ի կուսէ ծնանել առանց ամուսնութեան. (Եզնիկ.։)
Յո՞ր ժամանակս ծնաւ արգանդ ամուսնութեան. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։ Վեցօր.։ եւ ՃՃ.։)
Յարմարական կարգիւ դասու գան յամուսնութիւն. (Պիտ.։)
Բնաւորելով գիջին խոնաւ եւ հիւթական (լուսինն), միաւորեալ յամուսնութիւն կիզողական (արեգականն). յորոց խառնից գոլ համայնից ծընընդական՝ բուսոց տնկոց եւ ըզգայնոց որք շնչական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Յայսքան չարիս շաղախեալ՝ ամուսնութեամբ՝ օտարոտի օրինաց՝ պոռնկեցան յԱստուծոյ։ Ստեցին նոքա ամուսնութեան Աստուծոյն իւրեանց՝ պաշտել զկուռսն Բահաղու, եւ ստէր երկիրն նոցա՝ ամուսնութեան իւրեանց, եւ հնազանդի թշնամեացն. (Լմբ. ովս.։)
Որ արդ եւս նորոգ ամուսնութիւնք ի միմեանս հասեալ (յն. ի նոր ամուսնութիւնս). (Գ. Մակ. ՟Դ. 5։)
Զամուսնութիւն նախանձայոյզ առն կաշկանդեաց (օտարն)։ Անջատելով զամուսնութիւն այլոյ. (Պիտ.։)
strengthened by God;
who has divine strength.
who is united to God.
Միացեալ ընդ Աստուած բանն՝ անճառելի եւ անշփոթ խառնմամբ.
Աստուածախառն մարմինդ քո թաղեցաւ մկրտութեամբ (ի յորդանան). (Ճշ.։)
Ասի յալնաբար եւ զմարդոյ սիրով միացելոյ ընդ Աստուծոյ. եւ զայլոց իրաց՝ որք միաւորեն զմեզ ընդ Աստուծոյ.
Տերն ցուցաննէ, թէ ո՛րպէս լինի մարդն աստուածախառն. (Վրդն. սղ.։)
Հրեշտակակրօն եւ աստուածախառն կագօքն բարձրացոյց յերկրէ։ Որպէս աստուածախառն իմաստութիւն երեաց յառաջագոյն, եւ ասէ. դարձցի թագաւորն ի մանկութիւն. (Ագաթ.։)
Աստուածածին մարիամ, սեղան աստուածախառն. (Թէոդոր. կուս.։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱԽԱՌՆ (մարմին). Ի լատին գիրս բացատրի, deo mixtum, divinum. իսկ ի յն. թէպէտեւ լինի բարդութիւն հանգէտ հյ. այլ ի բանն Եպիփ. խչ. դնի միով բառիւ θεώσωμος , որպէս թէ Աստուածամարմին. որ չէ ի դէպ հայկաբանօրէն։
who seeks God
Որ խուզէ կամ խնդրէ գտանել զԱստուած.
Արարչախնդիր, եւ աստուածախոյզ են. (Եզնիկ.։)
who speaks of God;
declared by God.
Խօսօղ ընդ Աստուած, եւ ի դիմաց նորա առ մարդիկ. խօսօղ ՟Ավ զԱտուածոյսն. Աստուածամերձ եւ ատուածաբան. իբր յն. θεολόγος , եւ θεολογικός
Ընդ մեծին Մովսեսի ընդ աստուածախօսին. (Կորիւն.։)
Աստուածատեսք, աստուածատեսք, աստուածախօսք. (Մանդ.։ ՟Ն։ եւ Եփր. պհ.։)
Հոգիազարդ եւ աստուածախօսն դաւիթ. (Տօնակ.։)
Բանիւք աստուածախօս գրոց. (Տօնակ.։ (երեքին սոքա հային եւ ի յաջորդ նշ։))
Աստուածախօս վարդապետութիւն, կամ բան. (Ագաթ.։ Գր. տղ.։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱԽՕՍ. Ընդ Ատուածոյ խօսեցեալ՝ որպէս դաշնակցութեամբ.
(Աբրահամ) աստուածախօս դաշնաւոր կատարեալ. (Կորիւն.։)
to speak, to discourse of God or with God;
to talk divinely.
Հարցցո՛ւք զսուրբն Պօղոս, թէ ուստի՞ առեր պատճառս այդպէս աստուածախօսել. (Սեբեր. ՟Է։)
Թագաւորն հիանայր ընդ լուսափայլ իմաստս հոգւոյն, որով աստուածախօսէրն (գր. աստուածաբանն). աստուածաբ։
Վասն ամենայնի Աստուածախօսեալ եւ վարդապետեալ աշակերտացն իւրոց. (Ագաթ.։)
produced by, born of or proceeding from God.
Ատուածածագ լոյս, կամ աստղ, կամ հուր. (Անան. եկեղ.։) (Տօնակ.։) Խոր. վրդվռ.։
who has the knowledge of God.
Վարդապետ լինէր ատուածածանօթիցն. (Ճ. ՟Ա.։)
knowledge of God.
Տալ զգիտութիւն ատուածածանօթութեան. (Ագաթ.։ որպէս եւ Եղիշ. դտ.։ Մանդ. ՟Գ։ Անյաղթ բարձր.։ Սարկ. լուս.։ Խոսր.։ Իգն.։ Ճշ. հին.։)
Mother of God.
Աստուածածին դաւանեալ՝ երանի ի բոլոր ազգաց. (Կիւրդ. ղկ։)
Ամբարիշտն նեստոր հայհոյեաց զամենասուրբ կոյսն՝ մարդածին ասել. (եւ ոչ աստուածարին. Խոր. ՟Գ 61։)
Ընդ աստուածածինն մաղթանաց. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Համբաւրեցից նախ աստուածածնաւն, եւ արեւելեան թագաւորօքն. (Վրդն. երգ.։)
constructed or made by God.
Ոչ մարդկայնոյ արուեստի գիւտ, այլ սրբազան եւ ատուածակազմ. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)
Ատուածակազմ լուսաւորօք զարդարեալ. (Երզն. լուս.։)